Қазақстан географиясы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Қазақстан географиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7705</id>
    <revision>
      <id>3689695</id>
      <parentid>3681348</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T01:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105151" sha1="cbxv2ls8h92709w6wgrvvgnk3b3ym1t" xml:space="preserve">{{Елдің географиясы
 |карта           = Kazakhstan in its region.svg
 |әлем бөлшегі    = [[Еуразия]]
 |аймақ           = [[Шығыс Еуропа]], [[Орталық Азия]]
 |координаттары   = 48° с.е., 68° ш.б.
 |орны            = 9-шы
 |аумағы          = 2 727 300 
 |құрлық          = 98,25 %
 |су              = 1,75 %
 |жағалау сызығы  = 2 964 
 |шекаралары      = 12 012 км
 |ең биік нүктесі   = 6 995 м ([[Хан Тәңірі шыңы|Хан Тәңірі]]) 
 |ең төмен нүктесі  = -132 м ([[Қарақия ойысы]])
 |өзен          = [[Ертіс]] (1700) км
 |көл           = [[Каспий теңізі|Каспий]]
}}
{{coord|48|N|68|E|type:waterbody|display=title}}
[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] [[Еуразия]] құрлығының орталық бөлігінде орналасқан. Республиканың жерінің ауданы — 2 727 300 км². Жер шарының халық мекендеген кұрлық бөлігінің 2%-ы, және [[Еуразия]] ауданының 5%-ы елдің үлесіне тиеді.  Аумағы бойынша ол әлем елдерінің алғашқы ондығына кіреді және ішкі құрлықтық мемлекеттердің ең ірісі болып саналады. Жерінің көлемі жөнінен дүние жүзінде 9-шы орын алады. Жалпы аумағы бүкіл жер шары көлемінің 2%-ын, [[Азия]]ның 6,1 %-ын құрайды. Еуразия құрлығында [[Ресей]], [[Үндістан]], [[Қытай|Қытайдан]] кейін төртінші орында, ал [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ішінде [[Ресей]]ден кейін екінші орында тұр.

== Жалпы шолу ==
Қазақстанның аумағында ірілі-ұсақты 48 мыңнан астам көлдер және 3 мыңға жуық бөгендер бар. Климат жағдайына байланысты көлдердің көбі Қазақстанның солтүстігіне қарай орналасқан. Олардың ішінде Каспий теңізі,Арал теңізі және Балқаш,Зайсан, Алакөл сияқты ірі көлдерден басқа,көбі (94пайыз) көлемі бір шаршы киллометрден кем шығатын көлдер. Көлдердің барлығы дерлік тұйық көлдер. Олардың деңгейі ауық-ауық өзгеріп отырады.Көбінің суы тұзды, сондықтан тұнба тұзды болады, олардан тұз өндіріледі. Қазақстанда ауданы 100 шаршы километрден астам 22 көл бар. Олар республикадағы көлдердің бүкіл ауданының 60 пайызын алып жатыр&lt;ref&gt;Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии https://web.archive.org/web/20070306062757/http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-23653.pdf |Алматы |ПРООН |жыл=2004 |беті=23&lt;/ref&gt;.

Қазақстанның батысында [[Еділ]]дің төменгі ағысы, [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] мен [[Тұран ойпаты]], шығысында [[Алтай таулары]], солтүстігінде [[Батыс Сібір жазығы]], ал оңтүстігінде [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм шөлі]] мен [[Тянь-Шань таулы өлкесі|Тянь-Шань тау жүйесі]] орналасқан. Батысынан шығысына дейін - 3000 км, солтүстіктен оңтүстікке дейін - 1600 км.

Республиканың халқы 17,4 млн. адамнан асады.&lt;ref&gt;Негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіш: 1 қаңтар 2015 жылдағы халық саны.&lt;/ref&gt; [[Қала]] халқының үлесі 56%-ды құрайды. Қазақстан халқының орналасу тығыздығы 1 шаршы километр жерге 6,6 адамнан келеді. Республика жерінің шеткі нүктелері 55°26'- 40°56' с. е. және 45°27'-87°18' ш. б. аралығында орналасқан.
[[Сурет:Kazakhstan_BMNG.jpg|thumb|right|250px|Қазақстан. Ғарыштан түсірілген сурет]]
[[Сурет:Kazakhstan_(orthographic_projection).svg|thumb|right|250px|Қазақстан ортографиялық проекцияда]]
[[File:Relief Map of Kazakhstan.png|thumb|right|250px|Қазақстанның физикалық картасы]]
[[File:Геологическая карта Казахстана.png|thumb|right|250px|Қазақстанның геологиялық картасы]]
[[File:Kazakhstan provinces kz.svg|thumb|right|250px|Қазақстанның әкімшілік бөліну картасы]]
[[File:Steppe.jpg|thumb|right|250px|Қазақ даласы]]

== Қазақстанның физикалық-географиялық жағдайы ==
Физикалық-географиялық жағдайы тұрғысынан, Қазақстан [[Тынық мұхит]] пен [[Атлант мұхиты]]нан, сондай-ақ [[Үнді мұхиты]] мен [[Солтүстік Мұзды мұхит]]ынан бірдей дерлік қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;[http://szh.kz/138680 Қазақстанның физика-географиялық орны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151101151424/http://szh.kz/138680 |date=2015-11-01 }}&lt;/ref&gt; Оның мұхиттардан шалғай жатуы әрі аумағының үлкендігі климатының өзіндік ерекшелігін қалыптастырады. [[Қазақстан]] батысында – [[Еділ]]дің төменгі ағысынан, шығысында – [[Алтай таулары]]ның етегіне дейін 3000 км-ге, солтүстіктегі – [[Батыс Сібір жазығы]]нан, оңтүстіктегі [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм шөлі]] мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйесіне дейін 1600 км-ге созылып жатыр.
[[Сурет:Steppe of western Kazakhstan in the early spring.jpg|right|thumb|alt=A.|Сарыарқа даласы]]
[[Сурет:Шарын 2.jpg|thumb|220 px|Шарын шатқалы]]

Республиканың географиялық орны оның табиғат жағдайларын анықтайды. Қазақстан [[Қоңыржай климат|қоңыржай белдеудің]] орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Дәл сол ендіктердегі [[Шығыс Еуропа]] қоңыржай континенттік климатымен, ал [[Батыс Еуропа]] [[Субтропиктер|субтропиктік климат]]ымен ерекшеленсе, Қазақстан шұғыл [[континенттік климат]]ымен көзге түседі. Қазақстан аумағы табиғатының бір шетінің екінші шетінен айырмашылығы үлкен.

Мысалы, оңтүстіктегі тау етектерінде [[алма]] мен [[өрік]] гүл атқан кезде, республиканың солтүстігінде әлі суық, қарлы боран соғып тұрады. Қазақстан жерінде қатаң [[Сібір]] мен қапырық [[Орта Азия]] тоғысып жатады. Географиялық орнына қарай республика жерінде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]], [[дала]], [[шөлейт]] және [[шөл]] зоналары қалыптасқан. Республиканың батыс шеті (45°27' ш.б.) [[Эльтон]] және [[Баскүнжақ|Басқұншақ]] көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87°18' ш.б.) [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің бастауына сай келеді. Ендік бойымен батыстан шығысқа қарай, материк ішіне тереңдеген сайын, климаттың континенттігі арта түседі. Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен шығыс таулы өңірлерінде ландшафттардың күрделене түсетін алуан түрлі биіктік зоналары байқалады. Қазақстанның географиялық орнына байланысты барлық өңірлерінде жылдың төрт мезгілінің ауысуы айқын байқалады.

Қазақстан [[Каспий теңізі]] арқылы [[Әзербайжан|Әзірбайжан]], [[Иран]] елдеріне, [[Еділ]] өзені және [[Еділ-Дон каналы]] арқылы [[Азов теңізі|Азов]] және [[Қара теңіз]]дерге шыға алады. Жердің көп бөлігі [[жазық]], [[үстірт]]ті болып келеді. Ол алуан түрлі шаруашылық жұмыстарын дамытуға мүмкіндік береді.

=== Шекарасы ===
Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 13394 км, теңізбен (Каспий) 2000 км-ден астам. Қазақстан батыста, солтүстік-батыста және солтүстікте 7591 км [[Ресей]]мен шектеседі. Республиканың [[Алтай таулары|Алтай]]дан Тянь-Шаньға (Хантәңірі массивіне) дейінгі 1782 км-ге созылып жатқан шығыс шекарасы Қытай Халық Республикасымен арадағы мемлекеттік шекараға сай келеді. Ал оңтүстігінде тәуелсіз мемлекеттер: [[Түрікменстан]]мен - 426 км, [[Өзбекстан]]мен - 2354 км және [[Қырғызстан]]мен - 1241 км шектеседі. Республиканың шекарасы батысында - [[Каспий маңы ойпаты]] мен [[Жалпы Сырт]] қыратының біраз жерін, солтүстігінде [[Батыс Сібір жазығы]]ның оңтүстігін; оңтүстігінде [[Тұран ойпаты]]н, ал шығысы мен оңтүстік-шығысында Алтайдың батыс бөлігінің, [[Сауыр жоталары|Сауыр]], [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]] жоталарының, [[Жетісу Алатауы|Жетісу (Жоңғар) Алатауы]]ның негізгі бөлігін және Тянь-Шаньның солтүстік жоталарын басып өтеді.&lt;ref&gt;[http://bilimdiler.kz/geographia/2040-kazakstannyn-geografiyalyk-orny-men-shekarasy.html bilimdiler.kz Қазақстанның географиялық орны мен шекарасы]&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Қазақстан климатының шұғыл континенттілігі мен құрғақшылығы географиялық орыны мен мұхиттан алыс жатуына байланысты. Солтүстігінде қоңыржай суық, жазы қоңыржай жылы, оңтүстігінің қысы жылы, жазы ыстық және құрғақ.

Қазақстанның кең байтақ аумағына байланысты, мемлекеттің түрлі аймақтарында ауа райы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Мысалға, оңтүстікте егін егу басталып жатқан кезде, солтүстік жерінде әлі қар жатып, боран соғып тұруы ғажап емес.&lt;ref&gt;[http://visitkazakhstan.kz/kk/about/142/ Қазақстан климаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028003928/https://visitkazakhstan.kz/kk/about/142/ |date=2021-10-28 }}&lt;/ref&gt;

Қазақстан климатының қалыптасуына арктикалық, қоңыржай теңіздік және тропиктік ауа массалары әсер етеді. Қазақстандағы ең суық ай - [[қаңтар]]. Қаңтардың орташа температурасы солтүстікте -19°С ([[Петропавл]]), оңтүстікте -2°С (Дарбаза), кей күндері солтүстік-шығыста -54°С-ге дейін барады.

Қазақстанның ең жылы айы - [[шілде]]. Шілденің орташа температурасы - солтүстікте +19°С, оңтүстікте +28 °С +30 °С, ең жоғарғы температура солтүстікте +41 °С, оңтүстікте +47 °С болып келеді.

Жиынтық радиация мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай 4200-5500 МДж/м² тең. Қыста - ауаның қысымы жоғары. Жазда - ауа қысымы төмен. Қоңыржай, тропиктік, арктикалық ауа массаларды жыл бойы республика аумағында өтеді.

Қазақстанда кездесетін желдер: [[Сайқан желі|Сайқан]], [[Ебі желі|Ебі]], [[Шілік желі|Шілік]], [[Арыстанды-Қарабас желі|Арыстанды-Қарабас]], [[Қордай желі|Қордай]], [[Мұғалжар желі|Мұғалжар]] желдері. [[Жетісу қақпасы|Жоңғар қақпасында]] үнемі жел соғып тұрады.&lt;ref&gt;[http://u-s.kz/publ/ashy_saba_tar/geografija/atmosferany_cirkuljacijasy_aua_massalary_auany_ysymy/8-1-0-4888 Атмосфераның циркуляциясы. Ауа массалары. Ауаның қысымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115243/http://u-s.kz/publ/ashy_saba_tar/geografija/atmosferany_cirkuljacijasy_aua_massalary_auany_ysymy/8-1-0-4888 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

== Географиялық зерттелу тарихы ==
=== Антикалық кезеңдегі (ерте кездегі) зерттеулер  ===
* [[Геродот]] (б.з.б. V ғ.) Каспий теңізінің тұйық алап екені, шығысында шексіз жазық өңірі жатқаны туралы баяндаған. Еңбектерінде [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Еділ]] өзендері туралы мәліметтер келтірген.&lt;ref&gt;[http://moxnpn.ru/kazakhstan/23-pervonachalnye-geograficheskie-svedeniya-o-zemle-kazaxstana.html Первоначальные географические сведения о земле Казахстана]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
* [[Клавдий Птолемей|К. Птолемей]] (б.з.б. 90-160 ж, ІІ ғ). [[Сырдария]], [[Әмудария]] [[Каспий теңізі|Каспий]]ге құяды деген. [[Арал теңізі]]н (Оксиан) картаға түсірген.&lt;ref&gt;[http://matematik.kz/fotoalbom/169-ptolemey.html matematik.kz]&lt;/ref&gt;
* [[Страбон]] (б.з.б. 63-24 ж) [[Каспий теңізі]]н тұйық алап емес, [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұхиттың]] шығанағы деп, ал [[Арал теңізі]]н Каспийдің шығанағы деп есептеген. [[Сырдария]] мен [[Әмудария]] туралы дұрыс мәлімет қалдырған.&lt;ref&gt;[http://www.authorstream.com/Presentation/kosenova.r-2039892/ Қазақстан аумағының географиялық зерттелу тарихы мен философиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402101852/http://www.authorstream.com/Presentation/kosenova.r-2039892/ |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

=== Ұлы Жібек жолы ===
Қытай жазба деректерінде б.з.б. II-I ғасырларда [[Үйсін мемлекеті]]нің Қытай өкіметімен қарым-қатынастары жайлы мәліметтер бар.  
[[File:Silkroutes.jpg|250px|thumb|right|Ұлы Жібек жолы.]]
Жібек жолының басы Қытай жеріндегі [[Хуанхэ]] өзенінің аңғарындағы аймақтан басталды. Ол Ұлы Қытайдың батыс шетінен өтіп, [[Іле]] өзенімен [[Ыстықкөл]]ге жетеді. Жол осы арада батысқа және солтүстік-батысқа қарай шығу үшін оңтүстік, солтүстік бағыттарға тармақталады. Оңтүстік бағыт Ферғана, [[Самарқан]], [[Ирак]], [[Иран]], [[Сирия]] елдері мен [[Жерорта теңізі]]не шыққан. Ал солтүстік бағыт Оңтүстік Қазақстанда [[Сайрам|Испиджаб]] (Сайрам) қаласына келіп және екі тармаққа бөлінген. Біреуі Орта Азияға қарай, екіншісі [[Түркістан қаласы|Түркістан]] арқылы Сырдарияның төменгі ағысымен батыс Қазақстанға шығып, Еуропаға қарай өткен. Сауда қалалары Оңтүстік Қазақстанда - [[Суяб]], [[Құлан]], [[Тараз]], [[Отырар]], [[Баласағұн]], [[Сайрам]], [[Сауран]].&lt;ref&gt;[http://www.baq.kz/kk/news/15836 Жібек жолының бойындағы қалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402092830/http://www.baq.kz/kk/news/15836 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

=== Ежелгі заманнан XVIII ғ. 30-шы жылдарға дейінгі аралық ===
Бұл дәуірде саудагерлер мен елшілердің кездейсоқ саяхаттарының нәтижесінде қазақ жерінің сыртқы көрінісі туралы үздік те қарапайым деректер жинақталған.

[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] қазақ жеріндегі қазіргі географиялық атаулардың қалыптасуына үлес қосты, астрономиялық зерттеулері (күн сағат, т.б.) қазақ жері туралы мағлұматтарды толықтыра түсті.

[[Махмұд Қашқари]]дың «[[Диуани лұғат ат-түрк]]» деген еңбегінің географиялық маңызы зор болды. Ғалымның қолжазба күйінде сақталған дүние жүзінің «дөңгелек картасына» қазақ жеріндегі көптеген нысандарды түсірді. Сонымен қатар ол Қазақстандағы географиялық атауларды табиғат жағдайларымен байланыстырып түсіндіруге тырысты. Қазақстан мен Орта Азия аумағында болған кейбір тарихи оқиғалар жайында (мәселен, [[Ескендір Зұлқарнайын|Ескендір Зұлқарнайын жорығы туралы]]) құнды мәліметтер келтіріледі.&lt;ref&gt;[http://www.tarih-begalinka.kz/kk/history/medieval/figures/mohammed/ Тарих порталы Махмұд Қашқари мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221255/http://www.tarih-begalinka.kz/kk/history/medieval/figures/mohammed/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

Елюй Чу - Цай (1219) мен Чань Чунь (1221) [[Іле]]-[[Талас (өзен)|Талас өзендерінің]] аралығындағы елдер туралы мәліметтер жинаған. [[Талас (өзен)|Талас]], [[Сырдария]] өзендерінің табиғат жағдайларын сипаттаған.

=== Орыс саяхатшыларының Қазақстанда жүргізген зерттеулері ===
[[Қадырғали Жалайыр|Қадырғали Жалайыри]] «[[Жылнамалар жинағы]]» атты географиялық мазмұндағы кітап жазған. Қадырғали Жалайыри «Жылнамада» Шығыс елдеріне, оның шаһарларына шолу жасап, түркі тайпаларына анықтама береді. Қазақ хандарының өмірбаяндарына тоқталады. Ол қазақ жері, оның қалалары туралы аса құнды тарихи деректер қалдырды.&lt;ref&gt;[http://1referat.kz/kazak-adebieti/qadyrgali-zhalajyr.html 1referat.kz Қадырғали Жалайыри мақаласы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402152852/http://1referat.kz/kazak-adebieti/qadyrgali-zhalajyr.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

XVII ғасырда Қазақстан аумағы [[Семен Ульянович Ремезов|С. Ремезов]] жасаған «Сібірдің сызба кітабы» атты картаға кірді. XIX ғасырдың II жартысында Қазақстан табиғатына ғылыми-географиялық тұрғысынан сипаттама берілді.

[[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|Семенов-Тян-Шаньский]] (1827-1914) Еуропалық ғалымдардың ішінде Тянь-Шаньды зерттегендердің алғашқысы, 1856-1857 жылдары Орталық және Солтүстік Тянь-Шаньға Хан-Тәңірі массивіне дейін барды.

1851 жылы Семенов-Тян-Шанский Тянь-Шань саяхатына шыққан кезінде Омбыда [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан Уәлиханов]]пен танысып, оның болашақ ғылыми жұмыстарына бағыт сілтеді. Семенов-Тян-Шанскийдің кеңесімен Шоқан әйгілі Қашғар саяхатын жүзеге асырды. Аса бай коллекциялар жинап, өсімдіктер мен жануарлардың бұрын белгісіз жүздеген түрлерін ашты. Оның басшылығымен Ш. Уәлихановтың, [[Николай Михайлович Пржевальский|Н.М. Пржевальскийдің]], [[Григорий Николаевич Потанин|Г.И. Потаниннің]], И.Д. Черскийдің, [[Владимир Афанасьевич Обручев|В.А. Обручевтің]] т.б. экспедициялары ұйымдастырылды.&lt;ref&gt;[http://referatkaz.kz/petr-petrovich-semenov-tyan-shanskij-1827-1914-zhzh/ Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский туралы қазақша реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142207/http://referatkaz.kz/petr-petrovich-semenov-tyan-shanskij-1827-1914-zhzh/ |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

[[Николай Алексеевич Северцов|Н.А. Северцов]] (1827-1885) 1857-1867 жылдары [[Арал теңізі]]н, [[Сырдария]]ның төменгі ағысын және [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] жоталарын зерттеді. Н.А. Северцовтің Қазақстанды зерттеу жұмыстары П.П. Семеновтың Тянь-Шаньды зерттеуімен тұстас келді. Ол әуелде Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі сағасына сапар шекті. Одан соң Тянь-Шаньда, [[Жетісу]], [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]] өңірлерінде зерттеу-бақылау жұмыстарын жүргізді, [[Үстірт]] пен [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]]ды зерттеді. Осы зерттеулер нәтижесінде Н.А. Северцов Қазақстан жерінде жануарлардың таралуы жайында ғылыми ой-пікірлерді кеңейтті.

[[Иван Васильевич Мушкетов|И.В. Мушкетов]] (1850-1902) [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] мен [[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауы]]ның кұрылысын зерттеген.
Әулиеата (қазіргі [[Тараз]]) қаласының маңын, Ыстықкөлді зерттеді. Сонымен қатар [[Іле Алатауы|Ілені]], [[Күнгей Алатау|Күнгей]] және [[Теріскей Алатауы|Теріскей Алатау]]ды бірнеше жерден басып өткен. И.В. Мушкетов Орта Азияның физикалық географиясы мен геологиясына арналған «Түркістан» (1886-1906) еңбегін жазды. Мушкетовтың Түркістан монографиясының негізгі бөлігі Тянь-Шань тауларының жүйесін, оның мұз басуын, сондай-ақ тау етектеріндегі жазық жерлер мен жота аралық аңғарлар мен ойыстарда сары (лесс) топырақты және саздақ балшықты жерлердің пайда болуындағы метеорологиялық жағдайын зерттеді. Ол шекараларды анықтап, алғашқы геологиялық қартасын (1881) жасады. 1887 жылы Верныйда ([[Алматы]]) болған жер сілкінудің себептері мен шөлді аудандардағы жел әрекеті туралы құнды деректер жинақтады.&lt;ref&gt;[http://www.zharar.com/kz/referat/258-referat_geografiya.html XVI-XIX ғасырларда Қазақстан аумағын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу]&lt;/ref&gt;

[[Лев Семенович Берг|Л.С. Берг]] (1876-1950) Солтүстік Қазақстандағы тұзды көлдерді, Арал теңізін зерттеген. Берг Арал теңізі мен Балқаш көлі балықтарын зерттеді. Алынған ғылыми мәліметтері оның үш томдық «КСРО және көрші елдер тұщы су балықтары» (1948–49) деген кітабына енді.&lt;ref&gt;[http://el.kz/m/articles/view/content-28452 Қазақстан зоологиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402142309/http://el.kz/m/articles/view/content-28452 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] (1835-1865) [[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауы]] мен Іле өңірін зерттеген. [[Балқаш]] пен [[Алакөл (көл)|Алакөл]]дің ұқсастықтарын дәлелдеген. [[Орталық Азия]] мен [[Шығыс Түркістан]]ның карталарын жасаған. Оның редакциясымен «Балқаш көлі мен Алатау жотасы аралығының картасы», «Құлжа қаласының жобасы», «Ыстықкөл экспедициясының қорытындысына қосымша карта» т.б. дайындалған.&lt;ref&gt;[http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/geografija/u_likhanov_sho_an_shy_ys_ly/6-1-0-234 Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы asyl-bilim.kz порталынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402144828/http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/geografija/u_likhanov_sho_an_shy_ys_ly/6-1-0-234 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

=== Қазақстан аумағының жаңа дәуірде зерттелуі ===
[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев|Қ.И. Сәтбаев]] (1899-1963) Орталық Қазақстанды ұзақ жылдар зерттеуінің нәтижесінде [[Жезқазған]]дағы аса бай мыс кенінің қорын ашуға мүмкіндігін берді. Минералды шикізатқа бай, [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]], [[Кенді Алтай]] сияқты аймақтарға ерекше назар аударды. Жер бедері мен климаты зерттеліп, климаттың аудандастырылуы жасалды. 640-тан аса ғылыми еңбектері бар.&lt;ref&gt;[http://satpaev.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=3&amp;Itemid=13 Қаныш Сәтбаев порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108125334/http://satpaev.psu.kz/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;layout=blog&amp;id=3&amp;Itemid=13 |date=2014-11-08 }}&lt;/ref&gt;

* 1920 жылы Қазақстанда зерттеу қоғамы құрылды.
* 1939 жылы арнайы География секторы құрылып, оны ғалым [[Николай Николаевич Баранский|Н.Н. Баранский]] басқарды. Ол Қазақстанды 5 экономикалық ауданға бөлді.&lt;ref&gt;[http://www.itest.kz/lekciya_qazaqstannyng_ehkonomikalyq_audandary Қазақстанның экономикалық аудандары]&lt;/ref&gt;
* 1946 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақстан Ғылым академиясы]] құрылды.
* 1950 жылы «Қазақстан» атты монография шығарылды.

== Қазақстан аумағының геологиялық құрылысы ==
Қазақстан жерін палеозойға дейін тұтастай теңіз суы басып жатқан қозғалмалы аймақ болған. Қазақстанның батыс аймағында ғана жер қыртысының тұрақтанған бөлігі [[Шығыс Еуропа платформасы]]ның шағын аймағы қалыптасқан.

[[Палеозойлық қатпарлықтар аймақтары|Палеозойдың]] алғашқы жартысында болған каледондық тау түзілісі кезінде жер қыртысындағы қозғалыстар әсерінен Қазақстан жеріндегі [[Тянь-Шань]] тауларының солтүстігі мен Сарыарқа тауларының солтүстік батысы көтерілді. Палеозойда пайда болған таулар үгіліп, шайылып, тау жыныстары басқа жаққа тасымалданып, ойыстарды толтырып жазыққа айналған.&lt;ref&gt;[http://www.itest.kz/lekciya_qazaqstannyng_zher_bederi_geologiyalyq_qurylysy_zhane_pajdaly_qazbalary Қазақстанның жер бедері, геологиялық құрылысы және пайдалы қазбалары]&lt;/ref&gt;

# Палеозойға дейінгі жыныстар: Солтүстік, Тянь-Шань жоталары, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]], [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]ның солтүстігі мен батысында.
#  Палеозой жыныстары: Мұғалжар, Сарыарқа, [[Тәңір тауы|Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауы]]нда таралған.
# [[Мезозой]] жыныстары: [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]]да, [[Іле]], Торғай ойыстарында ғана кездеседі.
# Кайнозой жыныстары
## Палеогендік шөгінділер: [[Шу аңғары|Шу]], [[Іле]], [[Зайсан қазаншұңқыры|Зайсан]] өңірлерінде кездеседі.
## Неогендік шөгінділер: биік тау бөктерінде кездеседі
## Антропогендік шөгінділер: [[Каспий маңы ойпаты]], [[Қарақұм]], Торғай үстіртінде кездеседі.

=== Қазақстан аумағындағы жер бедерінің дамуы мен қалыптасуы ===
Қазақстанның қазіргі [[жер бедері]] [[палеогеография]]лық дамудың талай ұзақ кезеңдерінен кейін, теңіздік және континенттік жағдайлардың алмасып отыруынан, [[климат]]тың үнемі өзгеріске ұшырауынан және [[тектоникалық қозғалыстар]]дың нәтижесінде қалыптасқан. Республиканың орталық бөлігінде болған [[Герциндік қатпарлық|варийлік (герциндік)]] тау жүйелері палеозойдан бастап қарқынды континенттік мүжілуге ұшырау салдарынан, қалдық қырқалы [[денудациялық жазық]]тар мен аласа тауларға айналды. [[Төрттік кезең]]де ғана [[Маңғыстау түбегі]] мен оған жапсарлас аудандар климаты қуаң жазық құрлыққа айналды. Қазақстанның оңтүстік-шығысында неоген-төрттік кезеңде түзілген биік таулы аймақтың қалыптасу процесі бүгінге дейін созылуда. Оған жер қыртысының осы аймақтағы қозғалыстары мен сілкінулері дәлел. Таулы өңірді табиғат тарихында 3 рет мұз басқан, соның салдарынан мұнда [[қар]], [[мұздық]]тық, [[аңғар]]лар, [[Морена|мореналық материалдар]] ұшырайды.&lt;ref&gt;[http://kladovka.forum.com.kz/viewtopic.php?id=9141 Қазақстанның жер бедері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214047/http://kladovka.forum.com.kz/viewtopic.php?id=9141 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

== Жер бедерінің негізгі сипаты ==
=== Жазықтар ===
Қазақстан жерінің 1/3-ін [[Батыс Сібір жазығы]]ның оңтүстік бөлігі (Солтүстік Қазақ Жазығы), [[Тұран ойпаты]], [[Каспий маңы ойпаты]] алып жатыр.

[[File:Western sibir.PNG|250px|thumb|right|&lt;div style=&quot;margin-left: 5px; border-width: 0; text-align: left;&quot;&gt;[[Батыс Сібір жазығы]] 
&lt;br /&gt;1. Есіл жазығы&lt;br /&gt;2. Құлынды даласы&lt;br /&gt;3. Барабы жазығы&lt;br /&gt;4. Васюган жазығы&lt;br /&gt;5. Сібір Увалдары&lt;/div&gt;]]
Оңтүстігінде [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]] мен [[Алтай таулары]] мен шектеседі, батысында [[Орал таулары|Орал тауымен]], шығысында [[Орта Сібір таулы үстірті|Орта Сібір]] қыратына дейін созылып жатыр. [[Батыс Сібір жазығы]] Ертіс маңы және Есіл-Тобыл жазықтары болып екіге бөлінеді. Жазықтың жер бедері бірыңғай тегіс, абсолюттік биіктігі 50-200 м-ге дейін.

[[Тұран ойпаты]]ның құрлықтың ішкі аймағында орналасуы [[Шығыс Еуропа]]ның өзі орналасқан ендіктеріне қарағанда қысы суық, жазы ыстық болып климаты шұғыл континенттілігін, желдің, температураның әсерінен жүретін үгілу үрдісін, жер бедерінің эолдық пішіндерін, құрғақ климат жағдайында топырақ пен өсімдіктер жамылғысының шөлге тән түрлерін таралуын анықтайды.&lt;ref&gt;[http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/turan-ojpatynyn-klimaty-ishki-sulary-organikalyq-duniesi.html Тұран ойпатының климаты, ішкі сулары, органикалық дүниесі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402112210/http://1referat.kz/geografiya-ekonomikalyk-geografiya-geologiya-geodeziya/turan-ojpatynyn-klimaty-ishki-sulary-organikalyq-duniesi.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

[[Сырдария]] өзені Тұран ойпатын солтүстікке және оңтүстікке бөледі, оңтүстігінде - [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], солтүстігінде - [[Қарақұм]], [[Үлкен Борсық|Үлкен]] және [[Кіші Борсық]] құмдары алып жатыр.

Солтүстігінде [[Жалпы Сырт]] қыраты, шығысында [[Орал алды үстірті]], оңтүстігінде [[Маңғыстау таулары]]мен, батысында Ергене қыратымен шектеседі.

Ұзындығы - батыстан-шығысқа қарай 1000 км. Ені - 500 км. Ауданы - 200 мың км²&lt;ref&gt;[http://referaty.ucoz.kz/load/1-1-0-205 Батыс Қазақстан облысының табиғат жағдайына қысқаша сипаттама]&lt;/ref&gt;. [[Каспий маңы ойпаты]] - еліміздегі ірі жазықтардың бірі. Ойпаттың ерекше кұрылымы - тұз күмбездері. Оңтүстік бөлігінде 10-15 м-лік [[бэр төбешіктері]] кеңінен тарлаған. Ағын су тапшы. 
{{main|Батыс Сібір жазығы|Тұран ойпаты|Каспий маңы ойпаты}}

=== Үстірттер мен қыраттар ===
[[File:Маңғыстау үстіртіндегі қорымтастар.jpg|250px|thumb|right|Маңғыстау үстіртіндегі қорымтастар]]
[[File:Betpack-Dala.JPG|250px|thumb|right|Бетпақдала үстірті.]]

Қазақстан жер бедерінің биіктеу әрі үлкен бөлігін қыраттар алып жатыр. Олар: [[Үстірт (Маңғыстау)]], [[Торғай үстірті|Торғай]], [[Орал алды үстірті]], [[Жалпы Сырт]] қыратының бір бөлігі, [[Бетпақдала]] үстірті, Балқаш маңындағы жазықтар.&lt;ref&gt;Қазақстанның физикалық географиясы, Алматы: [[Атамұра баспасы|Атамұра]], 2008. [ISBN 9965-34-809-Х]&lt;/ref&gt;

[[Үстірт (Маңғыстау)]] - [[Арал теңізі]] мен Каспий маңы ойысы ([[Маңғыстау түбегі]]) тік беткейлі кемерлер арқылы шектеледі. Оның беткі қабатын қалыңдағы бірнеше ондаған метрге жететін қалың әктас қабатты бостау жыныстар бұзылудан сақтайтын қалқан қызметін атқарып тұрады. Абсолюттік биіктігі 22 метрден (солтүстік жон) 314 метрге дейін (мұзбел) артады, жондардың аралығындағы ойыстардың табанының абсолюттік биіктігі 63 метрден (Барсакелмес ойысы) 100 метрге дейінгі аралықта ауытқиды.&lt;ref&gt;[http://bilimkozy.idhost.kz/368-maystau-strt.html Маңғыстау үстірті туралы қазақша реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402115116/http://bilimkozy.idhost.kz/368-maystau-strt.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;

Торғай Үстірті негізінен [[Қостанай облысы]]ның аумағында, аздаған бөлігі [[Ақмола облысы|Ақмола]] және [[Қарағанды|Қарағанды облыстары]] жеріне кіреді. Шығысында [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]], батысында [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] және оңтүстік Оралдың аралығында жатыр. Торғай Үстірті мен Сарыарқаның аралығындағы ойысты  «[[Торғай қақпасы]]» деп атайды. Тұран плитасының солтүстігінде орналасқан. Орташа биіктігі 200-300 м.

Орал алды үстірті Каспий маңы ойпаты мен [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар тауларының]] аралығын қамтиды. Оның солтүстік-шығыс бөлігі 400-450 м-ге дейін көтерілген. Жем, Қайнар, Сағыз, Ойыл, Елек, Ор, Сарықобда, Үлкенқобда, Бұлдырты, Өлеңті өзендері басын осы жерден алады. Үстірт оңтүстік-батысқа қарай аласарады. Орташа биіктігі 100-300 м.

Жалпы Сырт - Орал тауы мен Еділ өзені аралығындағы үлкен қырат. Қыраттың оңтүстік-шығыс бөлігі, ҚР-ның солтүстік-батысында орналасқан. Еділ мен Жайық аралығындағы су айрығы. Орташа биіктігі 259 м ([[Ешкітау (тау, Батыс Қазақстан облысы)|Ешкітау]]).

Бетпақдала үстірті – Ұлытау ауданының оңтүстік бөлігін алып жатыр, ол Шу мен Сарысу өзендері аралығында орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.tau-2007.narod.ru/u_zherbederi.html ҰЛЫТАУ НОМАД]&lt;/ref&gt; Шығысында [[Балқаш]] көлімен, батысында [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] өзенінің төменгі ағысымен, оңтүстігінде [[Шу (өзен)|Шу]] өзені аңғарымен, солтүстігінде [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқамен]] шектеседі. Тұзды көлдер, сор, тақыр, ағынсыз тұйық ойыстар кездеседі. Орташа биіктігі 300-350 м. Ең биік жері - Желтау жотасы 974 м.

Балқаш маңы жазығы оңтүстігінде Балқаш көлі, оңтүстік-шығысында Жоңғар Алатауы, оңтүстігінде - Іле Алатауы, батысында Шу-Іле тауларымен шектеседі. Орташа биіктігі 350-700 м.
{{main|Қазақстан жазықтары, үстірттері және қыраттары|Үстірт (Маңғыстау)|Торғай Үстірті|Жем үстірті|Жалпы Сырт|Бетпақдала|Балқаш маңы жазығы}}

=== Таулы өлкелер ===
==== Аласа таулы өлкелер ====
[[Сурет:Актюбинская область. Горы Мугоджары. Берёзовая роща.jpg|thumb|right|250px|[[Мұғалжар тауы]] аласа таулар қатарына жатады.]] 
Аласа таулы өлкелерге Қазақстанның аласа таулы аймақтарындағы жеке дара тау массивтері мен [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]], [[Жетісу Алатауы]], [[Тарбағатай тауы|Тарбағатай]], [[Сауыр жоталары|Сауыр]], [[Алтай таулары|Алтай]] тау жүйелерінің 1900-2100 м-ге дейінгі бөктерлері енетін аймақ бедері кіреді.

===== Сарыарқа немесе Қазақтың ұсақ шоқысы ===== 
Сарыарқаның батыс және солтүстік-батыс бөлігі [[Каледон қатпарлығы|каледон]], шығыс бөлігі [[Герциндік қатпарлық|герцин]] тау түзілу кезеңінде қалыптасқан. Батысында - Торғай үстірті, шығысында - Сауыр-Тарбағатай, оңтүстігінде - Балқаш көлі, Бетпақдала, солтүстігінде - Солтүстік Қазақ жазығы. Ең биік жері - [[Ақсораң]] (1565 м) және [[Қарқаралы таулары|Қарқаралы]] (1403 м). [[Шыңғыстау]] (1305 м), [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] (1133 м), [[Баянауыл тауы|Баянауыл]] (950 м) таулары.
{{main|Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)}}

===== Мұғалжар ===== 
Орал тауының оңтүстік жалғасы болады. Орташа ұзындығы - солтүстіктен оңтүстікке қарай 450 км. Орташа биіктігі - 657 м. Ең биік жері - Үлкен [[Боқтыбай]].&lt;ref&gt;[http://el.kz/m/articles/view/content-27268 Мұғалжар тауы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402100128/http://el.kz/m/articles/view/content-27268 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt; Тау жыныстары: магмалық, шөгінді жыныстар.
{{main|Мұғалжар тауы}}

===== Маңғыстау таулары =====
Каспий теңізінің [[Маңғыстау түбегі]] Сарыарқаға қарағанда жас, бірақ кұрылысы мен жер бедерінің сипаттамасы ұқсас. Су ресурстарының тапшылығы Маңғыстау түбегінің табиғи ресурстарын игеруге кедергі болуда. Ең биік жері [[Қаратау жотасы (Маңғыстау)|Қаратау]] ([[Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)|Бесшоқы]] 556 м), ең төменгі жері [[Қарақия ойысы|Қарақия]] (-132м) ойысы. 
{{main|Маңғыстау таулары}}

==== Биік таулы өлкелер ====
[[File:Kazakhstan Altay 2.jpg|thumb|right|250px|[[Алтай таулары]]]]
[[Сурет:Kaindy_lake_south-east_Kazakhstan.jpg|thumb|right|250px|Іле Алатауы, [[Қайыңды көлі]]]]
[[Сурет:Piktalgar.jpg|thumb|right|250px|[[Талғар шыңы]], Іле Алатауы]]
Биік таулы өлкелерге Қазақстанның  шығысы мен оңтүстік шығысындағы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Сауыр-Тарбағатай]], [[Жетісу Алатауы]], [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тау жүйелері жатады.

===== Алтай =====
Тау мен өңірдің бөлігі Шығыс Қазақстан облысында орналасқан.&lt;ref&gt;[http://www.zharar.com/tags/%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9+%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B+%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B+%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0/?Like© Алтай таулары www.ZHARAR.com]&lt;/ref&gt;

Үш ауданға бөлінген: Оңтүстік, Батыс немесе [[Кенді Алтай]] және [[Қалба жотасы|Қалба]] жоталары.

# ''Оңтүстік Алтай'': Солтүстігінде [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] мен оңтүстігінде Қара Ертіс өзені аралығында жатыр.
# ''Батыс'' немесе ''Кенді Алтай'': Қазақстан жеріне батыс жағымен кіретін [[Қызылқарағай жотасы|Қызылқарағай]], [[Холзун]], [[Қатын жотасы]] ([[Мұзтау шыңы|Мұзтау]] 4506 м). Кенді Алтайда аса ірі полиметалл кендері (мыс, мырыш, қалайы, қорғасын, вольфрам, күміс, алтын) шоғырланған.
# ''Қалба тау жотасы'': Алтай тауларының [[Ертіс]] өзенінен батысқа қарай созылған жалғасы болып есептеледі. Ең биік жері - Сарышоқы (1606м), [[Сауыр жоталары|Сауыр]], Тарбағатайдың солтүстігінде Зайсан, ал оңтүстігінде Алакөл қазаншұңқыры. 
{{main|Алтай таулары}}

===== Тарбағатай (Барқытбел) =====
Қазақстан жеріне оның солтүстік бөлігі ғана кіреді, солтүстігінде мұздықтар бар. Биік нүктесі - [[Тастау]] шыңы (2992 м).
{{main|Тарбағатай тауы}}

===== Сауыр =====
Сарыарқаның шығысындағы жалғасы, ең биік жері - Мұзтау шыңы (3816 м)
{{main|Сауыр жоталары}}

===== Жоңғар таулы өлкесі =====
Шығыстан батысқа қарай, шамамен 400 км созылып жатқан, ені 50-ден 190 км дейін жететін таулар. Олардың жер бедеріне құламалы тектоникалық кертпештермен бөлінген тау жоталары мен тауаралық ойпат шұңқырлардың алмасуы тән.&lt;ref&gt;[http://oldkazakh-tv.softdeco.net/kaz/natureskingdom/archive/Zhongar__Alataui_1309965194.html/ Жоңғар Алатауы-oldkazakh-tv]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Жетісу Алатауы]] солтүстігінде Алакөл қазаншұңқыры мен оңтүстігінде Іле өзені аңғары аралығында батыстан-шығысқа созыла орналасқан. Қытайдағы [[Ебінұр]] көлінің ойысы мен Алакөл қазаншұңқырын қосып жатқан тауаралық өткелі «[[Жетісу қақпасы]]». Ең биік жері [[Бесбақан]] - 4622 м. Жетісу Алатауы (5000 м): Солтүстік жотасы, Оңтүстік жотасы болып бөлінеді.
{{main|Жетісу Алатауы}}

===== Тянь-Шань таулы өлкесі =====
Қазақстан жерінің оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігін қамтиды. Негізінен ендік бағытқа жақын жатқан тау тізбектерінен құралады. Биік шыңдары – [[Жеңіс шыңы|Жеңіс]] (7439 м) және [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі]] (6995 м). Қазақстанға [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]], [[Қырғыз Алатауы]], Шу-Іле таулары, [[Іле Алатауы]] және [[Кетпен жотасы|Кетпен (Ұзынқара)]] жоталары қарайды.
{{main|Тянь-Шань таулы өлкесі}}

===== Кетпен жотасы =====
Кетпен жотасы, Ұзынқара – Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік доғасына кіретін жота. Тянь-Шаньнан басталып, [[Кетпен жотасы|Кетпен]] тау аралық ойысымен бөлінеді. Батысы Қазақстанда, шығысы Қытайда жатыр. Ұзындығы - 300 км, ені - 40-50 км. Ең биік жері - Небесная шыңы (3652 м).
{{main|Кетпен жотасы}}

===== Күнгей Алатау =====
[[Күнгей Алатау]] - ұзындығы 275 шақырымға созылатын тау жотасы. Іле Алатауымен қосылып Солтүстік Тянь-Шаньды құрайды.&lt;ref&gt;[http://my.mail.ru/community/altel.kz/multipost/7604000033B8C009.html Күнгей Алатау]&lt;/ref&gt; Қазақстан аумағында шығыс бөлігінің солтүстік беткейі жатады. Ең биік жотасы Иманбұлақ шыңы, 4647 м.
{{main|Күнгей Алатау}}

===== Іле Алатауы =====
Тянь-Шаньның солтүстігіндегі ең биік тау жотасы. Ұзындығы - 350 км. Ең биік нүктесі - [[Талғар шыңы]] (4973 м).
{{main|Іле Алатауы}}

===== Қырғыз Алатауы =====
Күнгей және Іле Алатауының батысында орналасқан. Батыс бөлігінің солтүстік беткейі Қазақстан жерінде (Жамбыл облысы). Жалпы ұзындығы 375 км.&lt;ref&gt;[http://el.kz/m/articles/view/content-5106 Алатау таулары-el.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402144030/http://el.kz/m/articles/view/content-5106 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;
{{main|Қырғыз Алатауы}}

===== Батыс Тянь-Шань =====
Талас Алатауынан басталып, оңтүстік батысқа қарай созылып жатыр. Ірі таулары - [[Өгем жотасы|Өгем]], Піскем, Қаратау (2176 м). Тянь-Шаньның қатты өзгеріске ұшыраған ең шеткі солтүстік-батыс жотасы - Қаратау.
{{main|Батыс Тянь-Шань}}

==== Қазақстанның биік тау шыңдары ====
* [[Хан Тәңірі шыңы|Хантәңірі]] (Сарыжаз жотасы) - 6995 м,
* [[Бүкіл одақтың география қоғамына 100 жыл шыңы]] (меридиандық жота) - 6276 м,
* [[Талғар шыңы]] (Іле Алатауы) - 4973 м,
* [[Шоқтал]] тауы (Күнгей Алатау) - 4770 м,
* [[Бесбақан]] тауы (Жоңғар Алатауы) - 4622 м, 
* [[Металлургтер]] тауы (Іле Алатауы) - 4600 м, 
* [[Мұзтау шыңы]] (Алтай тауы, Қатын жотасы) - 4506 м,
* [[Манас шыңы]] (Талас Алатауы) - 4482 м,
* [[Ашутор]] тауы (Теріскей Алатауы) 4427 м,
* [[Мұзтау жотасы|Мұзтау тауы]] (Жонғар Алатауы) - 4370 м, 
* [[Комсомол шыңы]] (Іле Алатауы) - 4330 м.

==Пайдалы қазбалары==
[[Сурет:Coal.jpg|thumb|right|150px|[[Көмір]]]]
[[Сурет:Mineraly.sk - bauxit.jpg|thumb|right|150px|[[Боксит]]]]
[[Сурет:ChromiteUSGOV.jpg|thumb|right|150px|[[Хромит]]]]
Мұнай, газ — Қазақстанда мұнайдың болжамдық қорлары 20-25 млрд. т., 200-дей мұнай және газ кен орындары барланған. Барланған мұнайдың алынатын қоры 2,2 млрд т, газ - 2,5 трлн/м³ құрап отыр. 200-ге жуық көмір кен орындары шоғырланған. Геологиялық қоры - 164,4 млрд т. Оның ішінде: тас көмір 17,6 млрд. т; қоңыр көмір 92,8 млрд. т.

=== Кенді пайдалы қазбалар ===
[[Темір]] — геологиялық қоры 17 млрд. т. Оның 93% мөлшерін ірі кен орындары алады. [[Хромит]] — хромит қоры бойынша Қазақстан әлемде 2-ші орында. Қорлары - 230 млн. т. Ірі кен орыны шоғырланған аймақ – Мұғалжар тауы. [[Марганец]] — баланстық қоры 400 млн. т. Болжамдық қорлары 850-900 млн. т. [[Мыс]] — ірі кен орындары Жезқазған, Жамантай мыс кенінің қоры 10 млн. т. асады. Қорғасын-мырыш —100-ден аса кен орындары бар. [[Алюминий]] — шикізат ретінде ең көп тараған боксит болып табылады. 200 кен орны бар. [[Алтын]] —196 алтын кен орны бар. Қазақстан алтын қоры бойынша әлем елдерінің бірін ондығына, өндірісі бойынша - үшінші орынға ие.

=== Сирек кездесетін металдар ===
[[Молибден]] — Қазақстан молибден қоры жөнінен әлемде төртінші, Азия елдері арасынан бірінші орында. 84 кен орны бар. [[Вольфрам]] — қоры жөнінен Қазақстан әлемде бірінші орын алады. Вольфрам қорының 53%- ы 16 ірі кен орнында шоғырланған. [[Уран (химиялық элемент)|Уран]] — 100-ден астам кен орны Қазақстанда шоғырланған. Солтүстік Қазақстанда 50 кен орны бар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| Пайдалы қазбалар  || Негізгі кеніштер
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;
| '''Жанатын пайдалы қазбалар.''' 
Мұнай мен газ, көмір				
|| Атырау, Ақтөбе, Орал және Маңғыстау облыстарында шоғырланған: 
Доссор, Өзен, Жетібай, Қаражамбас, Қаламқас, Теңіз т.б.&lt;br /&gt;
Қарағанды, Екібастұз, Майкүбі
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| '''Кенді пайдалы қазбалар.'''
темір, маргенец, хром, никель, алюминий &lt;br /&gt;
Түсті металл: &lt;br /&gt;
қорғасын-мырыш, алтын 
||Қашар, Соколов-Сарыбай кеніштері, &lt;br /&gt;
Кентөбе, Қаратас, Атасор 
Атасу, Жезді, Ұлытау, Сарыарқа, Қаратау &lt;br /&gt;
Кемпірсай, Дөң Кемпірсай, Бұрақтал, Аққара&lt;br /&gt;
Ақмола, Торғай Жезқазған, Балқаш, Қоңырат, Бозшакөл &lt;br /&gt;
Кенді Алтай, Риддер, Зырян, Текелі, Ащысай, Қалба жотасы, Жетіқара, Степняк, Ақсу, Майқайың
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| '''Кенсіз пайдалы қазбалар. '''
асбест, фосфорит, тұз
|| Жітіқара, Жезқазған, Шу-Іле таулары, Хан-тау Шолақтау, Ақсай, Жаңатас&lt;br /&gt;
Каспий маңы ойпаты, Арал.&lt;br /&gt;
|}

== Ішкі сулары ==
[[Сурет:Ural river.jpg|thumb|right|200px|Жайық өзені]]
Қазақстанда 85 022 өзен бар, соның ішінде 84 694 ''шағын'' (ұзындығы 100 км-ге дейін), 305 ''орташа'' (500 км-ге дейін) және 23 ''ірі'' (500-1000 км-ден астам өзендер) қатарына жатады.&lt;ref&gt;[http://massaget.kz/layfstayl/alemtanu/Qazaqstanym/2779/ Қазақстан өзендері]&lt;/ref&gt;

Суға толы өзендер Алтай, оңтүстік-шығыста Жетісу, Іле-Алатауында (өзен торының жиілігі 0,4-1,8 км), Арал және [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] шөлді өңірлерде өзен торының жиілігі 0,03 км-ге дейін барады. Ұзындығы 1000 км. асатын өзендер: [[Сырдария]], [[Шу (өзен)|Шу]], [[Іле]], [[Ертіс]], [[Жайық]], [[Есіл]], [[Тобыл]].

=== Өзендер ===
Каспий теңізі алабы — Батыс Қазақстан өзендерін қамтиды. Оларға: [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]], [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Кіші Өзен]] жатады.&lt;ref&gt;[http://isurak.kz/10608/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3 Қазақстанның өзен алаптары]{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Арал теңізі алабына — Оңтүстік және Орталық Қазақстан бөлігінің өзендері жатады. Олар: [[Сырдария]], Арыс саласы, [[Шу (өзен)|Шу]], [[Сарысу (өзен)|Сарысу]], [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]], [[Ырғыз]], [[Талас (өзен)|Талас]].&lt;ref&gt;[http://sabaq.kz/1526/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96/ Қазақстанның өзендері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004003/http://sabaq.kz/1526/%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3-%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

Балқаш-Алакөл алабы — Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы өзендерді қамтиды. [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]], [[Лепсі (өзен)|Лепсі]], [[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]], [[Іле]], [[Тентек (өзен, Жетісу облысы)|Тентек]], [[Сарқан]], [[Басқан өзені|Басқан]].

=== Көлдер ===
[[Сурет:Lake Balkhash satellite.jpg|200px|нобай|оңға|[[Балқаш|Балқаш көлі]]]]
[[Сурет:%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%B9.jpg|thumb|right|200px|[[Көлсай көлдері]]]]
Қазақстанда ауданына қарай жалпы 48 262 көл бар. Көл айдынының 45248 ''шағын көлдер'' (ауданы 1 км² дейінгілер) қатарына жатады. Ауданы 10 км²-тан астам ірі көлдер - 296, ал 100 км²-тан астам аса ірі көлдер - 21. Аса ірі көлдер: [[Балқаш]], [[Зайсан (көл)|Зайсан]], [[Алакөл (көл)|Алакөл]], [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз]] (Нұра).

=== Мұздықтар === 
* Алтай жоталарында 328 мұздық,
* [[Сауыр жоталары|Сауыр]] жотасында 18 мұздық,
* [[Жетісу Алатауы]]нда 1369 мұздық,
* [[Тянь-Шань]] 1009 мұздық бар.
Қазақстандағы ең ірі мұздық — Іле Алатауындағы [[Корженевский мұздығы]]. Оның ұзындығы - 12 км, қалыңдығы 210-300 м, 3560 м биіктікте орналасқан, ауданы - 38,0 км², жалпы көлемі - 6,32 км³.

== Топырақ жамылғысы ==
Қазақстан территориясы үлкен болғандықтан, оның топырақ жамылғысы күрделі және әр түрлі. Топырақ жамылғысының зоналар бойынша таралғаны айқын байқалады.&lt;ref&gt;[http://www.slideshare.net/Dan41k/ss-33793993 Қазақстанның топырақ жамылғысы]&lt;/ref&gt;

Қазақстан аумағы үш топырақ белдемдеріне бөлінген:
* [[Қара топырақ]] 9,5%. (52° с.е солтүстігінде)
* [[Қара қоңыр топырақ]] 34%. (52°-48° с.е аралығында)
* [[Қоңыр топырақтар|Қоңыр]], сұр қоңыр топырақ 44%. (48° с.е. оңтүстікке қарай)
Әрбір [[Географиялық белдем|табиғат белдемдері]] топырағымен  ерекшеленіп, солтүстіктен-оңтүстікке қарай [[Орманды дала белдемдері|орманды дала]], [[дала]], [[шөлейт]] және [[шөл]] белдемдері болып ауысып отырады. Сонымен бірге табиғат белдемдерінде топырақ жамылғылары да, батыстан шығысқа қарай өзгереді.&lt;ref&gt;География. Жоғары оқу орындарына түсушілерге арналған оқулық-тест. ШЫҢ Алматы 2007 [[ISBN_9965-9783-7-9]]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Табиғат белдемдері      !!   топырақ жабындылары
|-
| [[Орманды дала зонасы|орманды дала]]
(республиканың жер көлемінің 0,4%-ын алып жатыр)
 || Орманның сұр топырағы, қара топырақ (қалыңдығы 75 см). Солтүстікте 9% шірінді, оңтүстікте 6% шірінді.
|-
| [[дала]] 
(республиканың жер көлемінің 29%-ын алып жатыр)
 || Қара және қызыл қоңыр; қою қызғылт кейде сортаң топырақты жерлер кездеседі. Топырағында 6% шірінді бар. 
|-
| [[шөлейт]]
(республиканың шамамен жер көлемінің 14%-ын алып жатыр)
| Ашық қара қоңыр, қызғылт-күрең, сор, сортаң. Топырағында 2-3% шірінді бар.
|-
| [[шөл]]
(республика жерінің шамамен 44%-ын алып жатыр) Жалпы жер көлемі 117 млн га.
 || Сұр, сор, кей жерлерде қоңыр, ашық-қызғылт, сұр-қоңыр топырақ кездеседі. Топырағында 1,0-1,2% шірінді бар.
|}

== Қазақстанның табиғат зоналары, өсімдіктері және жануарлары ==
Қазақстанның жазықтық бөліктерінің табиғи зоналарына қысқаша сипаттама
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
! Табиғат зоналары !! Климаттық жағдайлар !! Өсімдіктері !! Жануарлары
|-style=&quot;background-color:#a0ffa0&quot;
| Орманды дала || Жазғы шілде +18 - +20° қаңтардың орташа температурасы -17°- 19° кейде -51°-53°. жауын-шашын 370-430 мм (300-350 мм) мөлшерінде
 || Бетеге, боз, бидайық, арпабас, қайың, қоңырбас, итқонақ, құлпынай, қарағай, қияқ, ебелек, жоңышқа, қоян шөптер. Ормандарында қайың, емен, жөке, қандыағаш, көктерек және қарағайлар бар. 
 || Саршұнақ, сұртышқандар, егеуқұйрық, қосаяқтар, тышқандар, түлкі, елік, қасқыр, сусар, бұлан, тоқылдақ, көкек, күйкентай, қараторғай. Ормандарында тиін, құр, сұңқар. Көлдерінде тырна, үйрек, қаз, шағала, ондатр.
|-style=&quot;background-color:#c0ffff&quot;   
| Дала|| Климаты континентті. Шілдеде +18°+23° кейде +20°+24°, қаңтарда  -16°-тан -17°-қа дейін, -14°-18°, -16°- 18° абсолюттік минимум минус 40° жауын-шашын – 300 мм (220-310 мм)
 || Боз, бетеге, атқонақ, ебелек, еркекшөп, жайшөп, жусан, итмұрын, меңдуана, жанаргүл, бидайық, арғаба, қияқ, кұрақ, шайшөп, дәрілік валериандар. 
 || Саршұнақ, қосаяқ, алақоржын, қасқыр, борсық, суыр, қарсақ, ақбөкен. Безгелдек, тырна, бозторғай бүркіт, батпақ құстары, қаз, шағала, үйрек, аққұтан, қызыл үйрек, сара ала қаз, аққу, дуадақ, торғай.
|-style=&quot;background-color:#ffdead&quot;
| Шөлейт || Орташа температура шілдеде +22° +24°(кейде +40°-қа дейін) қаңтарда-15°-17° (кейде -50°) жауын-шашын мөлшері 180 мм-ден 300 мм-ге дейін|| Бетеге, жусан түймедақ, боздан, изен, ебелек, теріскен, көкпек, ши қамыс, кұрақ, тал, итмұрын, сексеуіл|| Саршұнақ, қосаяқ, құм тышқаны, құм қояндары, күзен, түлкі, кесіртке, сұр жылан, ақбөкен, қарақұйрық, қалқан тұмсық, қара шұбар жылан. Құстар: бүркіт, бозторғай.
|-
| Шөл || Климаты өте континентті. Орташа температура шілдеде солтүстігінде +24° +26°С, оңтүстігінде +28° +30°С, жауын-шашын мөлшері 100-200мм.
 || Селеу, өлеңшөп, боз жусан, кұм бетегесі, еркекшөп, қоңырбас, құм түймедағы, жантақ, жыңғыл т.б. бар.|| Тасбақа, кірпі, кесіртке, оқжыландар, улы өрмекші, бүйі, сарышаян, қарақұрт, ақбөкен, қарақұйрық.
|}

== Қазақстан халқының орналасу географиясы ==
Республиканың халқы – 18,6 миллионнан астам адам (2020 ж). ТМД-да [[Ресей]], [[Украина]], [[Өзбекстан]]нан кейінгі 4-ші орында, ал дүние жүзінде 63-ші орында. 1 шаршы шақырымға - 5,5 адамнан келеді. Қазақстан халқының тығыздығы ТМД елдеріндегі орташа тығыздықтан (12,8) 2,5 есе, ал әлемдік тығыздықтан (40 адам) 6,6 есе кем.

Халықтың ең тығыз орналасқан жері - Оңтүстік Қазақстан. Онда 1 шаршы шақырымға 17 адамнан келеді. 4 млн. астам қазақ республикадан тысқары жерлерде, әлемнің 54 мемлекетінде тұрады. Халықтың ең сирек орналасқан жері [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]], [[Атырау облысы|Атырау облыстары]]. Онда 1 шаршы шақырымға 2 адамнан келеді.

Қазақстанның қала тұрғындары 57%-ды құраса, ауыл тұрғындары 43%-дан астам.

Қазақстанда 130 ұлт тұрады: оның 68,51% - [[қазақтар]], 18,85% - [[орыстар]], 3,25% - [[өзбектер]], 1,47 % -[[ұйғырлар]], 1,42% -[[украиндар]] , 1,08% - [[татарлар]]
[[File:Казахи в Казахстане.png|thumb|right|300px|2022 жыл басындағы Республика облыстары бойынша қазақтардың үлесі{{легенда|#f5fff5|10.0 - 19.9 %}}
{{легенда|#c3ffc3|20.0 - 29.9 %}}
{{легенда|#91ff91|30.0 - 39.9 %}}
{{легенда|#5fff5f|40.0 - 49.9 %}}
{{легенда|#2dff2d|50.0 - 59.9 %}}
{{легенда|#00fa00|60.0 - 69.9 %}}
{{легенда|#00c800|70.0 - 79.9 %}}
{{легенда|#009600|80.0 - 89.9 %}}
{{легенда|#006400| 90.0 % жоғары}}]]

Қазақстан халқының еңбекке жарамды бөлігі
* Ерлер - 16-63 жасқа дейін.
* Әйелдер - 16-58 жасқа дейін.

Ең белсенді жас 27-49 жас арасы еңбекке қабілетті
* Республикада ерлер жалпы халық санының 48,2% құраса, әйелдер 51,8% .

Қазақстанда адамдардың орта жасы төмендегідей:
* ерлердің орта жасы - 58,5;
* әйелдердің орта жасы - 72;
* Бүкіл әлемдегі қазақтар саны 14 миллионнан астам.
* {{flagicon|People's Republic of China}} [[Қытай]]&lt;ref&gt;http://www.stats.gov.cn/tjsj/pcsj/rkpc/6rp/excel/A0201.xls&lt;/ref&gt; -1 462 588 адам
* {{flagicon|Uzbekistan}} [[Өзбекстан]]&lt;ref&gt;http://www.stat.uz/STAT/2008year/doklad_rus_tab.pdf&lt;/ref&gt; - 800 000 адам
* {{RUS}}&lt;ref&gt;http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=2021-12-23 }}&lt;/ref&gt; -647 732 адам
* {{flagicon|Mongolia}} [[Моңғолия]]&lt;ref&gt;http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf&lt;/ref&gt; - 101 526 адам
* {{flagicon|Turkmenistan}} [[Түрікменстан]]&lt;ref&gt;http://www.chrono-tm.org/?0248042562000000000000011000000&lt;/ref&gt; - 87 000 адам
* {{flagicon|Kyrgyzstan}} [[Қырғызстан]]&lt;ref&gt;http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=2013-11-13 }}&lt;/ref&gt; - 32 981 адам
* {{flagicon|Turkey}} [[Түркия]]&lt;ref&gt;http://www.inform.kz/rus/article/2207298 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180311194501/http://www.inform.kz/rus/article/2207298 |date=2018-03-11 }}&lt;/ref&gt; - 30 000 адам
* {{CAN}} - 7 000 адам
* {{flagicon|Iran}} [[Иран]]&lt;ref&gt;http://news.iran.ru/news/32852/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075522/http://news.iran.ru/news/32852/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt; - 4 000 адам
* {{UKR}} 5 526 адам
* {{USA}} 3 000 адам
* {{BLR }}&lt;ref&gt;http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404121407/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf |date=2012-04-04 }}&lt;/ref&gt; - 1 355 адам
* {{DEU}}&lt;ref&gt;http://www.botschaft-kaz.de/ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24&amp;Itemid=35 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016080715/http://www.botschaft-kaz.de/ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=24&amp;Itemid=35 |date=2012-10-16 }}&lt;/ref&gt; - 1 000-ға жуық
* {{GBR}}&lt;ref&gt;http://www.neonomad.kz/neonomadika/kultura/index.php?ELEMENT_ID=4530{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; - 1 000-ға жуық

== Халық шаруашылығы салаларының географиясы ==
=== Жеңіл өнеркәсіп ===
[[Жеңіл өнеркәсіп]] саласында шамамен 40,5% пайызы – [[мата]], [[киім тігу]]ге 22,5 миллиард теңге немесе жалпы көлемнің 50% тиесілі. Қазақстандық өндірістің шамамен 10 пайызы – тері өнемдеріне тиесілі.&lt;ref&gt;[http://kazakh-tv.kz/kz/view/business/page_42551_ Қазақстанның жеңіл өнеркәсібі]{{Deadlink|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

=== Тамақ өнеркәсібі ===
Қазақстанның тамақ өнеркәсібі экономикамыздың ең маңызды саласы болып табылады. Ауылшаруашылық шикізаты өңделіп, азық-түлік саласын құрайды. Оның құрамына 20 саладан аса үлкен топ біріктірілген. Олардың ең негізгілері: [[ет]], [[сүт]], [[нан|наубайхана]], [[балықтар|балық]], [[консерв]] және [[кондитер өнімдері]].&lt;ref&gt;http://kazakh-tv.kz/kz/view/business/page_29542_kazakstannyn-tamak-onerkasibi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814184911/http://kazakh-tv.kz/kz/view/business/page_29542_kazakstannyn-tamak-onerkasibi |date=2014-08-14 }}&lt;/ref&gt;

Бүгінде Қазақстан өнеркәсіп өнімінің көлемі жөнінен Ресей мен Украинадан кейінгі 3-ші орында. Табиғи байлықтарды игерудегі басты қиыншылық - су мен қазіргі заманға сай жаңа технологияның болмауы.

=== Қазақстанның отын-энергетикалық кешені ===
Аталған кешен құрамына қазіргі заманғы шаруашылықтың негізін құрайтын отын ([[мұнай]], [[табиғи газ]], [[көмір]] және т.б.) мен электр энергиясын өндіру, оларды тасымалдау енеді. Өндірістің дамуы отын мен энергия түрлерін игерумен тығыз байланыста жүреді. Адамзат қоғамы дамудың неғұрлым жоғары сатысына көтерілген сайын өндірістің отын мен энергияға сұранысы арта түсті.&lt;ref&gt;[http://wiki.iteach.kz/images/8/86/Didaktika_oek.pdf Отын энергетикалық кешені] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151026021351/http://wiki.iteach.kz/images/8/86/Didaktika_oek.pdf |date=2015-10-26 }}&lt;/ref&gt;

Қазақстан көмір, газ, электр энергиясын өндіруден [[ТМД]]-да 3 орын, мұнай өндіруден 2-орын алады. Қазақстан аумағында әлемдік көмір қорының 3,3%-ы шоғырланған. [[Көмір өнеркәсібі|Көмір өндіру]]ден дүние жүзінде 8-ші, ал таяу шетелдер бойынша Ресей мен Украинадан кейінгі 3-ші орында. Негізгі отын түрі деп есептеледі. Қазақстанда 10 алап, 400-ден астам көмір кеніштері бар. Жалпы қоры - 176,6 млрд. т. Өндіру мүмкіндігі - 21,5 млрд. т. Маңызы жөнінен бірінші [[Қарағанды көмір бассейні]]нің қоры - 51 млрд. т. Қазіргі кезде көмір өндіру көлемі 2 есе азайып, жылына 80 млн. т көмір өндіріледі. Көмір кабатының қалыңдығы 1,5-15 м. Екібастұз - 12 млрд. т. Жер бетіне жақын орналасқан, ашық әдіспен өндірілетін [[Екібастұз көмір алабы|Екібастұз көмірінің]] өзіндік құны төмен. Дүниежүзіндегі ең ірі «Богатырь» кесіндісі орналасқын көмір алабы. Бүкіл Қазақстанда 14 мұнай-газ бассейні бар. Олар Атырау-Ембі, [[Маңғыстау түбегі|Маңғыстау]] аймақтарында. Негізгі мұнай өңдеу зауыттары: [[Атырау]], [[Павлодар]], [[Шымкент]] қалаларында орналасқан. ТМД-да көмірсутектік шикізаттардың жалпы қоры жөнінен Қазақстан Ресейден кейінгі 2-ші орында.

[[Газ өнеркәсібі|Газ өндірісіне]] газ тасымалдау жүйесі: республика аумағы арқылы өтетін Бұхара-Орал-Орта Азия-Мәскеу, Бұхара-Шымкент-Тараз-Бішкек-Алматы магистральді кұбырлары.

Газдың жалпы қоры 6 трлн м³, бұл қоры жөнінен әлемде 12-орында. Газ өндіру мөлшері 7 млрд. м³ элемде 25-орында. Республика көлемін газбен қамтамасыз ету үшін [[Түрікменстан]]нан 6,8 млрд м³, [[Өзбекстан]]нан 7,2 млрд м³, [[Ресей]]ден 2 млрд м³ газ алынады.

[[Атырау облысы]]нда «Теңіз» мұнайы - әлемдегі ең ірі кен орындарының бірі. Мұнайдың геологиялық қоры 3 млрд 133 млн. т. шамасында.
Магистральдық және тарату газ құбырларының тарихи қалыптасқан жүйесіне сәйкес табиғи газ еліміздің 14 облысының 9-на жеткізіледі.&lt;ref&gt;[http://kz.energo.gov.kz/index.php?id=1441 Газ өнеркәсібі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150407024831/http://kz.energo.gov.kz/index.php?id=1441 |date=2015-04-07 }}&lt;/ref&gt;

=== Электр энергетикасы ===
Қазақстанның электр энергетикасының көздері: жылу электр стансасы, [[Су электр станциясы|су электр стансасы]], атом электр стансасы.

Жалпы электр станциялары қуатының артуына, электр қуатының өндiрiлуiне қарай Қазақстан электр энергетикасының дамуын негiзгi үш кезеңге бөлуге болады. Бiрiншi кезең 1918-45 жылдарды қамтиды, бұл кезеңде iрi электр станциялары салынып, алғашқы энергетикалық тораптар пайда болды.

Екiншi кезеңде (1946-58 ж.) алғашқы энергетикалық жүйелер құрылды. Үшiншi кезеңде (1959-90 ж.) республиканың энергетикалық базасы жедел қарқынмен дамып, аймақтық энергетикалық жүйе қалыптасты. Сөйтiп, Қазақстан өзiнiң электр қуаты жөнiндегi мұқтаждарын толық қамтамасыз ететiн, әрi оны өзге елдерге шығаратын ахуалға жеттi.&lt;ref&gt;[http://www.ktb.kz/index.php?Itemid=2&amp;id=32&amp;option=com_rd_glossary&amp;task=view Қазақ техникалық энциклопедиясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402114536/http://www.ktb.kz/index.php?Itemid=2&amp;id=32&amp;option=com_rd_glossary&amp;task=view |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;
 
Республикада ЖЭС-тар беретін электроэнергия 80-90%-ды құрайды.
* АЭС (атом электр стансасы) - [[Ақтау]] қаласында орналасқан 
[[File:Өскемен су-электр стансасы.jpg|250px|thumb|right|Өскемен су-электр стансасы]]
* Ірі СЭС (су электр стансалары): 
Ертіс өзенінде: [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]], Шүлбі; &lt;br /&gt;Сырдарияда [[Шардара су электр станциясы|Шардара]];&lt;br /&gt;Іле: [[Қапшағай су электр станциясы|Қапшағай]].
* Қазақстанның су электр стансалары жылына 163 млрд кВт/сағ электр энергетикасын өндіре алады.
* [[Шығыс Қазақстан облысы]] су электр стансалары энергия өндірудің ең жоғарғы үлесін береді.
* Республикасының 1 тұрғынына шамамен 3700 кВт/сағ электр энергиясы келеді.

Қазақстанның электр энергиясы арзан отын мен су энергетикасы байлықтары пайдаланатын аудандық ірі электр станцияларын салу бағытында дамып келеді. Шығыс және Оңтүстік Қазақстан су энергиясы жеткілікті аудан. Қазір республиканың жылу электр станциялары кең таралған. Олар негізінен Қарағанды және [[Екібастұз көмір алабы|Екібастұз көмірімен]] жұмыс істейді, әрі бүкіл элекгр энергиясының 90%-дан астамын береді. Әрбір облыстық қала мен көптеген өнеркәсіптік орталықтарында қуатты жылу электр орталықтары салынған. Олардың ең ірілері [[Екібастұз]]да, [[Ақсу]]да, [[Тараз]]да, [[Қарағанды]]да, [[Алматы]]да орналасқан.

=== Қазақстан металлургиясы ===
[[File:ПО Балхашцветмет.jpg|thumb|right|200px|«Балқаштүстіметалл» комбинаты]]
Қазақстан үшін [[қара металлургия]] – екінші дүние жүзілік соғысынан кейінгі жылдары ғана пайда болған ауыр өнеркәсібінің салыстырмалы түрдегі жас саласы. Қазақстанда [[шойын]], [[болат]] және ферроқорытпа өндіріледі.&lt;ref&gt;[http://bes-asyl.kz/?s=%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0+%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F Қара металлургия-bes-asyl.kz]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[Қарағанды металлургия комбинаты|Қарағанды]], Теміртау металлургия комбинаты шойын, болат, прокат өнімін шығарады. Қостанай қайта қорыту комбинаты: шойын, болат, құбыр, рельс, жұқа табақ темір. [[Атасу кенді ауданы|Атасу]], [[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі|Соколов-Сарыбай]], [[Лисаков кен байыту комбинаты|Лисаков]], [[Қашар-Аят кен байыту комбинаты]] - темір кенін өндіретін негізгі кен орны. [[Ақтөбе]], [[Ақсу]]: ферроқорытпа, [[хром]] өндіру. Торғай алыбының темір рудасын игеру мақсатында Қостанай-Тобыл-Лисаковск жолы салынды.

Қазіргі кезде [[мыс]] негізінен [[Жезқазған кен-металлургия комбинаты|Жезқазған]] мен [[Балқаштүстіметалл|Балқаштың кен-металлургиялық комбинаттарында]] (КМК) өндіріледі. [[Қорғасын]] және [[мырыш]] өнеркәсібінің ортақ шикізат базасы - [[полиметалл]] кендері бар. Ұзақ уақыт бойы олардың қоры жөнінен Шығыс пен Оңтүстік алда болды. Полиметалл өндірісінің басты ауданы - [[Кенді Алтай]]. Мұнда 3 ірі орталық бар - Зырян, Риддер және Өскемен.&lt;ref&gt;[http://el.kz/m/articles/view/content-4346 Түсті металлургия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403095449/http://el.kz/m/articles/view/content-4346 |date=2015-04-03 }}&lt;/ref&gt;

=== Машина жасау өндірісі ===
[[File:AZIAAVTO building.jpg|250px|thumb|right|«[[Азия Авто]]» АҚ машина құрастыру зауыты]]
Машина жасау ҚР машина жасау құрылымы: тасымалдау құрамы, автокөлік құрастыруды қоса алғанда барлық өнімнің 37% құрайды.&lt;ref&gt;[http://www.slideshare.net/zhanatchukeev/ss-30489335 Машина жасау-slideshare.net]&lt;/ref&gt; Қазақстанның индустриаландыру картасы бойынша машина жасау саласында 9 жаңа ірі жобалар жүзеге асырылуда. Олар:
* Транспорттық машина жасауда: «[[Азия Авто]]» АҚ, жүк және қоғамдық транспорт; [[Петропавлдағы машина жасау зауыты|«ЗИКСТО»]] АҚ, вагон жасау; «Байтерек А» АҚ, электровоздар; «Камкор Менеджмент» ЖШС, жүк вагондары.
* Мұнайгаз машина жасауда: «Батыс-Қазақстан Машина жасау комбинаты» АҚ, газ қотарушы агрегат және газтурбиналы электр станцияларын әзiрлеу және жасау.
* Тау-металлургиялық машина жасауда: [[Қарағанды машина жасау зауыты|«Пархоменко атындағы Қарағанды машина жасау зауыты»]] ЖШС, жүк темiр жол вагондары үшiн iрi құю өндiрiсі.
* Ауыл шаруашылық техника өндiрiсiнде: «Агромаш Холдинг» АҚ, комбайндардың өндiрiсi.&lt;ref&gt;[http://export.gov.kz/kz/page-418-mashina_zhasau_onerkasibi Машина жасау өнеркәсібі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408133225/http://export.gov.kz/kz/page-418-mashina_zhasau_onerkasibi |date=2015-04-08 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;   
|colspan=&quot;3&quot; | '''Машина жасау өндірісінің салалары'''
|-
! Салалары	 !! Өндірісі	 !! Орталығы
|-
| Ауыр машина || Кен жабдығы || Алматы, Қарағанды, Кентау
|-
| Ауыл шаруашылық машина || Ақмолаауылмаш Қазақауылмаш || Павлодар, Астана, Макинск
|-
| Станок|| Фрезер || Алматы
|-
| Құрал-аспаптар (металды аз қажет ететін кәсіпорын) || Ақтөберентген|| Ақтөбе, Павлодар, Ақтау
|-
| Эл. тех. машина || Аккумулятор|| Талдықорған
|-
| Радиотехника|| Телевизор || Алматы
|}

=== Химия өндірісі ===
[[Химия өнеркәсібі]]нің кәсіпорындары Қазақстанның  біршама аймақтарында орналасқан. Өнеркәсіптің әр түрлі салаларының, ауыл шаруашылығының, халықтың мұқтажын қанағаттандыру үшін бұл өндірістің шығаратын өнімдерінің түрі де, көлемі де аумақты.&lt;ref&gt;[http://referat.resurs.kz/ref/himiya-onerkasibi Химия өнеркәсібі-resurs.kz]&lt;/ref&gt;

* [[Фосфор тыңайтқыштары|Фосфор тыңайтқышы]] Қаратау химия өндірісі (фосфор ұны), фосфор тұздары (Шымкент, Тараз), суперфосфат (Тараз, Ақтөбе, Алға)
* Азот тыңайтқышы Теміртауда 
* Өскемендегі [[Өскемен титан-магний комбинаты|титан-магний комбинаты]] жанынан қосымша өнім [[калий тыңайтқыштары]]
* Ақтөбе - хром қосындылары, Ақтау – [[пластмасса]], тұтыну заттары, тіс пастасы, Атырау — [[полиэтилен]], су сабын, кір сабын, Шымкент -шина, фармацевтік препараттар
* Өскемен, Риддер, Балқаш, Жезқазған - [[күкірт қышқылы]]
* Теміртау - [[азот]], синтетикалық каучук
* Қостанай - жасанды талшық
* Тараз - [[минералды тыңайтқыш]]тар шығаратын ірі химия комбинаты орналасқан.

=== Ауыл-шаруашылық өнеркәсіп салалары ===
Ауыл шаруашылығы Қазақстан экономикасының негізгі салаларының бірі болып табылады. Аграрлық сектордың даму деңгейі қашан да қазақстандық қоғамның экономикалық және қоғамдық-саяси тұрақтылығын анықтайтын факторы болып келеді.&lt;ref&gt;[http://referatkaz.kz/%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB-%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D1%83-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%B6%D3%99%D0%BD/ Ауыл шаруашылығын дамыту саясаты және Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150403110719/http://referatkaz.kz/%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB-%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%82%D1%83-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%B6%D3%99%D0%BD/ |date=2015-04-03 }}&lt;/ref&gt;

* Ең ірі ет комбинаттары: [[Алматы]], [[Петропавл]], [[Семей]], [[Қызылорда]], [[Орал]], [[Тараз]] қалаларында
* Ірі сүт, май өнеркәсібі Алматы, [[Қарағанды]], [[Астана]], Орал, [[Өскемен]]. [[Қостанай]], [[Семей]], Петропавл, [[Павлодар]], [[Шымкент]], [[Көкшетау]] қалаларында
* Қант өнеркәсібі: Тараз, [[Шу]], [[Боралдай (Алматы облысы)|Боралдай]], [[Қарабұлақ (Ескелді ауданы)|Қарабұлақ]], Киров, [[Мерке]]де
* Балық өнеркәсібі: [[Атырау]], [[Балқаш]], [[Зайсан (қала)|Зайсан]]да
* Ұн жарма өнеркәсібі: [[Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан]], Астана, Тараз, [[Қонаев (қала)|Қапшағай]], Қостанайда
* Макарон өнімдері: [[Ақтөбе]], Алматы, Қарағанды, Петропавл, Шымкент, Семейде
* Мақта майын шығару өнеркәсібі: Шымкентте
* Ірі ас тұзының қоры: Павлодар, [[Қызылорда]]да
* Жүн жуу кәсіпорындары: Семей, Тараз, Ақтөбе қалаларында 
* Жүннен бұйым жасау: Семей, Қостанай, Алматы қалаларында
* Киіз басу: Орал, Петропавл қалаларында 
* Киім тігу: Алматы, Тараз, Семей, Павлодар, Талдықорған, Қостанай, Қызылорда
* Тері илеу: Алматы, Семей, Орал, Тараз, Қостанай, Қызылорда қалаларында  
* Шұлық фабрикасы: Семей, Қарағанды, Шымкентте
* Жүн иіретін комбинат: Астанада, Өскеменде жібек мата шығарады,
* Фарфор-фаянс: Астана мен Қапшағайда
* Трикотаж фабрикасы: Алматы, Қарағанды, Шымкент, Өскемен, Жезқазғанда 
* Мақта тазалау зауыты: Түркістан, [[Мақтаарал ауданы|Мақтаарал]]да.

=== Қазақстанның көлік кешені ===
[[File:Railway Map of Kazakhstan (kk).png|thumb|right|300px|Қазақстан темір жолы схемасы]]
Қазақстанда көліктің барлық түрі дамыған. Жүк айналымында темір жол - 57,5%, өзен көлігі - 0,02%, автомобиль - 15,5%, әуе – 2,9%, кұбыр көлігі -27%.

==== Темір жол ====
Қазақстанда [[темір жол]]дың ұзындығы 15000 км. [[Атырау]]-[[Астрахан]] темір жол торабы Солтүстік Кавказ елдері мен Батыс Қазақстанды байланыстырады. Ендік бағыттағы 3 транзиттік ірі теміржол магистралдары:
* [[Сібір темір жолы|ТрансСібір]]
* Оңтүстік Сібір (Магнитогорск-Қарталы-Астана-Павлодар-Барнаул).
* Орта Сібір

Республикалық маңызы бар бойлық бағыттағы 3 магистралді атауға болады:
* [[Орынбор]]-[[Ташкент]] (Батыс арқылы өтеді). Ескі теміржол
* [[Семей]]-[[Алматы]]-Құлан-[[Тараз]]-[[Шымкент]]-[[Арыс]] (Құлан-Семей арасындағы бөлігін Түркістан-Сібір (Түрксіб) деп атайды)
* [[Петропавл]]-[[Ақмола]]-[[Қарағанды]]-[[Мойынты (кент)|Мойынты]]-[[Шу]] (ТрансҚазақстан деп аталады). 
Қазақстан темір жолының үлесіне көлік қатынасының барлық түрлері бойынша тасылатын жүктің төрттен үш бөлігін қалалар мен ауылдар және басқада жерлерге жол жүретін жолаушылардың тең жарымы тиеді.&lt;ref&gt;[http://sachok.kz/referat/show/770 Қазақстанның темір жол қатынасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150408021230/http://sachok.kz/referat/show/770 |date=2015-04-08 }}&lt;/ref&gt;

==== Су көлігі ====
Су көлігі негізінен: [[Жайық]], [[Ертіс]], [[Сырдария]], [[Есіл]], [[Іле]], [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] өзендері мен [[Балқаш]] көлі, [[Каспий теңізі]] алаптарында қызмет көрсетеді. Су жолының ұзындығы 6 мың км, соның 4 мың км өзен, көлге келеді. Ірі порттар: [[Атырау]], [[Орал]], [[Өскемен]], [[Павлодар]], [[Ақтау]].

==== Автомибиль жолдары ====
[[File:Төлем бекеті.jpg|thumb|right|250px|Астана - Бурабай автобанының төлем бекеті]]
Автомобиль жолдардың жалпы ұзындығы 94000 км. Басты ірі магистральдары: 
* Алматы-Тараз-Шымкент-Ташкент; 
* Алматы-Семей-Өскемен-Жаркент-Талдықорған-Текелі; 
* Алматы-Шелек-Нарынқол; 
* Қарағанды–Қарқаралы; 
* Орал-Атырау; 
* Қостанай-Арқалық; 
* Қарағанды-Жезқазған.

==== Әуе жолы ====
Әуе жолының жалпы ұзындығы - 100 мың км. [[Әуе көлігі]]мен шамамен 21,4 млн. т. жүк, 7 млн. жолаушы тасымалданады. Қазақстанның әуе кеңістігінде 72 халықаралық әуе жолы түйіседі. Еліміздегі 51 әуежолдың 13-і халықаралық ұшақтарға қызмет атқарады, ал 21-і республикалық маңызға ие.

==== Құбыр жолы ====
Мұнайдың 60%-ы құбырмен тасымалданады. Ең алғаш салынған мұнай құбырының ұзындығы 60 км-лік Доссор-Ракуша. Келешекте Республика аумағы арқылы Батыс Қазақстаннан 5 бағытта [[мұнай құбыры]]н тарту жоспарлануда.
# [[Теңіз мұнай кен орны|Теңіз кен орнынан]] - Ресейдің Қара теңіз жағалауына, ұзындығы 1500км.
# Теңіз - [[Баку]] - Супса (Грузияның Қара теңіз жағалау) - [[Жейхан|Джейхан]](Түркия Жерорта теңізі жағалауы).
# [[Ирак]] мемлекеті арқылы [[Парсы шығанағы]] жағалауында Теңіз-Харг, ұзындығы 2505 км. 
# Батыс Қазақстан - Қытай - Тынық мұхиты жағалауы. Атасу (Қарағанды облысы)-Алашонькоу (Қытай).
# Батыс Қазақстан - [[Құмкөл мұнай-газ кен орны|Құмкөл]] мұнай құбыры.

== Қазақстан Республикасы экономикалық аудандарының географиясы ==
[[Сурет:Экономические районы Казахстана 2026.svg|thumb|right|300px|Қазақстан Республикасы экономикалық аудандары]]
Қазақстан аумағының үлкендігі, табиғат жағдайлары мен ресурстарының алуан түрлілігі географиялық еңбек бөлінісінің (ГЕБ) негізі болып табылады. Қазақстан аумағында 17 облыс бар, олар 5 экономикалық ауданға топтастырылған.
# Орталық Қазақстан: [[Қарағанды облысы]], [[Ұлытау облысы]]; 
# Батыс Қазақстан: [[Ақтөбе облысы]], [[Атырау облысы]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Маңғыстау облысы]];
# Оңтүстік Қазақстан: [[Алматы облысы]], [[Жамбыл облысы]], [[Жетісу облысы]], [[Қызылорда облысы]], [[Түркістан облысы]];
# Солтүстік Қазақстан: [[Ақмола облысы]], [[Қостанай облысы]], [[Павлодар облысы]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]];
# Шығыс Қазақстан: [[Абай облысы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Geography of Kazakhstan}}

{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{Қазақстан географиясы}}
{{Таңдаулы мақала}}

[[Санат:Қазақстан географиясы|*]]</text>
      <sha1>cbxv2ls8h92709w6wgrvvgnk3b3ym1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шолпан (ғаламшар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10009</id>
    <revision>
      <id>3689641</id>
      <parentid>3626567</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15385" sha1="dokl8wyp96uxcyy08u7tb7cctl9x91b" xml:space="preserve">{{Infobox Planet
| bgcolour = #EDD58B
| name = Шолпан
| symbol = [[Сурет:Venus symbol (black).svg|20px|alt=♀|Шолпанның астрономиялық нышаны]]
| image = [[Сурет:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|240px|Venus]]&lt;!--Licensing conditions: Image processing by R. Nunes http://www.astrosurf.com/nunes--&gt;
| caption = Шолпанның шын түсі
| epoch = [[J2000]]
| aphelion = 108,942,109&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;0.72823128 [[Астрономиялық бірлік|AU]]
| perihelion = 107,476,259&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;0.71843270 AU
| semimajor = [[1 E11 m|108,208,930]] km&lt;br /&gt;0.723332 AU
| eccentricity = 0.0068
| period = [[1 E7 s|224.70069]] [[күн]]&lt;br /&gt;0.6151970 [[юлиус жылы (астрономия)|yr]]
| synodic_period = 583.92 days
| avg_speed = 35.02&amp;nbsp;км/с
| inclination = 3.39471°&lt;br /&gt;Күн экуаторына 3.86°
| asc_node = 76.67069°
| arg_peri = 54.85229°
| satellites = Жоқ
| physical_characteristics = yes
| mean_radius = 6051.8 ± 1.0&amp;nbsp;km&lt;ref name=Seidelmann2007&gt;{{cite journal
  | last= Seidelmann| first= P. Kenneth
  | coauthors= Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et.al.
  | title= Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
  | journal= Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
  | volume=90 | pages=155–180 | year=2007
  | doi=10.1007/s10569-007-9072-y
  | url=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y
  | accessdate=2007-08-28  | issn=0923-2958}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;0.9499 Earths
| flattening = &lt; 0.0002&lt;ref name=Seidelmann2007/&gt; &lt;!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 --&gt;
| surface_area = [[1 E14 m²|4.60×10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;]] km²&lt;br /&gt;Жердің 0,902
| volume = 9.38{{e|11}}&amp;nbsp;km³&lt;br /&gt;Жердің 0,857
| mass = [[1 E24 kg|4.8685×10&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;]] kg&lt;br /&gt;Жердің 0,815
| density = 5.204&amp;nbsp;g/cm³
| surface_grav = 8.87&amp;nbsp;[[Acceleration|m/s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]]&lt;br /&gt;0,904 ''[[g-force|g]]''
| escape_velocity = 10.46&amp;nbsp;км/с
| sidereal_day = [[retrograde motion|−]]243.0185&amp;nbsp;day
| rot_velocity = 6.52&amp;nbsp;км/сағ
| axial_tilt = 177.36°
| right_asc_north_pole = 18 h 11 min 2 s&lt;br /&gt;272.76°&lt;ref&gt;
{{cite web
  | title = Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites
  | publisher = International Astronomical Union
  | date=  2000
  | url = http://www.hnsky.org/iau-iag.htm
  | accessdate =  2007-04-12}}&lt;/ref&gt;
| declination = 67.16°
| albedo = 0.65
| magnitude = up to -4.6&lt;ref name=nasafact/&gt;
| angular_size = 9.7&quot; — 66.0&quot;&lt;ref name=nasafact&gt;{{cite web|url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title = Venus Fact Sheet|publisher = NASA|last = Williams|first = Dr. David R.|accessdate = 2007-10-12|date=  сәуір 15, 2005}}&lt;/ref&gt;
| temperatures = yes
| temp_name1 = [[Келвин]]
| mean_temp_1 = 735&amp;nbsp;K&lt;ref&gt;
{{cite web
  | last =
  | first =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | title = Venus: Facts &amp; Figures 
  | work =
  | publisher = NASA
  | date =
  | url = http://sse.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus&amp;Display=Facts&amp;System=Metric
  | format = html
  | accessdate = 2007-04-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
  | last =
  | first =
  | authorlink =
  | coauthors =
  | title =Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars 
  | work =
  | publisher = Planetary Society
  | date =
  | url = http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html
  | accessdate = 2007-04-12|archiveurl=http://web.archive.org/web/20060902180515/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archivedate=2006-09-02}}&lt;/ref&gt;
| temp_name2 = [[Целсиус]]
| mean_temp_2 = 461.85&amp;nbsp;°C
| adjectives = [[шолпандық]]
| atmosphere = yes
| surface_pressure = 9.3 [[Паскал (бірлік)|MPa]]
| atmosphere_composition = ~96.5% [[Carbon dioxide]]&lt;br /&gt;~3.5% [[Nitrogen]]&lt;br /&gt;.015% [[Sulphur dioxide]]&lt;br /&gt;.007% [[Argon]]&lt;br /&gt;.002% [[Water vapor]]&lt;br /&gt;.0017% [[Carbon monoxide]]&lt;br /&gt;.0012% [[Helium]]&lt;br /&gt;.0007% [[Neon]]&lt;br /&gt;trace [[Carbonyl sulfide]]&lt;br /&gt;trace [[Hydrogen chloride]]&lt;br /&gt;trace [[Hydrogen fluoride]]
}}
[[Сурет:4 Terrestrial Planets Size Comp True Color.png|нобай|солға|Салыстырмалы үлкендіктер: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс]]
'''Шолпан''' — Күн жүйесіндегі оған жақын екінші [[ғаламшар]]. [[Көлемі]] мен [[масса]]сы жағынан [[Жер]]ге жуық болғандықтан, ерте кезден-ақ ғалымдардың назарын өзіне аударған. Алайда, оны тұтасқан ақ бұлт қабаты қоршап жатқандықтан, бұл ғаламшардың табиғаты мен қозғалысын [[оптика]]лық бақылаулар арқылы анықтау қиындық келтірген. Дегенмен, радиобақылаулар нәтижесі күтпеген мәліметке қол жеткізді. Шолпан ([[Уран (ғаламшар)|Уранды]] есептемегенде) барлық ғаламшарлар айналатын жаққа кері бағытта, яғни өзінің [[Күн]]ді айнала қозғалатын бағытына өз осі төңірегіндегі қарсы айналатын болып шықты. Ондағы күндік [[тәулік]] шамамен Жердегі 117 тәулікке тең.

Оның Күннен орташа арақашықтығы 108 млн. км (0,723 [[астрономиялық бірлігі]]). Сидерлік айналу периоды 224 тәулік 16 сағат 49 мин 8 с. Жерден қараған бақылаушыға Шолпанның Күннен бұрыштық қашықтығы 48″-тан аспайды. Сондықтан ол Күн батқаннан кейін (кешкі жұлдыз) не Күн шығардың алдында (таңертеңгі жұлдыз) ғана аз уақыт көрініп тұрады. '''Шолпан''' – аспандағы ең жарық шырақ (Күн мен Aйдан кейінгі). [[Жалтырау]]ының максимумы 4,4-[[жұлдыздық шама]]ға дейін жетеді. Шолпанның фазаларын (1610 жылы [[Галилео Галилей|Г.Галилей]] ашқан) көру қабілеті ерекше жақсы адамдар жай көзбен де байқай алады. Төменгі тоғысуы кезінде Шолпанның бұрыштық диаметрі 64″-қа жетеді. Жер бетінде жүргізілген радиолокациялық бақылаулардың нәтижесі бойынша Шолпанның орташа радиусі 6050±0,5 км, массасы 0,9528 Жер массасындай. Шолпанды қоршаған қою [[атмосфера]]ның бар екендігін, Шолпанның Күн дискісін басып өту кезін бақылай отырып, алғаш рет [[Михаил Васильевич Ломоносов|М.В. Ломоносов]] ашқан (1761). '''Шолпан''' атмосферасында көмір қышқыл газының (СО2) болатындығы [[спектроскопия]]лық жолмен анықталған. Шолпанның температурасы оның бетіне жақындаған сайын арта түсетіндігін Шолпанның төменгі атмосферасында алғаш рет кеңестік “Венера-4” (1967) автоматтық планетааралық стансасында тікелей жүргізілген өлшеулер көрсетті.

“Венера” (КСРО) және “Маринер” (АҚШ) автоматтық планета аралық стансаларында жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде '''Шолпан''' планетасы атмосферасының құрамы 97,3% көмірқышқыл газынан, 2%-дан кем азоттан, 0,1%-дан кем оттектен және 1%-дан кем су буынан тұратындығы анықталды. Зерттеулер нәтижесіне қарағанда '''Шолпан''' бетінің жарықтылығы шамамен 10 мың [[люкс]]ке тең. Ел аузында Ай Күнмен үзеңгілес жүретін болса, '''Шолпан''' Аймен тетелес келеді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том&lt;/ref&gt;

== Салмағы мен тығыздығы ==
Шолпан – [[Күн жүйесі]]ндегі үшінші кіші [[планета]]. Мұның диаметрі 12 100 км-ге тең. Салмағы [[Жер]] салмағының бестен төрт бөлігіндей және [[тығыздығы]] жағынан Жерге қарағанда кішкене төмен.

== Шолпанның беті ==
Шолпанның беті [[ыстық]] және [[құрғақ]] болады. Планетаның шамамен 65 %-ын мыңдаған жанартау таңбалаған жазықтар алып жатыр. Ал қалған бөлігін [[тау]]лар, [[кратер]]лер және [[төбешік]]тер алады. [[Максвелл Монт]] тауы планетадағы ең биік нүкте болып табылады.

== Ең ыстық планета ==
Шолпан – Күн жүйесіндегі ең ыстық планета. Планетадағы орташа температура шамамен ~800°Ғ тең. Бұл тіпті [[Меркурий]]дің [[температурасы]]нан да жоғары (ал Меркурий – Күнге ең жақын орналасқан планета). Шолпанның [[атмосфера]]сы – барлық планеталардың ішіндегі ең тығызы. Атмосфера [[көмірқышқыл газы]]нан, [[азот]]тан, [[су буы]]нан, [[күкірт]] қос тотығынан және күкірт қышқылы бөлшектерінен тұрады. Аталған [[химиялық элементтер]] планетадағы барлық жылуды жинап, оның өте ыстық болуына себеп болады.

== Шолпанның меридианнан өтуі ==
Шолпанның [[меридиан]]нан өтуі планета [[Күн]] мен [[Жер]]дің ортасынан тікелей өтіп, Күннің кішкене бөлігін жауып қалған кезде орын алады. Меридианнан өту [[Күннің тұтылуы]]на, яғни Ай Жер мен Күннің ортасынан өтіп бара жатып, Күннің бір бөлігін жауып қалған кезге ұқсайды. Бұл құбылысты ең алғаш [[1639]] жылдың 4 [[желтоқсан]]ында британдық шіркеу қызметкері Джереми Хоррокс пен оның жолдасы Уильям Крабтри байқады. Ең соңғы рет Шолпанның меридианнан өтуі 2004 жылы болды. Бұл оқиғаны әлемдегі көптеген ғалымдар байқап, зерттеді. Шолпанның меридианнан келесі өтуі 2012 жылға болжанған.

= =Шолпанның кезеңдері ==
Жердің серігі секілді Шолпан да Жерден қарағанда бірде ұлғайып, бірде кішірейіп отырады. Мұндай өзгерулер планетаның Күнді айналуы барысында күн сәулесіне малынуына не қараңғыда қалуына байланысты болады. Шолпанның мұндай кезеңдерін ең алғаш рет 1610 жылы атақты астроном [[Галилео Галилей]] байқады.

== Шолпан және мифология ==
Шолпан (Венера) махаббат және шұрайлылық құдайы болған. Сонымен қатар ол римдіктердің арғы тегі ретінде саналды. Ол көптеген римдік фестивальдар мен аңыздардың басты кейіпкері болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons}}
* [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus Venus Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831094309/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus |date=2011-08-31 }} by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration]
* [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm The Soviet Exploration of Venus], [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Image catalog]
* [http://www.nineplanets.org/venus.html The Nine Planets: Venus]
* [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html NASA page about the Venera missions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150308085025/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html |date=2015-03-08 }}
* [http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/ Magellan mission home page]
* [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html Pioneer Venus information from NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304095221/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html |date=2015-03-04 }}
* [https://web.archive.org/web/20080305133558/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/venus0412.html Detailed information about transits of Venus]
* [https://web.archive.org/web/20150207003528/http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], a search engine for surface features
* [http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus Maps of Venus in NASA World Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206160948/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus |date=2015-02-06 }}
* [http://www.sil.si.edu/exhibitions/chasing-venus/intro.htm Chasing Venus, Observing the Transits of Venus] Smithsonian Institution Libraries
* [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Venus Crater Database] Lunar and Planetary Institute
* [http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php  Calculate/show the current phase of Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922224411/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php |date=2007-09-22 }} (U.S. Naval Observatory)

{{Footer_SolarSystem}}

[[Санат:Шолпан]]
[[Санат:Жер тәрізді ғаламшарлар]]
[[Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары]]
[[Санат:Астрономия]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dokl8wyp96uxcyy08u7tb7cctl9x91b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апартеид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12902</id>
    <revision>
      <id>3689775</id>
      <parentid>2248601</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2961" sha1="0cc2avnulzf2qtvax8qdaq2h13k3x3h" xml:space="preserve">[[Сурет:DurbanSign1989.jpg|thumb|right|250px|Дурбан қаласының маңындағы жағажайдағы ескертпе белгі. Онда үш тілде (ағылшын, африкаанс және зулус) былай деп жазылған: ''«Дурбан жағажай ережелерінің 37-ші бөліміне сәйкес, осы шомылу аумағы тек қана ақ нәсілді қауымның мүшелерінің пайдалануына арналған»'' (1989)]]
'''Апартеид''' ([[африкаанс тілі|африкаансша]]: ''apartheid''&amp;nbsp;— бөлек өмір сүру)&amp;nbsp;— [[нәсіл]]дік белгілеріне бола байырғы тұрғындарды арнаулы қамаушада, оқшауландырып ұстау арқылы саяси, әлеуметтік-экономикалық және азаматтық құқыларынан айыратын нәсілдік кемсітушіліктің шектен шыққан түрі.

Апартеид саясаты [[Оңтүстік Африка Республикасы]]нда (ОАР) байырғы Африка халықтарына, сондай-ақ елеулі дәрежеде [[Үндістан]]ның және т.б. елдердің түсті нәсіл өкілдеріне 1980 жылдардың аяғына дейін қолданылып келді. Байырғы халықтардың жүріп-тұру бостандығы шектелді. Бұл тәртіпті бұзу қылмыстық іс ретінде қаралды. Барлық африкандықтардың тең жартысына жуығы өмір сүретін 10 бантустан ([[резервация]]) құрылды.

Апартеид саясаты өзге ұлттарды сайлау құқынан айыру, ең төменгі еңбекақы төлеу, жүріп-тұру еркіндігінен айыру, т.с.с. шектеулер қою арқылы көрініс тапты. Бұл саясаттың негізінде адамды нәсіліне, ұлтына қарай жек көру, кемсіту теориясы жатыр.

[[БҰҰ]] апартеидті адамзатқа қарсы бағытталған қылмыс, халықаралық құқық принциптерін бұзушылық деп жариялады. Апартеидке жол бермеу және ол үшін жазалау туралы халықаралық конвенция ([[1973]] жылы) қабылданды.

ОАР-дың жаңа өкіметі апартеид саясатынан түбегейлі бас тартты.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Нәсілшілдік]]</text>
      <sha1>0cc2avnulzf2qtvax8qdaq2h13k3x3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара тұрпан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13475</id>
    <revision>
      <id>3689699</id>
      <parentid>3475054</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T03:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7653" sha1="3wj85wjlk6h33beg0bl6ts8fghb4n4e" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Velvet Scoter
| status = LC
| image = Melanitta fusca.jpg
| image_width = 240px
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Қазтәрізділер]]
| familia = [[Үйрек]]
| subfamilia = [[Бейнарық]]
| genus = ''[[Melanitta]]''
| species = '''''M. fusca'''''
| binomial = ''Melanitta fusca''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])
}}
[[File:Melanitta fusca MHNT.ZOO.2010.11.28.3.jpg|thumb| ''Melanitta fusca'']]
'''Қара тұрпан''' ({{lang-la|Melanitta fusca}}) - [[қазтәрізділер]]дің бір түрі. Сирек кездесетін түр. Қазақстанның Солтүстік [[Қазақстан]] және Көкшетау облыстарының кейбір орманды және орманды даласындағы қалың қамысты терең көлдерінде ұялайды. Қазақстандағы саны өте аз. Санының кемуіне әсер ететін факторлар анықталмаған, оны қорғау шаралары белгіленбеген.

Сирек кездесетін түр. Қазақстанның Солтүстік Қазақстан және Көкшетау облыстарының кейбір орманды және орманды даласындағы қалың қамысты терең көлдерінде ұялайды. Қазақстандағы саны өте аз. Санының кемуіне әсер ететін факторлар анықталмаған, оны қорғау шаралары белгіленбеген. Жалпы санын анықтап, биологиясын, тіршілік ортасын зерттеу қажет.

== Статусы ==
3-ші санат. Сирек кездесетін ұялайтын түр.
== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Евразияда мекендейтін туыстың бес түрінің, оның ішінде Қазақстанда кездесетін үш түрдің бірі.

== Таралуы ==

Евразияның тундра, тайга және далалы зоналары. Балтық және Солтүстік теңіздерінің жағалауларында, ары оңтүстікке қарай Бискай бұғазында, сол сияқты [[Жерорта]], Қара және [[Каспий]] теңіздерінде қыстайды. Қазақстанда ертеректе ұялайтын жерлері Көкшетау және Ақмола облыстарында ғана белгілі болған &lt;ref name=&quot;Долгушин, 1960&quot;&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Красная книга Казахской ССР, 1978&lt;/ref&gt;, ал 1977-1979 жылдары, сонымен қатар Павлодар (Майлыбай көлі) және [[Солтүстік Қазақстан]] (Лебедянка көлі) облыстарында да кездескен &lt;ref&gt;. В.А. Грачев, А.О. Соломатин, личн. сообщ.;&lt;/ref&gt;.

== Мекендейтін жерлері ==
Үлкен ашық айдындары бар орманды, орманды-дала және тундра көлдері не теңіз жағалаулары. Қазақстанда ашық айдындары және қалың қамыс өскен үлкен терең (2 м-ге жуық) көлдер.

== Саны ==
Тұтас Евразия бойынша саны біршама жоғары, бірақ Қазақстанда белгісіз. 60-шы жылдарға дейін Каспийде, қыстауда, көп болған &lt;ref&gt;Долгушин, 1960;  Красная книга Казахской ССР, 1978;&lt;/ref&gt;. Қазақстанның орманды далаларында бірнеше ондаған жұп ұялайды. 1971-1976 жылдары күзгі ұшып кетуі кезінде 12 құс ғана есепке алынған &lt;ref&gt;Дробовцев, 1983;&lt;/ref&gt;, ал 1977-1985 жылдары жылма-жыл 1-ден 25-ке дейін кездескен және балапандары табылған&lt;ref&gt;В.А. Грачев&lt;/ref&gt; Батыс Қазақстан облысында Орысқопа көлінде 1970 жылы көктемде 93 тұрпан, ал Шалқар көлінде жазда – бір ғана құс кездескен &lt;ref&gt;В.Л. Шевченко, П.В. Дебело, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Белгісіз.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Қазақстанда зерттелмеген. Жыл құсы. Қыстау кезінде-ақ жұптаса бастайды, бірақ ұялауға кеш түседі: Көкшетау және Ақмола облыстарында ұясы маусымда пайда болады &lt;ref name=&quot;Долгушин, 1960&quot;/&gt;. Басқа аудандардағы бақылаулар бойынша көбею мерзімі ұзақ; ұясын шөпке және бұта астына, кейде судан алыс жерде салады. Ұяда 6-10 жұмыртқа болады. Мекиендері және ұша бастаған балапандары үшін күндізгі белсенділік тән. Балапандары бар үйректер көбеюге қатыспаған мекиендерге және өз түрінің балапандарына қарсы болады. Негізінен моллюскалар, су насекомдарының дернәсілдері және балықпен қоректенеді, кейде су өсімдіктерін жейді.

== Қолда өсіру ==
Қазақстан хайуанаттар парктерінде қолда ұсталмайды

== Қабылданған қорғау шаралары ==
 [[Ресейде]] негізгі таралған ауданының шегінде қорғалмайды. Қазақстанда 1978 жылдан бастап Қызыл кітапқа тіркелген&lt;ref&gt;Красная книга Казахской&lt;/ref&gt;, аулауға тиым салынған.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Дайындалмаған.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Республика территориясында нақты санын бағалау, ұялау биологиясын зерттеу және миграция бағыты мен қыстайтын жерлерін анықтау.

&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сiлтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20070814112750/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/White-winged_Scoter.html White-winged Scoter Species Account] - Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1650id.html White-winged Scoter - ''Melanitta fusca''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071027061022/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1650id.html |date=2007-10-27 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
* [http://www.sdakotabirds.com/species/white_winged_scoter_info.htm White-winged Scoter Information] - South Dakota Birds and Birding

{{wikify}}

[[Санат:Тұрпандар]]


{{ornitology-stub}}</text>
      <sha1>3wj85wjlk6h33beg0bl6ts8fghb4n4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекен Әбдіразақов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14537</id>
    <revision>
      <id>3689549</id>
      <parentid>3688209</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymbot|Kasymbot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2674406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="1k4ctudpdx2wh3xcbkg1v31sldb19ep" xml:space="preserve">'''Бекен Әбдіразақов''' ([[1936 жыл]] [[Түркістан облысы]] [[Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қаласы]] - ақын.

* Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген.
* «Лениншіл жас» газетінде
* «Жетісу» газеттерінде жұмыс істеген
* «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы
* «Жазушы» баспасының редакторы қызметтерін атқарған.

Бірнеше жыр жинақтарының авторы. Аударма және сын салаларында да еңбек сіңірген.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

==Шығармалары==
Тұңғыш өлеңдер жинағы 1963 жылы жарық көрген. Отыз шақты жыр кітабы шыққан. 
* «Сағыныш» (1965)
* «Күн толқыны» (1965) 
* «Жігіт дәурен», (1967) 
* Таңдамалы (1976) 
* «Жырлайды жүрек» (1993)
* «Көгілдір кеш» (1993)
* «Өмір мен көңіл» (1993)

Аударма саласында [[Өзбек тілі|өзбек]], [[Қырғыз тілі|қырғыз]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]] әдебиетінің шығармаларынан жасаған тәржімалары мол орын алады. Ол сондай-ақ [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М.Лермонтов]], [[Нова|С.Нова]], [[Чуковский|К.Чуковский]] өлеңдерін қазақшалаған.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;

==Жетістіктері==
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://kalamger.kz.iatp.net/index.php?id=281&amp;section=writers&amp;subsection=members Бекен Әбдіразақов]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Арыста туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Қазақстан журналистері]]</text>
      <sha1>1k4ctudpdx2wh3xcbkg1v31sldb19ep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менопауза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15919</id>
    <revision>
      <id>3689413</id>
      <parentid>3456105</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:28:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aizhan Li</username>
        <id>187602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Емле: бөлім атауы түзетілді</comment>
      <origin>3689413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4458" sha1="83e25eslzgxb2e24vmd69lntwxr408v" xml:space="preserve">'''Менопауза''' немесе '''климакс''' — бұл әйелдердің [[етеккір]] тоқталған мезеті. 

Осы етеккір паузасынан соң ол бала көтермейді. Осынау «өмір өзгерісіне» әйелдер 40—60 жас аралығында келіп жетеді. [[Етеккір]] мүлдем тоқталар алдында оның келіп-кету кезеңінің реттілігі бұзылады.

Етеккір паузасы кезінде де, одан соң да [[жыныстық қатынас]]ты тыюдің ешбір негізі жоқ. Әйтсе де, әйелдің осы өтпелі кезеңде жүкті болып қалуы әбден мүмкін нәрсе, сондықтан егер де бала көтермеуге бел буса, жыныстық қатынаста етеккір тоқтағаннан кейінгі 12 ай бойына барлық сақтану шараларын мұқият жасап бағуы қажет.

Етеккір тоқтағанда, әйел өзін жүкті болып қалдым деп ойлауы мүмкін. 3-4 айдай кідіріп барып үзілістен кейін келген етеккірді ол тіпті [[түсік]] деп санайды. Сол себептен де егер 40-50 жас аралығындағы әйелдің бір уақытта қайтадан етеккірі келе бастаса, оған мұның етеккір тоқтауы екендігін айтып түсіндіру қажет.

Етеккір тоқталған кезінде әйелдер өздерін жайсыз сезінеді — мазасызданады, көңіл-күйі құлазиды, ыстығы көтеріледі (дене қызуы тосыннан қолайсыз көтеріліп кетеді), өн-бойы салдырап ауырады, жабығыңқы жүреді. Етеккір тоқтағаннан кейін көптеген әйелдердің көңіл күйі көтеріңкі жағдайда болады.

Етеккір тоқталған кезінде көп кідірістен соң (айлар, жылдар өтіп) қан тағы да ағып, іштің төменгі жағы ауыра бастаса, дәрігерге көрінулері керек. Олар өздерінің ісікке немесе басқадай бір қатаң дертке шалдықпағандықтарына көз жеткізгені жөн.

Етеккір тоқтағаннан кейін әйелдің сүйегі күйректеніп, сынғыш болады. Кездейсоқ сынықтан сақтану үшін олар құрамында [[кальций]] бар тағамдарды көбірек ішіп-жеуі қажет.

Енді бала көтермейтін әйелдің қолы босайды да, ол бұдан былайғы жерде немерелерін бағып немесе оған өзі тұрған жерде қоғамдық пайдалы істермен айналысуға мүмкіндік туады.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: &quot;Демалыс&quot;, &quot;Қазақстан&quot;, 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9&lt;/ref&gt;

== Менопауза кезеңінің ерте белгілері ==
* Қалтырау
* Тершеңдік
* Бас ауруы
* Артериялық қысымның жоғарылауы немесе төмендеуі
* Жүректің жиі қағуы
* Тітіркену
* Ұйқышылдық
* Әлсіздік
* Мазасыздық
* Депрессия
* Ұмытшақтық
* Либидоның төмендеуі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emde.kz/klimaks-toqtatu-emdeu/ |title=Emde.kz - Медициналық портал}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам физиологиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>83e25eslzgxb2e24vmd69lntwxr408v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689414</id>
      <parentid>3689413</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aizhan Li</username>
        <id>187602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ішкі сілтемелер қосылды</comment>
      <origin>3689414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4582" sha1="iweu6o3zrkqzr6tghzq56ox73bu7dro" xml:space="preserve">'''Менопауза''' немесе '''климакс''' — бұл әйелдердің [[етеккір]] тоқталған мезеті. 

Осы етеккір паузасынан соң ол бала көтермейді. Осынау «өмір өзгерісіне» әйелдер 40—60 жас аралығында келіп жетеді. [[Етеккір]] мүлдем тоқталар алдында оның келіп-кету кезеңінің реттілігі бұзылады.

Етеккір паузасы кезінде де, одан соң да [[жыныстық қатынас]]ты тыюдің ешбір негізі жоқ. Әйтсе де, әйелдің осы өтпелі кезеңде жүкті болып қалуы әбден мүмкін нәрсе, сондықтан егер де бала көтермеуге бел буса, жыныстық қатынаста етеккір тоқтағаннан кейінгі 12 ай бойына барлық сақтану шараларын мұқият жасап бағуы қажет.

Етеккір тоқтағанда, әйел өзін жүкті болып қалдым деп ойлауы мүмкін. 3-4 айдай кідіріп барып үзілістен кейін келген етеккірді ол тіпті [[түсік]] деп санайды. Сол себептен де егер 40-50 жас аралығындағы әйелдің бір уақытта қайтадан етеккірі келе бастаса, оған мұның етеккір тоқтауы екендігін айтып түсіндіру қажет.

Етеккір тоқталған кезінде әйелдер өздерін жайсыз сезінеді — мазасызданады, көңіл-күйі құлазиды, ыстығы көтеріледі (дене қызуы тосыннан қолайсыз көтеріліп кетеді), өн-бойы салдырап ауырады, жабығыңқы жүреді. Етеккір тоқтағаннан кейін көптеген әйелдердің көңіл күйі көтеріңкі жағдайда болады.

Етеккір тоқталған кезінде көп кідірістен соң (айлар, жылдар өтіп) қан тағы да ағып, іштің төменгі жағы ауыра бастаса, дәрігерге көрінулері керек. Олар өздерінің ісікке немесе басқадай бір қатаң дертке шалдықпағандықтарына көз жеткізгені жөн.

Етеккір тоқтағаннан кейін әйелдің [[Остеопороз|сүйегі күйректеніп]], сынғыш болады. Кездейсоқ сынықтан сақтану үшін олар құрамында [[кальций]] бар тағамдарды көбірек ішіп-жеуі қажет.

Енді бала көтермейтін әйелдің қолы босайды да, ол бұдан былайғы жерде немерелерін бағып немесе оған өзі тұрған жерде қоғамдық пайдалы істермен айналысуға мүмкіндік туады.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: &quot;Демалыс&quot;, &quot;Қазақстан&quot;, 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9&lt;/ref&gt;

== Менопауза кезеңінің ерте белгілері ==
* Қалтырау
* Тершеңдік
* Бас ауруы
* [[Қан қысымы|Артериялық қысымның]] жоғарылауы немесе төмендеуі
* [[Тахикардия|Жүректің жиі қағуы]]
* Тітіркену
* Ұйқышылдық
* Әлсіздік
* Мазасыздық
* [[Депрессия (психология)|Депрессия]]
* Ұмытшақтық
* [[Либидо]]ның төмендеуі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emde.kz/klimaks-toqtatu-emdeu/ |title=Emde.kz - Медициналық портал}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам физиологиясы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>iweu6o3zrkqzr6tghzq56ox73bu7dro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689415</id>
      <parentid>3689414</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aizhan Li</username>
        <id>187602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Санат қосылды</comment>
      <origin>3689415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4620" sha1="i17jfl0c6wdnpt8udsultbf9lcmtuij" xml:space="preserve">'''Менопауза''' немесе '''климакс''' — бұл әйелдердің [[етеккір]] тоқталған мезеті. 

Осы етеккір паузасынан соң ол бала көтермейді. Осынау «өмір өзгерісіне» әйелдер 40—60 жас аралығында келіп жетеді. [[Етеккір]] мүлдем тоқталар алдында оның келіп-кету кезеңінің реттілігі бұзылады.

Етеккір паузасы кезінде де, одан соң да [[жыныстық қатынас]]ты тыюдің ешбір негізі жоқ. Әйтсе де, әйелдің осы өтпелі кезеңде жүкті болып қалуы әбден мүмкін нәрсе, сондықтан егер де бала көтермеуге бел буса, жыныстық қатынаста етеккір тоқтағаннан кейінгі 12 ай бойына барлық сақтану шараларын мұқият жасап бағуы қажет.

Етеккір тоқтағанда, әйел өзін жүкті болып қалдым деп ойлауы мүмкін. 3-4 айдай кідіріп барып үзілістен кейін келген етеккірді ол тіпті [[түсік]] деп санайды. Сол себептен де егер 40-50 жас аралығындағы әйелдің бір уақытта қайтадан етеккірі келе бастаса, оған мұның етеккір тоқтауы екендігін айтып түсіндіру қажет.

Етеккір тоқталған кезінде әйелдер өздерін жайсыз сезінеді — мазасызданады, көңіл-күйі құлазиды, ыстығы көтеріледі (дене қызуы тосыннан қолайсыз көтеріліп кетеді), өн-бойы салдырап ауырады, жабығыңқы жүреді. Етеккір тоқтағаннан кейін көптеген әйелдердің көңіл күйі көтеріңкі жағдайда болады.

Етеккір тоқталған кезінде көп кідірістен соң (айлар, жылдар өтіп) қан тағы да ағып, іштің төменгі жағы ауыра бастаса, дәрігерге көрінулері керек. Олар өздерінің ісікке немесе басқадай бір қатаң дертке шалдықпағандықтарына көз жеткізгені жөн.

Етеккір тоқтағаннан кейін әйелдің [[Остеопороз|сүйегі күйректеніп]], сынғыш болады. Кездейсоқ сынықтан сақтану үшін олар құрамында [[кальций]] бар тағамдарды көбірек ішіп-жеуі қажет.

Енді бала көтермейтін әйелдің қолы босайды да, ол бұдан былайғы жерде немерелерін бағып немесе оған өзі тұрған жерде қоғамдық пайдалы істермен айналысуға мүмкіндік туады.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;'''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: &quot;Демалыс&quot;, &quot;Қазақстан&quot;, 1994— 506 бет. ISBN 5-615-01453-9&lt;/ref&gt;

== Менопауза кезеңінің ерте белгілері ==
* Қалтырау
* Тершеңдік
* Бас ауруы
* [[Қан қысымы|Артериялық қысымның]] жоғарылауы немесе төмендеуі
* [[Тахикардия|Жүректің жиі қағуы]]
* Тітіркену
* Ұйқышылдық
* Әлсіздік
* Мазасыздық
* [[Депрессия (психология)|Депрессия]]
* Ұмытшақтық
* [[Либидо]]ның төмендеуі&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.emde.kz/klimaks-toqtatu-emdeu/ |title=Emde.kz - Медициналық портал}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Адам физиологиясы]]
[[Санат:Гинекология]]


{{stub}}</text>
      <sha1>i17jfl0c6wdnpt8udsultbf9lcmtuij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канада қалаларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16285</id>
    <revision>
      <id>3689821</id>
      <parentid>2804806</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3372" sha1="dktvwqstmykr5emvhfnnbob5e0bi7rh" xml:space="preserve">Бұл провинция немесе территория бойынша жіктеліп, алфавиттік тәртіпте орналастырылған [[Канада]] '''қалаларының''' тізімі.

== Астаналар ==
{|class=&quot;wikitable sortable &quot;
!Географиялық аймақ
!Астана
|-
| '''Канада''' || '''[[Оттава]]''' 
|-
| [[Альберта]] || [[Эдмонтон]] 
|-
| [[Британ Колумбиясы]] || [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]] 
|-
| [[Жаңа Шотландия]] || [[Галифакс (Жаңа Шотландия)|Галифакс]] 
|-
| [[Квебек]] || [[Квебек (қала)|Квебек]]
|-
| [[Манитоба]] || [[Уиннипег]] 
|-
| [[Нью-Брансуик]] || [[Фредериктон]] 
|-
| [[Ньюфаундленд және Лабрадор]] || [[Сент-Джонс]] 
|-
| [[Онтарио]] || [[Торонто]] 
|-
| [[Саскачеван]] || [[Реджайна]] 
|-
| [[Ханзада Эдуард Аралы]] || [[Шарлоттаун]] 
|-
| [[Нунавут]] || [[Икалуит]] 
|-
| [[Солтүстік-Батыс территориялары]] || [[Йеллоунайф]] 
|-
| [[Юкон (территория)|Юкон]] || [[Уайтхорс]] 
|-
|}

== [[Онтарио]] ==
[[Сурет:Waterloo uptown.jpg|thumb|300px|Онтариодағы Ватерлоо қаласынан көрініс]]
[[Сурет:Stratford city hall.jpg|thumb|300px|Стратфорд қалалық ғимараты]]
* [[Аврора (Онтарио)]]
* [[Амбрён|Амбрён (Онтарио)]]
* [[Барри (Онтарио)]]
* [[Брамптон (Онтарио)]]
* [[Брантфорд (Онтарио)]]
* [[Ватерлоо (Онтарио)]]
* [[Виндзор (Онтарио)]]
* [[Гамильтон (Онтарио)]]
* [[Гвельф (Онтарио)]]
* [[Каната]] (Онтарио)
* [[Кембридж (Онтарио)]]
* [[Кингстон (Онтарио)]]
* [[Китченер (қала)|Китченер (Онтарио)]]
* [[Лондон (Онтарио)]]
* [[Маркхэм (Онтарио)]]
* [[Миссиссауга (Онтарио)]]
* [[Ньюмаркет (Онтарио)]]
* [[Орилья (Онтарио)]]
* [[Ошава (Онтарио)]]
* [[Оттава]]
* [[Пикеринг (Онтарио)]]
* [[Питерборо (Онтарио)]]
* [[Ричмонд Хилл (Онтарио)]]
* [[Сарния (Онтарио)]]
* [[Стратфорд (Онтарио)]]
* [[Торонто]]

== [[Квебек]] ==
* [[Квебек (қала)|Квебек]]
* [[Монреаль]]
* [[Шербрук]]
* [[Эктонвэйл]]

== [[Альберта]] ==
[[Сурет:PengrowthSaddledomeNight.jpg|thumb|300px]]
* [[Банфф (Альберта)]]
* [[Калгари]]
* [[Эдмонтон]]

== [[Британ Колумбиясы]] ==
* [[Ванкувер]]
* [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]]
* [[Ричмонд (Британия Колумбиясы)|Ричмонд]]
* [[Крестон]]
* [[Кастлгар]]

{{Канада тақырыптарда}}

[[Санат:Елдер бойынша қала тізімдері]]
[[Санат:Канада қалалары]]
[[Санат:Тізімдер:Канада‎]]</text>
      <sha1>dktvwqstmykr5emvhfnnbob5e0bi7rh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баден-Баден</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16974</id>
    <revision>
      <id>3689682</id>
      <parentid>3396936</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5059" sha1="q3ysxb50oiiwaqg2d6fgp27wi2b8kw0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Баден-Баден 
 |шынайы атауы            = Baden-Baden 
 |сурет                   = Russische Kirche Bad 2 (fcm).jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Baden-Baden COA crowned.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=45 |lat_sec=43 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=14 |lon_sec=27 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  =  
 |кестедегі аудан         =  
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вольфганг Герстнер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 140,21 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 161 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 54445 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07221 und im Rebland 07223 
 |пошта индексі           = 76530-76534 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BAD 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 11 000 
 |ортаққордағы санаты     = Baden-Baden 
 |сайты                   = http://www.baden-baden.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баден-Баден''' ({{lang-de|Baden-Baden}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 54445 адамды құрайды (2010).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 140,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 11 000''. Қаланың басшысы — Вольфганг Герстнер.

== Галерея ==
&lt;center&gt;&lt;gallery Caption=&quot;Баден-Баден - Baden-Baden&quot;&gt;
Baden-Baden-Merkur-Ausblick-20-Stadtmitte-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Kurhaus-64-gje.jpg
Baden-Baden-Trinkhalle-152-Weihnachtsmarkt-2013-gje.jpg
Baden-Baden-Leopoldsplatz-22-Victoria-Antoine Poncet-Fugue-Fougue-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Stadtbibliothek-16-Luisenstr 34-2020-gje.jpg
Baden-Baden-Palais Gagarin-06-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Badischer Hof-02-gje.jpg
Baden-Baden-Stourdza-Kapelle-15-2021-gje.jpg
Baden-Baden-Altes Schloss Hohenbaden-52-Palas-gje.jpg
Baden-Baden-Goenneranlage-Josefinenbrunnen-02-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-146-Oosbruecke-Magnolien-2010-gje.jpg
Baden-Baden-Lichtentaler Allee-462-Weg zwischen Oos und Tennisclub-Nebel-2020-gje.jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.baden-baden.de/ Ресми сайты]

{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>q3ysxb50oiiwaqg2d6fgp27wi2b8kw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степногорск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19024</id>
    <revision>
      <id>3689708</id>
      <parentid>3683353</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30310" sha1="c1pkgo9wpkp2o8c14v46qyfrmmfwq2n" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Қала
 |атауы                   = Степногорск
 |сурет                   = Степногорск қаласы.jpg
 |әкімшілік күйі          = Облыстық маңызы бар қала
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 52|lat_min= 20|lat_sec=49
  |lon_deg= 71|lon_min= 52|lon_sec=54
  |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ
  |CoordScale             = 
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Ақмола облысы
 |кестедегі облыс         = Ақмола облысы
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = 
 |мекені                  = 
 |кестедегі мекен         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Талғат Ерсейітов
 |құрылған уақыты         = 1959
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1964
 |жер аумағы              = 158,36
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = қатаң-континенталды
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 49 589&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              =  
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қазақтар]] 45,21 % &lt;br /&gt;[[орыстар]] 43,72 % &lt;br /&gt;  [[украиндар]] 2,96 % &lt;br /&gt; [[немістер]] 2,77 % &lt;br /&gt; [[татарлар]] 1,87 % &lt;br /&gt; [[белорустар]] 0,57 % &lt;br /&gt; [[поляктар]] 0,3 % &lt;br /&gt; басқалары 2,6 %&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71645
 |пошта индекстері        = 021500
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Stepnogorsk
 |сайты                   = https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-stepnogorsk?lang=kk Степногорск қаласының әкімдігі
 |сайт тілі               = kz
 |сайт тілі 2             = ru
 |сайт тілі 3             = 
}}

'''Степногорск''' – [[Ақмола облысы]]ндағы қала (1964).

[[Көкшетау]] қаласының оңтүстік-шығысына қарай 220 км жерде, Сарыарқаның солтүстігінде, Ақсу өзенінің оң жағалауындағы аласа белесті жазықта орналасқан. 

Тұрғыны 41,6 мың адам (2005). Іргесі 1963 жылы қаланған. Қаланы сирек шоқ ормандар қоршаған. Степногорскіде химия, машина жасау, микробиология, тамақ, құрылыс материалдары кәсіпорындары, энергетика саласы жақсы дамыған. Негізгі кәсіпорындары: кен-химия комбинаты, жөндеу-механика зауыты, “Прогресс” АҚ, “Степногорск подшипник зауыты” АҚ, үй-құрылыс комбинаты, темір-бетон бұйымдар зауыты, сүт-консерві, тамақ комбинаттары, “Биомедпрепарат” ғылыми-өндірістік комбинаты, т.б. Қалада 9 байланыс бөлімі, телефон станциясы, 7 аурухана, 9 емхана, 7 дәріхана, қазіргі заманғы жабдықтармен қамтамасыз етілген 1000 орындық аурухана кешені жұмыс істейді. 

Мектепке дейінгі 38 балалар мекемесі, жалпы білім беретін 13 мектеп, өнеркәсіптік гимназия, 2 кәсіптік-техникалық мектеп, оқу комбинаты, аймақтық колледж, балалар мен жастардың шығармашылық үйі, жас техниктер станциялары, мәдениет сарайы, 9 клуб, 12 кітапхана, Мәдениет және демалыс саябағы, 2 кинотеатр, 2 спорт кешені, стадион, 4 шаңғы базасы, т.б. бар. Степногорскінің солтүстік-батысынан (8 км жерден) Ерейментау – Заозерный т. ж. мен Ерейментау – Макинск автомобиль жолы, қала арқылы Ақкөл – Ертіс автомобиль жолы өтеді.&lt;ref&gt; Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

==Тарихы==
Ақсу өзенінің даласына адамның келген тарихы 5-6 мың жыл бұрын басталды. Степногорск қаласы маңында алты километр аумағында [[Əлкей Хақанұлы Марғұлан|Ə.Х.Марғұлан]] атындағы археология институты мен Степногорск өлкетану мұражайының бірлескен экспедициясымен  тас дәуірінің екі қонысы (олардың жасы 5-6 мың жыл бұрын), [[қола дәуірі]]нің төрт қорымы мен қонысы табылды.

Зерттеулер қазіргі қазақтардың ата-бабасы болып саналатын [[Ақсу]] өзенінің сол жағалауында (қазіргі Степногорск қаласынан батыс бағытында) тұрған түрк халқының тарихы бойынша мол ақпаратты берді.

[[КСРО Министрлер Кеңесі]] [[1956 жыл]]дың [[4 мамыр]]ында уран кен орындар базасында Тың тау-кен-химиялық комбинатын құру туралы қаулы қабылдады. КСРО орташа машинақұрылысы Министрлігінің бұйрығымен сол жылдың [[17 мамыр]]ында құрылып жатқан комбинаттың дирекциясы ұйымдастырылды. Тұрғын кентінің, болашақ Степногорсктың, құрылысына орын [[Ақсу]] кенішінің (бұрыңғы атауы – Сталинский) қосалқы шаруашылығы жаңында таңдалды.

Қаланы жобалау жұмыстары [[1960 жыл]]ы «Горстройпроект» Мәскеулік институты бастады, олар 16 мың тұрғынға тұрғын кенті бас жобасының сызбанұсқасын әзірледі. Тың тау-кен-химиялық комбинаты қорғаныс кешенінің объектісі болғанына байланысты қала құпияланған болды – құжаттар бойынша ол Целиноград-25 атанды. Қаланың қарқынды тұрғызуы [[1961 жыл]]ы басталды. 315,6 мың шаршы метр ауданымен тұрғын үйлер, балабақша, мектеп, кафе, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, кинотеатр және басқалар салынды.

[[1964 жыл]]дың [[6 сәуір]]інде [[Қазақ КСР]] [[Жоғарғы Кеңес]]інің Төралқасы Жарғысымен Целиноград өлкенің Жолымбет өнеркәсіптік ауданының Соцгородок елді мекені Степногорск атауы беріліп өлкелік бағыну қалалар категориясына жатқызылды.

[[1964 жыл]]дың [[3 маусым]]ында Тың өлкесі атқарушы комитетінің оның құрамына Құрылысшылар, Гидрострой кенттері, Ақсу және «0,5» темір жол станциялар еңгізілді. Степногороск қалалық кеңесі мен оның атқарушы комитетінің тікелей әкімшілік-аумақтық бағынуында Тың тау-кен-химиялық комбинаты кәсіпорындарының кенттері болды. Олардың өсуі, тұрғындардың саны көбеюіне байланысты бұл кенттер қалалық үлгідегі кенттер болып өзгертілді. 

[[1965 жыл]]дың [[5 сәуір]]інде [[Ақмола облысы]] [[Балқашин ауданы]]ның [[Шаңтөбе]] кенті қалалық үлгідегі кенті мәртебесін алды. [[1968 жыл]]дың [[31 қазан]]ында Степногорск қаласының Құрылысшылар кенті Заводской атауы беріліп қалалық үлгідегі кенттер категориясына жатқызылды. [[1970 жыл]]ғы [[1 тамыз]]ындағы Целиноград облыстық атқарушы комитетінің шешіміне сәйкес Целиноград облысы [[Алексеевка ауданы]]ның Қарабұлақ ауылдық кеңесінің Ескі Қарабұлақ кенті Степногорск қалалық кеңесі бағынуына тапсырылды. 

[[File:Степногорск, панорама.JPG|оңға|thumb|Қала [[панорама]]сы|200px]]

[[1997 жыл]]ғы [[11 наурыз]]ындағы Ақмола облысы әкімінің шешімімен [[Ақсу]] және [[Бестөбе (Ақмола облысы)|Бестөбе]] кенттері Степногорск қаласының шекарасына еңгізілді. Сол жылдың [[14 шілде]]сінде Ақмола облысы әкімі шешімімен [[Торғай облысы]]ның таратуына байланысты [[Шаңтөбе (кент)|Шаңтөбе]] кенті Степногорск қаласының әкімшілік бағынуына тапсырылды. Облыстың әкімшілік-аумақтық құрылысын жетілдіру мақсатында [[1998 жыл]]дың [[8 желтоқсан]]ында Ақмола облысы әкімінің шешімімен [[Қарабұлақ]], [[Көксал]] және [[Первомайское]] ауылдар базасында Қарабұлақ ауылдық округі құрылып Степногорск қаласы әкімінің әкімшілік-аумақтық бағынуына тапсырылды.

==Халық саны жəне жер аумағы==
===Халық саны===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (2009, 2021)&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||46712 ||{{өсім}}48894 ||104,7 ||21349 ||{{өсім}}23168 ||108,5 ||25363 ||{{өсім}}25726 ||101,4
|}

===Жер аумағы===
[[File:Степногорск, Лунный проспект.jpg|оңға|thumb|Қаладағы Лунный даңғылы|200px]]

Жердің жалпы ауданы (Заводской, Ақсу, Бестөбе кенттері, Қарабұлақ ауылын есептей отырғанда) - 152,233 га, оның ішінде: ауыл шаруашылық жерлер - 129,238 га, олардың ішінде: егістік - 2,786 га; көп жылдық көшеттер - 333 га; кендер - 13,899 га; шабындық - 234 га; мал жайылымы - 111,086 га; бақшалар - 900 га; құрылыстар астында - 3,684 га; өзге жерлер - 6,510 га. Шаңтөбе кенті [[Ақмола облысы]] [[Сандықтау ауданы]]ның жерлерінде орналасқан.

Степногорск қаласының ауданы - 15,836 га, оның ішінде өнеркәсіптік аумағының ауданы - 8,690 га. Өнеркәсіптік алаң қаладан 4 км-ден 24 км-ге дейін солтүстік-шығыс бағытына алыстанған.

==Географиясы==
[[File:Степногорск, вид города.JPG|оңға|thumb|Қала көрінісі|200px]]

Степногорск қаласы [[Сарыарқа|Қазақ ұсақ шоқысы]] орманды дала жазығында Қазақстан Республикасының астанасы Астана қаласынан 180 км қашықтықта орналасқан.

[[File:Степногорск, парк.JPG|оңға|thumb|Қаладағы саябақ|200px]]

Жердің бедері өзімен теңіз деңгейінен 280-350 м биіктікте [[Солтүстік Қазақстан]] үшін типтілік аласа белесті жазығы болып саналады. Климаты қатаң-континенталды, температуралар жылдық амплитудасы Цельсий бойынша 70 градусқа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 250-300 мм.

[[File:Степногорск, окраина города.JPG|оңға|thumb|Қала шеті|200px]]

Аумақтың минералды-шикізат базасы ірі [[алтын]], [[қалайы]], [[вольфрам]] және [[уран]] кен орындарымен, сонымен қоса кен шығатын орындардың үлкен тобымен – техникалық [[алмас]]тар, ұсақ қабыршақты [[мусковит]], [[вермикулит]], [[апатит]], [[каолин]], [[фосфор]]-[[глауконит]] шикізаты, қаптауыш [[гранит]]тың [[әктас]]тарымен ұсынылған.

==Экономикасы==
===Өнеркәсіп===

[[2013 жыл]]дың [[қаңтар]]-[[шілде]] айларында Степногорск қаласының кәсіпорындарымен 54,4 млрд. теңге  соммасында немесе өткен жылдың 98,2% деңгейінен тауарлық өнімдер өндірілді, нақты көлемнің индексі – 91,1 %.

Қаланың негізгі кәсіпорындарының тұрғысында:

«СПЗ» АҚ– тауарлық өнім көлемі – 11,2 млрд, теңге құрды.

Ресейлік вагон жасайтын заводтардың  тапсырыстарының азаюының есебінен, өткен жылдың деңгейінен көлемнің төмендеуі 4,5 млрд теңге құрды. 18,4 мың тонна подшипниктар шығарылды, сфералық нақтылығы – 489,7 тонна. Сфералық подшипниктардың  48 түрі жөнге шығарылды. Сфералық подшипниктардың 30 жаңа түрін игеру бойынша кәсіпорын жұмыс жүргізіп жатыр, қазіргі уақытта мәскеулік жабдықтарды құрастыру дайындалуда. Халық аралық сертификатты алумен, IRIS теміржол стандартына ауыстыруды ұйымдастыру жүргізіліп жатыр.     

«СТХК» ЖШС – 3,7 млрд. теңге  соммасында немесе өткен жылдың дейгейінен 56,4% тауарлық өнімдер шығарылды. Дүние жүзілік нарықтағы уранның бағасы түсуіне, сонымен қатар кеніште металлдың құрамының түсуіне байланысты, полиметаллдың шығарылымы 2043,8 тонна немесе өткен жылдың дейгейінен 83,6% құрды. ГМЗ қуаттылықтарында 12 тонна көлемінде құрамында алтын бар кеніштердің тәжірибелік-өнеркәсіптік топтамасы өңделді.

«[[Қазақалтын]]» ТМК АҚ – 10,0 млрд. теңге соммасында тауарлық өнім шығарылды немесе өткен жылдың деңгейінен 118,7%.

«Арыстан» СҚЗ» ЖШС – 13,3 мың  тонна құбырлар өндірілді, соның ішінде, өткен жылдың деңгейінен 138,5% құрған, жалпы көлемі 8,3 млрд. теңге соммасына, 1657 тонна – «корсис» кеңірдектенген құбырлар.

«Степногорск ТЭЦ» ЖШС – энерго ресурстар өндірісі 4,4 млрд. теңге құрды, 502,7 млн  квт.с. электрқуат өндірілді,  немесе өткен жылдың деңгейінен 97,5 %, жылу энергиясы  - 614 мың Гкал немесе 2012 жылдың кезеңіне ұқсас 95,6 %.

«Биокорм» ЖШС –тауарлық өнім өндірісі 1,3 млн. теңге немесе 2012 жылдың деңгейінен 153,4%. 5102,9 мың л. Спирт және 699,6 тонна көмір қышқылдары өндірілді.

«Целингормаш» ЖШС  және «ТЖЗ» ЖШС тауарлық өнім өнідірісі өткен жылдың деңгейінен 88,2 % және 44,9% сәйкес құрды.

===ҚИИД  МБ іске асыру=== 

«[[Қазатомөнеркәсіп]] КҚЗ» ЖШС «Жылына 180 мың тонна өндірістік қуаттылығымен күкірт қышқылды шығаратын кукірт қышқылды зауытын қайта құру» инвестициялық жобаны іске асырады. Жалпы құрылыс жұмыстары және құрастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр, құбырларды және газөткізгіштерді құрастыру өткізіліп жатыр. Жобаны іске асырудың басында 8,1 млрд. теңге немесе 78 % инвестициялар игерілді.

«Арыстан» Степногорск құбырлы зауыты» ЖШС :

*«Газ және су пластикалық құбылар өндірісі» құны – 2956 млн. теңге, жобалық қуаттылығы – 20 000 тонна (жоба іске асырылды);

*«Корсис» қысымсыз құбырлары үшін екі қабатты кескінді қабырғамен полиэтиленнен құбырдың өндірісін ұйымдастыру және тегіс құбылардың өндірісін кеңейту» Жобалық қуаттылығы жылына 10 450 тонна, жобаның құны 624 млн. теңге (жоба іске асырып жатыр).

«Астана-Нан» ЖШС «Astana-Nan Chemicals» филиалы «Өсімдіктерді химиядан қорғану құралдар өндірісі» инвестициялық жобаны жүзеге асырады. 2013 жылдың 9 айдың ішінде тауарлық өнімнің көлемі 6,0 млрд. теңге немесе өткен жылдың деңгейінен 84 % құрды.

«Қазақстан Жылыжай Технологиялары» ЖШС «3,5 га жылыжай комплексі» инвестициялық жобаны жүзеге асырды, жобаның құны 1049 млн. теңге. Бірінші тоқсанда жобалық қуаттылығына қол жеткізілді және 122, 9% құрды. 2013 жылдың 01.08 – 1205,8 тонна қияр, 15,3 тонна көкөніс жиналды.

«Sareco» СК» ЖШС «Жылына 1540 тонна қуаттылығымен сирек жерлерде кездесетін металлдарды жеке біріктіру және ұжымдық концентраттардың тәжірибелі-өнеркәсіптік өндірісті құру» инвестициялық жобаны іске асырады, құны – 4,4 млрд. теңге. Тамыз-қыркүйек айларында өнім шығару 37,2 млн. теңге соммасына 29,6 тонна құрады.

Индустриаландыру картасын көкейтесті ету мақсатында «Ak Su Steel» ЖШС «Тиектеулі арматураны шығару бойынша заводтың құрылысы» жобасы АҮК қарастыру үшін жолданды.

==Спорт==
Қалада 68 513 адам халық тұрады, 10 600 адам жүйелі дене шынықтыру және спортпен айналысады, бұл қала тұрғындары санынан  16,0 % құрайды, қалада келесі спорттық мекемелер бар:

*'''&quot;Батыр&quot; БЖК'''
*'''БЖСМ'''
*'''СДБОМИ'''
*'''ОШИОСД'''

==Мəдениет==
Қала мен оған қарасты елді мекендердегі мәдениет мекемелері құрылымында 7 мемлекеттік кәсіпорын: Степногорск қаласындағы – «Горняк» ОМС, «Мирас» МҮ, «Достық және шығармашылық үйі»,Ақсу п. МҮ, Шаңтөбе п. МҮ, Бестөбе п. «Рауан» МҮ,  Изобильное а. Клубы;

Мемлекеттік мекеме: 12 кітапхананы; соның ішінде 2-қалалық, 6- ауылдық, 4- поселкелік.барлығы 19 нысанды қамтитын.

Қала аумағында облыстық бюджеттен қаржыландырылған 1 тарихи-өлкетану мұражай жұмыс істейді.

Мәдениет мекемелері өңірдегі барлық елді мекендерде бар. 

Достық және шығармашылық үйінде 5 мәдени қоғамдық бірлестік жұмыс істейді:

*[[Немістер|Неміс]] ҰМО «Саттеллит» [[1989 жыл]]ы тіркелген

*[[Поляктар|Поляк]] ҰМО «Полония» [[1989 жыл]]ы тіркелген

*[[Əзірбайжандар|Əзірбайжан]] ҰМО «Хазар» [[2004 жыл]]ы тіркелген

*[[Татарлар|Татар]]-[[Башқұрттар|башқұрт]] ҰМО «Юлдаш» өзінің шығармашылығын [[2004 жыл]]ы бастады

*[[Шешендер|Шешен]]-[[Ингуштар|ингуш]] ҰМО «Беркат»

Мәдениет Үйі жоқ кенттерге шығу мәдени әдісі жүзеге асырылады. Бұл- атаулы және мемлекеттік мерекелерге арналған концерттер және іс шаралар.

''Тарихи-мәдени ескерткіштерінің жалпы саны-10''

*ШондынкорасыII- [[Ақсу]] өзенінің жағалауында 5 км. Степногорск қ.батысында

*ШондынкорасыI – Шандыкорасы аймағында орналасқан, Ақсу өзенінің жағалауында 6 км. Степногорск қ.солтүстік- батысында.

*Тас дәуірінің тұрағы- Ақсу өзенінің он жағалауында, 5 км, Степногорск қ.солтүстік- батысында.

*Қола дәуірі- Ақсу өзенінің он жағалауында, 5 км.Степногорск қ. солтүстік- батысында

*Тас дәуірінің Курган тобы- Степногорск қ тас карьеріне апаратын жолында. Ақсу өзенінің сол жазықтығында орналасқан.

*Қола дәуірінің обасы- Степногорск қ 2 км солтүстігінде, Ақсу өзеніңің сол жағында орналасқан.

*Орта дәуір обасы- Степногорск қ 3 км солтүстігінде, сүт өндіру зауытына қарсы орналасқан.

*Қорған тобы-200-300м қола дәуірінің шығыс жағында орналасқан.

Сонымен қатар тарихи-мәдени тізіміне:

*4 тарихи ескерткіш: Ақсу және Бестөбе [[Ұлы Отан соғысы|ҰОС]] жылдарында қайтыс болған жауынгерлер ескерткіші, [[Нұрмағамбет Сағынаев]] кесенесі, мемориалдық тақта Славский Е.П-ге енгізілген.

*6 сәулет ескерткіші - («Дала аңызы», «Юность», ҰОС жылдарында қайтыс болған жауынгерлерге Жеңіс монументі, №6 мектеп-гимназия алаңында [[Абай]] ескерткіші, ауған-жауынгерлеріне монумент.)

==Транспорты==
[[File:Panoramio - V&amp;A Dudush - путипровод на Степногорск.jpg|оңға|thumb|Қалаға беттейтін автомобиль жолы|200px]]

Степногорск қаласы [[Астана]], [[Көкшетау]], [[Павлодар]] қалаларымен автомобиль жолдары арқылы байланысқан. Қаладан 200 км шақырымда мемлекеттік маңызы бар М-36 [[Алматы]]-[[Екатеринбург]] магистральды жол өтеді. Қаланың қала ішіндегі жолдар, қаланы кенттер мен өнеркәсіптік аумағымен байланыстыратын жолдары бар.
Қатты жапбындысы бар қалалық жолдардың жалпы ұзындығы - 48,5 км.

[[File:ER22-50, 64 Stepnogorsk.jpg|оңға|thumb|Қала станциясындағы ЭР22-50 жəне ЭР22-64 электропоездері|200px]]

Степногорск қаласынан 12 км қашықтықта Тың темір жолдың [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] теміржол станциясы, [[Ерейментау]] (тораптық) станциясы мен [[Айсары (станция)|Айсары]] (тұйық) станциясымен шектелген 220 км ұзындығымен тұйық жолдың 123-ші километрінде орналасқан, ол арқылы [[Астана]] мен [[Павлодар]] арасындағы темір жол байланысы жүзеге асырылады. [[Ерейментау]] станциясы: [[Барнаул]], [[Павлодар]], [[Астана]], [[Петропавл]], [[Челябинск]], [[Қарағанды]], [[Алматы]] магистральды бағытында орналасқан.

Қала кәсіпорындарының қажеттілігі үшін жүк және жолаушылар тасымалдауы «СТКХК» ЖШС теміржол тасымалдау басқармасымен жүзеге асырылады. Ақсу станциясы мен &quot;Промышленная&quot; тірек станцияның ара қашықтығы  - 6 км. Кірме жолдардың жалпы ұзындығы - 136,5 км, оның ішінде: бас жолдың - 43,2 км, станциялық - 29,3 км, тараулар, тұйықтар - 64 км. Теміржол тасымалдауын қуатпен қамтамасыз етуін 10 кВ бойлай электр жабдықтау желісі бойынша жүзеге асырылады.

==Әкімшілік бөлінісуі==
*Кенттер: [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]], [[Бестөбе (Ақмола облысы)|Бестөбе]], [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]], [[Шаңтөбе (кент)|Шаңтөбе]], [[Қарабұлақ (Степногорск қалалық әкімшілігі)|Қарабұлақ]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Ақмола облысы}}
{{Қазақстан қалалары}}
{{Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері}}

[[Санат:Степногорск]]</text>
      <sha1>c1pkgo9wpkp2o8c14v46qyfrmmfwq2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әнет Баба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25953</id>
    <revision>
      <id>3689405</id>
      <parentid>3689319</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4548" sha1="afgon25dnq11qpxsez5cz4goidlac90" xml:space="preserve">'''Әнет баба''' (1628 – 1723) — Әз Тәуке ханның тұсында өмір сүріп, ханның кеңесшісі болған, «[[Жеті жарғы]]ны» құрастыруға қатысқан атақты жеті бидің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/anet-baba-kishikuly_a2187471/|title=Әнет баба Кішікұлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өмірбаяны ==
Руы [[Тобықты]]. Жас кезінде Бұхар-шарифте [[Найман|Найман Сарышуаш жырау]]мен бірге [[медресе]] бітірген. [[Ислам]] қағидаларына, [[шариғат]] ережелеріне жүйрік болған. Әділдігімен, діндарлығымен аты шыққан. Қалқаман—Мамыр дауы (қосымша “Қалқаман-Мамыр”) кезінде бірін-бірі сүйген екі жас жазадан босатылсын деген билік шығарады, бірақ оған Мәмбетбай руының басшысы [[Көкенай Үмбетейұлы|Көкенай батыр]] көнбейді. Ол Мамырды атып өлтіріп, енді тентегіңді сен де өлтір деген ауыр [[шарт]] қояды. Көкенай батырдың ауыр шартына амалсыз көнген Әнет баба: “Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын” деген тоқтамға келеді. Бұл жазадан Қалқаман аман құтылады. [[1723]] жылы көктемде [[жоңғарлар]] шабуылы басталып, ел “[[Ақтабан шұбырынды]]ға” ұшыраған кезде Әнет баба жұртта қалады. Кейін Көкенай бастаған батырлар ұлы бидің сүйегін тауып жерлейді. Әнет бабаның Жаубасар, Есболат, Шақа есімді ұлдары болған. Бұлардан бұрын ержеткен 5 ұлы [[қалмақтар]]мен соғыста қаза табады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; 
Әнет бабаның бәйбішесінен туған бес баласы Ақтабан шұбырынды бола-тұғында қалмақтың оғынан өліпті. Олардан нәсіл қалғаны мәлім емес. Мұнда сол бәйбіше баласы - Байболат дегеннің Балуан, Бақай деген екі баласы бесікте келген екен, соның Балуанынан тұқым жоқ. Бақайдың балалары өсіп-өнген. Әнет бабаның басқа әйелдерінен Жаубасар, Есболат, Шақа деген ұрпағы бар. Әнет тек Тобықтыға ғана емес, исі қазаққа қадірменді қарт баба, қазақтың әйгілі төбе билері Төле, Қазыбек, Әйтекелерге, &quot;көмекей әулие&quot; атанған Бұқар жырауға батасын берген.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Этникалық зерттеулерде, 10-том. Алматы, Алаш, 2011, ISBN 9965-765-40-5&lt;/ref&gt;

Оның қайтыс болған жері Қаратау тауы болып саналады. Әнет бабаның сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауидің қабіріне жерленген.
2007 жылы Алматы көшелерінің біріне Әнет Баба есімі берілді. 1999 жылы Семейдегі екі мұнарасы бар орталық мешітке Әнет баба Кішікұлының есімі берілді. Абай ауданының орталығы Қарауыл ауылында Әнет баба Кішікұлы атындағы алаң бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>afgon25dnq11qpxsez5cz4goidlac90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689406</id>
      <parentid>3689405</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="rbo30shzsisdwbpju117x1dh1dp4k38" xml:space="preserve">'''Әнет баба''' (1628 – 1723) — Әз Тәуке ханның тұсында өмір сүріп, ханның кеңесшісі болған, «[[Жеті жарғы]]ны» құрастыруға қатысқан атақты жеті бидің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/anet-baba-kishikuly_a2187471/|title=Әнет баба Кішікұлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өмірбаяны ==
Руы [[Тобықты]]. Жас кезінде Бұхар-шарифте [[Найман|Найман Сарышуаш жырау]]мен бірге [[медресе]] бітірген. [[Ислам]] қағидаларына, [[шариғат]] ережелеріне жүйрік болған. Әділдігімен, діндарлығымен аты шыққан. Қалқаман—Мамыр дауы (қосымша “Қалқаман-Мамыр”) кезінде бірін-бірі сүйген екі жас жазадан босатылсын деген билік шығарады, бірақ оған Мәмбетбай руының басшысы [[Көкенай Үмбетейұлы|Көкенай батыр]] көнбейді. Ол Мамырды атып өлтіріп, енді тентегіңді сен де өлтір деген ауыр [[шарт]] қояды. Көкенай батырдың ауыр шартына амалсыз көнген Әнет баба: “Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын” деген тоқтамға келеді. Бұл жазадан Қалқаман аман құтылады. [[1723]] жылы көктемде [[жоңғарлар]] шабуылы басталып, ел “[[Ақтабан шұбырынды]]ға” ұшыраған кезде Әнет баба жұртта қалады. Кейін Көкенай бастаған батырлар ұлы бидің сүйегін тауып жерлейді. Әнет бабаның Жаубасар, Есболат, Шақа есімді ұлдары болған. Бұлардан бұрын ержеткен 5 ұлы [[қалмақтар]]мен соғыста қаза табады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; 
Әнет бабаның бәйбішесінен туған бес баласы Ақтабан шұбырынды бола-тұғында қалмақтың оғынан өліпті. Олардан нәсіл қалғаны мәлім емес. Мұнда сол бәйбіше баласы - Байболат дегеннің Балуан, Бақай деген екі баласы бесікте келген екен, соның Балуанынан тұқым жоқ. Бақайдың балалары өсіп-өнген. Әнет бабаның басқа әйелдерінен Жаубасар, Есболат, Шақа деген ұрпағы бар. Әнет тек Тобықтыға ғана емес, исі қазаққа қадірменді қарт баба, қазақтың әйгілі төбе билері Төле, Қазыбек, Әйтекелерге, &quot;көмекей әулие&quot; атанған Бұқар жырауға батасын берген.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Этникалық зерттеулерде, 10-том. Алматы, Алаш, 2011, ISBN 9965-765-40-5&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Оның қайтыс болған жері Қаратау тауы болып саналады. Әнет бабаның сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауидің қабіріне жерленген.
2007 жылы Алматы көшелерінің біріне Әнет Баба есімі берілді. 1999 жылы Семейдегі екі мұнарасы бар орталық мешітке Әнет баба Кішікұлының есімі берілді. Абай ауданының орталығы Қарауыл ауылында Әнет баба Кішікұлы атындағы алаң бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/mem-hairat/1357-.html?ysclid=mvw58zy4a4295157732|title=Әнет Баба Кішікұлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>rbo30shzsisdwbpju117x1dh1dp4k38</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689408</id>
      <parentid>3689406</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4792" sha1="nv3omxdv7vxgwpa6beie634pv8a4v17" xml:space="preserve">'''Әнет баба''' (1628 – 1723) — Әз Тәуке ханның тұсында өмір сүріп, ханның кеңесшісі болған, «[[Жеті жарғы]]ны» құрастыруға қатысқан атақты жеті бидің бірі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/anet-baba-kishikuly_a2187471/|title=Әнет баба Кішікұлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Өмірбаяны ==
Руы [[Тобықты]]. Жас кезінде Бұхар-шарифте [[Найман|Найман Сарышуаш жырау]]мен бірге [[медресе]] бітірген. [[Ислам]] қағидаларына, [[шариғат]] ережелеріне жүйрік болған. Әділдігімен, діндарлығымен аты шыққан. Қалқаман—Мамыр дауы (қосымша “Қалқаман-Мамыр”) кезінде бірін-бірі сүйген екі жас жазадан босатылсын деген билік шығарады, бірақ оған Мәмбетбай руының басшысы [[Көкенай Үмбетейұлы|Көкенай батыр]] көнбейді. Ол Мамырды атып өлтіріп, енді тентегіңді сен де өлтір деген ауыр [[шарт]] қояды. Көкенай батырдың ауыр шартына амалсыз көнген Әнет баба: “Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын” деген тоқтамға келеді. Бұл жазадан Қалқаман аман құтылады. [[1723]] жылы көктемде [[жоңғарлар]] шабуылы басталып, ел “[[Ақтабан шұбырынды]]ға” ұшыраған кезде Әнет баба жұртта қалады. Кейін Көкенай бастаған батырлар ұлы бидің сүйегін тауып жерлейді. Әнет бабаның Жаубасар, Есболат, Шақа есімді ұлдары болған. Бұлардан бұрын ержеткен 5 ұлы [[қалмақтар]]мен соғыста қаза табады.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt; 

Әнет бабаның бәйбішесінен туған бес баласы Ақтабан шұбырынды бола-тұғында қалмақтың оғынан өліпті. Олардан нәсіл қалғаны мәлім емес. Мұнда сол бәйбіше баласы - Байболат дегеннің Балуан, Бақай деген екі баласы бесікте келген екен, соның Балуанынан тұқым жоқ. Бақайдың балалары өсіп-өнген. Әнет бабаның басқа әйелдерінен Жаубасар, Есболат, Шақа деген ұрпағы бар. Әнет тек Тобықтыға ғана емес, исі қазаққа қадірменді қарт баба, қазақтың әйгілі төбе билері Төле, Қазыбек, Әйтекелерге, &quot;көмекей әулие&quot; атанған Бұқар жырауға батасын берген.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Этникалық зерттеулерде, 10-том. Алматы, Алаш, 2011, ISBN 9965-765-40-5&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Оның қайтыс болған жері Қаратау тауы болып саналады. Әнет бабаның сүйегі Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауидің қабіріне жерленген.
2007 жылы Алматы көшелерінің біріне Әнет Баба есімі берілді. 1999 жылы Семейдегі екі мұнарасы бар орталық мешітке Әнет баба Кішікұлының есімі берілді. Абай ауданының орталығы Қарауыл ауылында Әнет баба Кішікұлы атындағы алаң бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/mem-hairat/1357-.html?ysclid=mvw58zy4a4295157732|title=Әнет Баба Кішікұлы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>nv3omxdv7vxgwpa6beie634pv8a4v17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29233</id>
    <redirect title="Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты" />
    <revision>
      <id>3689676</id>
      <parentid>3385372</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="2eavsu0oop6b2w8exuagi7uqaza9fha" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты]]</text>
      <sha1>2eavsu0oop6b2w8exuagi7uqaza9fha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Логика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30055</id>
    <revision>
      <id>3689556</id>
      <parentid>3533898</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58022-59</username>
        <id>187822</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16615" sha1="f9sivajmai8c3fun6mu0q9qxvtoduxo" xml:space="preserve">{{Философия (жақтаулық)}}
'''Логика''' ({{lang-el|λογική}} - «талдауға құрылған», ''λόγος'' — «[[сөз]]», «[[сөйлем]]», «[[ойлау]]», «[[ақыл]]») — ойлау, оның формалары мен [[заңдылық]]тары туралы [[ғылым]]. Логика дәлелдеу мен теріске шығарудың белгілі бір әдіс-тәсілдері қаралатын ғылым [[теория]]лар жиынтығын құрайды.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Педагогика]] / О 74 Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: &quot;ЭКО&quot; ҒӨФ. [[2006]]. - 482 б.  ISBN 9965-808-85-6&lt;/ref&gt;

Ғылым ретіндегі логикадан логикалық дұрыс ойдың байланысы мен динамикасын (''ойлау логикасы'') айыра білу қажет. Ғылыми логика саласына белгілік құрылымдарды жасау мен зерттеу (''[[есептеу]], формальдік жүйеле''р), жалпы касиеттері логикалық оймен көрінетін және белгілік құрылымда белгіленетін шындықтың белгілі бір үзінділерін қарастыру (''[[модель]]дер'') енеді.

==Логикалық форма==
Логикалық форма — бұл мазмұнды тұжырымдардың байланыс әдісі. Мысалы, пікірдің екі түрлі нақты мазмұнын қарастырайық:
#	Барлық ағаш — өсімдік.
#	Барлық өзендер теңізге құяды.

Екеуінің мазмұндары жағынан айырмашылығын аңғару қиын емес, сонымен бірге біріншісі пікір ақиқат та, екіншісі — жалған пікір. Осы пікірдің мазмұнын шетке шығарып тастайық та, оларды S және Р ауыспалы бөлшектерімен алмастырайық. Нәтижесінде осы пікірлер &quot;Барлық SP-нің негізі&quot; деген логикалык формада кұрылады. Әр түрлі мазмұнды пікірлер &quot;Егер от болса, түтін де болады&quot; және &quot;Егер тарих ғылымы болса, оның өз зандары да болады&quot; деген пікірлер де бірдей логикалық формада &quot;Егер А болса, В да болады&quot; деген пікірді білдіреді. Сонымен, белгілі бір ойдың логикалық формасы сол ойдың қүрылымы, оның нақты мазмұны бөліктерінің байланыс тәсілі болып табылады.

Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, логика ғылымына нақты анықтама беруге болады.

Логика—адам ойының логикалық формалары жағынан және кіріспе білім алу үдерісі кезінде, ақиқатқа жетуін оның заңдары мен пәнін қалыптастырушы қажетті шарттарды реттейтін ғылым.

Логика жалпы логикалық тәсілдерді (әдістерді) зерттейді. Логикалық әдістер адамның накты емірді тануында ете қажетті кұрал болмақ.

== Мақсаты мен зерттеу пәні ==

Логика ұғымы объективті дүниенің, [[шындық]]тың даму заңдылықтарын бейнелеу мағынасында да қолданылады. Кең мағынада логика [[ойлау]]дың ғана емес, [[болмыс]]тың да байланыстарын көрсетеді, бұл жағынан ол [[онтология]]мен сабақтас. Ойлау мен [[таным]] қатар жүретіндіктен логика таным теориясымен ([[гносеология]]мен) байланысады. Логика [[философия]]ның негізгі бөлігі болып табылады, өйткені философия “оймен басталып, оймен жалғасады, сондықтан оны кейде “ойлау туралы ойлау” деп анықтайды.

Логика тарихы философия тарихымен тығыз байланысты. логиканың алғашқы тарихи нұсқасын б.з.б. 4 ғасырда ежелгі грек философы [[Аристотель]] жасаған. Ол [[дедукция|дедуктивтік ой]] қорытулар теориясын (яғни силлогистиканы) қалыптастырып, логика қателердің алғашқы жіктелімін жасап берді және логикалық дәлелдеу туралы ілімнің негізін қалады. Дәстүр бойынша [[Аристотель]]дің логикасы — [[аподейктика]] — анық, ақиқат білім туралы ілім, ол Аристотельдің “Аналитикасында” баяндалған.

Аристотель дедуктивтік-силлогистік ілімді дамытса, [[Эпикур]] мен оның ізбасарлары индуктивтік логиканың бастауын ашып, индуктивтік жалпылаудың бірқатар ережелерін тұжырымдаған. [[Аристотель]]дің логикалық идеяларының сақталуына, олардың мән-маңызының ашылуы мен тарихи жалғасын табуына ортағасырлық ислам философтары [[әл-Кинди]], [[әл-Фараби]], [[ибн Сина]], [[ибн Рушд]]тың сіңірген еңбегі зор. Аристотельдің дәлелденбейтін пікір, индукция туралы ілімін [[әл-Фараби]] жүйелі түрде дамытты. Ол [[предикат]] түрінде “өмір сүретін” құбылыстың бары жайында мүлде жаңа мәселе қойып, шартты [[силлогизм]] теориясын егжей-тегжейлі талдады, сөйтіп, логикадағы диалектикалық мәселелерді түсінуге елеулі үлес қосты.

Неміс философы [[Кант]] Аристотельге қарсы философияның зерттейтін формаларының деректік мәні жоқ, олар әншейінгі бос форма болып табылады, сондықтан, олардың мазмұн мен ақиқатқа қатысы жоқ деген пікір айтты. Кант пікірі бойынша, жалпы логика ғылымның формасын ғана емес, оның мазмұны мен генезисін де зерттейді. Жалпы логиканың ең жоғарғы принципі — қайшылық принципі (немесе қайшылыққа жол бермеу принципі), ал трансцендентальді логиканікі — әр түрлі пікірді біріктіріп, қисындастыру синтезі. [[Гегель]] “рухтың” тарихы, яғни мәдениет тарихы логикада синтезделуге тиіс, логика бұрынғы философияның, ең алдымен, онтологияның орнын басады, сонда болмыс пен ойлаудың тепе-теңдігі пікірдің дамуын, оның өз бетімен дамуының ішкі ырғағына сәйкес имманентті, диалекттка түрде болатынын дәлелдейді.

17 ғасырда Бэкон тәжірибеге сүйенген ғылымның басты құралы ретінде индуктивтік әдісті негіздеп, [[индуктивті логика]]ның негізін саралап, силлогизм ілімін сынға алды. Декарт керісінше дедуктивтік әдіс пен дедуктивтік логиканы жоғары бағалап, ақиқатты дәлелдеудің басты жолы деп есептеді. [[Формалды логика]]ның әрі қарай дамуына аса зор үлес қосқан философтардың бірі — Лейбниц. Ол Аристотель категорияларын талдау арқылы ең қарапайым бастапқы ұғымдар мен пікірлерді іріктеп алып, адам ойының әліпбиін” құрастыру идеясын ұсынды, математика логиканың негізін қалады. Дж.С. Милльдің индуктивті ой қорыту теориясы ықтималдық теориясы мен логика алгебрасының қалыптасуына байланысты 19 — 20 ғ-ларда логиканың зерттеу саласына айналды. Бұл кезеңде индуктивтік логикамен дедуктивтік-математика логика дамыды. [[Дж.Буль]], [[О де Морган]] және неміс математиктері [[Э.Шредер]],[[П.С. Порец,]] т.б. математика әдістерді логикаға қолданудың нәтижесінде осы заманғы логика алгебрасы қалыптасты.

Логикалық сөйлемдерді геометрия фигуралар арқылы түсіндіру әдісі И.Г. Ламберг және Б.Больцано еңбектерінде кездеседі. Сөйтіп, логикалық мәселелерді шешуде математика әдістерді қолдану кеңінен таралды. Қазақстанда математика логиканың дамуына академия [[А.Д. Тайманов]] зор үлес қосты. (''Нақты сілтемелер керек!'') Ол логиканың ойлау формаларын (ұғым, пікір, [[ой-қорытынды]]) зерттеп, олардың мәнін, түрлерін, арақатынастарын, олармен операциялар жасаудың тәртібін ашып, оларға тән ережелер мен түпкілікті ойлау заңдарын саралады. Формальді логиканың (қазіргі логика) символик. (немесе математика логика) саласы дәстүрлі логиканың тарихи сабақтасы болып саналады. Мұнда дәстүрлі логиканың қойған мәселелерін шешу үшін символдар тілі, математика әдістер, логикалық есептеулер қолданылады. Бұлайша қарастыру ойлаудың жаңа заңдылықтарын ашуға, ойлау процесін автоматтандыруға, сөйтіп, осыған негізделген жаңа техника мен технологияны жасауға жағдай жасайды.

Қазіргі кезде логика, негізінен, үш бөлімнен (пайымдаулар теориясы, математика және логикалық методология) тұратын, жан-жақты тармақталған ғылымға айналды. Тұтас алғанда, мұндағы зерттеулер тіл мен ойдың арақатынасының қай қырынан келетіне байланысты логикалық семиотика мен логикалық семантика тұрғысынан жүргізіледі. логикалық семиотикада тіл байламдары таңбалық объектілер ретінде қарастырылса, логикалық семантикада тіл мен логикалық теориялар олардың мазмұны жағынан зерделенеді.

Қазіргі логикада [[түсініктеме]] (интерпретация) ұғымы маңызды рөл атқарады, өйткені бұл ұғым арқылы логикалық заң және логикалық жалғасу ұғымдары анықталады. Кейінгі кездері логикалық зерттеулерде жаңа математика аппарат — категориялар теориясының тілі кеңінен қолданылуда. логикалық теориялар оларда зерделенетін логикалық лебіздердің сипатына, түптеп келгенде заттар қатынастарының түріне орай классикалық және бейклассикалық болып бөлінеді. Қазіргі логиканың маңызды бір бөлігі — металогикада Логикалық теориялардың қасиеттері (қайшылықсыздығы, толықтығы, түпкілікті дедуктивтік принциптерінің тәуелсіздігі, т.б.) зерттеледі, яғни оны логиканың өз түзілістері турасындағы өзіндік рефлексиясы деп атауға болады.

Логикалық методолдар да қазіргі логиканың бір бөлігін құрайды. Оны жалпы (яғни, ғылым білімнің барлық салаларында қолданылатын танымдық амалдарды зерттейтін) және жекелеген ғылымдардың методологиясы (дедуктивтік ғылымдардың методологиясы, эмпирик. ғылымдардың методологиясы, әлеуметтік және гуманитарлық білімнің методологиясы) деп бөледі. Логикалық-методолдар ізденістерде, әсіресе дедуктивтік ғылымдар методологиясы саласындағы жетістіктерді атауға болады (логиканың дедуктивтік теория ретінде құрылуы, математиканы негіздеу, білімді аксиоматизациялау және формальдандыру әдістерінің қолдау табуы, т.б.).

Қазіргі кезде эмпирик. ғылымдар методологиясының логикалық проблематикасы да (мысалы, гипотеза түзу және тексеру процесі, білімнің эмпирик. және теория деңгейлерінің арақатынасы, эмпирик. теориялардың Л-лық құрылымы, т.б.) белсенді зерттеліп келеді.

&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын — Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. ISBN 9965-808-78-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл. ISBN 9965-33-570-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{Жеті еркін өнер}}
{{Логика}}

[[Санат:Логика]]
[[Санат:Педагогика]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Ғылымтану]]</text>
      <sha1>f9sivajmai8c3fun6mu0q9qxvtoduxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өтеген Өтеғұлұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30804</id>
    <revision>
      <id>3689473</id>
      <parentid>3568190</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7394" sha1="bwpk80vvyfplmqbfbkjf7yc0rdcyl5r" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Өтеген Өтеғұлұлы
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = Өтеген батыр 
| date_of_birth  = 1699 ж.
| place_of_birth = 
| date_of_death  = 1773 ж.
| deathplace   = 
| occupation   =  Қазақ батыры
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

'''Өтеген Өтеғұлұлы''', Мүйізді Өтеген  – жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, [[қолбасшы]]. [[1699]] жылы  [[Шу өзені]]нің бойындағы [[Изенді өңірі]]нде дүниеге келгіп,[[1773]] жылы  [[Іле өзені]]нің бойындағы [[Шолақтау]], [[Шеңгелді өңірі]]нде көз жұмған.&lt;ref&gt;Вопросы истории Казахстана и Восточного Туркестана, А.-А., [[1952]];&lt;/ref&gt; [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Бабасы [[Сырымбет батыр|Сырымбет]] [[1643]] жылы [[Батыр қонтайшы]]ның 50 мың әскеріне соққы берген [[Салқам Жәңгір]]дің сапында ұрысқан. Өтеген 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің түстігін, [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан]] өңірін жаудан азат етуге зор еңбек сіңірді. [[Түркістан]], [[Ташкент]] маңындағы кескілескен ұрыстарға, [[Аңырақай шайқасы]]на қатысқан. Қалмақтың [[Бөтхишар]], [[Сабан Тайшық]] секілді аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ әскерінің даңқты қолбасшыларының біріне айналды. [[Төле би]]дің, [[Абылай хан]]ның серігі болған.&lt;ref&gt;Ысқақбай М., Мүйізді Өтеген, А., 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,  7 том&lt;/ref&gt;

==Шайқастары==
Өтеген батыр 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан. [[1723]] жылы [[Тауасар батыр|Тауасар]], [[Райымбек батыр|Райымбек]], [[Ханкелді батыр]]лармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. [[1740]] жылы Ӏле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаган Төле би өскеріне қосылып, елін жаудан азат етіседі. [[1756]] жылы шамасында [[Абылай хан|Абылайдың]] [[Қытай]]мен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл жүріп қайтыпты деген аңыз да бар. Өтеген батыр — ел арасында аңызға айналған адам.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Тарихтағы ізі==
Оны алғаш жырлаған [[Сүйімбай]]дың бабасы Күсен ақын.&lt;ref&gt;Жолдасбеков М., Асыл сөздің атасы, А., 1996;&lt;/ref&gt; Өтеген батыр жайында тарихи дерек жинаган тарихшы Делебаевтың материалына қарағанда, [[Тілеміс]], [[Майкөт]] ақындар да батырды дастан етіп жырлаған екен. Бүлардың ішінде бізге жеткені — [[Жамбыл Жабаев|Жамбылдың]] ''&quot;Өтеген батыр&quot;'' дастаны. [[Кенен Әзірбаев]] пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай. Соңғы ұрпағы Жолдасбай [[1956]] жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, ''&quot;Кеңес&quot;'' колхозында тұрған. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздар жинауға өдебиетшілер [[Ысмайылов Есмағамбет Самұратұлы|Е. Ысмайылов]], [[Тұрғанбаев|Қ. Тұрғанбаев]], [[Нина Сергеевна Смирнова|Н.С. Смирнова]], [[Сапарғали Бегалин|С. Беғалиндер]] қатысқан. [[Алматы облысы]]ның Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк бар екендігі туралы айтылады. Бұл тектен тек емес. Енді бір аңыздарда Өтеген туғанда оның маңдайында қос мүйіз болған екен деседі жұрт. Біз білетін Шығыс, Азия тарихына қатысты әдеби туындыларда ондай мүйізді асыл тек Ескендір Зұлқарнайын ғана. Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр.&lt;ref&gt;Жамбыл. Таңд. шығ., А., 1996;&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Өтеген батыр бұрынырақ Іле өзені бойына (қазіргі Қапшағай су қоймасының табаны) жерленген. Кейін оның сүйегін ұрпақтары Қордай ауданына апарып, қайта жерледі (1973). Жерленген жері Өтеген ауылы атанды. Алматы облысында бірсыпыра жерлер Өтеген есімімен аталады. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B Аңырақай шайқасы.]
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 Батыр.]
*[http://irgetas.com/media/news/74.html Қазақ батырлары.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010012121/http://irgetas.com/media/news/74.html |date=2009-10-10 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>bwpk80vvyfplmqbfbkjf7yc0rdcyl5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689476</id>
      <parentid>3689473</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Есте қалдыру */ толықтыру</comment>
      <origin>3689476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8025" sha1="hydrwgojk8brya8j1tyqnr7fjxcjgup" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Өтеген Өтеғұлұлы
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = Өтеген батыр 
| date_of_birth  = 1699 ж.
| place_of_birth = 
| date_of_death  = 1773 ж.
| deathplace   = 
| occupation   =  Қазақ батыры
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

'''Өтеген Өтеғұлұлы''', Мүйізді Өтеген  – жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, [[қолбасшы]]. [[1699]] жылы  [[Шу өзені]]нің бойындағы [[Изенді өңірі]]нде дүниеге келгіп,[[1773]] жылы  [[Іле өзені]]нің бойындағы [[Шолақтау]], [[Шеңгелді өңірі]]нде көз жұмған.&lt;ref&gt;Вопросы истории Казахстана и Восточного Туркестана, А.-А., [[1952]];&lt;/ref&gt; [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Бабасы [[Сырымбет батыр|Сырымбет]] [[1643]] жылы [[Батыр қонтайшы]]ның 50 мың әскеріне соққы берген [[Салқам Жәңгір]]дің сапында ұрысқан. Өтеген 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің түстігін, [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан]] өңірін жаудан азат етуге зор еңбек сіңірді. [[Түркістан]], [[Ташкент]] маңындағы кескілескен ұрыстарға, [[Аңырақай шайқасы]]на қатысқан. Қалмақтың [[Бөтхишар]], [[Сабан Тайшық]] секілді аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ әскерінің даңқты қолбасшыларының біріне айналды. [[Төле би]]дің, [[Абылай хан]]ның серігі болған.&lt;ref&gt;Ысқақбай М., Мүйізді Өтеген, А., 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,  7 том&lt;/ref&gt;

==Шайқастары==
Өтеген батыр 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан. [[1723]] жылы [[Тауасар батыр|Тауасар]], [[Райымбек батыр|Райымбек]], [[Ханкелді батыр]]лармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. [[1740]] жылы Ӏле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаган Төле би өскеріне қосылып, елін жаудан азат етіседі. [[1756]] жылы шамасында [[Абылай хан|Абылайдың]] [[Қытай]]мен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл жүріп қайтыпты деген аңыз да бар. Өтеген батыр — ел арасында аңызға айналған адам.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Тарихтағы ізі==
Оны алғаш жырлаған [[Сүйімбай]]дың бабасы Күсен ақын.&lt;ref&gt;Жолдасбеков М., Асыл сөздің атасы, А., 1996;&lt;/ref&gt; Өтеген батыр жайында тарихи дерек жинаган тарихшы Делебаевтың материалына қарағанда, [[Тілеміс]], [[Майкөт]] ақындар да батырды дастан етіп жырлаған екен. Бүлардың ішінде бізге жеткені — [[Жамбыл Жабаев|Жамбылдың]] ''&quot;Өтеген батыр&quot;'' дастаны. [[Кенен Әзірбаев]] пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай. Соңғы ұрпағы Жолдасбай [[1956]] жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, ''&quot;Кеңес&quot;'' колхозында тұрған. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздар жинауға өдебиетшілер [[Ысмайылов Есмағамбет Самұратұлы|Е. Ысмайылов]], [[Тұрғанбаев|Қ. Тұрғанбаев]], [[Нина Сергеевна Смирнова|Н.С. Смирнова]], [[Сапарғали Бегалин|С. Беғалиндер]] қатысқан. [[Алматы облысы]]ның Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк бар екендігі туралы айтылады. Бұл тектен тек емес. Енді бір аңыздарда Өтеген туғанда оның маңдайында қос мүйіз болған екен деседі жұрт. Біз білетін Шығыс, Азия тарихына қатысты әдеби туындыларда ондай мүйізді асыл тек Ескендір Зұлқарнайын ғана. Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр.&lt;ref&gt;Жамбыл. Таңд. шығ., А., 1996;&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Өтеген батыр бұрынырақ Іле өзені бойына (қазіргі Қапшағай су қоймасының табаны) жерленген. Кейін оның сүйегін ұрпақтары Қордай ауданына апарып, қайта жерледі (1973). Жерленген жері Өтеген ауылы атанды. Алматы облысында бірсыпыра жерлер Өтеген есімімен аталады.
1999 ж. Өтеген батырдың 300 жылдығы кең көлемде аталып өтті. Соған орай қабірінің басына кесене тұрғызылып, Қордай ауданының орталығында Өтеген батырға ескерткіш орнатылды. Өтеген батыр туралы екі телефильм түсірілді, екі кітап шығарылды. Алматы қаласының бір көшесіне, Іле ауданының орталығы Энергетический кентіне [[Өтеген батыр]] есімі берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B Аңырақай шайқасы.]
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 Батыр.]
*[http://irgetas.com/media/news/74.html Қазақ батырлары.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010012121/http://irgetas.com/media/news/74.html |date=2009-10-10 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>hydrwgojk8brya8j1tyqnr7fjxcjgup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689477</id>
      <parentid>3689476</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Есте қалдыру */ дереккөз</comment>
      <origin>3689477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8510" sha1="6mr5cdsjdr4g456j5a70rrv8zme2rx4" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Өтеген Өтеғұлұлы
| image_name     =
| image_size     = 
| image_caption  = Өтеген батыр 
| date_of_birth  = 1699 ж.
| place_of_birth = 
| date_of_death  = 1773 ж.
| deathplace   = 
| occupation   =  Қазақ батыры
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

'''Өтеген Өтеғұлұлы''', Мүйізді Өтеген  – жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, [[қолбасшы]]. [[1699]] жылы  [[Шу өзені]]нің бойындағы [[Изенді өңірі]]нде дүниеге келгіп,[[1773]] жылы  [[Іле өзені]]нің бойындағы [[Шолақтау]], [[Шеңгелді өңірі]]нде көз жұмған.&lt;ref&gt;Вопросы истории Казахстана и Восточного Туркестана, А.-А., [[1952]];&lt;/ref&gt; [[Ұлы жүз]]дің [[Дулат]] тайпасының [[Жаныс]] руынан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Баспа бас директоры:Әшірбек Көпіш|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Бәйдібек баба - Алып бәйтерек ұрпақтарының шежіресі. Жаныс|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Издательство Өнер|жыл= 2004|томы= |беттері= |барлық беті= 992|сериясы= |isbn=9965-595-78-Х|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

Бабасы [[Сырымбет батыр|Сырымбет]] [[1643]] жылы [[Батыр қонтайшы]]ның 50 мың әскеріне соққы берген [[Салқам Жәңгір]]дің сапында ұрысқан. Өтеген 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің түстігін, [[Жетісу]] мен [[Шығыс Қазақстан]] өңірін жаудан азат етуге зор еңбек сіңірді. [[Түркістан]], [[Ташкент]] маңындағы кескілескен ұрыстарға, [[Аңырақай шайқасы]]на қатысқан. Қалмақтың [[Бөтхишар]], [[Сабан Тайшық]] секілді аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ әскерінің даңқты қолбасшыларының біріне айналды. [[Төле би]]дің, [[Абылай хан]]ның серігі болған.&lt;ref&gt;Ысқақбай М., Мүйізді Өтеген, А., 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы,  7 том&lt;/ref&gt;

==Шайқастары==
Өтеген батыр 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан. [[1723]] жылы [[Тауасар батыр|Тауасар]], [[Райымбек батыр|Райымбек]], [[Ханкелді батыр]]лармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. [[1740]] жылы Ӏле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаган Төле би өскеріне қосылып, елін жаудан азат етіседі. [[1756]] жылы шамасында [[Абылай хан|Абылайдың]] [[Қытай]]мен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл жүріп қайтыпты деген аңыз да бар. Өтеген батыр — ел арасында аңызға айналған адам.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

==Тарихтағы ізі==
Оны алғаш жырлаған [[Сүйімбай]]дың бабасы Күсен ақын.&lt;ref&gt;Жолдасбеков М., Асыл сөздің атасы, А., 1996;&lt;/ref&gt; Өтеген батыр жайында тарихи дерек жинаган тарихшы Делебаевтың материалына қарағанда, [[Тілеміс]], [[Майкөт]] ақындар да батырды дастан етіп жырлаған екен. Бүлардың ішінде бізге жеткені — [[Жамбыл Жабаев|Жамбылдың]] ''&quot;Өтеген батыр&quot;'' дастаны. [[Кенен Әзірбаев]] пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай. Соңғы ұрпағы Жолдасбай [[1956]] жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, ''&quot;Кеңес&quot;'' колхозында тұрған. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздар жинауға өдебиетшілер [[Ысмайылов Есмағамбет Самұратұлы|Е. Ысмайылов]], [[Тұрғанбаев|Қ. Тұрғанбаев]], [[Нина Сергеевна Смирнова|Н.С. Смирнова]], [[Сапарғали Бегалин|С. Беғалиндер]] қатысқан. [[Алматы облысы]]ның Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк бар екендігі туралы айтылады. Бұл тектен тек емес. Енді бір аңыздарда Өтеген туғанда оның маңдайында қос мүйіз болған екен деседі жұрт. Біз білетін Шығыс, Азия тарихына қатысты әдеби туындыларда ондай мүйізді асыл тек Ескендір Зұлқарнайын ғана. Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр.&lt;ref&gt;Жамбыл. Таңд. шығ., А., 1996;&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Өтеген батыр бұрынырақ Іле өзені бойына (қазіргі Қапшағай су қоймасының табаны) жерленген. Кейін оның сүйегін ұрпақтары Қордай ауданына апарып, қайта жерледі (1973). Жерленген жері Өтеген ауылы атанды. Алматы облысында бірсыпыра жерлер Өтеген есімімен аталады.
1999 ж. Өтеген батырдың 300 жылдығы кең көлемде аталып өтті. Соған орай қабірінің басына кесене тұрғызылып, Қордай ауданының орталығында Өтеген батырға ескерткіш орнатылды. Өтеген батыр туралы екі телефильм түсірілді, екі кітап шығарылды. Алматы қаласының бір көшесіне, Іле ауданының орталығы Энергетический кентіне [[Өтеген батыр]] есімі берілді.&lt;ref&gt;{{кітап|= | бөлімі=Қазақ халқының тарихи тұлғалары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өтеген Өтеғұлұлы Мүйізді Өтеген |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Өнер |жыл=2016|томы=1 |беттері=212-213|барлық беті=312|сериясы= |isbn=978-601-209-239-4|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B Аңырақай шайқасы.]
*[http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 Батыр.]
*[http://irgetas.com/media/news/74.html Қазақ батырлары.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091010012121/http://irgetas.com/media/news/74.html |date=2009-10-10 }}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>6mr5cdsjdr4g456j5a70rrv8zme2rx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үмбетей Тілеуұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31816</id>
    <revision>
      <id>3689487</id>
      <parentid>3147312</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:46:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8596" sha1="7t4a60jc2w90wy4mrwr093hho5lwkau" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Үмбетей Тілеуұлы
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = Үмбетей_Жырау.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 1706
 |Туған жері           = [[Түркістан облысы]] ,Қаратау өңірі
 |Қайтыс болған күні   = 1778
 |Қайтыс болған жері   = [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[жырау]], [[қобызшы]], [[ақын]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Қолтаңбасы           =
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Үмбетей Тілеуұлы''' ([[1706]]-[[1778]]) — [[Ақмола облысы]]нда, яғни Орталық Қазақстанда дүниеге келген. [[Арғын]] тайпасы [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] руынан шыққан&lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120180503/http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ |date=2018-11-20 }}&lt;/ref&gt;. Ол жас жағынан [[Бұқар жырау]]мен құрдас болған деген дерек бар:
:Үмбетей Бұқармен дос, құрдас екен,
:Қайтыс боп үш жыл бұрын құса-дерттен,-
деген өлең жолдары осыны меңзейді.

Бұл өлеңді Бөгенбайдың немересі [[Бапан би]] шығарған деседі ел аузында. Үмбетей жас күнінен-ақ кедейліктің зардабын тартады. Ақындық даңқы шыққан Үмбетейді [[Абылай хан]] өз айналасында ұстайды, ол сол кезден-ақ жырау атанған. Ол [[Бөгенбай батыр]]ға серік әрі оның жыршысы болған. Жырау қазақ халқының Жоңғар басқыншыларына қарсы күресте болып, тарихи оқиғаларды нақты жырлаған. Ол халық мүддесі үшін хан көңіліне қарамай, әділ,тура өлеңдер қалдырған. Жырау [[Ақмола]] өңірінде жүз жасап дүниеден өткен.

'''Үмбетей жырау'''- дидактикалық поэзияның әйгілі шеберлерінің бірі. Ол жастайынан сөз өнеріне ден қойған. Оның осы жолдағы алғашқы ұстазы - өз әкесі болған. Ол ән өнерін жақсы білген, ел тарихына өте қанық адам болғанға ұқсайды. Сол себепті халық шежірелерінен, шешендік сөздерінен, халық дастандарынан көп тағылым алған.

'''Үмбетей жырау'''- елінің  қорғаны болған батырларды жырына арқау еткен. &quot;Бөгенбай өліміне&quot;, &quot;Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту&quot; атты толғауларында ол Бөгенбай бастаған халық батырларын дәріптеп, қайратты ерлерді ұрпағына өнеге еткен. Жырау Бөгенбай батырдың ерлік бейнесін тамаша өрнектейді. Оны асқар Алатауға теңейді, тегеурінді бүркітке балайды, &quot;Боламшыдай анадан болат тудың,Бөгенбай&quot; деп қастерлейді. Атамекен жаудан қорғап қалған, халқымыздың ұлан-байтақ жерін-Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау- бүкіл Сарыарқа  атырабын қалмақтардан аман алып қалған Бөгенбай батырдың ерлігін сүйсіне жырлайды. Үмбетей:
:Қалмақты қуып қашырдың,
:Қара Ертістен өткізіп,
:Алтай тауға асырдың.
:Ақшәуілге қос тігіп, 
:Ауыр қол жидырып алдырдың, 
:Қалмаққа ойран салдырдың
-деп, халқына Бөгенбайдың елі үшін жасаған ерлігін атап көрсететі. Жырау тек Бөгенбайды ғана емес, Абылай тұсындағы қолбасы батырлардың - [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]], [[Қаз дауысты Қазыбек]]тің, батыр Жәнібектің, Баянның және т.б ерліктерін де өлең жолдарына қосқан.

==Бәкеге, Жауқашарға жырлары==
Үмбетейде әділдікті, адамдықты ардақ тұтуға үндеген ''Бәкеге'',''Жауқашарға'' деген сияқты біраз жырлар бар. Олардың мазмұны нақты өмір оқиғасынан алынған. Бұл туралы бабалар сөзі жыраулар жырларына арналған ''Алдаспан'' кітабында біршама айтылған. Мысалы, Жауқашар деген дәулетті адамның бірінен-бірі өткен сойқанды сотқар тоғыз ұлы барымтаға шығып, көршілес ағайын ауылдың бурасын әкеліп, сойып алады. Екі елдің арасында дау туып, Бәке деген биге жүгінеді. Сонда ол Бәке Жауқашар жағына бұрмалық жасайды. Осыны білген Үмбетей араға түседі. Сонда &quot;Бәкеге&quot; деген жырымен әділдікке шақырады. Ақын &quot;тоқымы кеппей топтанып, ел тонауға аттанып&quot; жүрген тоғыз тентекті сынға алады:
:Ұл он беске келгенше,
:Қолға ұстаған қобызың.
:Ұл он бестен асқан соң,
:Тіл алмаса-доңызың. 
деп, жақсы ұлдың, жаман ұлдың қандай болатынын мысалдап айтады.

Үмбетей ''Жауқашарға'' деген толғауында адамгершілікті, мейірбандылықты ту етіп көтереді. Ақын қонақ мезгілсіз келсе де қуану керек дегенді насихат етеді:
:Кісіні көрсең, есікке
:Жүгіре шық, кешікпе.
:Қарсы алмасаң мейманды,
:Кесір болар нәсіпке,
деген ақын сөздері-күні бүгін де өнеге, ұлттық ділімізге сын.

Үмбетайдың тоғаулары зиялы ойларымен, өрнекті көркемдігімен, ерлік рухымен жыраулар поэзиясында көрнекті орын алады. Оның поэзиясы нақтылыққа құрылған. Тақырыпты өзінің өмірінен алып жырлайды.&lt;ref&gt;Жалпы беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық/ Т.Ақшолақов, Т.Жұмажанов, С.Қалиев, С.Дүйсебаев.-Өңд.,толықт.3-бас.-Алматы:Мектеп, 2013.-408б.,сур.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1706 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қобызшылар]]</text>
      <sha1>7t4a60jc2w90wy4mrwr093hho5lwkau</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689490</id>
      <parentid>3689487</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="8xrm0ao0fhozyp6n8b48t6geekgt8mf" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Үмбетей Тілеуұлы
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = Үмбетей_Жырау.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 1706
 |Туған жері           = [[Түркістан облысы]], Қаратау өңірі
 |Қайтыс болған күні   = 1778
 |Қайтыс болған жері   = [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[жырау]], [[қобызшы]], [[ақын]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Қолтаңбасы           =
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Үмбетей Тілеуұлы''' ([[1706]]-[[1778]]) — [[Ақмола облысы]]нда, яғни Орталық Қазақстанда дүниеге келген. [[Арғын]] тайпасы [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] руынан шыққан&lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120180503/http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ |date=2018-11-20 }}&lt;/ref&gt;. Ол жас жағынан [[Бұқар жырау]]мен құрдас болған деген дерек бар:
:Үмбетей Бұқармен дос, құрдас екен,
:Қайтыс боп үш жыл бұрын құса-дерттен,-
деген өлең жолдары осыны меңзейді.

Бұл өлеңді Бөгенбайдың немересі [[Бапан би]] шығарған деседі ел аузында. Үмбетей жас күнінен-ақ кедейліктің зардабын тартады. Ақындық даңқы шыққан Үмбетейді [[Абылай хан]] өз айналасында ұстайды, ол сол кезден-ақ жырау атанған. Ол [[Бөгенбай батыр]]ға серік әрі оның жыршысы болған. Жырау қазақ халқының Жоңғар басқыншыларына қарсы күресте болып, тарихи оқиғаларды нақты жырлаған. Ол халық мүддесі үшін хан көңіліне қарамай, әділ,тура өлеңдер қалдырған. Жырау [[Ақмола]] өңірінде жүз жасап дүниеден өткен.

'''Үмбетей жырау'''- дидактикалық поэзияның әйгілі шеберлерінің бірі. Ол жастайынан сөз өнеріне ден қойған. Оның осы жолдағы алғашқы ұстазы - өз әкесі болған. Ол ән өнерін жақсы білген, ел тарихына өте қанық адам болғанға ұқсайды. Сол себепті халық шежірелерінен, шешендік сөздерінен, халық дастандарынан көп тағылым алған.

'''Үмбетей жырау'''- елінің  қорғаны болған батырларды жырына арқау еткен. &quot;Бөгенбай өліміне&quot;, &quot;Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту&quot; атты толғауларында ол Бөгенбай бастаған халық батырларын дәріптеп, қайратты ерлерді ұрпағына өнеге еткен. Жырау Бөгенбай батырдың ерлік бейнесін тамаша өрнектейді. Оны асқар Алатауға теңейді, тегеурінді бүркітке балайды, &quot;Боламшыдай анадан болат тудың,Бөгенбай&quot; деп қастерлейді. Атамекен жаудан қорғап қалған, халқымыздың ұлан-байтақ жерін-Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау- бүкіл Сарыарқа  атырабын қалмақтардан аман алып қалған Бөгенбай батырдың ерлігін сүйсіне жырлайды. Үмбетей:
:Қалмақты қуып қашырдың,
:Қара Ертістен өткізіп,
:Алтай тауға асырдың.
:Ақшәуілге қос тігіп, 
:Ауыр қол жидырып алдырдың, 
:Қалмаққа ойран салдырдың
-деп, халқына Бөгенбайдың елі үшін жасаған ерлігін атап көрсететі. Жырау тек Бөгенбайды ғана емес, Абылай тұсындағы қолбасы батырлардың - [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]], [[Қаз дауысты Қазыбек]]тің, батыр Жәнібектің, Баянның және т.б ерліктерін де өлең жолдарына қосқан.

==Бәкеге, Жауқашарға жырлары==
Үмбетейде әділдікті, адамдықты ардақ тұтуға үндеген ''Бәкеге'',''Жауқашарға'' деген сияқты біраз жырлар бар. Олардың мазмұны нақты өмір оқиғасынан алынған. Бұл туралы бабалар сөзі жыраулар жырларына арналған ''Алдаспан'' кітабында біршама айтылған. Мысалы, Жауқашар деген дәулетті адамның бірінен-бірі өткен сойқанды сотқар тоғыз ұлы барымтаға шығып, көршілес ағайын ауылдың бурасын әкеліп, сойып алады. Екі елдің арасында дау туып, Бәке деген биге жүгінеді. Сонда ол Бәке Жауқашар жағына бұрмалық жасайды. Осыны білген Үмбетей араға түседі. Сонда &quot;Бәкеге&quot; деген жырымен әділдікке шақырады. Ақын &quot;тоқымы кеппей топтанып, ел тонауға аттанып&quot; жүрген тоғыз тентекті сынға алады:
:Ұл он беске келгенше,
:Қолға ұстаған қобызың.
:Ұл он бестен асқан соң,
:Тіл алмаса-доңызың. 
деп, жақсы ұлдың, жаман ұлдың қандай болатынын мысалдап айтады.

Үмбетей ''Жауқашарға'' деген толғауында адамгершілікті, мейірбандылықты ту етіп көтереді. Ақын қонақ мезгілсіз келсе де қуану керек дегенді насихат етеді:
:Кісіні көрсең, есікке
:Жүгіре шық, кешікпе.
:Қарсы алмасаң мейманды,
:Кесір болар нәсіпке,
деген ақын сөздері-күні бүгін де өнеге, ұлттық ділімізге сын.

Үмбетайдың тоғаулары зиялы ойларымен, өрнекті көркемдігімен, ерлік рухымен жыраулар поэзиясында көрнекті орын алады. Оның поэзиясы нақтылыққа құрылған. Тақырыпты өзінің өмірінен алып жырлайды.&lt;ref&gt;Жалпы беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық/ Т.Ақшолақов, Т.Жұмажанов, С.Қалиев, С.Дүйсебаев.-Өңд.,толықт.3-бас.-Алматы:Мектеп, 2013.-408б.,сур.&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Батыр-жырау Үмбетей Тілеуұлы 2010 жылы Ерейментау қаласында Үмбетей жырау атындағы Ерейментау аудандық Мәдениет үйі алдына ескерткіш бюст қойылды. Оның авторлары — жас сәулетшілер Баян Қайнышева мен Ақертіс Сұлтанов.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1706 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қобызшылар]]</text>
      <sha1>8xrm0ao0fhozyp6n8b48t6geekgt8mf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689492</id>
      <parentid>3689490</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:53:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Есте қалдыру */ дереккөз</comment>
      <origin>3689492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="03x7zltlku6l9plx8cxtd3duu02vv2u" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Үмбетей Тілеуұлы
 |Шынайы есімі         = 
 |Сурет                = Үмбетей_Жырау.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 1706
 |Туған жері           = [[Түркістан облысы]], Қаратау өңірі
 |Қайтыс болған күні   = 1778
 |Қайтыс болған жері   = [[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = [[жырау]], [[қобызшы]], [[ақын]]
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Қолтаңбасы           =
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Үмбетей Тілеуұлы''' ([[1706]]-[[1778]]) — [[Ақмола облысы]]нда, яғни Орталық Қазақстанда дүниеге келген. [[Арғын]] тайпасы [[Қанжығалы руы|Қанжығалы]] руынан шыққан&lt;ref&gt;http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120180503/http://www.tarih.spring.kz/kk/history/medieval/figures/tole/ |date=2018-11-20 }}&lt;/ref&gt;. Ол жас жағынан [[Бұқар жырау]]мен құрдас болған деген дерек бар:
:Үмбетей Бұқармен дос, құрдас екен,
:Қайтыс боп үш жыл бұрын құса-дерттен,-
деген өлең жолдары осыны меңзейді.

Бұл өлеңді Бөгенбайдың немересі [[Бапан би]] шығарған деседі ел аузында. Үмбетей жас күнінен-ақ кедейліктің зардабын тартады. Ақындық даңқы шыққан Үмбетейді [[Абылай хан]] өз айналасында ұстайды, ол сол кезден-ақ жырау атанған. Ол [[Бөгенбай батыр]]ға серік әрі оның жыршысы болған. Жырау қазақ халқының Жоңғар басқыншыларына қарсы күресте болып, тарихи оқиғаларды нақты жырлаған. Ол халық мүддесі үшін хан көңіліне қарамай, әділ,тура өлеңдер қалдырған. Жырау [[Ақмола]] өңірінде жүз жасап дүниеден өткен.

'''Үмбетей жырау'''- дидактикалық поэзияның әйгілі шеберлерінің бірі. Ол жастайынан сөз өнеріне ден қойған. Оның осы жолдағы алғашқы ұстазы - өз әкесі болған. Ол ән өнерін жақсы білген, ел тарихына өте қанық адам болғанға ұқсайды. Сол себепті халық шежірелерінен, шешендік сөздерінен, халық дастандарынан көп тағылым алған.

'''Үмбетей жырау'''- елінің  қорғаны болған батырларды жырына арқау еткен. &quot;Бөгенбай өліміне&quot;, &quot;Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту&quot; атты толғауларында ол Бөгенбай бастаған халық батырларын дәріптеп, қайратты ерлерді ұрпағына өнеге еткен. Жырау Бөгенбай батырдың ерлік бейнесін тамаша өрнектейді. Оны асқар Алатауға теңейді, тегеурінді бүркітке балайды, &quot;Боламшыдай анадан болат тудың,Бөгенбай&quot; деп қастерлейді. Атамекен жаудан қорғап қалған, халқымыздың ұлан-байтақ жерін-Баянауыл, Қызылтау, Абыралы, Шыңғыстау- бүкіл Сарыарқа  атырабын қалмақтардан аман алып қалған Бөгенбай батырдың ерлігін сүйсіне жырлайды. Үмбетей:
:Қалмақты қуып қашырдың,
:Қара Ертістен өткізіп,
:Алтай тауға асырдың.
:Ақшәуілге қос тігіп, 
:Ауыр қол жидырып алдырдың, 
:Қалмаққа ойран салдырдың
-деп, халқына Бөгенбайдың елі үшін жасаған ерлігін атап көрсететі. Жырау тек Бөгенбайды ғана емес, Абылай тұсындағы қолбасы батырлардың - [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]], [[Қаз дауысты Қазыбек]]тің, батыр Жәнібектің, Баянның және т.б ерліктерін де өлең жолдарына қосқан.

==Бәкеге, Жауқашарға жырлары==
Үмбетейде әділдікті, адамдықты ардақ тұтуға үндеген ''Бәкеге'',''Жауқашарға'' деген сияқты біраз жырлар бар. Олардың мазмұны нақты өмір оқиғасынан алынған. Бұл туралы бабалар сөзі жыраулар жырларына арналған ''Алдаспан'' кітабында біршама айтылған. Мысалы, Жауқашар деген дәулетті адамның бірінен-бірі өткен сойқанды сотқар тоғыз ұлы барымтаға шығып, көршілес ағайын ауылдың бурасын әкеліп, сойып алады. Екі елдің арасында дау туып, Бәке деген биге жүгінеді. Сонда ол Бәке Жауқашар жағына бұрмалық жасайды. Осыны білген Үмбетей араға түседі. Сонда &quot;Бәкеге&quot; деген жырымен әділдікке шақырады. Ақын &quot;тоқымы кеппей топтанып, ел тонауға аттанып&quot; жүрген тоғыз тентекті сынға алады:
:Ұл он беске келгенше,
:Қолға ұстаған қобызың.
:Ұл он бестен асқан соң,
:Тіл алмаса-доңызың. 
деп, жақсы ұлдың, жаман ұлдың қандай болатынын мысалдап айтады.

Үмбетей ''Жауқашарға'' деген толғауында адамгершілікті, мейірбандылықты ту етіп көтереді. Ақын қонақ мезгілсіз келсе де қуану керек дегенді насихат етеді:
:Кісіні көрсең, есікке
:Жүгіре шық, кешікпе.
:Қарсы алмасаң мейманды,
:Кесір болар нәсіпке,
деген ақын сөздері-күні бүгін де өнеге, ұлттық ділімізге сын.

Үмбетайдың тоғаулары зиялы ойларымен, өрнекті көркемдігімен, ерлік рухымен жыраулар поэзиясында көрнекті орын алады. Оның поэзиясы нақтылыққа құрылған. Тақырыпты өзінің өмірінен алып жырлайды.&lt;ref&gt;Жалпы беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық/ Т.Ақшолақов, Т.Жұмажанов, С.Қалиев, С.Дүйсебаев.-Өңд.,толықт.3-бас.-Алматы:Мектеп, 2013.-408б.,сур.&lt;/ref&gt;

== Есте қалдыру ==
Батыр-жырау Үмбетей Тілеуұлы 2010 жылы Ерейментау қаласында Үмбетей жырау атындағы Ерейментау аудандық Мәдениет үйі алдына ескерткіш бюст қойылды. Оның авторлары — жас сәулетшілер Баян Қайнышева мен Ақертіс Сұлтанов.&lt;ref&gt;{{кітап|= | бөлімі=Қазақ халқының тарихи тұлғалары |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Үмбетей Тілеуұлы|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Өнер |жыл=2016|томы=1 |беттері=269|барлық беті=312|сериясы= |isbn=978-601-209-239-4|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1706 жылы туғандар]]
[[Санат:Түркістан облысында туғандар]]
[[Санат:1778 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ жыраулары]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Қобызшылар]]</text>
      <sha1>03x7zltlku6l9plx8cxtd3duu02vv2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антоним</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36641</id>
    <revision>
      <id>3689433</id>
      <parentid>3597741</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="jqsqewzoo86ls82t5ebvyq852nl8kqq" xml:space="preserve">'''Антоним''' ({{lang-el|ἀντι-}} — «қарсы», {{lang-el|ὄνυμα}} — «ат», «атау») — мән-мағынасы бір-біріне қарама-қарсы қолданылатын сөздер&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;. [[Лексикология]]да құбылыстың (күн — түн), ұғымның (бақ — сор, жақсылық — жамандық), сапаның (жаңа — ескі), қимылдың (кіру — шығу), т.б. қарсы мәндегі сөздердің мағыналары [[антонимдік жұп]] құрайды. Заттың атауын білдіретін сөздердің антоним дік жұбы болмайды. Сонымен қатар антоним қарама-қарсы мағына арқылы сөздердің [[мағына]]лық тұтастығы мен біртектілігін де білдіреді. Антоним  сөздің дәл, нақты мағынасын салыстыру тәсілі арқылы айқындап, [[стилистика]]лық қызмет атқарады. Әсіресе, мақал-мәтелдерде жиі қолданылады. Мысалы, «Көз — қорқақ, қол — батыр», «Өтірік — қаңбақ, шын — салмақ». Қазақ тілінде фразеологиялық антонимдер көп кездеседі: аты шықты — аты өшті, жүрек жұтқан — су жүрек, соры қайнады — көзі ашылды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Көркем шығармада ойдың өрістеуі екі түрлі ұғымның, түйіннің шарпысып келуіне орай қатар алынған сөздердің қарама-қарсылық, қайшы мағынасы, көркемдік әсерлілігі күшейе түседі. Сондықтан қайшы сөздер шендестіру тәсілін тудыратын құнарлы, өнімді құрал бола алады. Мысалы:
         ''Атадан жақсы ұл туса,'' 
         ''Есіктегі басын төрге сүйрер.''
         ''Атадан жаман ұл туса,'' 
         ''Төрдегі басын ерге сүйрер.''
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Лингвистика]]</text>
      <sha1>jqsqewzoo86ls82t5ebvyq852nl8kqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әмен Байбатырұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37296</id>
    <revision>
      <id>3689714</id>
      <parentid>3613976</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:40:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8010" sha1="61srfotn033giwy3ng2xavz2cnqwj9r" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер


 |толық есімі           = Әмен Байбатырұлы
 |шынайы есімі          = Әмен Байбатырұлы
 |суреті                = 


 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = XVIII ғасырдың соңы
 |туған жері            = Қазақ даласы (Кіші немесе Орта жүз)


 |қайтыс болған күні    = XIX ғасырдың 2-ші жартысы
 |қайтыс болған жері    = белгісіз
 |лақап аты             = Жауынгер ақын


 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = {{Flag|Ресей империясы}}
 |шыққан тегі           = Қазақ


 |діні                  = Ислам
 |әкесі                 = Байбатыр
 |анасы                 = 


 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = 


 |қызмет еткен жылдары  = 1812 — 1853 жылдар аралығы
 |атағы                 = Сарбаз, жасауыл (урядник)
 |білімі                = 


 |әскер түрі            = Кавалерия (Атты әскер)
 |басқарды              = 
 |әскери бөлімі         = Орынбор өлкесінде жасақталған Башқұрт атты полкі


 |шайқасы               = 1812 жылғы Отан соғысы&lt;br&gt;[[Бородино шайқасы]]&lt;br&gt;[[Лейпциг шайқасы]]&lt;br&gt;Глогау қоршауы&lt;br&gt;Парижді алу (1814)&lt;br&gt;Ақмешітті алу жорығы (1853)
 |марапаттары           = 
«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі
«Парижді алғаны үшін» медалі


 |байланысы             = Алексей Плещеев (декабрист, ақын)
 |отставкада            = 
 |қолтаңбасы            = 

 |Commons               = 
}}

'''Әмен Байбатырұлы''' (кейбір деректерде — ''Аман''; XVIII ғасырдың соңы — XIX ғасырдың II жартысы) — 1812 жылғы Отан соғысы мен орыс армиясының шетелдік жорықтарына қатысқан қазақ батыры, жауынгер ақын. Ол өз шығармаларында қазақ-орыс сарбаздарының Наполеонға қарсы соғыстағы ерен ерлігін жырлаған тарихи тұлға&lt;ref name=&quot;wikipedia_aman&quot;&gt;{{мақала |автор=Уикипедия |тақырыбы=Аман Байбатырұлы |мерзімді басылым=Уикипедия — ашық энциклопедиясы |жыл=2024 |url=https://wikipedia.org}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
XVIII ғасырдың соңында Қазақ даласында дүниеге келген. Ат үстінде ұрыс жүргізу, садақ тарту, қылыш пен найзаны тең меңгеру өнерін жетік білгендіктен, 1812 жылы [[Наполеон Бонапарт]] әскері [[Ресей]]ге басып кіргенде өз еркімен майданға аттанды. Ол [[Орынбор]] шебінде құрылған ұлттық атты әскер құрамаларының (Башқұрт полкі) сапында соғысты&lt;ref&gt;[https://itest.kz/kz/ent/qazaqstan-tarihy/8-synyp/lecture/qazaqtardyng-1812-zhylhy-resejding-otan-sohysyna-qatysuy [[Қазақтар]]дың 1812 жылғы Ресейдің Отан соғысына қатысуы]&lt;/ref&gt;.

=== Әскери қызметі және [[Еуропа]] жорықтары ===
Әмен Байбатырұлы 1812 жылы атақты [[Бородино шайқасы|Бородино ұрысында]] ерекше көзге түсіп, күміс медальмен марапатталды&lt;ref&gt;[https://365info.kz/2021/06/pravda-li-chto-rossiyu-ot-napoleona-zashhishhali-100-tysyach-kazahov-obzor-kazsmi Правда ли, что Россию от Наполеона защищали 100 тысяч казахов?]&lt;/ref&gt;. Сондай-ақ орыс армиясының 1813–1814 жылдардағы Заграничный жорықтарына толық қатысты.

Оның есімі, әсіресе, Глогау бекінісін қоршау кезіндегі және Лейпциг қаласы үшін болған әйгілі «Халықтар шайқасындағы» тікелей шабуылдардан кейін кеңінен мәлім болды&lt;ref name=&quot;wikipedia_aman&quot;/&gt;. Осы еуропалық қалаларды азат етудегі асқан батырлығы үшін оған екінші мәрте күміс медаль табыс етілді&lt;ref name=&quot;caravan_1812&quot;&gt;{{мақала |автор=Caravan.kz |тақырыбы=30 полков с казахами: как степь сражалась с Наполеоном |мерзімді басылым=Караван медиа-порталы |жыл=2025 |url=https://www.caravan.kz/art/30-polkov-s-kazahami-kak-step-srazhalas-s-napoleonom/}}&lt;/ref&gt;. 

[[1814 жыл]]ғы [[14 наурыз]]да император І Александрдың бұйрығымен Франция астанасы — [[Париж]]ге жеңімпаз ретінде алғашқылардың бірі болып кірген құрметті сарбаздардың қатарында Әмен Байбатырұлы мен оның майдандас досы [[Нарынбай Жанжігітұлы]] да бар еді.

=== Шығармашылығы және кейінгі өмірі ===
Әмен Байбатырұлы соғыстан [[Орынбор]]ға оралғаннан кейін де қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты. Ол Орынборға жер аударылып келген орыс демократтарымен, соның ішінде атақты ақын, декабрист Алексей Плещеевпен жақын дос болған&lt;ref name=&quot;ehistory_1812&quot;&gt;{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz/ru/news/show/4530}}&lt;/ref&gt;. 

1853 жылы Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовскийдің [[Қоқан хандығы]]ның езгісіне қарсы ұйымдастырған әскери жорығына қатысып, Ақмешіт (қазіргі [[Қызылорда]]) бекінісін алуға атсалысты. Сыр бойы қазақтарын Қоқан үстемдігінен босатуда маңызды рөл атқарды. Оның соғыс даласында туған өлең-жырлары қазақ және орыс жауынгерлерінің бірлігін насихаттайтын құнды әдеби мұра болып табылады&lt;ref&gt;[http://www.tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/war1812/ Казахи в Отечественной войне 1812 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421075457/http://www.tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/war1812/ |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]
[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақстан әскерилері]]
[[Санат:Қазақ ақындары]]</text>
      <sha1>61srfotn033giwy3ng2xavz2cnqwj9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қапыс Жуасов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45742</id>
    <revision>
      <id>3689420</id>
      <parentid>2481945</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2908" sha1="a2h49fnp1sog5nsfd3zxoc7fyblftob" xml:space="preserve">{{Тұлға
|Есімі =  Жуасов Қапыс
|Шынайы есімі = 
|Сурет =  
|Сурет ені = 
|Сурет атауы  = 
|Туған кездегі есімі = 
|Туған күні = 12.08.1909
|Туған жері = {{KAZ}}, [[Ақмола облысы]], [[Арықбалық]] ауданы, [[Жақсы Жалғызтау ауылы]] 
|Мансабы =  [[Ұлы Отан соғысы]] және еңбек ардагері, [[ауыл шаруашылығы]]ның озаты
|Азаматтығы = 
|Ұлты = 
|Қайтыс болған күні =  10.09.1996
|Қайтыс болған жері = {{KAZ}}, [[Ақмола облысы]], [[Арықбалық]] ауданы,  [[Жақсы Жалғызтау (ауыл)|Жақсы Жалғызтау ауылы]]  
|Әкесі = 
|Анасы = 
|Жұбайы = 
|Балалары = 
|Марапаттары = 
* [[Ленин ордені]]
* [[Орақ пен Балға&quot; алтын медалі]]
* [[Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]])
* КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952)  
|Сайты =  
|Басқалары = 
|Commons = 
}}

'''Жуасов Қапыс''' ([[1909]]-[[1996]])&lt;ref name=&quot;Source 1&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt; – [[Ұлы Отан соғысы]] және еңбек ардагері, [[ауыл шаруашылығы]]ның озаты, [[Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]]), [[КСРО]] мемлекеттік сыйлығының лауреаты ([[1952]]), [[Қазақстан]] [[мал шаруашылығы]]на еңбек сіңірген шебер. [[1909]] жылы бұрынғы [[Ақмола облысы]], [[Арықбалық]] ауданы, [[Жақсы Жалғызтау (ауыл)|Жақсы Жалғызтау ауылы]]

== Еңбек жолы мен жетістігі ==
*Еңбек жолын [[1929]] жылы «Балкашино» асыл тұқымды [[мал шаруашылығы]]нда бақташы болып бастаған. 
*Қазақтың асыл тұқымды ақбас [[сиыр]]ларын өсіруге ат салысты. 
* [[КСРО]] мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). 
* Қазақстан мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер.
* Есімі Қазақстанның Алтын Кітабына жазылған.

== Наградалары ==
* [[Ленин ордені]]
* [[Орақ пен Балға&quot; алтын медалі]]
* [[Социалистік Еңбек Ері]] ([[1966]])
* КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952)

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Социалистік еңбек ерлері]]

[[Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>a2h49fnp1sog5nsfd3zxoc7fyblftob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Келімберді</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55285</id>
    <revision>
      <id>3689639</id>
      <parentid>3627436</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9120" sha1="rrzza5y5ex1frx3r3re7wfwuv4tyf83" xml:space="preserve">'''Келімберді''' – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін [[Адай]] руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден [[Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес)]] және [[Мұңал]] (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін [[Маңғыстауды, Гурьев уезі]] мен [[Бөкей орда]]сын қоныстанған. [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] мен [[Үстірт]]ті, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауын қыстап, [[Ембі, Ойыл, Қобда]] өзендерінің бойын, [[Мұғалжар тауы]]ның бөктерлерін жайлаған.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

'''Алты Келімберді''' – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың [[Қият аулы]]нан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – [[Құнанорыс]], [[Ақпан рулары|Ақпан]], [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), [[Мұңал]], [[Тобыш]].&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы, 4том&lt;/ref&gt;

== Құнанорыстан ==
{{бұтақ | style=font-size:75%;line-height:75%
|1 = {{бұтақ
     |атау1 = Жанбай ---
     |1 = {{бұтақ
             |атау1 = Жортыс
             |1 = {{бұтақ
                    |атау1 = Тегенбай
                    |1 = {{бұтақ
                             |1 = Өтен
                             |атау2 = Қайдауыл
                             |2 = {{бұтақ
                                     |атау1 = Ақжан
                                     |1 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Асан
                                              |1 = {{бұтақ
                                                      | 1 = Өтеш
                                                     }}
                                             }}
                                     |2 = Дәулет
                                     |3 = Мұсылман
                                     |4 = Басар
                                     |атау5 = Орыс
                                     | 5 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Аташ
                                              |1 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Көпбол
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Омар
                                                               |2 = Оспан
                                                               |3 = Өтеген
                                                               |4 = Шәмбіл
                                                               }}
                                                       |атау2 = Мәшібай.
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Жақсығұл
                                                               |2 = Төлеуқан
                                                               }}
                                                       }} 
                                              |2 = Құрым
                                              |атау3 = Қойлақан
                                              |3 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Итқара
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Шолақ
                                                               |2 = {{бұтақ
                                                                        |атау1 = Мыңбай
                                                                        |1 = {{бұтақ | 1=Жалау}}
                                                                        |2 = Тастанбек
                                                                        }}
                                                               |2 = Иман
                                                               |3 = Құлпыбай
                                                               }}
                                                       |атау2 = Кенесары
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Ақтан
                                                               |2 = Мақтан
                                                               |3 = Тасымбай
                                                               }}
                                                       }}
                                              }}
                                     }}
                            }}
                    |атау2 = Түгелбай
                    |2 = {{бұтақ
                            |атау1 = Шортан
                            |1 = {{бұтақ
                                    |1 = Сарт
                                    |2 = Сауран
                                    |3 = Ес
                                    |4 = Жазық
                                    |5 = Кішкентай
                                   }}
                            }}
                    |атау3 = Боғай
                    |3 = {{бұтақ
                            |1 = Өтеғұл
                            |2 = Есембет
                            }}
                   }}
             }}
     }}
     |атау2 = Жантуған ---
     |2 = {{бұтақ
             |атау1 = Сүйіндік
             |1 = {{бұтақ
                     |атау1 = Қожамжар
                     |1 = {{бұтақ
                             |атау1 = Әлдеке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байгелді
                                     |2 = Жангелді
                                     }}
                             |2 = Жиенқұл
                             |атау3 = Мес
                             |3 = {{бұтақ
                                     |1 = Айтыман
                                     |2 = Бөртай
                                     }}
                             |4 = Қатпа
                             |5 = Кенжебай
                             }}
                     |атау2 = Қошқар (Жүнді)
                     |2 = {{бұтақ
                             |1 = Ақбағыс
                             |атау2 = Тілеуке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байназар
                                     |2 = Байменбет
                                     |1 = Ерназар
                                     |1 = Есназар
                                     |1 = Есдәулет
                                     }}
                             }}
                     |3 = Қаймазар
                     |4 = Қаспақбай
                     |5 = Садық
                     }}
             }}
}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Кіші жүз]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Қазақ рулары]]
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>rrzza5y5ex1frx3r3re7wfwuv4tyf83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689640</id>
      <parentid>3689639</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9144" sha1="hm36qbs9pe8rorj1oefsi1az838jcgj" xml:space="preserve">'''Келімберді''' – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін [[Адай]] руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден [[Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес)]] және [[Мұңал рулары|Мұңал]] (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін [[Маңғыстауды, Гурьев уезі]] мен [[Бөкей орда]]сын қоныстанған. [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] мен [[Үстірт]]ті, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауын қыстап, [[Ембі, Ойыл, Қобда]] өзендерінің бойын, [[Мұғалжар тауы]]ның бөктерлерін жайлаған.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

'''Алты Келімберді''' – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың [[Қият аулы]]нан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – [[Құнанорыс]], [[Ақпан рулары|Ақпан]], [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), [[Мұңал]], [[Тобыш]].&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы, 4том&lt;/ref&gt;

== Құнанорыстан ==
{{бұтақ | style=font-size:75%;line-height:75%
|1 = {{бұтақ
     |атау1 = Жанбай ---
     |1 = {{бұтақ
             |атау1 = Жортыс
             |1 = {{бұтақ
                    |атау1 = Тегенбай
                    |1 = {{бұтақ
                             |1 = Өтен
                             |атау2 = Қайдауыл
                             |2 = {{бұтақ
                                     |атау1 = Ақжан
                                     |1 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Асан
                                              |1 = {{бұтақ
                                                      | 1 = Өтеш
                                                     }}
                                             }}
                                     |2 = Дәулет
                                     |3 = Мұсылман
                                     |4 = Басар
                                     |атау5 = Орыс
                                     | 5 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Аташ
                                              |1 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Көпбол
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Омар
                                                               |2 = Оспан
                                                               |3 = Өтеген
                                                               |4 = Шәмбіл
                                                               }}
                                                       |атау2 = Мәшібай.
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Жақсығұл
                                                               |2 = Төлеуқан
                                                               }}
                                                       }} 
                                              |2 = Құрым
                                              |атау3 = Қойлақан
                                              |3 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Итқара
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Шолақ
                                                               |2 = {{бұтақ
                                                                        |атау1 = Мыңбай
                                                                        |1 = {{бұтақ | 1=Жалау}}
                                                                        |2 = Тастанбек
                                                                        }}
                                                               |2 = Иман
                                                               |3 = Құлпыбай
                                                               }}
                                                       |атау2 = Кенесары
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Ақтан
                                                               |2 = Мақтан
                                                               |3 = Тасымбай
                                                               }}
                                                       }}
                                              }}
                                     }}
                            }}
                    |атау2 = Түгелбай
                    |2 = {{бұтақ
                            |атау1 = Шортан
                            |1 = {{бұтақ
                                    |1 = Сарт
                                    |2 = Сауран
                                    |3 = Ес
                                    |4 = Жазық
                                    |5 = Кішкентай
                                   }}
                            }}
                    |атау3 = Боғай
                    |3 = {{бұтақ
                            |1 = Өтеғұл
                            |2 = Есембет
                            }}
                   }}
             }}
     }}
     |атау2 = Жантуған ---
     |2 = {{бұтақ
             |атау1 = Сүйіндік
             |1 = {{бұтақ
                     |атау1 = Қожамжар
                     |1 = {{бұтақ
                             |атау1 = Әлдеке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байгелді
                                     |2 = Жангелді
                                     }}
                             |2 = Жиенқұл
                             |атау3 = Мес
                             |3 = {{бұтақ
                                     |1 = Айтыман
                                     |2 = Бөртай
                                     }}
                             |4 = Қатпа
                             |5 = Кенжебай
                             }}
                     |атау2 = Қошқар (Жүнді)
                     |2 = {{бұтақ
                             |1 = Ақбағыс
                             |атау2 = Тілеуке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байназар
                                     |2 = Байменбет
                                     |1 = Ерназар
                                     |1 = Есназар
                                     |1 = Есдәулет
                                     }}
                             }}
                     |3 = Қаймазар
                     |4 = Қаспақбай
                     |5 = Садық
                     }}
             }}
}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
[[Санат:Кіші жүз]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Қазақ рулары]]
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>hm36qbs9pe8rorj1oefsi1az838jcgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689642</id>
      <parentid>3689640</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3689642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9159" sha1="chzf25yf6go0gm3k0734tgytp2y3tz8" xml:space="preserve">'''Келімберді''' – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін [[Адай]] руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден [[Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес)]] және [[Мұңал рулары|Мұңал]] (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін [[Маңғыстауды, Гурьев уезі]] мен [[Бөкей орда]]сын қоныстанған. [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] мен [[Үстірт]]ті, [[Каспий теңізі]]нің солтүстік жағалауын қыстап, [[Ембі, Ойыл, Қобда]] өзендерінің бойын, [[Мұғалжар тауы]]ның бөктерлерін жайлаған.
&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;

'''Алты Келімберді''' – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың [[Қият аулы]]нан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – [[Құнанорыс]], [[Ақпан рулары|Ақпан]], [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), [[Мұңал]], [[Тобыш]].&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы, 4том&lt;/ref&gt;

== Құнанорыстан ==
{{бұтақ | style=font-size:75%;line-height:75%
|1 = {{бұтақ
     |атау1 = Жанбай ---
     |1 = {{бұтақ
             |атау1 = Жортыс
             |1 = {{бұтақ
                    |атау1 = Тегенбай
                    |1 = {{бұтақ
                             |1 = Өтен
                             |атау2 = Қайдауыл
                             |2 = {{бұтақ
                                     |атау1 = Ақжан
                                     |1 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Асан
                                              |1 = {{бұтақ
                                                      | 1 = Өтеш
                                                     }}
                                             }}
                                     |2 = Дәулет
                                     |3 = Мұсылман
                                     |4 = Басар
                                     |атау5 = Орыс
                                     | 5 = {{бұтақ
                                              |атау1 = Аташ
                                              |1 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Көпбол
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Омар
                                                               |2 = Оспан
                                                               |3 = Өтеген
                                                               |4 = Шәмбіл
                                                               }}
                                                       |атау2 = Мәшібай.
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Жақсығұл
                                                               |2 = Төлеуқан
                                                               }}
                                                       }} 
                                              |2 = Құрым
                                              |атау3 = Қойлақан
                                              |3 = {{бұтақ
                                                       |атау1 = Итқара
                                                       |1 = {{бұтақ
                                                               |1 = Шолақ
                                                               |2 = {{бұтақ
                                                                        |атау1 = Мыңбай
                                                                        |1 = {{бұтақ | 1=Жалау}}
                                                                        |2 = Тастанбек
                                                                        }}
                                                               |2 = Иман
                                                               |3 = Құлпыбай
                                                               }}
                                                       |атау2 = Кенесары
                                                       |2 = {{бұтақ
                                                               |1 = Ақтан
                                                               |2 = Мақтан
                                                               |3 = Тасымбай
                                                               }}
                                                       }}
                                              }}
                                     }}
                            }}
                    |атау2 = Түгелбай
                    |2 = {{бұтақ
                            |атау1 = Шортан
                            |1 = {{бұтақ
                                    |1 = Сарт
                                    |2 = Сауран
                                    |3 = Ес
                                    |4 = Жазық
                                    |5 = Кішкентай
                                   }}
                            }}
                    |атау3 = Боғай
                    |3 = {{бұтақ
                            |1 = Өтеғұл
                            |2 = Есембет
                            }}
                   }}
             }}
     }}
     |атау2 = Жантуған ---
     |2 = {{бұтақ
             |атау1 = Сүйіндік
             |1 = {{бұтақ
                     |атау1 = Қожамжар
                     |1 = {{бұтақ
                             |атау1 = Әлдеке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байгелді
                                     |2 = Жангелді
                                     }}
                             |2 = Жиенқұл
                             |атау3 = Мес
                             |3 = {{бұтақ
                                     |1 = Айтыман
                                     |2 = Бөртай
                                     }}
                             |4 = Қатпа
                             |5 = Кенжебай
                             }}
                     |атау2 = Қошқар (Жүнді)
                     |2 = {{бұтақ
                             |1 = Ақбағыс
                             |атау2 = Тілеуке
                             |1 = {{бұтақ
                                     |1 = Байназар
                                     |2 = Байменбет
                                     |1 = Ерназар
                                     |1 = Есназар
                                     |1 = Есдәулет
                                     }}
                             }}
                     |3 = Қаймазар
                     |4 = Қаспақбай
                     |5 = Садық
                     }}
             }}
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{Қазақ рулары}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Кіші жүз]]
[[Санат:Шежіре]]
[[Санат:Қазақ рулары]]
[[Санат:Кіші жүз рулары]]</text>
      <sha1>chzf25yf6go0gm3k0734tgytp2y3tz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петрогриф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57906</id>
    <revision>
      <id>3689778</id>
      <parentid>286852</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Падаланылған әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="kb0bpw4f8bz0f0uzst3pbrdt1w8o011" xml:space="preserve">[[File:Goat Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Петроглиф]]''.]]
'''Петрогриф'''–тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі Петроглифтер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер [[Швеция]] мен [[Норвегия]] (Богуслен, Таннум), [[Солтүстік Италия]] (Велкамоника), [[Португалия]] мен [[Испания]] жерлерінен, [[Солтнстік Африкада]]н Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері [[Үндістан]] мен [[Пәкстан]], [[Қытай]], [[Корея]] мен [[Жапония]]да да бар. [[Америка]] құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері [[Канада]], [[АҚШ]], [[Аргентина]], [[Чили]] мен [[Бразилия]]да кездеседі. Олар [[Австралия]]да да көп. &lt;br&gt;Мұның өзі Петроглифтар жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де Петроглифтер көптеп табылған. Олар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия]]да, [[Сібір]]де, [[Орал]]-да, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жолоралғыларынан, дүниетанымынан, хабар береді. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғыл. айналымға түскендері: Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие, т.б.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot; &lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>kb0bpw4f8bz0f0uzst3pbrdt1w8o011</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689779</id>
      <parentid>3689778</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3101" sha1="akt4l7taipv0l4nottv18ettaypot52" xml:space="preserve">[[File:Goat Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Петроглиф]]''.]]
'''Петрогриф''' — тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі Петроглифтер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер [[Швеция]] мен [[Норвегия]] (Богуслен, Таннум), [[Солтүстік Италия]] (Велкамоника), [[Португалия]] мен [[Испания]] жерлерінен, [[Солтнстік Африкада]]н Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері [[Үндістан]] мен [[Пәкстан]], [[Қытай]], [[Корея]] мен [[Жапония]]да да бар. [[Америка]] құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері [[Канада]], [[АҚШ]], [[Аргентина]], [[Чили]] мен [[Бразилия]]да кездеседі. Олар [[Аустралия]]да да көп. Мұның өзі Петроглифтар жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де Петроглифтер көптеп табылған. Олар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия]]да, [[Сібір]]де, [[Орал]]-да, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жолоралғыларынан, дүниетанымынан, хабар береді. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғыл. айналымға түскендері: Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие, т.б.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>akt4l7taipv0l4nottv18ettaypot52</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689780</id>
      <parentid>3689779</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3148" sha1="tjuyligylq7fe6vbqiyfxcptsqip72n" xml:space="preserve">[[File:Goat Petroglyph Ukhtasar Volcano.jpg|thumb| left| alt=A.| ''[[Петроглиф]]''.]]
'''Петрогриф''' — тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі Петроглифтер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер [[Швеция]] мен [[Норвегия]] (Богуслен, Таннум), [[Солтүстік Италия]] (Велкамоника), [[Португалия]] мен [[Испания]] жерлерінен, [[Солтнстік Африкада]]н Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері [[Үндістан]] мен [[Пәкістан]], [[Қытай]], [[Корея]] мен [[Жапония]]да да бар. [[Америка]] құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Аргентина]], [[Чили]] мен [[Бразилия]]да кездеседі. Олар [[Аустралия]]да да көп. Мұның өзі Петроглифтар жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де Петроглифтер көптеп табылған. Олар [[Кавказ]]да, [[Орталық Азия]]да, [[Сібір]]де, [[Орал]]-да, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жолоралғыларынан, дүниетанымынан, хабар береді. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғыл. айналымға түскендері: Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие, т.б.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>tjuyligylq7fe6vbqiyfxcptsqip72n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қырым таулары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59179</id>
    <revision>
      <id>3689702</id>
      <parentid>3654523</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67476" sha1="b957huooby4xn201a0xdx0o8zp5pdfu" xml:space="preserve">{{мағына|Қырым (айрық)}}
{{Тау
 |Түрі            = Таулы жүйе
 |Атауы           = Қырым таулары
  |Шынайы атауы   = {{lang-crh|Qırım dağları}},&lt;br /&gt; {{lang-uk|Кримські гори}}
 |Сурет           = Горы Ай-Петри.jpg
  |Сурет өлшемі   = 
  |Сурет атауы    = 
 |Пайда болған кезеңі    = [[Бор кезеңі|Бор]]
 |Аумағы          = 
  |Ұзындығы       = 160
  |Ені            = 50
 |Ең биік шыңы    = Орман-Қос
  |Биіктігі       = 1545
|Биіктік көзі     = 
  |Салыстырмалы биіктік   = 
  |Алғашқы шыңға шығу     = 
 |Орналасуы       = {{Байрақ|Ресей}} / {{Байрақ|Украина}}
  |lat_dir = N |lat_deg = 44|lat_min = 45|lat_sec = 00
  |lon_dir = E |lon_deg = 34|lon_min = 30|lon_sec = 00
  |region         = 
  |CoordScale     = 
 |Позициялық карта 1  = Қырым
  |ПозКарта 1 ені     = 
  |crosses180         = 
 |Позициялық карта 2  = 
  |ПозКарта 2 ені     = 
 |Ортаққордағы санаты = Crimean Mountains
}}
'''Қырым таулары''' ({{lang-crh|Qırım dağları}}, {{lang-uk|Кримські гори}}) — [[Қырым|Қырым түбегінің]] оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан [[Тау жүйесі|тау жүйесі]].

Тау жүйесі батыста [[Балықлава]] маңындағы [[Айя (мүйіс)|Айя]] мүйісінен шығыста [[Кефе]] маңындағы [[Ілияс мүйісі|Әулие Ілияс мүйісіне]] дейін созылып жатқан үш тау жотасынан тұрады. Қырым тауларының ұзындығы — шамамен 160 км, ені — шамамен 50 км. [[Қырым тауларының сыртқы тізбегі|Сыртқы тізбегі]] біртіндеп биіктігі шамамен 350 м-ге дейін көтерілетін [[Куэста|куэсталар]] қатарынан тұрады. [[Қырым тауларының ішкі тізбегі|Ішкі тізбегінің]] биіктігі 750 м-ге дейін жетеді. [[Қырымның оңтүстік жағалауы]] бойымен созылып жатқан [[Қырым тауларының басты тізбегі|Басты тізбегінің]] ең биік нүктесі — [[Бабыған яйла|Бабыған яйладағы]] биіктігі 1545 м болатын [[Орман-Қос|Орман Қос]] тауы.

== Географиясы ==
[[Сурет:Crimean mountains.jpg|thumb|right|200px|Сыртқы тау тізбегінен Ішкі және Басты тау тізбектеріне қарағандағы көрініс]]
Қырымды зерттеген барлық ғалымдар Қырым тауларының солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған, екі бойлық аңғармен бөлінген үш параллель тізбектен тұратынын атап көрсетеді. Үш тізбектің де беткейлері бірдей сипатқа ие: солтүстік беткейлері еңістеу, ал оңтүстік беткейлері тік келеді. Тау жыныстарының жасын ескеретін болсақ, Сыртқы тізбектің басталуын [[Феленк|Феленк мүйісінен]] есептеу керек, өйткені мұнда бірінші тізбекті құрайтын тау жыныстары басым болып келеді. Сыртқы тізбек [[Ескі Қырым]] қаласына дейін созылып жатыр, оның биіктігі 149 м-ден 350 м-ге дейін жетеді. Ішкі тізбек [[Ақиар]] маңынан ([[Сапун тауы]]) басталып, сондай-ақ Ескі Қырым қаласының маңында аяқталады, биіктігі 490 м-ден 750 м-ге дейін жетеді. Басты тізбек батыста [[Балықлава]] маңынан басталып, Ескі Қырым қаласының маңындағы [[Ағармыш]] тауымен аяқталады. Қырым тауларының Басты және Орта тізбектерінің арасында оңтүстік-шығыста [[Қыстау қазаншұңқыры]] (Индол-Сало қазаншұңқыры) орналасқан. Басты тізбектің төбелік беті толқынды үстірт болып келіп, яйла деп аталады.

Тақта тәрізді сілемдер Басты тау тізбегінің бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай мынадай ретпен тізбектеле орналасқан: теңіз деңгейінен 739 м-ге дейінгі биіктікте орналасқан [[Байдар яйласы]], [[Ай-Петри яйласы]] (1320 м-ге дейін), [[Ялта яйласы]] (1406 м-ге дейін), [[Никита яйласы]] (1470 м-ге дейін), [[Гурзуф яйласы]] (1540 м-ге дейін) және Қырымның ең биік нүктесі — биіктігі 1545 м [[Орман-Қос]] тауы орналасқан [[Бабыған яйласы]]. Бұл яйлалардың барлығы өзара жалғасып, Басты тау тізбегінің батыс бөлігінің тұтас шыңдық бетін құрайды. Олардан шығысқа қарай орналасқан яйлалар, керісінше, бір-бірінен терең тау өткелдері немесе асулармен (бұғаздармен) оқшауланған бытыраңқы сілемдер болып табылады. [[Кебіт асуы]] Бабыған яйла мен одан шығыста орналасқан, теңіз деңгейінен 1527 м-ге дейінгі биіктікке жететін [[Шатырдақ]] сілемін бөліп тұрады. Келесі [[Аңғар асуы|Аңғар асуынан]] кейін [[Темірші яйласы]] (ең биік нүктесі — 1356 м) және [[Субатқан яйласы]] (1000 м-ге дейін) сілемдері орналасқан. Одан әрі, тағы бір асудың ар жағында, 1259 м-ге дейінгі биіктікте ең ауқымды [[Қараби яйласы]] созылып жатыр. Қырым тауларының шығыс бөлігінде яйлалардың орнына жекелеген шыңдары мен төбелері бар шағын қырқалар мен қысқа тау тізбектері қалыптасқан. Олардың арасында [[Қарадақ]] сілемі сияқты жанартаулық жолмен пайда болған нысандар да бар.

Басты тау тізбегі — Қырымның ең көне бөлігі, жалпы ауданы 1565 км². Барлық яйлалардың жалпы аумағы 34,6 мың га құрайды. Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлері едәуір бөлігінде Қара теңізге қарай тігінен құлап, биіктігі 500 м-ге дейін жететін, әктас пен рифтік жыныстардан түзілген тік жартастарды қалыптастырады. Бұл жартастарды [[Альпинизм|альпинистер]] кеңінен пайдаланады. Көптеген яйлалардың беткейлері мен жиектеріндегі жарықтар мен кулуарларда көптеген тау асулары орналасқан, олардың көпшілігі туристік әдебиеттерде сипатталып, санаттарға бөлінген.

== Геологиясы ==
[[Сурет:Second ridge 2.JPG|thumb|right|250px|[[Шатырдақ|Шатырдақтан]] қарағандағы Ішкі және Басты тау тізбектері]]
Геологиялық тұрғыдан Қырымның тау құрылымдары [[Альпілік қатпарлану|Альпілік қатпарланудың]] [[Геосинклиналь|геосинклиналдық]] аймағының құрамына кіреді. Бұл жағынан олар платформалық құрылымға ие және [[Скиф тақтасы|Скиф тақтасына]] жататын Қырым түбегінің жазық бөлігінен ерекшеленеді. Таулы Қырымның қатпарлы аймағы — ірі тасжақпарлы көтерілу құрылымы. Оның оңтүстік бөлігі кейінгі геологиялық дәуірлердегі төмен түсу нәтижесінде [[Қара теңіз]] деңгейінен төмен батып кеткен. Бұл аймақ қарқынды дислокацияланған триас-юра флиштік шөгінділерінен және біршама жайпақ орналасқан жоғарғы юраның карбонатты жыныстары мен бор, палеоген және неогеннің құмды-сазды қабаттарынан құралған. Олармен темір кендері, әртүрлі тұздар, флюстік әктас және басқа да пайдалы қазбалар кен орындары байланысты. Мұнда жарықтар бойындағы қозғалыстар әлі де жалғасып, жер сілкіністерін туындатады.

Қырым тауларының Басты тау тізбегі — солтүстігінен бірқатар жарықтармен шектелген көтеріңкі блок. Бұл құрылым бор дәуірінің ерте кезеңінде Қырымның оңтүстік бөлігіндегі қалдық синклиналдық ойыстар тұйықталып, жер бетінің жалпы көтерілуі нәтижесінде қалыптасқан. Қырым тауларының геологиялық даму тарихында екі кезеңді бөліп көрсетуге болады: докембрий-палеозой және мезозой-кайнозой (альпілік) кезеңдері.

Геосинклиналдық дамудың бастапқы кезеңінде (кейінгі [[Триас дәуірі|триас]] — орта [[Юра кезеңі|юраның]] соңы) Қырымның оңтүстігінде геосинклиналдық ойыстың қалыптасуы және қуатты шөгінді әрі эффузивтік кешендердің жиналуы жүріп, сонымен қатар әртүрлі реттіліктегі қатпарлы құрылымдар қалыптасты. Кейінгі юра — ерте бор кезеңінде бұрын біртұтас болған геосинклиналдық ойыс жекелеген ойыстар мен көтерілімдерге жіктелді. Осы кезеңнің соңына қарай Қырым мегантиклинорийінің ішкі құрылымы қалыптасты. Ерте бордың соңында, кейінгі бор мен палеоген кезеңдерінде Қырым мегантиклинорийі жекелеген ойыстар мен жарылымдар күрделендірген ірі біртұтас көтерілім ретінде қалыптасты.

Қырым тауларының көтерілуі бастапқыда арал түрінде, [[Бор кезеңі|бор]] дәуірінің соңында және [[Эоцен кезеңі|эоценде]] болды. [[Неоген кезеңі|Неогеннің]] ортасында Яйланың тегістелген беті қалыптасты. Неогенге дейін таулар Қара теңіздің қазіргі жағалау сызығынан оңтүстікке қарай 20–30 км-ге дейін созылып жатты. Неогенде олар қазіргі асимметриялық құрылымының белгілеріне ие болды. Орогендік (молассалық) кезеңде (палеогеннің соңы — неоген) Таулы Қырым мегантиклинорийінің қарқынды көтерілуі жалғаса түсті және оның оңтүстік қанатының төмен түсуі басталған болуы мүмкін. Неоген мен антропогенде Таулы Қырымның қазіргі жер бедері қалыптасты. Плиоценде Ішкі және Сыртқы тауалды тізбектері орографиялық тұрғыдан айқын көрініс тапты, ал неогеннің соңы — антропогенде сараланған неотектоникалық қозғалыстар байқалды. Антропогенде эрозиялық үдерістер күшейіп, теңіздің бұзушы және қалыптастырушы әрекеті жағалау сызығының қалыптасуына ықпал етті. Осы үдерістер кешенінің нәтижесінде Қырым таулары қазіргі пішініне ие болды.

Қырымның қатпарлы көтерілу құрылымы әртүрлі жастағы шөгінділерден тұрады. Оның тұғырын шамамен 180–200 млн жыл бұрын қалыптасқан Таврия сериясының шөгінділері құрайды. Олар жоғарғы триас пен төменгі юраға жататын, ұсақ қатпарларға қатты иілген [[Сазды тақтатастар|сазды тақтатас]] пен [[Құмтас|кварцитті құмтастардың]] кезектесіп орналасқан қабаттарынан тұрады. Одан жоғары орналасқан келесі қатпарлар орта юра дәуірінің шөгінділерінен құралған. Оларға сазды-құмды қабаттар, [[Конгломерат|конгломераттар]] және [[Магмалық тау жыныстары|магмалық тау жыныстары]] жатады. Таулы көтерілімнің орталық бөлігінің үшінші қабатын жоғарғы юраның әктастары, құмтастары мен конгломераттары құрайды. Кей жерлерде бұл өңірдің шеттерінде 100 млн жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқан төменгі бор шөгінділерінің қалың қабаты кездеседі. Олар [[Саз|саздардан]], құмтастардан және [[Әктас|әктастардан]] тұрады. Оңтүстік жарқабақтың етегінде көптеген опырылмалар мен юра әктастарының ірі кесектерінің құлауы байқалады. Таврия сериясы мен орта юра жыныстарының арасында ұсақ атқыламалы жыныстардың көптеген денелері кездеседі. Оларға [[Аюдақ]], Урагу және [[Шамдымұрын]] таулары жатады. Сонымен қатар жанартаулық қабаттар да бар, олардың ең ірісі Қарадақ тау тобы болып табылады. Қырым тауларының солтүстік алдыңғы тау тізбектері [[Бор кезеңі|бор]], [[Палеоген кезеңі|палеоген]] және [[Неоген кезеңі|неоген]] шөгінділерінен құралған.

== Өзендері мен бұлақтары ==
{{main|Қырым өзендері}}
Бүкіл Қырым түбегінің басты суайрығы Қырым тауларында орналасқан. Өзендердің көпшілігі Басты тау тізбегінен, 600–1100 м биіктіктен бастау алады. Яйлалардың өзінде су ағындары дерлік болмайды, бұл карст құбылыстарының әсерімен байланысты. Қырым тауларындағы өзендердің жалпы ағыны 773,5 млн м³ құрайды, ал өзен желісінің тығыздығы 0,2 км/км². Жер бедеріне қарай өзендерді мынадай топтарға бөлуге болады: [[Қырымның Оңтүстік жағалауы|Қырымның Оңтүстік жағалауындағы]] өзендер, бұлақтар мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар; Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар.

Ең қысқа су ағындары Қырымның Оңтүстік жағалауында орналасқан. Мұндағы өзендердің ұзындығы әдетте 10 км-ден аспайды. Су ағындары Қырым тауларының Басты тау тізбегінің оңтүстік беткейлерінен басталып, Қара теңізге құяды; олардың еңістігі 172–234 м/км аралығында болады. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 900 м-ге дейін жетеді. Су жиналу алаптарының аумағы шағын — 1,6–161 км². Кейбір өзендердің бастауын карст бұлақтары құрайды. Өзен аңғарларының жоғарғы бөліктері тар, шатқал тәрізді болады, кейін біртіндеп кеңейіп, төменгі ағысында трапеция тәрізді пішінге ие болады. Аңғар жайылмалары тар және тек төменгі ағыстарында кездеседі. Төменгі ағыстарындағы өзен арналары негізінен аз ирелеңделген, түзуленген, тереңдетілген және су тасқынының алдын алу мақсатында бетон плиталармен бекітілген. Бұл топқа жалпы ұзындығы 293,6 км болатын 36 негізгі су ағыны жатады. Қырымның Оңтүстік жағалауындағы негізгі өзендер:
* [[Ұшқансу]] ({{lang-crh|Uçan Suv, Учан Сув}})
* [[Дерекөй]] ({{lang-crh|Dereköy, Дерекой}})
* [[Ауында]] ({{lang-crh|Avunda, Авунда}})
* [[Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Ulu Özen, Улу Озен}})
* [[Темірші (өзен)|Темірші]] ({{lang-crh|Demirci, Демирджи}})
* [[Шығыс Ұлы Өзен]] ({{lang-crh|Şarqiy Ulu Özen, Шаркъий Улу Озен}})

Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-батыс беткейлерінен Қырымдағы ұзындығы мен су мөлшері жағынан ең ірі өзендер бастау алады. Негізгі өзендердің саны — сегіз, олардың жалпы ұзындығы 328 км. Бұл топқа жататын өзендердің барлығы Қара теңізге құяды. Өзендер ағысының шамамен орта тұсына дейін таулы өзендерге тән сипатта болады. Мұнда арналардың еңістігі жоғары — 180 м/км-ге дейін жетеді. Өзен алаптары өзендердің бойымен созылыңқы пішінді болып келеді, ал жоғарғы бөлігінде кеңейеді; негізгі салалардың көпшілігі осы жерде құяды. Бұл топтың негізгі өзендері:
* [[Қазықты-Өзен]] ({{lang-crh|Qazıqlı Özen, Къазыкълы-Озен}}) — ұзындығы 34,1 км. Ол [[Байдар аңғары|Байдар аңғарынан]] бастау алып, оның бойымен 7,5 км ағады. Оның беткейлерінде өзенді жоғарғы ағысында қоректендіретін бірқатар су ағындары орналасқан. Арнасындағы тұрақты ағыс кейде үзіліп қалады: өзен шөгінділердің астына сіңіп, арнасын құрғатады. Нөсер жаңбыр мен су тасқынынан кейін арна қайтадан суға толады. [[Уркуста]] өзені құйғаннан кейін Қазықты-Өзен ұзындығы шамамен 16 км болатын тар шатқалға енеді. Мұнда су ағыны дерлік тік жартастардың қыспағында ағып, оның жылдамдығы арта түседі. Өзен [[Інкермен аңғары|Інкермен аңғарына]] шыққаннан кейін ағыс жылдамдығы бәсеңдейді. Мұнда Қазықты-Өзенге екі оң жақ саласы құяды. Олардың бірінің (Ай-Тодорка) суы мол, өйткені оны бұлақтар қоректендіреді, ал екіншісі (Сухая) өзенге жаңбыр суларын әкеледі.
* [[Белбек (өзен)|Белбек]] ({{lang-crh|Belbek, Бельбек}}) — ұзындығы 63 км. Қырымдағы суы ең мол өзен. Ол екі тау өзенінің қосылуынан басталады. Тау тізбектерінің арасындағы Белбек — арнасы тар, ағысы жылдам, жағалаулары биік әрі тік, суы ешқашан тартылмайтын долы өзен. Төменгі ағысында Белбек сазды шөгінділерді тіліп өтіп, ағысының жылдамдығы баяулайды. Теңізге құяр тұсында оның арнасы ені 25–30 м болатын сайға ұқсайды.
* [[Көккөз]] ({{lang-crh|Kökköz, Коккозь}}) — ұзындығы шамамен 18 км, Белбек өзенінің саласы. [[Үлкен каньон (Қырым)|Қырымның Үлкен каньоны]] деп аталатын тар шатқал арқылы ағады.
* [[Қашы (өзен)|Қашы]] ({{lang-crh|Qaçı, Къачы}}) — ұзындығы 69 км. Қырым тауларының орталық тізбегінің солтүстік беткейінде [[Писара]] мен [[Шығыс Ұлы Өзен|Үлкен-Өзен]] атты екі өзеннің қосылуынан бастау алады. Оның жағалаулары биік әрі тасты, арнасы кең, түбі бүкіл дерлік ұзындығында малтатасты. Барлық салалары Қашыға жоғарғы ағысында құяды. Қатты жаңбыр кезінде, сондай-ақ күз бен қыста Қашы қатты тасуы мүмкін. Жазда суының суару мақсатында пайдаланылуына байланысты тартылып қалады.
* [[Марта (Қашының тармағы)|Марта]] ({{lang-crh|Marta, Марта}}) — ұзындығы 21 км. Қашының саласы.
* [[Алма (өзен)|Алма]] ({{lang-crh|Alma, Алма}}) — ұзындығы 84 км. Екі жылғаның қосылуынан қалыптасады. Оның аңғары терең ойылған, жағалаулары биік. Өзенге көптеген тау жылғалары мен өзендер құяды. Алма тартылмайды, ал жаңбыр жауғанда және қар еріген кезде арнасынан асып кетуі мүмкін. Төменгі ағысында өзеннің ағысы баяулайды. Теңіз суы Алманың сағалық бөлігіндегі суды тұздандырады.

Қырым тауларының Басты тау тізбегінің солтүстік-шығыс беткейлеріндегі өзендер мен сайлар. Бұл топқа барлығы 18 өзен мен сай жатады, олардың жалпы ұзындығы 393,9 км. Бұл топтағы өзендер негізінен солтүстік бағытта ағып, [[Азов теңізі|Азов теңізінің]] [[Сываш]] шығанағына құяды. Алайда суының аздығына байланысты олар көбіне шығанаққа дейін жетпей, жазықта тартылып қалады. Бұл топқа Қара теңіздің [[Кефе шығанағы|Кефе шығанағына]] құятын [[Байбұға]] өзені де жатқызылған. Бұл өзендердің алаптарының тек ең жоғарғы бөліктерінде ғана таулы жер бедері байқалады, ал су жиналу алаптарының басым бөлігі Қырымның жазық бөлігінде орналасқан. Су жиналу алаптарының орташа биіктігі — 450–500 м. Су жиналу алаптарының аумағы шағын. Бұл топтың негізгі өзендері:
* [[Салғыр (өзен)|Салғыр]] ({{lang-crh|Salğır, Салгъыр}}) — ұзындығы 238 км. Салғырдың жоғарғы ағысы жартасты жағалаулары бар тар аңғармен өтеді; мұнда ол таулы өзен сипатына ие және көптеген бұлақтардан бастау алатын салаларының жақсы дамыған жүйесі бар.
* [[Аңғар (Салғырдың тармағы)|Аңғар]] ({{lang-crh|Anğara, Ангъара}}) — ұзындығы 13 км. Салғыр өзенін құрайтын өзендердің бірі.
* [[Қызылқоба]] ({{lang-crh|Qızıl Qoba özeni, Къызыл Къоба озени}}) — ұзындығы 5,1 км. Аңғар өзенімен қосылып, Салғыр өзенін құрайды.
* [[Биік Қарасу]] ({{lang-crh|Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув}}) — ұзындығы 106 км. Салғыр өзенінің оң жақ саласы. [[Қарасубазар (Қырым)|Қарасубазар]] қаласының маңынан бастау алады, жоғарғы ағысында тауаралық өңірдің бор жыныстары арасымен ағады, кейін далалық аймаққа шығады. Мұнда жауын-шашын мол түсетін жылдың кезеңінде ғана (қыста және ерте көктемде) суы болады.
* [[Сулы Индол]] ({{lang-crh|Suvlu İndol, Сувлу Индол}}) — ұзындығы 55 км. Жоғарғы ағысында жыралармен ағатын тау жылғаларына ұқсайды.
* [[Шығыс Бұлғанақ]] ({{lang-crh|Şarqiy Bulğanaq, Шаркъий Булгъанакъ}}) — ұзындығы 48 км.

== Қырымның Үлкен каньоны ==
1974 жылдан бері мемлекеттік табиғи қорықша болып табылады. Көккөз аңғарының шығыс бөлігінде, Ай-Петри яйласының солтүстік беткейінің тереңінде, Соколиное ауылының оңтүстік-шығысына қарай 4 км жерде орналасқан. Шатқалдың тереңдігі 250–320 м-ге жетеді, ал каньонның ең тар жерлеріндегі ені 2–3 м-ден аспайды. Каньонның түбімен [[Ауызын Өзен]] өзені ағып өтеді. Үлкен каньонды алғаш рет 1925 жылы профессор [[Иван Иванович Пузанов|И. И. Пузанов]] бүге-шүгесін сипаттаған.

== Климаты ==
Қырым тауларының беткейлері басым желдер мен биіктік белдеулерінің әсерінен әртүрлі климаттық жағдайларға ие. [[Яйла]]ның оңтүстік беткейінің төменгі бөлігінде жерортатеңіздік климаты бар, қысы жұмсақ (жағалауда орташа ауа температурасы 2-4 °C) және [[жаз]]ы өте жылы ([[шілде]] айының орташа температурасы 24 °C). Жаз бен [[күз]] шуақ болып келеді. Жылдық [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын мөлшері]] 600 мм (максимум қыста), шығысқа қарай азаяды. Қысы бірқалыпты (–4-тен –5 °С-қа дейін), жазы салқын (шілдеде орташа температура 15–21 °С), батысында жылдық жауын-шашын мөлшері 1000–1200 мм, шығысында 500–700 мм. Таудағы қыс әдетте қазанның ортасынан наурыздың соңына дейін созылады, ауа райы тұрақсыз, қаңтардағы ауа температурасы -10-нан +10 °C-қа дейін өзгеруі мүмкін. Беткейлердің жоғарғы бөліктеріндегі қар жамылғысының қалыңдығы 1 м-ден асады, кейбір тау жоталарының (Ай-Петри, Бабуган-Яйла, Чатырдаг және Демерджи-Яйла) беткейлері қар көшкініне бейім.&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/geography/text/3306515 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220501041316/https://bigenc.ru/geography/text/3306515 |date=2022-05-01 }}&lt;/ref&gt;

== Флорасы ==
Күрделі жер бедері, сондай-ақ климаттық және метеорологиялық жағдайлардың алуан түрлілігіне байланысты Қырым тауларында шағын аумақта өсімдіктер дүниесінің сан алуан түрлері кездеседі. Қырым тауларын ботаникалық тұрғыдан үш аймаққа бөлуге болады: таулардың оңтүстік беткейлері, тау тізбегінің тегіс төбелі бөлігі — үстірт және таулардың солтүстік беткейі.

Қырым тауларының оңтүстік беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Қырымға барынша тән. Мұнда тек Қырымға ғана тән өсімдік түрлері де кездеседі. Таулар биіктеген сайын оңтүстік беткейлердегі өсімдік жамылғысы едәуір өзгеріп, өзіне тән белдеулер түзеді:
* Оңтүстік жағалау өсімдіктері ([[Маквис|маквис]] белдеуі) — оңтүстік беткейдің ең төменгі бөлігін алып жатыр. Бұл белдеуде [[Бұта|бұталар]] басым. Тек осы жерде жабайы мәңгі жасыл өсімдіктер — рускус, [[Бүлдірген ағаш|бүлдірген ағаш]], [[Криттік ладанник|криттік ладанник]] және [[Ағаш шырмауық|шырмауық]] өседі. Жабайы мәңгі жасыл өсімдіктерден бөлек, оңтүстік жағалау белдеуінде мәдени өсімдіктердің бірқатар түрі де өсіріледі. Оларға [[Кипарис|кипарис]], [[Дәмжапырақ|лавр ағашы]] және [[Зәйтүн|зәйтүн ағашы]] жатады. Оңтүстік беткейдің маквис белдеуінің өсімдіктер жамылғысын мынадай тән өсімдіктер толықтырады:
** Бұталар мен бұташықтар: [[Арша|арша]], [[Зәмбіл ағаш|зәмбіл ағаш]], [[Заманиха|заманиха]], [[Шаттауық|орман жаңғағы]], [[Ырғай|ырғай]], [[Палиурус|палиурус]], [[Мушмула|мушмула]], [[Қарабүлдірген|қарабүлдірген]] және [[Итмұрын|итмұрын]].
** Шөптесін өсімдіктер: [[Каперс|каперстер]], [[Сүттіген|сүттіген]], [[Атпақияр|атпақияр]].
** Адамдар өсіретін сәндік өсімдіктер: [[Ленкорандық альбиция|жібек акациясы]], [[Магнолия|магнолия]], [[Хамеропс|хамеропстар]], [[Тығын емені|тығын емені]], [[Шынар|шынар]], [[Самшит|самшит]], [[Банан|банан]], [[Айлант|айланттар]], [[Вистерия|вистерия]]. Жемісті өсімдіктер: [[Бадам (өсімдік)|тәтті бадам]], [[Себінді талшын|себінді талшын]], [[Пісте|пісте ағашы]], [[Мушмула|мушмула]], [[Анар (өсімдік)|анар]], [[Інжір|інжір ағашы]], [[Фейхоа|фейхоа]] және [[Грек жаңғағының ағашы|грек жаңғағы]].
* Маквистен кейінгі, 226 м-ден жоғары орналасқан белдеу. Бұл белдеуде ағашты өсімдіктер басым болып, жалпақ жапырақты аралас [[Орман|ормандар]] түзеді, олардың құрамында [[Емен|емен]] мен ұсақ жапырақты [[Қызыл қайың|қызылқайың]] басым. Алайда емен мен қызылқайыңнан бөлек, әсіресе батыс бөлігінде, қарапайым қарағайдан ұзын қылқандарымен (8–15 см), сағақсыз бүрлерімен және пирамида тәрізді бөрікбасымен ерекшеленетін [[Қырым қарағайы|Қырым қарағайын]] да кездестіруге болады.
* Өсімдіктердің үшінші көлденең белдеуі негізінен таза [[Шамшат|шамшат]] ормандарынан тұрады, бірақ кей жерлерде Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай, сондай-ақ [[Көктерек (ағаш)|көктерек]], [[Үйеңкі|үйеңкі]], [[Шетен|шетен]], [[Көріктал|көріктал]] сияқты басқа да ағаш түрлері кездеседі. Шамшат ормандары таудың оңтүстік беткейінің ең жоғарғы шегіне дейін көтеріледі.

Жалпы алғанда, таулардың солтүстік беткейіндегі өсімдік белдеулері оңтүстік беткейдегідей орналасады, тек солтүстік беткейде маквис белдеуі болмайды. Оның орнына шалғынды-дала немесе аралас өсімдіктерден тұратын орман белдеуі орналасқан. Беткейдің дерлік барлық бөлігінде [[Қарағай|қарағай]] кездеседі. Алайда ол беткейлерде едәуір мөлшерде өседі. Таудың жартасты құздарында ашық жасыл қысқа қылқаны бар, діңі қызғылт түсті қарағай түрі — [[Кәдімгі қарағай|кәдімгі қарағай]] жиі кездеседі. Ал төменіректе, емен ормандары арасында діңі сұр, қылқаны ұзын, сиректеу әрі күңгірт қарағай басым. Солтүстік беткей негізінен мынадай бөліктерге бөлінеді:
# Төменгі орман белдеуі емен мен ұсақ жапырақты қызылқайыңнан тұрады. Олардың арасында [[Шаттауық|шаттауық]], көктерек, [[Қабыржық|қабыржық]], [[Итшомырт|итшомырт]], [[Бөріқарақат|бөріқарақат]] және [[Долана|долана]] өседі.
# Шамшат және қызылқайың ормандарының белдеуі. Мұнда Қырым қарағайы мен кәдімгі қарағай өсетін жер телімдері, сондай-ақ жекелеген [[Жөке|жөке]], үйеңкі, итшомырт және шетен ағаштары кездеседі. Солтүстік беткей ормандарында сирек жағдайда [[Қайың|қайың]] да кездеседі.
# Арша төсеме белдеуі 1500 метрден жоғары биіктікте орналасқан. Мұнда аршадан басқа, [[Тисс|тис]] және [[Қасқыржидек|дафин]] кездеседі.

[[Яйла]] негізінен ормансыз келеді. Бұл тік белдеулік заңдылығымен түсіндіріледі: яйла орманның табиғи шекарасынан жоғары орналасқан. Алайда Қырым тауларының үстірттері белгілі бір ғана биіктікте емес, теңіз деңгейінен 600–1500 м биіктіктер аралығында орналасқан. Олар бірінің үстіне бірі сатыланып орналасқандықтан, екі яйланың арасындағы беткейде, мысалы, [[Субатқан яйласы|Субатқан үстірті]] мен Тырке арасындағы сияқты жерлерде орман өседі. Бір кездері мұны адамзаттың көптеген ғасырлар бойы үстірттердегі ормандарды өртеп, кесіп келгенімен түсіндірген. Алайда палеоботаникалық зерттеулер ежелгі замандарда — бұдан 10 мың жыл бұрын да, 100 мың жыл бұрын да — үстірттердің бүтіндей орманмен көмкерілмегенін сенімді түрде көрсетеді. Керісінше, бұл жерлерде [[Орманды дала зонасы|орманды дала]] болған, ал желге ашық биік жерлер ормансыз күйде қалған. Мұнда шөптесін өсімдіктер дүниесі басым. Қырым яйлаларында сәуір айының соңынан күзге дейін [[Запырангүл|запырангүлдер]], [[Көктемдік жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Құртқашаш|құртқашаштар]], [[Шегіргүл|шегіргүлдер]], [[Жанаргүл|жанаргүлдер]], [[Бөденешөп|бөденешөп]], [[Қазтабан|қазтабан]], [[Тобылғы|тобылғы]], [[Қызылбояу|қызылбояу]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]], [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Ашық құндызшөп|ашық құндызшөп]], [[Биберштейн мүйізшөбі]] (Қырым еңлікгүлі) гүлдейді. Яйладағы шөптесін өсімдіктерге [[Валлийлік бетеге|валлийлік бетеге]], [[Дала қияғы|дала қияғы]], [[Беде|беде]], [[Теңгежапырақ|теңгежапырақ]], [[Қау|қау]], [[Қоңырбас|қоңырбас]], [[Бетеге|бетеге]], [[Бидайық (өсімдік)|бидайық]], [[Атқонақ|атқонақ]], [[Тарғақшөп|тарғақшөп]] және [[Шебершөп|шебершөп]] жатады. Теміршіде өсімдіктердің кемінде 500 түрі кездеседі. Олардың қырық бес түрі тек яйлаларда ғана өсіп, [[Эндемик|эндемиктер]] болып табылады.

== Фаунасы ==
Қырым даласы біртіндеп биіктей отырып тау бөктеріне ұласатындықтан, олардың арасында айқын шекара белгілеу мүмкін емес, сол сияқты жануарлар дүниесін де бір-бірінен қатаң ажырату қиын. Тек [[Қырымның оңтүстік жағалауы|Оңтүстік жағалаудың]] фаунасы таулардың солтүстік беткейінің фаунасынан айқын ерекшеленеді.

=== Сүтқоректілер ===
Тау бөктері мен таулардың солтүстік беткейіне [[Атжалман|атжалмандардың]], [[Сарышұнақтар|сарышұнақтардың]] және [[Қосаяқтар|қосаяқтардың]] әртүрлі түрлері тән. Жәндікқоректілер отрядынан [[Кірпітәрізділер|кірпі]] жиі кездеседі. Тау бөктері белдеуінде, тау ормандарында және Оңтүстік жағалауда [[Ақкіс|ақкіс]] пен [[Аққалақ|аққалақтың]] аралық түріне ұқсайтын Қырым аққалағы кездеседі. Солтүстік және оңтүстік беткейлердің ормандарында [[Борсық|борсық]], ал тау бөктерінде дала [[Күзендер|күзенi]] кездеседі.

Жыртқыштар отрядынан Қырымда [[Түлкі|түлкі]] мен [[Тас сусары|тас сусары]] мекендейді. Кейде кәдімгі түлкілердің арасында қарабурыл түсті түлкілер де кездеседі. [[Қасқыр]] Қырым тауларын XIX ғасырда мекендеген, бірақ XX ғасырдың 20-жылдары қырып-жойылған. 2003 жылдан бастап қасқырлар аймақта қайтадан кездесе бастады, алайда олар жергілікті емес, инвазиялық түр болып саналады.

Таулы ормандарда Қырымдағы ең ірі сүтқоректі — [[Бұғылар|бұғы]] мекендейді. Қазіргі кезде бұл жануардың аздаған саны адам аяғы сирек жететін биік таулы жерлерде сақталған. Бұғыдан басқа, таулы ормандарда [[Еліктер|елік]] те кездеседі.

[[Жабайы шошқа|Қабан]] барлық жерде кең таралған. Үлкен және Кіші Шөшелі мен Қара тау маңында 1913 жылы Корсикадан жерсіндірілген [[Муфлон|муфлон]] мекендейді, оның саны 250–300 басқа жетеді.

[[Тиіндер|Тиін]] мен [[Қояндар|қоян]] да барлық жерде кең таралған.

=== Құстар ===
Тау бөктеріндегі Қырым бөліктерінде негізінен Оңтүстік Ресей далаларына тән құстар мекендейді. Солтүстік беткейлерде бозторғайлардың бірнеше түрі: [[Шалғындық бозторғай|шалғындық бозторғай]], [[Дала бозторғайы|дала бозторғайы]], [[Айдарлы бозторғай|айдарлы бозторғай]] кездеседі; сондай-ақ сарыторғайлардың әртүрлі түрлері: [[Тарышыл сұлыкеш|жауторғай]], [[Қасқа тасшыбжық|қасқа шақшақай]], [[Тасшымшықтар|тасшымшықтар]], [[Сарыалқым аражегіш|сарыалқым аражегіш]] мекендейді. [[Көкқарғалар туысы|Көкқарғалар]] да көп кездеседі, басқа құстардан [[Бөдене|бөдене]] мен [[Бәбісек|бәбісек]] таралған. Таулы аймаққа, әсіресе солтүстік беткейлерге тән құстарға [[Тағанақ тұқымдасы|тағанақ]], кіші тағанақ, [[Бақ сұлыкеші|бақ сұлыкеші]], [[Кәдімгі тентекқұс|тентекқұс]], [[Маубас жапалақшалар туысы|жапалақ]], [[Қараторғайлар|қараторғай]] және [[Пайыздар|пайыз]] жатады. Сонымен қатар бұл өңірде бұлбұлдың үш түрі: [[Оңтүстік бұлбұлы|оңтүстік бұлбұлы]], [[Кәдімгі бұлбұл|шығыс бұлбұлы]] және [[Парсы бұлбұлы|парсы бұлбұлы]] кездеседі. Таулы ормандарға Қырым [[Шымшықтар туысы|шымшығы]], [[Кезқұйрық шымшық|кезқұйрық шымшық]], [[Шұбар тоқылдақтар туысы|тоқылдақ]], [[Кәдімгі қызылқұйрық|қызылқұйрық]], [[Таңшымшық|таңшымшық]], [[Сарықастар|сарықас]] және [[Орманқарға|жорғаторғай]] тән. Биік тауларда тау сұлыкештері кездеседі. Таулы шыңдар мен ормандардағы құстар фаунасының арасында айқын айырмашылық байқалмайды.

Яйла әсіресе құстарға кедей, мұнда жыртқыш құстардан [[Ақбас құмай|ақбас құмайды]], ал одан да сирек жағдайда [[Жұртшы|жұртшыны]] кездестіруге болады.

Оңтүстік беткейдің ормандарында [[Шымшықтар туысы|шымшық]], [[Көкшіл шымшық|көкшіл шымшық]], [[Шөжелер тұқымдасы|шөжелер]], [[Қайшыауыздар|қайшыауыздар]] және [[Тау сұлыкеші|тау сұлыкеші]] мекендейді. Құз жартастарда тас [[Нағыз сайрақтар туысы|сайрақ]], [[Шиқылдақтар тұқымдастары|шиқылдақ]], [[Жарқұстар туысы|жарқұс]], тас [[Кептерлер|кептер]], [[Қара сұрқарлығаш|қара сұрқарлығаш]] және [[Ақбауыр сұрқарлығаш|ақбауыр сұрқарлығаш]] кездеседі.

[[Құстардың қайтуы|Қоныс аударатын құстардың]] жолдары [[Қырым|Қырым түбегі]] арқылы өтеді. Бұл түбек олардың тоқтаусыз ұшу қашықтығын ([[Қара теңіз]] арқылы) жүз километрге қысқартады.

=== Қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар ===
Тау бөктері белдеуінде мынадай бауырымен жорғалаушылар кездеседі: [[Секіргіш кесіртке|секіргіш кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Кәдімгі аспа кесірткесі|кәдімгі аспа кесірткесі]]. Қосмекенділерден [[Жейтін бақа|жейтін бақа]], [[Жасыл құрбақа|жасыл құрбақа]], [[Бақылдауық бақалар|бақылдауық бақа]], [[Тарбақалар|тарбақа]] және [[Жалды тритон|жалды тритон]] мекендейді.

Оңтүстік жағалауда түнгі [[Кесірткелер|кесіртке]], [[Қырым кесірткесі]], [[Жатық қарашұбар жыландар|жатық қарашұбар жылан]], [[Сарыбауыр қарашұбар жылан|сарыбауыр қарашұбар жылан]], қабылан [[Сарыбас жыландар|сарыбас жыланы]], [[Сарыжылан|сарыжылан]] және [[Батпақ тасбақасы|өзен тасбақасын]] кездестіруге болады. Қосмекенділерден бақылдауық бақа, жейтін бақа, тритон және жасыл құрбақа кездеседі.

== Қырымның үңгірлері ==
{{main|Қырымның үңгірлері}}
Қырым тауларында зерттеушілер көптеген ірі және шағын үңгірлер мен шахталарды анықтаған, олардың көпшілігін зерттеу жұмыстары әлі де жалғасып келеді. Төменде Қырымдағы ең ірі әрі белгілі үңгірлер мен шахталардың тізімі берілген:
* [[Скеле үңгірі|Скеле сталактиттық үңгір]] — 1947 жылы табиғат ескерткіші мәртебесін алған. 1904 жылы мұғалім Ф. А. Кириллов ашқан. Үңгір бірнеше залдан тұрады, олардың ең үлкенінің ұзындығы 80 м-ге, ені 10–18 м-ге, күмбезінің биіктігі 25 м-ге жетеді.
* [[Бал үңгірі (Қырым)|Бал үңгірі]] — үңгір қабырғалары термогравитациялық шөгінділермен жабылған. Ұзындығы 205 м, тереңдігі 60 м.
* [[Қызылқоба үңгірі|Қызылқоба]] — үңгірдің ұзындығы 21 150 м, амплитудасы 275 м. Қырымдағы ең ұзын үңгір. Субатқан сілемінің беткейінде орналасқан. 1963 жылдан бері табиғат ескерткіші.
* [[Висячая (үңгір)|Висячая]] — ұзындығы 401 м, тереңдігі 15 м.
* [[Жаңасала 2]] және [[Жаңасала 3]] — ұзындықтары тиісінше 75 м және 410 м. Қызылқобаның маңында орналасқан. 1908 жылдан бері табиғат ескерткіштері болып табылады.
* [[Максимовичтың үңгірі|Кристальная шахтасы]] — кеңестік ғалым Г. А. Максимовичтің құрметіне аталған. Ұзындығы 110 м, тереңдігі 113 м.
* 1972 жылы табиғат ескерткіштері деп жарияланған үңгірлер:
** Жемчужная — ұзындығы 35 м.
** Мисхорская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 40 м.
** Каменная — ұзындығы 25 м.
** [[Сөндірліқоба]] — ұзындығы 175 м, тереңдігі 35 м.
** [[Геофизикалық (үңгір)|Геофизикалық]] — ұзындығы 140 м, тереңдігі 60 м.
** Каскадная — ұзындығы 1120 м, тереңдігі 400 м.
** Ставрикайская — ұзындығы 100 м, тереңдігі 10 м.
** Басман-3 — ұзындығы 27 м.
** Басман-5 — ұзындығы 62 м, тереңдігі 25 м.
** Басман-7 — ұзындығы 52 м.

[[Шатырдақ|Шатырдақтың]] үңгірлері мен шахталары:
* [[Аян үңгірі|Аянская]] — ұзындығы 550 м, тереңдігі 20 м. Аян каптаждалған қайнарынан 10 м жерде орналасқан.
* [[Мыңбасқоба]] — ұзындығы 110 м.
* [[Үшкөз үңгірі|Әмине Байыр Қоба]] — ұзындығы 800 м, тереңдігі 150 м, басқа атауы — Үшкөз.
* [[Әмине Байыр Һасар үңгірі|Әмине Байыр Һасар]] — ұзындығы 1465 м, тереңдігі 135 м.
* [[Мәрмәр үңгірі|Мәрмәр]] — ұзындығы 2050 м, тереңдігі 60 м.
* [[Суыққоба]] — ұзындығы 210 м, тереңдігі 43 м. 1883 жылы осы үңгірде Қырымда карст суларына алғаш рет талдау жасалған.
* Обвальная шахтасы — ұзындығы 110 м, тереңдігі 60 м. Мұз дәуірінің фаунасы анықталған.
* [[Көгершін Һасар]] — ұзындығы 60 м, тереңдігі 20 м.
* [[Дөңгелек Алаң Һасар]] — ұзындығы 200 м, тереңдігі 81 м. Бұл шахта Азимутная үңгірі және Обвальная үңгірімен бірге үңгірлер жүйесін құрайды.
* [[Түпсіз Һасар]] — ұзындығы 244 м, тереңдігі 195 м.
* [[Ход конем (үңгір)|Ход конем шахтасы]] — ұзындығы 95 м, тереңдігі 213 м. Бұл шахтадан исланд шпатының кристалдары табылған.

Қараби яйласының үңгірлері мен шахталары:
* Мамина — ұзындығы 76 м, тереңдігі 27 м.
* Тұяқ — ұзындығы 110 м.
* [[Ащықоба]] — ұзындығы 78 м.
* Н. А. Гвоздецкий атындағы шахта — ұзындығы 25 м, тереңдігі 191 м.
* А. А. Крубер атындағы шахта — ұзындығы 280 м, тереңдігі 62 м.
* [[Кастере]] — ұзындығы 120 м, тереңдігі 67 м.
* [[Манастыр Шоқрақ|Манастыр Шоқрақ шахтасы]] — ұзындығы 207 м, тереңдігі 151 м.
* [[Егізкөл (үңгір)|Егізкөл]]-1, −2, −3 шахталары — ұзындықтары тиісінше 255, 170 және 145 м. Жерасты лабиринттер жүйесін құрайды.
* [[Мира шахтасы]] — ұзындығы 240 м, тереңдігі 135 м.
* Молодежная шахтасы — тереңдігі 261 м.
* Тисовая шахтасы — ұзындығы 47 м.
* Қарасубасы шахтасы — ұзындығы 20 м. Республикалық маңызы бар табиғат ескерткіші.
* [[Солдатская үңгірі|Солдатская шахтасы]] — ұзындығы 2100 м, тереңдігі 517 м. Қырымдағы ең терең үңгір.

== Қорықшалары мен қорықтары ==
[[Қырым табиғи қорығы]]. Қырым тауларының орталық бөлігінде, [[Бабыған яйла|Бабыған яйланың]] етегінде орналасқан. Бұл — [[Қырым|Қырымдағы]] ең ірі қорық, аумағы 33 397 га.

'''Орлинов қорықшасы''' 1979 жылы жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді қорғау мақсатында құрылған. Ол Орлинов орман шаруашылығы аумағында, Черноречен шатқалына жақын жерде орналасқан. Мұнда [[Шайқурай|шайқурай]], [[Жебір|жебір]], [[Жұпаргүл|жұпаргүл]], [[Мыңжапырақ|мыңжапырақ]] және басқа да шипалы өсімдіктер өсіріледі.

'''Қорықтық шамшат шоқ тоғайы''' 1947 жылы табиғат ескерткіші ретінде танылған. Ол [[Ай-петри|Ай-Петри]] тауының тісті шыңдарына жақын үстіртте орналасқан. Ай-Петри жартас шыңдарының арасында аумағы 614 гектар болатын көне шамшат-қызылқайың орманы сақталған. Мұнда [[Шамшат|шамшат]] пен қызылқайыңнан бөлек (ағаштардың биіктігі 15 метрге, ал діңінің диаметрі жарты метрге дейін жетеді) [[Шаған (ағаш)|шаған]], [[Кәдімгі шетен|кәдімгі шетен]], Қырым қарағайы, [[Грек шетені|грек шетені]], [[Шаттауық|шаттауық]] және үйеңкі өседі. Қорық аумағында табиғаттың дербес ескерткіші саналатын «ұшақ-қарағай» да бар. Ол 1964 жылы табиғат ескерткіші мәртебесіне ие болған. Қарағайдың жасы шамамен 300 жыл.

[[Шатырдақ]] тау сілемі 1980 жылы қорық мәртебесіне ие болды, ал 1964 жылы табиғат ескерткіші деп жарияланған. Шатырдақтағы карст шұңқырларының диаметрі 250 метрге, тереңдігі 60 метрге дейін жетеді. Бұл тау сілемінен әртүрлі 135-ке жуық шахта, үңгір және терең құдық табылған.

== Қырым тауларының зерттеушілері ==
* [[Карл Иванович Габлиц|К. И. Габлиц]] — геология, ботаника және зоология салаларымен айналысқан.
* [[Виктор Николаевич Дублянский|В. Н. Дублянский]] — геологиямен айналысқан.
* [[Олег Степанович Вялов|О. С. Вялов]] — геолог, [[Чатыр-Даг]]ты зерттеуші.
* [[Сергей Иванович Огнев|С. И. Огнев]] — Қырымның фаунасын зерттеген.
* [[Петр Симон Паллас|П. С. Паллас]], [[Федор Петрович Кеппен|Ф. П. Кеппен]], [[Виктор Иванович Мочульский|В. И. Мочульский]] — Қырым үңгірлерінің фаунасын зерттеген.
* [[Александр Евгеньевич Ферсман|А. Е. Ферсман]] — геолог.
* [[Николай Андреевич Гвоздецкий|Н. А. Гвоздецкий]] — үңгірлер мен шахталарды зерттеуші.
* [[Александр Александрович Крубер|А. А. Крубер]] — Қырым яйласының карст құбылыстарын алғаш зерттеген ғалым.
&lt;!--* Норбер Кастере — француз карстологы.--&gt;
* [[Михаил Иванович Котов|М. И. Котов]] — таулар флорасын зерттеуші.

== Жалпы сипаттама ==
Қырым таулары түбектің оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлігінде 160 км.-ге созылып жатыр. Қырым массивтерінің биіктігі шағын, оларды Орал немесе Алтай шыңдарымен салыстыруға болмайды, бірақ Қырым тауларының қол жетімділігі мен көркемдігіне байланысты олар көптеген туристерді тартады.&lt;ref&gt;Света Пинчук. Қырымда қандай таулар бар https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625005517/https://travelask.ru/russia/krym/kakie-gory-est-v-krymu |date=2022-06-25 }}&lt;/ref&gt;

Қырым таулары - биіктігі, құрылымы және сипаттамалары бойынша әртүрлі массивтердің жиынтығы. Қырым таулары шартты түрде екі ұзын аңғармен бөлінген солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатқан Сыртқы, Ішкі және Негізгі жоталарға бөлінеді.
Солтүстік шыңдар жұмсақ беткейлерімен ерекшеленеді, ал оңтүстікке жақындаған сайын тау жыныстарының табиғаты күрт өзгереді: олар тік жарқабақты болып келеді. Қырымдағы көптеген таулар табиғи қазыналары бар көптеген [[үңгір]]лермен, үлкен биіктіктен құлаған керемет [[сарқырама]]лармен және олардың беткейлерін жауып тұрған [[реликт]] өсімдіктермен қосымша қызығушылық тудырады.&lt;ref&gt;Қырым таулары. https://gidcrima.ru/gory-kryma/{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Қырым тауларындағы барлық үш [[жота]] бір нүктеде - [[Феодосия]]ға жақын Старый Крым қаласында біріктіріледі, және олар әртүрлі жерлерден басталады. Біріншісі, солтүстіктен, Қырым тауларының сыртқы жотасы Фиолент мүйісінен басталады. Бұл бөліктегі таулардың максималды биіктігі 350 метрге жетеді. Екінші (ішкі жота) Севастополь облысында орналасқан Сапун тауынан бастау алады. Бұл тау жотасының биіктігі 450-ден 750 метрге дейін жетеді. Негізгі жота Балаклава қаласынан басталып, Агармыш тауына дейін көтеріледі. Дәл осы жерде Қырым тауларының ең биік нүктелері орналасқан.

Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдарының беттері [[яйла]] деп аталатын бірнеше бөліктерге бөлінеді. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бірінен соң бірі келесі ретпен орналасқан: 
*Теңіз деңгейінен 740 метрге дейін биіктікте орналасқан Байдар яйла, 
*Ай-Петри яйла, биіктігі шамамен 1320 метр, 
*Ялта яйла, максималды биіктігі 1406 метрге дейін, 
*Никицк яйла, биіктігі 1470 метрге жетеді,
*Гурзуф яйла (шамамен 1540 метр),
*Қырымдағы ең биік яйла - Бабуган-яйла, оның ең биік нүктесі бүкіл түбектің ең биік нүктесі - Роман-Көш тауы, биіктігі 1545 метр.

Қырым тауларының негізгі жотасының шыңдары бір-бірімен өте тығыз байланысты және нақты шекаралары жоқ. Басқа тау яйлары бөлек, тек асуалар арқылы байланысады. Мысалы, Бабуған-Яйлу мен Чатыр-Даг жотасы Кебит [[асу]]ын байланыстырады. Ангарск асуы арқылы Демерджи-яйла мен Долгоруков яйлаға жетуге болады, одан сәл ары қарай ауданы жағынан ең үлкені Қараби-яйла бар. Қырым тауларының шығысында [[жайлау]]лар қысқа жоталармен алмасады, олардың кейбіреулерінің [[шың]]дары [[жанартау]]лық (Қара-Даг) болып табылады. Қырым таулары кең аумақты алып жатыр. Тек ішкі жота бір жарым мың шаршы шақырымнан астам жерді алып жатыр. Яйлалар шамамен 35 000 гектар аумақты алып жатыр. Бұл орындар [[альпинист]]ердің жиі назарын аударуда.&lt;ref&gt;Қырым таулары. https://www.krym4you.com/dostoprimechatelnosti/gory/&lt;/ref&gt;

== Қырымның ең танымал таулары ==
[[Сурет:Ayu-Dag (Medved-Gora) from Gurzuf.jpg|нобай|оңға|200px|Аюдаг тауы]] [[Сурет:KaraDag01.jpeg|нобай|оңға|200px|Кара-Даг тауы]]
*[[Ай-петри]] 
*[[Ай-Георгий]]
*[[Ак-Кая]] 
*[[Аюдаг]] 
*[[Караул-Оба]] 
*[[Климентьева]]
*[[Кошка тауы]]
*[[Демерджи]] 
*[[Кара-Даг]] 
*[[Кастель]] 
*[[Крестовая]] 
*[[Парагильмен]] 
*[[Роман-Кош]] 
*[[Сапун-тау]] 
*[[Сокол тауы]]
*[[Чатыр-Даг]] 
*[[Эчки-Даг]] 
*[[Митридат]] 
*[[Бабуған-Яйла]] 
*[[Ай]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub}}

[[Санат:Еуропа таулары]]
[[Санат:Қырым таулары]]</text>
      <sha1>b957huooby4xn201a0xdx0o8zp5pdfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82795</id>
    <redirect title="Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты" />
    <revision>
      <id>3689686</id>
      <parentid>3092165</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="i9mmoaafa0pym06kyjka203u6uebmye" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты]]</text>
      <sha1>i9mmoaafa0pym06kyjka203u6uebmye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жолбарыс хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92144</id>
    <revision>
      <id>3689527</id>
      <parentid>3672227</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5244" sha1="s0rqmmpxa0cxolk4unsdbmhpz4d272l" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|Есімі=Жолбарыс-хан
|Титулы=[[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] ханы
|Басқара бастады=1720
|Басқаруын аяқтады=1740
|Династия=[[Төре]]
|Діні=[[Ислам]]
|Әкесі= Абдолла хан
|Балалары=Әбілғазы сұлтан, Абылай сұлтан
|Ізашары=
|Ізбасары=Әбілғазы сұлтан
|Ту=Flag of the Kazakh Khanate.svg
|Туған жері=
|Қайтыс болған күні=1740 жылдың 5 сәуірі
|Қайтыс болған жері=[[Ташкент]]
|Туған күні=
}}
'''Жолбарыс хан''' (толық есімі ''Жолбарыс Мұхаммед Бахадүр хан'', жазба деректерде ''Джолбарс, Жолбарс, Йулбарс, Чолбарс, Юлбарис, Юлбарс, Dsholbars'', шамамен 1690 – 1740 жылдың 5 сәуірі, [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]]) - [[сұлтан]], 1720 жылдан бастап [[дулат]] тайпасының құрамындағы [[шымыр]] руының, [[сарыүйсін]], [[қаңлы]], [[шанышқылы]], [[албан руы|албан]], [[суан]], [[ысты]] руларының билеушісі.

== Өмірбаяны ==

Шығу тегі белгісіз [[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] билеушісі Абдолла ханның ұлы. Әкесі XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Иман ханның ұлы Рүстем бахадүр ханмен, [[Сайрам|Сайрамның]] билеушісі Қарабас сұлтанмен, Құдайменді сұлтанның ұлы Тұрсын ханмен Ташкент пен оның айналасындағы кішігірім кенттерді билеген. Жолбарыс хан Ташкент пен оның айналасын 1720 жылдан 1723 жылы басталған қазақ-жоңғар соғысына дейін билеген. Жолбарыспен қатар 1719-1723 жылдың бас кезінде Ташкент пен Ташкент аймағын Үш жүздің бас ханы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]], дулат тайпасының құрамындағы шымыр руының жекелеген бөлімдерінің ханы Тұрсын, [[қаңлы]] және [[құрама|құраманың]] билеушісі Орыс хан, [[жаныс]] руының құрамындағы қапал бөлімінің ханы Жәңгір, Жолбарыс ханның жақын туысы Жаубасар хан билеген.   

Жолбарыс хан [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерленді. Туыстары ханның қабірін кезінде өзі өлтірген [[тұран жолбарысы|тұран жолбарысның]] терісімен жапты. Жолбарыс ханның екі ұлы белгілі: Әбілғазы және Абылай сұлтандар. Әбілғазы жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан-Серенге]] тәуелді болып, әкесінің өлімінен кейін 1740 жылы хан тағына отырды. Жоңғар билеушісінің қолдауының арқасында әкесінің қол астындағы рулық-тайпалық бірлестіктерді, Ташкенттің және оның айналасындағы аймақтарды билеген. Алайда 1742 жылы биліктен тайдырылып, жергілікті отырықшы халықтан шыққан Күшік бекпен алмастырылды. Ханның екінші ұлы Абылай өмірінің соңына дейін сұлтан лауазымында қалып, дулат тайпасының құрамындағы шымыр руы мен сарыүйсіндерді билеген.

== Әдебиет ==

* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО &quot;АБДИ Компани&quot;, 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.

[[Санат:Ұлы жүз]]
[[Санат:1740 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>s0rqmmpxa0cxolk4unsdbmhpz4d272l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барақ хан (Орта жүз)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92166</id>
    <revision>
      <id>3689483</id>
      <parentid>3672037</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9010" sha1="nh17fg2b71yulggbpwjhwcsibsrslv2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>nh17fg2b71yulggbpwjhwcsibsrslv2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689485</id>
      <parentid>3689483</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9261" sha1="oyc01oj3dgq1ndsulo0wjlskerc1yg2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларның топтарымен Түркістанға қарай қоныс аударды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>oyc01oj3dgq1ndsulo0wjlskerc1yg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689493</id>
      <parentid>3689485</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9448" sha1="7dyevynah3x2l10e1hf5ttz7ajujbt1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларның руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, Сырдарияның орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің қолдауымен хан сайланды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>7dyevynah3x2l10e1hf5ttz7ajujbt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689494</id>
      <parentid>3689493</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:57:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9501" sha1="sbovxb1xd2dxr7wk5yraqhluq5qy51v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларның руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, Сырдарияның орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>sbovxb1xd2dxr7wk5yraqhluq5qy51v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689506</id>
      <parentid>3689494</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10010" sha1="jlpck23rqjtzsrqhjffulixi1mo4u4p" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, Сырдарияның орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан &quot;жоғарғы қарақалпақтардың&quot; бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>jlpck23rqjtzsrqhjffulixi1mo4u4p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689508</id>
      <parentid>3689506</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10012" sha1="rw30rp0r2tpj6yatvt116uqsqp2rmll" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, Сырдарияның орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>rw30rp0r2tpj6yatvt116uqsqp2rmll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689510</id>
      <parentid>3689508</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10111" sha1="lfse9ye0hwo54h6b7y3jv3v9ws3icka" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, Сырдарияның орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>lfse9ye0hwo54h6b7y3jv3v9ws3icka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689512</id>
      <parentid>3689510</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10132" sha1="b81o5j16pzzxdy0hxl56rrxue4v0q5c" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>b81o5j16pzzxdy0hxl56rrxue4v0q5c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689515</id>
      <parentid>3689512</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10355" sha1="gur83xurvx22ppb2yb88n068481hlo2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың Доңғариямен шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>gur83xurvx22ppb2yb88n068481hlo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689518</id>
      <parentid>3689515</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10689" sha1="36zikhvh1k175j6l29uup6cg2xn5rlp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың Жоңғариямен шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа қонтайшысы Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты ниетін түсіпдіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ , Отырар, Оғызтау және Созақ қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>36zikhvh1k175j6l29uup6cg2xn5rlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689520</id>
      <parentid>3689518</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10711" sha1="ax4uk4ngi95k167cy0y4ib4rz3k2dh4" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың Жоңғариямен шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа қонтайшысы Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, [[Ташанақ]] , [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>ax4uk4ngi95k167cy0y4ib4rz3k2dh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689521</id>
      <parentid>3689520</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10742" sha1="dn7tz91yih8jtrikcxzck1va7chroih" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>dn7tz91yih8jtrikcxzck1va7chroih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689522</id>
      <parentid>3689521</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10759" sha1="524o3n20ooayvu0rc8zkid6ryqbb0qp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшы|қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін қаракесек руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>524o3n20ooayvu0rc8zkid6ryqbb0qp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689523</id>
      <parentid>3689522</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10759" sha1="g62mkgkkiss4p3u4esjhx6xiee4ank1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшы|қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені билер соты арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман қаракесек руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>g62mkgkkiss4p3u4esjhx6xiee4ank1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689524</id>
      <parentid>3689523</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */</comment>
      <origin>3689524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10800" sha1="3gbrrmq21vcpg3o3cvck7t1njfhik79" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, қазақтардың [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшы|қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені [[дәстүрлі билер соты|билер соты]] арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман қаракесек руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>3gbrrmq21vcpg3o3cvck7t1njfhik79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689526</id>
      <parentid>3689524</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Unknown Alash</username>
        <id>96268</id>
      </contributor>
      <origin>3689526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10821" sha1="7gq5ca6ntckq2oulem5iu654dce6b77" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| түс        = Қазақ ханы
| Қазақша есімі    = Барақ хан
| Шынайы есімі  = 
| Суреті      =
| Сурет ені  = 
| Атауы      =
| Титулы       = [[Орта жүз|Орта жүздің]] сұлтаны
| Ту        =Flag of the Kazakh Khanate.svg 
| Ту2       = 
| Басқара бастады    =1749 
| Басқаруын аяқтады    =1750 
| Ізашары   =[[Көшек хан|Көшек сұлтан]] 
| Ізбасары      =[[Әбілмәмбет хан]] 
| Титулы_2      =
| Ту_2       =
| Ту2_2      = 
| Реті_2       = 
| Басқара бастады_2   =
| Басқаруын аяқтады_2   =
| Ізашары_2  =
| Ізбасары_2     =
| Титулы_3      = 
| Ту_3       = 
| Ту2_3      = 
| Реті_3       = 
| Басқара бастады_3   = 
| Басқаруын аяқтады_3   = 
| Ізашары_3  = 
| Ізбасары_3     = 
| Титулы_4      = 
| Ту_4       = 
| Ту2_4      = 
| Реті_4       = 
| Басқара бастады_4   = 
| Басқаруын аяқтады_4   = 
| Ізашары_4  = 
| Ізбасары_4     = 
| Туған күні   = белгісіз
| Туған жері   = 
| Қайтыс болған күні    = 1750 жылдң ақпаны/наурызы
| Қайтыс болған жері    = 
| Жерленді    = 
| Діні    = [[Ислам|ислам]]
| Туған кездегі есімі      = 
| Әкесі        = Тұрсын хан
| Анасы       =
| Жұбайы      =  
| Партиясы       = 
| Білімі    = 
| Қолтаңбасы      = Барақ ханның мөрі.jpg|thumb|
| Сайты       = 
| Commons      = 
| Марапаттары      =
|Балалары=Шығай хан&lt;br&gt;[[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей хан]]&lt;br&gt;[[Дайыр сұлтан|Дайыр хан]]&lt;br&gt;Қанқожа сұлтан&lt;br&gt;Қанбаба сұлтан&lt;br&gt;Нұралы хан&lt;br&gt;Маман сұлтан}}
'''Барақ хан''', кейде '''Барақ сұлтан''' (толық есімі ''Барақ-Мұхаммед сұлтан'', жазба деректерде ''Барак салтан'', туған жылы белгісіз - 1750 жылдың ақпаны/наурызы) — [[Орта жүз|Орта жүздің]] [[сұлтан|сұлтаны]], 1749 жылдың қыркүйегінен бастап [[наймандар|найман]] тайпасының құрамындағы рулардың басым бөлігінің және [[арғын|арғындар]] мен [[қоңырат|қоңыраттардың]] жекелеген руларының билеушісі. XVII ғасырдың аяғында [[Отырар]], кейінірек [[Иқан]] қаласын билеген Тұрсын ханның ұлы, [[Көшек хан|Көшек сұлтанның]] інісі. 

== Өмірбаяны ==

1723-1730 жылдары жоңғар-қазақ соғысы кезінде батылдылығының және әскери талантының арқасында Орта жүздегі билеуші топтың алдыңғы қатарына шықты. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр]] және [[Сәмеке хан|Сәмеке]] хандардың [[еділ қалмақтары]] мен жайық [[казактар|казактарына]], ал 1727-1730 жылдары қазақ әскерінің бас қолбасшысы болған Әбілқайыр ханның жоңғарларға қарсы жорықтарына қатысып, [[батыр|«бахадүр»]] лауазымына ие болды. Солтүстік-батыстағы және оңтүстік-шығыстағы жүргізілген сәтті әскери қимылдардан кейін оның саяси ықпалы Көшек, Сәмеке хандардан және өзге да сұлтандардан арта түсті. Жоңғар-қазақ соғысынан кейін Орта жүздегі беделін нығайтқан Барақ сұлтан Әбілқайыр ханның бас қолбасшы мәртебесін мойындаудан бас тартты. Саяси қарсыласының [[Ресей империясы|патшалық үкіметтің]] көмегімен өз билігін күшейтуіне жол бермеу мақсатымен 1735 жылы ағасы Көшек сұлтанмен бірге ресей патшайымы [[Анна Иоанновна|Анна Иоанновнаға]] хат жіберген.

Ол өлтірілген ханның ұлдарынан қанды кек алу қаупін күтіп, [[қазақтар|қазақтардың]] [[Жоңғар хандығы|Жоңғариямен]] шекаралас аймақтарына қоныс аударды. Барақ сұлтан жоңғарлардың жаңа [[қонтайшы|қонтайшысы]] Цеван-Доржиге Әбілқайыр ханның өліміне қатысты әрекеттерін түсіндіруге және одан пана сұрауға тырысты. Алайда, оның өтініштері жауапсыз қалды. Әбілқайырдың зорлықпен өлтірілуіне қатысты көптеген қазақ билеушілерінің наразылығына байланысты, Барақ 1748 жылдың соңында үлкен ханның өлтірілуіне қатысты мәселені [[дәстүрлі билер соты|билер соты]] арқылы шешуге тырысты. Билер соты Барақты ақтағаннан кейін ол қол астындағы найман және арғын тайпаларының руларымен Түркістанға қарай қоныс аударды. 1749 жылдың күзінде, [[Сырдария|Сырдарияның]] орта ағысында жүрген кезінде, Барақ Төле бидің, наймандардың рубасыларының қолдауымен хан сайланды. Сол жылдың аяғында оның билігін [[Қаракесек (Арғын)|қаракесек]] руының, қоңырат тайпасының жекелеген бірлестіктері мойындады. Сонымен қатар жаңа сайланған хан «жоғарғы қарақалпақтардың» бір бөлігін, Иқан, Ташанақ, [[Отырар]], Оғызтау және [[Созақ]] қалаларын бағындырып, олардан алым-салық жинай бастады. Иқан қаласы Барақтың Түркістан аймағындағы ордасына айналды.

Барақ сұлтан [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласында жерленген. Оның кем дегенде 2 әйелі болған: белгісіз түркістандық [[сарттар|сарттың]] қызы және XVIII ғасырдың 40-шы жылдардың ортасында еділ қалмақтарына немесе жоңғарларға қарсы жорық кезінде тұтқынға түскен [[ойраттар|ойрат]]. Ханның 7 ұлы белгілі: Шығай, [[Бөкейхан Барақұлы|Бөкей]], [[Дайыр сұлтан|Дайыр]], Қанқожа, Қанбаба, Нұралы және Маман. Үлкен ұлы Шығай 1748 жылы ферғаналық қыпшақтардың көмегімен хан тағына отырып, [[Наманған|Намағанның]] билеушісі болған. Ол [[Ферғана|Ферғананың]] солтүстігінде ордасына айналған Тура-Қорған бекінісінің негізін қалаған. Дайыр және Бөкей бірінен соң бірі Орта жүздегі найман, арғын және қоңырат тайпаларының жекелеген руларын билеген. 1796 жылдың басында [[Хорезм|Хорезмдегі]] [[өзбектер|өзбектердің]] билеуші тобы Нұралы сұлтанды [[Хиуа хандығы|Хиуа тағына]] отырғызған. Оның кейінгі тағдыры белгісіз. [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанның]] өгей ұлына айналған Қанқожа өгей әкесінің өлімінен кейін [[қаракерей]] руын билеген. Цин билігінен «ван» лауазымын иеленген Қанбаба XVIII ғасырдың екінші жартысында наймандардың құрамындағы [[сарыжомарт]] руын, ал Маман қаракесек руының жекелеген бөлімдерін билеген.

== Әдебиет ==

* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Вельяминов-Зернов В.В.'', Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России со Средней Азией со времени кончины Абулхаир-хана (1748 — 1765), Уфа, 1853;
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Ерофеева И.В.'', Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик, А., 1999.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'', Джунгарское ханство и казахи. ХVІІ — ХVІІІ вв., А.-А., 1991;

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:1750 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]</text>
      <sha1>7gq5ca6ntckq2oulem5iu654dce6b77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақтардың 1812 жылғы бүкілресейлік отан соғысына қатысуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99202</id>
    <revision>
      <id>3689698</id>
      <parentid>3416031</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T02:34:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31136" sha1="tc6k274hgui3ob90ff8ut94f1mbn513" xml:space="preserve">[[19 ғ.|XIX ғасырдың]] бас кезіне қарай шекара шебіне таяу аймақтардағы қазақ және орыс халықтарының арасында достық қатынастар қалыптаса бастады. Бұрынғы өзара атыс-шабыс бәсең тартты. Шекаралық аймақтардағы [[жәрмеңке]]лерде сауда-саттық қыза түсті. Қарапайым [[қазақтар]] мен орыстардың арасында бір-бірімен тамыр болу кеңінен етек алды. Сонымен қатар жайылымдық жерлердің көлемі елеулі түрде тарыла түсті. Мүның өзі мал өсіретін дәстүрлі шаруашылық жүйесін бірте-бірте бұза берді. [[Кіші жүз]] қазақтарының материалдық жағдайы әлдеқайда нашарлай түсті. Шекара шебіне таяу қазақтар ашаршылыққа ұшырады. Қазақтар шекара шебінің ішкі жағына қарай өтуге мәжбүр болды. Кейінірек онда қоныс аударған қазақтардың көпшілігі [[Ресей]]дің [[1812]] жылғы [[Отан соғысы]]на белсене қатысты. Олар орыс армиясы жағында француздарға қарсы күресті.

== Соғыстың басталуы ==
[[1812]] жылы маусым айында [[Француз]] императоры [[Наполеон]] армиясының орыс шекарасын бұзып кіруімен [[орыс-француз соғысы]] басталды. Бұл соғысқа орыстардан басқа [[Ресей]] империясын мекендеген [[украин]], [[беларусь]], [[татар]], [[кавказ]] халықтарының өкілдері, т.б. қатысты. Соның ішінде қазақтар орыс емес ұлттардан құралған әскери құрамаларға енгізіліп, [[башқұрт]], [[қалмақ]] және басқа халықтар өкілдерімен бірге Наполеонға қарсы соғысқа қатысқан. 1812 жылы қазан – қараша айларында ауылдарда армия үшін азық-түлік, көлік, соғыс қажеттерін жинау басталды. Жүздеген қазақ жігіттері халық жасақтары мен тұрақты әскери бөлімдер қатарына тіркелуге ерік білдірді. Соғыс қарсаңында Қазақстанның әкімшілік-аумақтық бір бөлігі – [[Орынбор]] губерниясында 40 атты әскер [[полкі]] құрылды. Оның ішінде 28 башқұрт, 5 орынборлық, 2-тептяр полкі, т.б. бар еді. [[Қазақтар]] сан жағынан Орынбор полктерінде, әсіресе, [[Орал]] казактарының әскери топтарында көп болды. [[Өскемен]], [[Оба]] және [[Крутоберезов]] болыстарында бірнеше әскери бөлімдер ұйымдастырылды. Қазақ жігіттері орыс әскерлері сапында соғыстың әуелгі кезінен бастап шет ел жорықтарына дейін қатысты. Соғыс қарсаңында олар [[Ертіс]] әскери шебінде, [[Бұқтырмадан]] [[Омбы]] бекіністеріне дейін орналасты. Ертіс шебінің полктері 1812 жылғы қыркүйек айында [[Бородино түбіндегі қанды шайқасқа]] қатысты. Бұл орыс әскерлерінің орталық шебіне француздар тарапынан төнген қауіпті жойды. [[Бородино]] шайқасында көрсеткен ерлігі үшін қазақ жауынгері [[Майлыбаев]] [[күміс]] медальмен, 1-тептяр полкінің старшыны [[Қарынбай Зиндәуітов]] (Шындәулетов) көгілдір ленталы медальмен марапатталған. 1812 жылғы соғыстың басты оқиғаларында белсене қатысқан қазақтардың арасында шоқынған қазақ [[Яков Беляков]] та болды. Орынбор қазақ полкінің жасауылы Яков Беляков одан бұрындары түріктерге қарсы соғысқа да қатысқан болатын. Ол ерлігі үшін орыс қолбасшысы [[М.И. Кутузовтың]] қолынан награда да алды. 1812 жылғы 27 шілде күні [[Малаево Болото]] және [[Левия]] деревнялары түбінде болған ұрыстарда қатардағы жауынгер қазақтар [[Мұрат Құлшоранов]], [[Еріш Азаматов]] айрықша көзге түсті, оларға хорунжий атағы берілді. [[Рамоново]] деген жерде болған шайқаста атты әскер жауынгер [[Боранбай Шуашбаев]], жасауыл [[Ықсан Әубәкіров]] ерлікпен шайқасты. [[Вязьма]] түбінде болған ұрыста ерлік көрсеткен 1-тептяр полкінің жасауылы [[Сағит Хамитұлы]] 3-дәрежелі [[Қасиетті Анна орденімен]] марапатталды. [[Неміс]] ақпарат құралдары одақтастар мен Наполеон әскерлерінің арасында [[1813]] жылы күзде болған [[Лейпциг шайқасында]] аталған қаланың [[Гримма]] қақпасы мен [[Пробстхайд]] дер. аралығында Ресейдің азиялық бодандарынан жасақталған полктің шайқасқаны және оны жоғарыда аталған Яков Беляков деген қазақтың (“қырғыз”) басқарғанын жазған. Беляковтың 3-Орынбор қазақ полкі 1813 жылдың басында [[Беннигсеннің]], [[Польша]]әскерінің алдыңғы шебінде болды, кейін Сеславиннің партизан корпусы құрамында қимыл жасады. [[Лейпциг]], [[Веймар]], [[Ганау]],[[Мезьере]], [[Ла Ротьере]] түбіндегі ұрыстарға қатысты. Лейпциг және [[Глогау]] қалаларына жасалған шабуылға қатысып, ерлік көрсеткен башқұрт полкі құрамындағы [[Орынбай Жанжігітов]] [[Георгий кресінің]] толық иегері атанса, ақын қазақ [[Аман Байбатыров]] күміс медальмен марапатталды. Кейін бұл жауынгерлер генерал [[Л.Л.Беннигсеннің]] бұйрығы  бойынша [[Эрфурт]] қаласына қарай шегінген француз әскерлері бөлімдерін талқандауға жіберілген орыс әскери бөлімдеріне қосылды. Олар башқұрт полкі құрамында атаман Пловтың казак әскеріне қосылып, Веймар, Ганау және Майндағы Франкфурт қалалары түбінде болған ұрыстарда ерлікпен шайқасты. Қазақтар осы башқұрт полкі құрамында Кобленц, Мангейм, Нанси, Сен-Диезье елді мекендері үшін ұрыстарға белсене қатысып, 1814 жылғы наурыздың 14-і күні [[император І Александрдың]] бұйрығымен құрметті жеңімпаздар ретінде Парижге кірген әскери күштер арасында қазақ жігіттері Амен Байбатыров пен Орынбай Жанжігітов те бар еді. [[Қазақстан Республикасының Орталық архивінде]] [[Мұхамет Әбдірахманов]] деген ақмолалық қазақтың [[1814]] жылы “Парижді алғаны үшін” медалімен марапатталғаны жайлы құжат бар. Башқұрт-қазақ әскери бөлімшелері құрамында Наполеон басқыншылығына қарсы негізгі шайқастарға қатысқан қазақтар Ресей мемлекетінің жеңісіне үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

===Қазақстанның Ресеймен шекаралас аймақтарындағы ашаршылық===
XIX ғасырдың бас кезінде Кіші жүздің Ресеймен шекараласаудандарында күрделі [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық жағдай қалыптасты. Жайықтың далалық жақ бетінде құрғақшылық салдарынан шөптің шығымы нашар болып, мал қырыла бастады.

[[Қазақстан]]ның Ресеймен шекаралас аудандарында түратын қазақтар жайылым тапшылығын қатты тартты. Оның үстіне, [[Жайық]] [[казактар]]ы мен [[башқұрттар]] қазақ ауылдарына шабуыл жасауын үсті-үстіне үдете түсті. Міне, мүның бәрі қазақтарды ашаршылыққа үшыратты. [[Ашаршылық]]тың орасан зор күшті болғаны сонша, [[қазақтар]] балаларын ажал аузынан аман алып қалу үшін оларды амалсыздан сатуға мәжбүр болды. Балаларды Хиуа көпестері, Жайық және [[Орынбор]] казактары, орыс шаруалары мен көпестері көптеп сатып алды. Қазақ балаларын христиан қауымдарының сатып алған жағайлары да кездесті. [[Орта Азия]]ның [[құл]] базарларына қазақ балалары толып кетті.

===Қазақтарды Жайықтың ішкі жағына жіберу туралы 1808 жылғы жарлық===
Қайыршыланған қазақтардың Жайық және Орынбор шекара шебіне шоғырлана топтасуы, олардың өз балаларын сатуға дейін мәжбүр болуы Орынбор басшылығын шошындырмай қала алмады. Міне, мүндай жағдайда патша үкіметі бұрын-соңды болып көрмеген теңдесі жоқ қадам жасауға барды. [[1808]] жылғы [[мамырдың 23|23 мамырда]] Орынбордың әскери [[губернатор]]ы [[князь]] [[Григорий Семёнович Волконский|Г.С. Волконскийдің]] атына жолданған жарлық шығарды. Ол жарлық ''«Орынбор шекара шебіне гпаяу көшіп-қонып журген қырғыздарды (қазақтарды) ішкі жаққа жіберу туралы»'' деп аталды. Жарлық бойынша қазақтарды Жайықтың оң жақ ішкі бетіне мынадай шартпен жіберу көзделді: қазақтар ішкі жаққа өткен соң тек қана башқүрттардың, яғни мұсылмандардың арасына жайғасуы тиіс.

Ішкі жаққа өткен әрбір қазаққа жер телімдері беріледі және оны он жыл бойы ''«алым-салықтан, басқадай қызмет түрлері үшін төлемдерден»'' жеңілдікпен пайдалануына рұқсат етіледі. Ішкі жаққа қоныс аударушылар аң аулауға ғана жарайтын садақ пен жебеден өзге ешқандай қару-жарақ түрлерін алып өтпейтін болуы керек. Бұл жарлықтың шығуы қазақтардың Жайықтың оң жақ бетіне жаппай өтуін үдетіп жіберді. [[1820]] жылы шекара шебінің ішкі жағына өткен қазақтардың жалпы саны 20 мың адамға жуықтады. Ол қазақтардың басым көпшілігі башқұрт кантондарында (әкімшілік-аумақтык бөлініс) тұрды.

Тіпті «Байсақал» деген атпен қазақ ауылы да пайда болды. Онда [[1818]] жылы 300-ге жуық қазақ түрды. Олардың бәрі де башқүрттар қатарына өтті. Байсакалдықтар бейнебір үлгі-тәжірибе қауымдастығы сияқты еді. Алайда олардың арасында елеулі қылмыскерлер мен тәртіп бүзған жазықтылар да бар болатын. Солай бола тұрса да, олар егіншілікпен айналысатын отырықшы өмір салтына көшуде өзгелерге үлгі-өнеге көрсете білді.

Орынбор мүрағатындағы материалдарға қарағанда, ''«олар өздеріне үй-жай салып алган, мешіт пен училище айтқан, егіншілікпен айналысқан, шама-шарқына қарай мал да өсірген»''. Қазақтардың көпшілігі башкүрттарға жалданып жүмыс істеген. Ал башқұрттар белгілі бір ақы төлеу арқылы өздерінің орнына қазақтарды әскери қызмет борышын өтеп қайтуға жіберуге тырысқан.

Қазақтардың ішкі жаққа қоныс аударуы оларды ашаршылық апатынан аман алып қалды, бірақ олардың башқұрттар арасында топгасып, отырықшы өмір кешуі қиыншылыққа түсті. Өйткені қазақтар мен башқұрттардың арасында [[1755 жыл]]ғы оқиғаларға байланысты ескі қыжыл бар болатын. Башқұрт старшындары қазақтарға жертелімін бөліп бермеуге әрекет етіп бақты. Бір жағынан башқұрттардың өздері де жер тапшылығын сезінуде болатын. Олар жерлерін орыс помещиктеріне су тегінге дерлік жаппай сатып жіберген еді. Қазақтардың башқұрттар қатарына енуі оларды көп жылдар бойы әскери қызмет борышын өтеуге міндетті етті.

Оның үстіне, көшпелі қазақтардың бітім-болмысы отырықшы өмір салтына төзе алмайтынында үмытуға болмайтын. Олардың едәуір бөлігі өз даласына қайта оралды, ал қалғандары жалға жер алып, немесе башқұрттарға жалданып жүмыс істеді. Кейінірек олардың көпшілігі француз басқыншыларына қарсы соғыста орыс армиясы жағында ерлікпен шайқасты.

===Орынбор және Жайық шекара шебінде қазақ балаларын шоқындырып, христиан дініне кіргізу===
Шекара шебіне жақын аймақтарда басталған ашаршылық салдарынан қазақтар балаларын.сатуға дейін мәжбүр болғанын айттық. Осы арқылы қазақтар балаларының өмірін сақтап қалуға тырысты. Бұл жағдайды Орынборға тауар әкеліпсатып жүрген Хиуа көпестері тез пайдалана қойды. Сатып алынған немесе тауарға айырбас жасалған балаларды қарақалпақтар деп түсіндірді. Олардың арам ойлы бүл қулығын Орынбор кеденінің қызметкер шенеуніктері байқап қалды. Хиуалықтар қазақ балаларын 25 сомнан 50 сомға дейінгі бағамен сатып алады екен. Кеденшілер бір жолы оларды 100 қазақ баласын алып бара жатқан жерінен ұстаған болатын. Қазақтардың өз балаларын азиялық көпестерге сатуына жол бермеу мақсатымен 1808 жылғы 23 мамырда патшаның Орынбор әскери губернаторының атына жеке жолдаған жарлығы шықты. Ол жарлық «Ресейдің қол астындагы жагдайы еркін көтеретіндердің қыргыз (қазақ авт.) балаларын сатып аяуына не айырбас жасап алуына рұқсат ету туралы» деп аталды. Бүл жарлық бойынша патша үкіметі бала сатып алудың ережесін белгіледі Ресейдің жағдайы еркін көтеретін халқының барлығы да бала сатып алуға құқықты деп саналды. Бірақ ол балалар 25 жасқа толған соң бостандық алулары тиіс болды. Ондай бостандық алған қазақтардың Ресейдегі қай әлеуметтік топты болса да қалап алуына ерік берілді. Алайда ол балалардың көбі бірте-бірте христиан дінінің ықпалында кетті. Қазақтың балаларын барлық әлеуметтік топ өкілдері — шенеуніктер, помещиктер, казактар, офицерлер, көпестер, тіпті дін қызметкерлерінің өздері де сатып алды. Жаңадан шоқынған қазақтардың көпшілігі Орынбор қаласындағы мещаңдар тобына жазылуға тырысты. Олар аты-жөндерін өзгертіп Степанов, Иванов, Васильев, т.б. фамилияларға көшті. Сондай-ақ шоқынғандар қала төңірегіндегі казактардың қатарына қосылып кетті. Қазақтардың өз туған даласына қайтадан қашып келуі де аз болған жоқ. Шоқынған қазақтардың көпшілігі Орынбор губерниясының шекара шебінен алыстағы бір қиырда жатқан шалғай селоларға жіберілді. Кейінірек патша үкіметі балаларды сатып алу-сату саясатына тыйым салды. Бала сату күн көрістің жеке бір кәсіпшілігіне айналып кету қаупі бар еді. Уақыт өте келе Ресейдің шекара шебіне таяу жерлерде қазақтардың едәуір көп тобы қоныстанды. Олар негізінен балалар есебінен толыққан еді. Есейіп, ержеткен олар 1812 жылы орыс армиясы қатарында Отан соғысына белсене қатысты.

===Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы===
1812 жылы Наполеонның армиясы Ресей аумағына басып кірді. Орыс халқының, Ресейдің құрамындағы басқа да халықтардың француз басқыншыларына қарсы Отан соғысы басталды. Патша үкіметі империя халқына үндеу таратып, Ресейді қорғап алуға шақырды. Ол үндеудің мазмұны Орынбор өлкесінің губернаторы Г.С. Волконский арқылы сол жылдың күзінде қазақ ауылдарына да жетті. Манифест татар тіліне аударылып, мұсылман халықтарына, соның ішінде қазақ халқына да таратылды. Ресей мемлекетін қорғау үшін Орынбор өлкесі соғысқа 31 атты әскер полкін аттандырды. Олардағы солдаттар әр түрлі халықтардың өкілдері: Орынбор казактарының 5 полкі, Жайық казактарының 5 полкі, башқұрттардың 19 полкі, тептярлардың 2 полкі еді. Қазақтардың дербес әскери қүрамасы жасақталған жоқ. Бірақ қазақтар бүл соғысқа башқұрт және тептяр полктерінің құрамында қатысты. Шоқынған қазақтардың едәуір бөлігі Орынбор полктерінің құрамында болды. Генерал М.И. Платовтың казак корпусының I Тептяр полкінің құрамында қазақтар француз басқыншыларына қарсы атақты Бородино шайқасы кезінде ерекше ерлікпен соғысты. Осы шайқастағы ерлігі үшін қазақ жауынгері Майлыбайұлы күміс медальмен мараматталды. Ал старшина Қарынбай Зындағұлұлы көгілдір лентаға тағылып  медаль алды. Ер жүрек жауынгерлер Мұрат Құлшаранулы мен Еркін Азаматұлына &quot;хорунжий&quot; шені берілді. Француз басқыншыларына қарсы шайқастарда қатардағы жауынгер Боранбай Шашубайұлы мен жасауыл Ықсан Әубәкірулы да ерен ерліктің үлгісін көрсетті. Вьязма түбіндегі шайқаста көрсеткен ерлігі үшін I Тептяр полкінің жасауылы Сағит Хамитұлы үшінші дәрежелі Қасиетті Анна орденімен марапатталды. Башқүрт қүрамаларының қатарында соғысқан Нарынбай Жанжігітүлы Георгий орденіне ие болды. Осы құраманың полктерінде басқа да қазақтар соғысты. Мәселен, Әмен Байбатырұлы Лейпциг пен Глогау түбінде болған шайқастарда көрсеткен ерлігі үшін күміс медальмен марапатталды. Олар орыс армиясының шетелдегі жорықтарына да қатысты. Отан соғысына қатысқандардың арасында шоқынған қазақтарда аз болған жоқ. Мәселен, З-Орынбор полкінде қызмет еткен Яков Беляков орыстың атақты әскери қолбасшысы, генерал-фельдмаршал М.И. Кутузовтың өз қолынан награда алған болатын. Кейін полотставкаға шығып, өзінің туған аулына қайтып оралады, қайтадан ислам дінін қабылдайды. Соғысқа қатысқан бірқатар қазақтар найза,сойыл, айбалта, шоқпар, садақ сияқты ұлттық қару-жарақтарымен шайқасқа түсті. Оларға орыс халқы құрметпен қарады.

1812 жылғы Отан соғысы кезінде қазақтардың Ресейге көрсеткен көмегі Отан соғысы бастала салысымен қазақ-орыс сауда қатынасы күшейе түсті. Өйткені майданға мал, азық-түлік және киім-кешек көп керек болды. Ішкі Орданың, Кіші жүз бен Орта жүздің қазақтары орыс армиясына, Отан соғысы кезінде майдан қажетіне киіз үйлер мен жылы киімдер, қыруар көп жылқы берді. Мәселен,Ішкі Орданың қазақтары 1804 жылдан 1815 жылға дейін 47,2 мыңжылқы жөнелтті. Шығыс Қазақстандағы Риддер, Зырян кеніштерінде жүмыс істейтін қазақтар Ресейді басқыншылардан қорғау үшін 22 мың сом ақша жинады. Елтондағы тұз кеніштеріндегі қазақтар армияның мұқтажын өтеу үшін миллион пұт түз жіберді. Қазақтар майданға қажетті жүкті тегін тасыды, т.б. көмектері аз болған жоқ.

===Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуының тарихи маңызы===
Орыс халқының француз басқыншыларына қарсы жүргізген 1812 жылғы Отан соғысына қазақтардың белсене қатысуының орасан зор тарихи маңызы болды. Ол қазақ және орыс халықтарының арасындағы қарым-қатынастарды әлдеқайда жақсарта түсуге игі ықпал етті. Мұның өзі жалпы құлдыққа түсу қатері төнген кезде осы екі халықтың бірлескен біртұтас жауынгерлік туыстығының алғашқы көрінісі болды. Қазақтар кескілескен шайқас даласында жауынгерлік рухы әрқашан жоғары болатынын дәлелдеп шықты. Осының алдындағы жылдарда өздерінің жалпы жағдайы өте ауыр болға-нына карамай, тамаша ерлік үлгілерін көрсетті. Егер патша үкіметінің Қазақстандағы отаршылдық экспансиясы шектен тыс күштіболмағанда қазақтардың Ресейге онын Отан соғысы жылдарындағы көрсеткен көмегі әлдеқайда артық болар еді. Ал патша үкіметі 1810 жылы қазақтардың Елек қалашығы маңындағы жалпы көлемі 600 мың десятина келетін қыруар көп жерлерін тартып алған болатын.Мұның өзі қазақтардың тарапынан патша үкіметіне деген орасанзор ашу-ыза тудырды және ол қазақтардың көтеріліс жасауына алыпбарып соқтырды.&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамүра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы.ISBN 9965-34-816-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сілтемелер==
* [https://web.archive.org/web/20160628082130/http://www.tarih-begalinka.kz/kk/timetravel/war1812/ Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы]
* [https://web.archive.org/web/20160421075457/http://www.tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/war1812/ Казахи в Отечественной войне 1812 г.]
* [http://bibliotekar.kz/istorija-kazahskoi-ssr-e-bakmahanov/uchastie-kazahov-v-otechestvennoi-voine-.html Участие казахов в Отечественной войне 1812 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160531133115/http://bibliotekar.kz/istorija-kazahskoi-ssr-e-bakmahanov/uchastie-kazahov-v-otechestvennoi-voine-.html |date=2016-05-31 }}
* [http://tak-to-ent.net/publ/10-1-0-255 КАЗАХИ В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1812 г. В РОССИИ]
* [http://kaz-ekzams.ru/str14.html Казахи в Отечественной войне 1812 г. в России]
* [http://www.itest.kz/lekciya_kazakhi_v_otechestvennoj_vojne_1812_g_v_rossii_ru Участие казахов в Отечественной войне 1812 года]
* [http://videouroki.net/filecom.php?fileid=98668820 Участие казахов в Отечественной войне 1812 года]
* [http://studall.org/all-50859.html Участие казахов в Отечественной войне 1812 г.]

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақтар]]
[[Санат:Француз-Орыс соғысы]]
[[Санат:Ресей тарихы]]</text>
      <sha1>tc6k274hgui3ob90ff8ut94f1mbn513</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kasymov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>122375</id>
    <revision>
      <id>3689542</id>
      <parentid>3689173</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. */ Жауап беру</comment>
      <origin>3689542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191411" sha1="j1vb75nsom03jwitw0i391msp4tmhlz" xml:space="preserve">{{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}}
{{астынан}}

== Жою №1 ==

Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті &lt;s&gt;Мұқыр ауылдық округі&lt;/s&gt; жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

:Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)
::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05)
:Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== Павел Архипович Загребельный‎ ==

Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
: Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)
::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05)

== Үлгі:Азаматтық қақтығыс ==

Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)

:Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
:Иә, енді істейді. Бірақ &quot;жұлдызшаны&quot; білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05)
::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)

== Албан тілі мақалам жоққа шығарылды.  ==

Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05)
:Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05)

== Мақалада қате бар ==
Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)
: Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05)

== Қате ==

Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''&lt;imagemap&gt;: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05)
::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)
:::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05)

== Жеңіл атлетші ==

Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)
::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын.
* &lt;s&gt;Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Гринвуд Джеймс&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең кіші шекті өлшем&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Ең үлкен шекті өлшем&lt;/s&gt;
* ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров''
* &lt;s&gt;Шіркеулік славянизмдер&lt;/s&gt;
* ''Байзақ ауданының ескерткіштері''
* &lt;s&gt;Иоганни Густав Ренат&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Әуе-десанттық күштер күні&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Өздігінен даму&lt;/s&gt;
* &lt;s&gt;Сесиль Джон Родс&lt;/s&gt;
[[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05)

:Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05)

== Үш мақала жою ==
Мыналарды жоюға ұсынамын:
* &lt;s&gt;Өзіндік маркетинг&lt;/s&gt;
* ''Өзін-өзі өлтіру‎''
* &lt;s&gt;Мен&lt;/s&gt;
--[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05)

== Өзін-өзі өлтіру‎ ==
Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05)
:{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. 

Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
: Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05)

== Күндерек ==

Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
:{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05)
::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
:::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)
::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05)

== [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] ==
Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05)
:{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз?  Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)
:::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05)

== Аралтұз ==

Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, &lt;s&gt;Аралтұз комбинаты&lt;/s&gt; мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. 

Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05)

== Сайт ==

Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05)
:{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05)
::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
:::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05)
:{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05)

== [[Әйелдің отбасындағы орны]] ==

Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05)
:Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? 

Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05)

:Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Медиа Уики ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05)

== Procter &amp; Gamble ==

''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter &amp; Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, &lt;s&gt;Проктер және Гэмбл&lt;/s&gt;, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05)
:{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05)
::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді &lt;s&gt;Проктер мен Гэмбл&lt;/s&gt; жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05)

== Жақсы мақалалардағы хаос ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05)
:{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05)
:Иә --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05)

== Вандализм  ==

‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын
@[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05)
:{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05)
::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)
:::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Мақаланың көрінуі ==

Қайырлы күн!

[[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. 

Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05)
:{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Мақаладағы қате ==

Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05)
:Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05)

== [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] ==

Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05)

== Мақаланы жою ==

Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05)
:{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05)

== &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; мақаласы жойылды.  ==

Сәлеметсіз бе! Менің &quot;Бергамаск Сиютасы&quot; атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05)
: {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05)

== Шақырым — километрдің қазақшасы ==

Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]].
:{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)
:: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05)
:::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05)
:: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05)

== Түркістан облысы бауырлас қалалары  ==

неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05)

== Үлгі-инфобокс керек еді ==

Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05)
:{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05)

:Қайырлы күн! Мысалы,
:{{Тарихи нысан
: | атауы =  Тәнеке батыр мазары
: | Суреті = 
: | сурет атауы = 
: | орналасуы =  Жетісу облысы, Ақсу ауданы
: | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр  
: | сәулетші =
: | мүсінші = 
: | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет 
: | нысан мәртебесі = киелі нысан 
:}}
: қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05)
:Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05)

== “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару ==

Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. (&quot;Ғ.С&quot;, стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)
:{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05)

== Мақалаларды жою ==

Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05)

== Үлгі-инфобокс туралы ==

Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05)
:Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05)

== Жою №2 ==
Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05)
:Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Мақалада қате бар ==

Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)
: Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Қ.К. Тоқаев туралы ==

Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет  [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05)

== Аналды секс ==
Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05)
:Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05)

== Қазақстанның темір жол бекеттері ==

Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. 
Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05)
:{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05)
::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05)

== Үлгілер ==


== Үлгілер ==
Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)
:Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Жою №3 ==
Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр:
* ''КИМЭП''
* Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр)
-- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05)
:{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05)
::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05)

== Санат ==

Кеш жарық! &quot;Қазақ билері&quot; санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын &quot;Қазақ би-шешендері&quot; санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05)

* Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05)

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі ==

Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі:

1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 

1.1 – &lt;s&gt;Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы&lt;/s&gt;

1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы)

1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы

1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

1.0 – Хангелді Сырымбетұлы

1.1 – Ханкелді батыр 

1.0 – олбарыс би

1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы

1.0 – Әлмерек абыз

1.1 – Әлмерек Жаншықұлы

[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05)

== Translation request ==

Hello, Kasymov.

Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05)

== Координаттар ==

Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
: Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05)
::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05)
:::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05)
:жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
: Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
:{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05)
::[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt;, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05)

== Неге жойдың? ==
''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
:Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, &quot;Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов&quot; мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)
::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05)

== Үлгі ==

Ассалаумағалейкүм. &lt;nowiki&gt;{{Договор}}&lt;/nowiki&gt; үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05)
: Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)
::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05)

== Неге жойылды? ==

Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті &quot;Маска&quot; мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар.  [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)
:::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05)

== Координат модулін жаңарту ==
Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05)
&lt;s&gt;:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)&lt;/s&gt; Нақтылау керек

:Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)
::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05)

== Кедергі  ==

Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет  [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Айдаушы мақала ==

Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Үлгі ==

Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)
:Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05)

== Thank you for being a medical contributors! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''The 2024 Cure Award''' 
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! 

Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs.

Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating].
|}

Thanks again :-)  -- [[mdwiki:User:Doc_James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&amp;oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Байланыс ==

Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05)

== Бітікші сайлауы ==

Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05)

== Господин Касымов  ==

Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05)

== Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia ==

Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing &quot;Country data&quot; templates with &quot;Үлгі:Байрақ&quot;.]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05)

== Sorting files in categories ==

Hi! I hope you can help me a bit.
[[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like &quot;All non-free files&quot; like [[:en:Template:Non-free media]].
Also [[Үлгі:Free media]] should put files in &quot;All free files&quot; like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix?
Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? 
If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05)
== Бетті жою ==
Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05)
:қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің &quot;| ref =&quot; қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)
:Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05)

Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05)
:Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05)
:Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05)
:: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05)
:: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды,  бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады.  --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05)
:Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05)
:: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз?
:::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ)
:::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар?
:::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05)
:{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05)
*:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)

== CEE Meeting 2025 ==

Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05)
:дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05)

== Техникалық мәселе ==

Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05)

:Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен.  &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)

== [[Бауыржан]] ==

Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Үлгі ==

Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
:Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05)
::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05)

== Жеке кеңістігімдегі мақалалар ==

Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05)

:Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05)
:::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05)

== Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау ==

Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05)

:Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05)
::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05)
::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... 
::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
:::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)

== Жою ==

Сәлеметсіз бе! &lt;s&gt;Асқар Алтынбекұлы Күлібаев&lt;/s&gt; осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05)
:дайын --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05)

== Біріктіру ==

Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05)
:жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05)

== Бетті уақытша жартылай қорғау ==

Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын.

Мерзімі - 1 ай.

Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 
1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз

[[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

== Мағынасыз мақала ==
Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05)

:Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, &quot;мақаланы жоя салыңыз&quot; деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== Мақала жойу ==

Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05)

:Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05)
::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
:::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)
::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05)

== беттің атын өзгертпей туралы ==

сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз.
Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05)
::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ПозКарта ==

сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05)

== ескі өңдемеге қайтармау ==

Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Әсел Құрманбаева ==

Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

:Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
:::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05)
::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05)

== Бет жою ==

Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05)

:Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05)
::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05)
:::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05)

== Бет жою ==

&lt;s&gt;Нарын&lt;/s&gt; бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05)

:Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05)

== Стивенсон Роберт Льюис ==
Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05)
:Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05)

== Саддам Хусейн ==

Hello. 

There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg 

If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. 

Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05)

== Тілдер vs. Infobox Language үлгілері ==

Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған  Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? &quot;Тілдер&quot; үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05)

:кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05)

== Execution of Saddam Hussein ==
Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05)

== Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу ==

Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05)

== Ту үлгісін жасау ==

Кеш жарық! 
{{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05)

== Тәулік суреті ==

Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05)

:@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр.  Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05)
:::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05)
::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05)
:::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05)
:::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05)
::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05)
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот  елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05)

:жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05)

== Крем ==

Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&amp;diff=prev&amp;oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05)

:Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05)

== Me editing my user page ==

For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05)

== Өңдеу қателігі ==

Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05)

:Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі ==

Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]!

Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер:
''Еңбек Қызыл Ту''


Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. 

[[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05)

&lt;s&gt;:Жақсы&lt;/s&gt; Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05)

== Уикижобалар ==

Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде ==

Қайырлы күн, мырза!

[[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. 

Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05)

:Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05)
::Кеш жарық!
::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05)

== '''Уикипедия 25''' ==

Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05)

== Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика ==

Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05)

:@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05)
::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05)

== Орфографиялық қате ==

Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, &quot;Алма — жеміс&quot;. Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)

:[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05)
:::Сәлеметсіз бе. Сонда &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон өзені]]&lt;/nowiki&gt;&quot; емес &quot;&lt;nowiki&gt;[[Эйвон]]&lt;/nowiki&gt; өзені&quot;, яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)
::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05)

== Одиссейді жою ==
Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

:сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05)

== Айлық үлгілер ==

Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05)

:Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

== Бетті жою ==

Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)

:Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
:Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05)
::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05)
:::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)


== Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген ==
Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05)

:себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05)
::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Жедел жойылсын ==

Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05)

== Олимпиада ойындары туралы үлгі ==

Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05)

:'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді
:Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05)

== Администратор құқығынан айыру ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05)

== Панорама бостандығы ==

Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

:Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

== Жоққа шығару ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)

:Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Жоққа шығару ==

қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? &quot;Алфавит бойынша ...&quot; деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05)

:Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05)

== Бетті жою ==
{{жабық}}
@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)

:Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05)
:::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05)
::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
:::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05)
{{жабық-соңы}}

== Айдос Ғалымов туралы мақала ==

Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05)

== Жедел жою туралы ==

''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05)
:Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05)

== Мақаламдағы қателік ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

:Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05)

== үлгі ==

Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

:Дайын [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05)

== Шегіндіру ==

@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== CEE MEETING 2026 ==

Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05)

== Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар ==
Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05)

:Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05)
:: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05)
:::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05)
:::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05)
:::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05)
::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05)
:::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05)

== Мақалаларды рұқсатсыз жою ==

Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05)

:Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05)
::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05)
:::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05)
::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05)
:::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05)

== Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз ==

Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді.

Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын.

Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05)

== Жоюға ұсыныс==
Ассалаумағалейкүм! &lt;s&gt;Атырау облысындағы жоғалған отбасы&lt;/s&gt; деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05)

*Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05)
:Жақсы

== Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. ==
Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05)

== Сурешілер ==
Сәлеметсіз бе, Kasymov!

Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер.

Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын.

Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
:Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)
::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05)

== сурет музейі және суретшілер ==
Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

:Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі.  Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05)

== Әбді Омаров мақаласы туралы ==
Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05)

== О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] ==
Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:You keep interpreting users making small edits to the article as &quot;someone reviewed my article&quot; – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&amp;action=history&amp;date-range-to=&amp;tagfilter=client-automatic-update&amp;offset=&amp;limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05)
::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05)

== Сұрақ ==
Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05)

:Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05)

== Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. ==
Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

:Сәлеметсіз бе! Сізге ескертуге ұмытып кетіптім. Сіз сол орыс тілінен аудара салып, ары қарай қазақ тіліне бейімдемейді екенсіз. Сол тілдің 100 көшірмесі не пайда? Ресейдің бізге қандай қатысыс бар, қателеспесем тіпті мақаланың атауына орыс тілің дереккөздері көрсетілген. Бізде қазақ тілінде осылай аталады деген сілтемелер болу керек. Соңғысы 1 ақ рет өңдегенсіз, яғни ешқандай күш пен ойды жұмсағанға ұқсайсыз, санаттары мен үлгілері дұрыс қойылмаған [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:54, 2026 ж. қазанның 31 (+05)

== Сәлеметсіз бе!  ==
Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05)

== Қазақ баспасөзінің тарихы ==
Мына мақаланы жоюдың себебі қандай??? --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 10:56, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>j1vb75nsom03jwitw0i391msp4tmhlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Швейцар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134872</id>
    <revision>
      <id>3689592</id>
      <parentid>3688921</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9472" sha1="q8uk24ykudyb44hvsevnair4e1pn02m" xml:space="preserve">{{біріктірілсін|Портье}}
[[File:Valet.jpg|thumb|right| Швейцар]]

'''Швейцар''' ({{lang-de|Schweizer}} ({{lang-pl|szwajcar}}) – «Швейцария тұрғыны» деген мағынаны білдіреді) – есік алдында тұрып қонақтарды қарсы  алатын адам. Әдетте қымбат [[мейрамхана]]лар мен [[Қонақ Үй|қонақүйлерде]] және бизнес орталықтарында қызмет атқарады. XVIII ғасырларда [[Қонақ Үй|Ресейге]] көптеген швейцариялықтар қоныс аударып, біразы қонақүйлерге үй қызметшісі болып жұмысқа орналасады. Осыған орай қонақүйлерде қызмет атқаратын адамдарды швейцар деп атау қалыптасып,  «швейцар» термині кәсіптің түрі ретінде таныла бастайды. Швейцардың міндеті – келушілерге есік ашу, сонымен қатар жүктерін лифтке немесе көлікке дейін апару, такси шақыру т.б.&lt;ref&gt;Г. П. Цыганенко Этимологический словарь русского языка&lt;/ref&gt;

'''Швейцар''' - қонақ үйге келетін қонақтарды есік алдында күтіп алатын қызметкер. Ол әдетте қонақ үйлер, қымбат [[мейрамхана]]лар мен [[БИЗНЕС ОРТАЛЫҚ|бизнес-орталық]]тарда болады&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;http://ru.wikipedia.org&lt;/ref&gt;.
'''[[Қонақ үй]]дің''' '''швейцары''' өте үлкен [[жауапкершілік]]ке ие - ол [[қонақ]]тарды күтіп алады. Осы швейцарлардың көрсеткен [[қызмет]]інен келген қонақтардың қонақ үй жайлы оң не теріс әсерде қалатыны басталады. Сондықтан да, оларды &quot;қонақ үйдің [[жан]]ы&quot; деп те атайды. &quot;Швейцар&quot; атауы [[Ватикан]] қаласындағы [[Рим папасы]]н күзететін [[гвардия]] атына байланысты қойылды дейді. Тек кейбір қонақ үйлерде швейцар мен [[АДМИНИСТРАТОР|администратор]] қызметі бір адамға жүктеледі. Ірі қонақ үйлерді бұл екі қызмет түрі қатаң бөлініп, белгілі бір жауапкершіліктері мен қызметтерге ие болады. 3*  және одан да жоғары жұлдызды қонақ үйлердің көбісі швейцарларды екі кезекке шақырады: күндізгі және түнгі. Потенциалды швейцарларға қойылатын талаптарға негізінен, белгілі бір жас аралығы мен зиянды қасиеттерінің болмауын жатқыздырады. Қонақ үй желілерінде сонымен қатар олар ағылшын тілін өте жоғары дәрежеде білуі керек. Швейцар мен [[КҮЗЕТУШІ|күзетуші]] деген екі қызметті шатыстырмауға тырысу керек: әрине швейцар [[ФОЙЕ|фойе]]дегі қажетсіз қонақтардың болмауын қадағалайды, дегенмен оның негізгі маңызды қызметі ретінде қонақтарды күтіп алу болып табылады&lt;ref&gt;http://www.hotres.ru== {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Профессионалдық функциялары==

Швейцар функцияларына келген қонақтарға есік ашу мен тұрушылардың санын реттеу мен оларға келген жүктер мен заттарды жеткізіп отыру болып табылады. Сонымен қатар, ол өзге де көптеген қызметтерді жүзеге асыра алады: мысалы, тұрушыға оның жүгін машинаға немесе таксиге дейін жеткізіп беру және т.б. Қазіргі заманда кез-келген мейрамхана не қонақ үйде міндетті түрде швейцар қызметі бар, және оған деген сұраныс тек жыл сайын өсуде.

==Швейцар білуі қажет==

[[File:HK Disneyland Hotel Bellboy 手推車 Porter.jpg|thumb| Швейцар жүк тасуда]]

*  белгілі бір [[кәсіпорын]]ға [[КЕЛУШІ|келуші]]лерге қызмет көрсетуді;

*  белгілі бір кәсіпорындағы  бөлімдер, секциялар мен сату орындарының  орналасуын;

*  [[ТАКСИ|такси]], [[милиция]], [[ЖЕДЕЛ ЖӘРДЕМ|жедел жәрдем]], [[ӨРТ СӨНДІРУ|өрт сөндіру]] және т.б. номерлерін білуі;

*  қоғамдық тамақтану, сту орындарының және т.б. жақын маңда орналасқан кәсіпорындарды білуі;

*  өртке қарсы құралдар, [[СИГНАЛИЗАЦИЯ|сигнализация]] мен оларды пайдалана алуы;

*  [[темір]]ден жасалған [[бұйым]]дарды тазалау қабілеті.

==Құқықтары==

[[File:HK Disney's Hollywood Hotel Bellboy porter n Green Taxi.JPG|thumb| Швейцар такси қасында]]

*  Швейцар өзінің қол астындағыларға белгілі бір туындаған мәселе бойынша тапсырмалар беруге құқығы бар;

*  Швейцар өндірістік сипаттағы тапсырмалардың орындалуын қадағалауға және қызметкерлердің жұмысын бақылауға құқығы бар;

*  Швейцар өзіне немесе өзінің қол астындағы [[қызметкер]]лердің жұмысына қажетті материалдар мен мағлұматтарды алуға құқығы бар;

*  Швейцар өзге қызметкерлермен өзінің қызметіне байланысты сұрақтарға жауап алуына құқығы бар;

*  Швейцар өзінің [[бөлімше]]сіне қатысты кәсіпорын басшысының қабылдаған жобаларына қатысуға және оларды көруге құқығы бар;

*  Швейцар кәсіпорын басшысына болған бұзушылықтар мен жетіспеушіліктер жайлы хабарлауға құқығы бар;

*  Швейцар ерекше қызмет жасаған қызметкерлерді мадақтау не [[ереже]]лерді бұзған қызметкерлерге шара қолдану жайлы да хабар етуге құқығы бар.

==Жауапкершіліктері==

*  Швейцар өзінің қызметтерінің орындалу не орындалмауына білгілі бір жауапкершілік артады;

*  Берілген кәсіпорынның қызметіне қайшы келетін іс-әрекеттер үшін жауапкершілік артады;

*  Басқа жұмысқа ауысқан жағдайда швейцар барлық қызметтерді оның орнын басқан адамға, не ондай адам әлі табылмаған жағдайында өзінің тікелеі [[БАСШЫ|басшы]]сына тапсыруға міндетті;

*  Швейцар өзінің қызметін жүзеге асыру кезінде заңға қайшы жасалған барлық іс-әрекеттерге жауапты;

*  Швейцар материалдық зиян келтіргені үшін жауапты;

*  Швейцар қонақ үйдегі коммерциялық [[құпия]] мен жасырын қалуы тиіс мағлұматты сақтауға міндетті;

*  Өртке қарсы қауіпсіздік пен ішкі тәртіптің сақталуына жауапты болады&lt;ref&gt;http://di.as-volga.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104172825/http://di.as-volga.com/ |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;.

==Қазіргі заманғы швейцар==

Нью-Йорк қаласының лифтшілері мен швейцарлар кәсіподақ мүшесі болып табылады. 1991 ж. олар өте кең көлемде ереуіл ұйымдастырып, оның тағы бір толқыны 1992 ж. бола жаздады.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Халықтар]]

[[de:Pförtner]]
[[en:Doorman (profession)]]
[[es:Portero]]
[[fi:Vahtimestari]]
[[sv:Vaktmästare]]</text>
      <sha1>q8uk24ykudyb44hvsevnair4e1pn02m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ технологиялық ауыл шаруашылық техникасын пайдалану және жөндеу ғылыми-зерттеу институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156282</id>
    <redirect title="Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты" />
    <revision>
      <id>3689669</id>
      <parentid>2438704</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>78348</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="192" sha1="rjnblhs6ypv38ohq75runml437atuod" xml:space="preserve">#REDiRECT [[Қазақ ауыл шаруашылығы техникасын пайдалану және жөндеу технологиялық ғылыми-зерттеу институты]]</text>
      <sha1>rjnblhs6ypv38ohq75runml437atuod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әскери коммунизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184293</id>
    <revision>
      <id>3689736</id>
      <parentid>3602639</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Әскери коммунизм саясаты]] бетін [[Әскери коммунизм]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3602639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4059" sha1="hj7q8bbs71zrnuo0m3ni0zmib0xysky" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды.

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>hj7q8bbs71zrnuo0m3ni0zmib0xysky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689740</id>
      <parentid>3689736</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3689740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="hbn3mmlah2cf6zo1d9qxq27ei9thtxl" xml:space="preserve">{{Дереккөздер жетіспейді}}
'''Әске­ри ком­му­низм''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды.

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>hbn3mmlah2cf6zo1d9qxq27ei9thtxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли ибн Әбу Талиб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185560</id>
    <revision>
      <id>3689419</id>
      <parentid>3561420</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57989-72</username>
        <id>187811</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әли  бин Әбу Талиті өлтіру */</comment>
      <origin>3689419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43350" sha1="34rhgpkkoc9q3bfrkpstymstmg46fo2" xml:space="preserve">{{Сахаби
 |Есімі                  = Әли ибн Әбу Талиб 
 |Шынайы есімі           = {{lang-ar|علي بن أبي طالب}}
 |Туған күні           = 15.09.600
 |Туған жері           = [[Қағба]], [[Мекке]]
 |Қайтыс болған уақыты   =24.01.661 
 |Қайтыс болған жері     = [[Куфа]], [[Ирак]]
 |Ғылыми аясы            = Араб әдебиеті
 |Жерленген орны         = [[Наджаф]], [[Ирак]]
 |Жұбайы                 = [[Фатима (Аллаһ расулының қызы)]]
 |Ұлдары                 = • [[Мухсин ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Хасан ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Хусайн ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Хилал ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[әл-Аббас ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Абдуллаһ ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Джафар ибн Әли]]&lt;br /&gt;• [[Усман ибн Әли]]&lt;br /&gt;• Убайд Аллаһ бин Әли &lt;br /&gt;• Әбу Бәкр бин Әли&lt;br /&gt;• [[Мұхаммад ибн әл-Ханафия]]&lt;br /&gt;• Умар бин Әли
 |Қыздары                = • [[Зайнаб бинт Әли]]&lt;br /&gt;• [[Умм Күлсім бинт Әли]]
 |Ұлты                   = [[Арабтар|Араб]]
 |Жұмыс орны             = 
 |Ислам тарихы           = 
 |Шайқастары             = Хайбар шайқасы, Табук шайқасы, Бадр шайқасы, Ухуд шайқасы, Хунайн шайқасы, Бассара шайқасы, Сиффин шайқасы, Қарбала шайқасы
 |Негізгі жетістіктері   = 
 |Ол тұралы айтылды      = &lt;small&gt; • '''Әбу Тураб'''&lt;br /&gt;• '''Муртаза'''&lt;br /&gt;&quot;Таңдаулы және шүкір етуші&quot;&lt;br /&gt;• '''АсадАллаһ'''&lt;br /&gt;&quot;Аллаһ тағала арыстаны&quot;&lt;br /&gt;• '''Хайдар''' &lt;includeonly&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;/&gt; Even staffs in the [[Divan]] of Umayyad recited Ali's sermons to improve their eloquence.&lt;ref&gt;&quot;حفظت سبعين خطبة من خطب الاصلع ففاضت ثم فاضت ) ويعني بالاصلع أمير المؤمنين عليا عليه السلام &quot; [http://www.rafed.net/books/turathona/5/ts2.html مقدمة في مصادر نهج البلاغة] {{dead link|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Уикидәйек              = 
 |Уикиқайнар             = 
|Суреті=Alī.png}}{{Ислам}}
'''Әли ибн Әбу Тәліп әл-Құраши''' ({{lang-ar|علي بن أبي طالب}} [[Халықаралық фонетикалық әліпби|[ʕaliː ibn ʔæbiː t̪ˤɑːlib]]]; [[15 қыркүйек]] [[600]] — [[24 қаңтар]] [[661]])&amp;nbsp;— [[Мұхаммед]] пайғамбардың [[немере]] інісі, күйеу баласы, сахабасы, төрт халифаның төртіншісі ([[656]]—661). Исламды алғаш қабылдаған балалардың қатарынан. Али 656 жылдан 661 жылға дейін [[Халифа]] болған. Ол шииттерге де, сунниттерге де саяси және діни жағынан маңызды тұлға есептеледі.&lt;ref&gt;[http://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%84%D9%8A_%D8%A8%D9%86_%D8%A3%D8%A8%D9%8A_%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8 Араб википедиясы]&lt;/ref&gt;

Әли Меккеде туған кісі. Ол [[Мұхаммед]]тің  пайғамбардың туған ағасы Әбу Тәліп пен оның әйелі Фатима бинт Асадтың баласы.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/aliIbnAbiTalibr2Vol.Set|last=Sallabi|first=Dr Ali M|title=Ali ibn Abi Talib (volume 1)|date=2011|pages=52–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;Sahih Muslim, Book 21, Hadith 57.&lt;/ref&gt;  Әли ислам дінін алғаш қабылдаған ер адамдардың бірі саналады,&lt;ref&gt;Kelen 2001, 29бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Watt 1953, xii&lt;/ref&gt;  ал кейбір дінтанушылар оны алғашқы мұсылмандардың бірі, тіпті бірінші мұсылман деп те атайды.&lt;ref&gt;https://www.al-islam.org/brother-prophet-muhammad-imam-ali-mohamad-jawad-chirri/4-first-muslims#f_1e0fbce4_5 The First Muslims www.al-islam.org Retrieved 23 November 2017&lt;/ref&gt;  Алғашқы кезеңде ол Мұхаммед пайғамбарды қорғап&lt;ref&gt;cite book Razwy Sayed Ali Asgher A Restatement of the History of Islam &amp; Muslims 72б.&lt;/ref&gt;,  жаңадан қалыптасып келе жатқан мұсылман қауымының барлық соғыстарына қатысқан. Мәдинаға қоныс аударғаннан кейін Әли Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатимаға үйленеді.&lt;ref&gt;Britannica&lt;/ref&gt;  656 жылы Осман ибн Аффан халифаны өлтірілгеннен кейін, &lt;ref&gt;Ashraf (2005), pp. 119-120бет. Madelung (1997), pp. 141-145бет.&lt;/ref&gt; Мұхаммедтің жақтастары Әлиді халифа болуға шақырады. Әлидің билігі кезінде араб қоғамында ішкі соғыс басталды. 661 жылы ол Куфадағы мешітте намаз оқып тұрған кезде [[Харижилік|Харижилердің]] бірінің шабуылына ұшырап, екі күннен кейін қайтыс болды..&lt;ref&gt;Lapidus 2002. 47бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Holt Lambton Lewis 1970. 70–72бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tabatabaei 1979. 50–75бет and 192бет.&lt;/ref&gt;

== Имам Әли ==
Негізгі аты – Әли ибн Әбу Тәліп ибн Әбдүл Мүттәліп ибн Хишам ибн Әбди Манап ибн Құсайи ибн Киләб ибн Мүррә ибн Кағб Лүей әл-Құрайыши әл-Хашими. Ол – хижрадан жиырма жыл бұрын дүниеге келген, Пайғамбардың ағасы Әбу Тәліптің шаңырағындағы кенже ұл. Хазірет Әли төрт ұл мен тоғыз қыздың әкесі. Бұлардың арасындағы Пайғамбардың “олар менің дүниеде иіскеп сүйген екі райханым” деген ұлдары Хасан мен Хұсейн, қыздары Зейнеп пен Үммүгүлсім Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатиманың құрсағынан шыққан. Фатиманың көзі тірісінде ол екінші рет үйленбеген.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 103-бет.&lt;/ref&gt; 

=== Сунниттердің көзқарасында ===
Мүминдердің әміршісі, Жәннатпен сүйіншіленген он сахабаның бірі, Пайғамбардың күйеу баласы, Аллаһтың арыстаны, ғылым қаласының қақпасы ретінде танылған төртінші халифа.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Оның шыншылдығы, батырлығы, Расулаллаһқа жақындығы, тақуалығы мен парасаттылығы кейінгі ұрпаққа өнеге. Бойындағы өшпес иманы мен мұқалмас жігері жағынан да сахабалардың арасында орны ерекше. Пайғамбардың ғұмыр кешкен уақытындағы маңызды соғыстарға қатысып, сайыпқыран батырлықтың үлгісін көрсетті. Пайғамбарымызды жанындай жақсы көрді. Аллаһ елшісі дүние салғаннан кейін де хазірет Әли бүкіл ғұмырын Исламды жаю және сақтау жолында жұмсап, кейінгі ұрпаққа қызыға қарап, тамсана тыңдар тарих қалдырды.

=== Шииттердің көзқарасы бойынша ===
{{main|Шииттер}}
Шииттердің көзқарасы бойынша Әли имам болып есептеледі. Ол терминде имамия деп аталады. Исламдағы шииттік бағыт Мұхаммед пайғамбардың жалғыз мирасқоры, мұсылман уммасын басқаруға лайықты имам ретінде төртінші “тақуа халиф” Әли мен оның ұрпақтарын ғана мойындайтын бағыт.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; “Шиа” араб тілінен аударғанда топ, партия, жақтаушылар, көмекшілер деген мағынаны білдіреді.&lt;ref&gt;ИСЛАМДАҒЫ ШИИТТІК БАҒЫТ-Нағима БАЙТЕНОВА, филос. ғ.д., профессор, Сұлтанмұрат Абжалов, дінтану магистрі.&lt;/ref&gt; 
Имамия - имамдылықты және он екі имамға сенуді діннің негізі деп санап, Хазірет Пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейін Хазіреті Әли мен оның ұрпағының имамдар екенін қабылдаған мазһаб. Бұл мазһабтың көзқарасы - Хазіреті Әли мен оның ұрпағының имамдар екенін қабылдау болып табылады. Бұл мазһабтың көзқарасы бойынша Хазіреті Әли және оның он екі ұлы мен немерелері Аллаһтың аяттары және Хазіреті Пайғамбарлық өсиетімен имам болып тағайындалған.&lt;ref&gt;Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Dhulfiqar.png|thumb|right|250px| Аңыз бойынша Әлидің &quot;Зүлфұқар&quot; айыр қылышы]]


== Лақап аттары ==
* Уәлиуллаһ, (Арабша: '''ولي الله'''), Мағынасы: Аллаһтың досы.&lt;ref&gt;الإمامة وأهل البيت ج 2 - [[محمد بيومي مهران]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;آية الولاية&quot;&gt;[http://www.al-kawthar.com/husainia/ali4.htm إمامة أمير المؤمنين عليه السلام في القرآن الكريم]&lt;/ref&gt;
* Хайдара, (Арабша: '''حيدرة'''), Мағынасы: арыстан. .&lt;ref name=&quot;موقع الإمام الشيزاري&quot;&gt;[http://www.alshirazi.com/compilations/islamiceducation/nahnowalimamali/1.htm#10 الاسم الشريف والكنية المباركة]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;المناقب&quot;&gt;المناقب: ج3، ص106، فصل في تسميته بعلي والمرتضى وحيدرة وأبي تراب&lt;/ref&gt;
* Әл-Мұртада, (Арабша: '''المرتضى''') &lt;ref name=&quot;المناقب&quot;/&gt;
* Әмирул Мүминин, (Арабша:  '''أمير المؤمنين'''), Мғынасы: мұсылмандардың басшысы.&lt;ref&gt;[http://usolaldin.org/MOALFAT/QURAN/JOZ3/fq3-3/394.htm القرآن الكريم ورواية المدرستين ج3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021045054/http://usolaldin.org/MOALFAT/QURAN/JOZ3/fq3-3/394.htm|date=2014-10-21}} للسيد [[مرتضى العسكري]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dalilulhaq.com/faq/questions.php?sid=63&amp;qid=2584 لقب أمير المؤمنين] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200316144520/http://www.dalilulhaq.com/ |date=2020-03-16 }}&lt;/ref&gt;
* Яғсуб әл-Мүминин немесе Яғсубуд дин, (Арабша:  '''يعسوب المؤمنين''' و'''يعسوب الدين'''), Мағынасы:&lt;ref name=&quot;موقع الإمام الشيزاري&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;كنز العمال&quot;&gt;سماه الرسول بهذا كما ورد في كتب الفريقين ولكن ضعفها أهل السنة [[كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال]] - [http://www.al-eman.com/IslamLib/viewchp.asp?BID=137&amp;CID=370 حرف الفاء] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203083755/http://www.al-eman.com/Islamlib/viewchp.asp?BID=137&amp;CID=370 |date=2010-12-03 }}&lt;/ref&gt;
* Әл-Садиқ Әкбар, (Арабша:  '''الصديق الأكبر'''), Мағынасы: Сенімді.&lt;ref name=&quot;كنز العمال&quot;/&gt;
* Әл-Фаруқул Ғазим, (Арабша: '''الفاروق الاعظم'''), Мағынасы: Жақсылық пен жамандықты айырушы.&lt;ref name=&quot;كنز العمال&quot;/&gt;
* Бәбә Мәдинәтул Ғилм, (Арабша:  '''باب مدينة العلم'''), Мағынасы: Ғылым қаласының есігі. Шиғалара осылай атайды. Суюти өзінің (Тарихул Хулафа&quot; кітабында: &quot;Бұл Хасанның лақабы деп жазған.&lt;ref&gt;تاريخ الخلفاء للسيوطي - باب علي بن أبي طالب - فصل في الأحاديث الوارده في فضله&lt;/ref&gt;. Дегенмен сәләфилер бұл лақабты жоққа шығарады.&lt;ref&gt;« موضوع» (سلسلة الأحاديث الضعيفة6/518 ح رقم2955).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ذكره الحافظ عن جابر مرفوعا. ثم قال « الحديث منكر» (لسان الميزان1/197).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;(7/165) من الميزان يصف الذهبي الخبر بأنه باطل.&lt;/ref&gt;
* Уәлидул Кағба, (Арабша: '''وليد الكعبة'''), Мағынасы: Кағбада туған. Кейбір деректер бойынша Әли Кағбада туған.
* Шәһидул михраб. (Арабша: '''شهيد المحراب'''), Мағынасы. Михраб шейіті. Михрабта, намазда өлтірілгендігі үшін осылай аталған.

=== Күнйясы ===
Күнйя - араб сөзі, лақаб ат секілді, дегенмен бір адамның ұл-қыздарының есімдерінің алдына әкесі яғни &quot;Әбу&quot; деген сөз қосылып айтылуы. Мысалы: Әбу Хасан, Әбу Тураб.
* Әбу Хасан, (Арабша: أبو الحسن)
* Әбу Тураб, (Арабша: أبو التراب)
* Әбү Сабтин, (Арабша: أبو السبطين)
* Әбул Хасанайн, (Арабша: أبو الحسنين)
* Әбур Райханатайн, (Арабша: أبو الريحانتين)

== Әлидің отбасы ==
'''Әлидің отбасы - бауырлары бесеу және бірнеше әйелдері болған,''' &lt;ref&gt;[http://islamport.com/d/3/tkh/1/16/226.html әл-Бидәйә уән Ниһәйә кітабы. Ибн Касир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817235230/http://islamport.com/d/3/tkh/1/16/226.html |date=2017-08-17 }}&lt;/ref&gt; Әкесі '''Әбу Талиб ибн Әбдүлмүттәліп''', Анасы '''Фатима бинту Әсәд'''

=== Бауырлары ===
Әлидің үш ағасы және екі әпкесі болған.
# Талиб ибн Аби Талиб
# Жағфар ибн Аби Талиб
# Ғақил ибн Аби Талиб
# Үммү Һәни
# Жимана бинту Аби Талиб

=== Әйелдері ===
==== Фатима әз-Заһра ====
Фатима әз-Заһра - Мұхаммед пайғамбардың қызы.

Фатимадан көрген ұл-қыздары:
# Хасан ибн Әли
# Хусейн ибн Әли
# Мухсин ибн Әли (Болмаған деген деректер де бар)
# Зәйнәб бинту Әли
# Үммүкүлсүм бинту Әли

==== Фатима бинту Хизам ====
Үммүл Бәнин Фатима бинту Хизам ибн Халид әл-Киләбийя

Үммүл Бәниннен көрген балалары:
# Аббас ибн Әли
# Осман ибн Әли
# Жағфар
# Абдуллаһ
Барлығы Кербала шайқасында өлтірілген.

==== Ләйлә бинт Масғұд ====
Ләйлә бинту Масғұд ибн Халид әт-Тәмими

Ләйләден көрген балалары:
# Үммү Әби Бәкі (Кербала шайқасында өлтірілген)
# Ұбайдуллаһ (Мұхтар әл-Сақафидің қолынан қаза болған)

==== Әсмә бинт Ғамис ====
Әсмә бинт Ғамис әл-Хасғасиден:
# Үммү Яхйя
# Ғаун

==== Үммү Хабиба ====
Үммү Хабиба бинт Зәмға ибн Бахр әл-Тәғләбийядан:
# Үммү Омар
# Рұқайя

==== Үммү Сағид ====
Үммү Сағид бинт Ғаура ибн Масғұд әл-Сақафийя
# Үммү Рәмлә әл-Кубрә
# Үммүл Хасан

==== Имрул Қайстың қызы ====
Бинту Имрул Қайс ибн Ғади ибн Аус әл-Кәлбиден бір қызы болған. Ол қыз сәби кезінде қайтыс болып кеткен. Имрул Қайс арабтардың атақты ақын, әдебиетші, жыршысы болғын.

==== Үмәма ====
Үмәма бинт Аб әл-Ас ибн Рабиғ әл-Ғабшамия (Абдуш Шәмс, Құрайш тайпасынан болған). Анасы Мұхаммед пайғамбардың қызы Зәйнәб. Үмәмамадан Үммү Мұхаммед әл-Аусат туған.

==== Хәулә бинт Жағфар ====
Хәулә бинт Жағфар ибн Қайс әл-Ханафия

== Балалық шағы ==
“Аллаһтың арыстаны” Әли көп балалы отбасында дүниеге көзін ашты. Әкесі Әбу Тәліптің олардың барлығын бірдей асырап-сақтауға жағдайы келмегендіктен, ол Пайғамбарымыздың (с.а.с.) бақытқа толы, нұрлы отбасында өсті. Мұхаммед пайғамбар жанындай жақсы көрген көкесі Әбу Тәліпке көмектесу үшін басқа ағайын бауырларымен кеңесті. Олар тілектерін көкесіне білдіріп, балаларының кейбіреулерін өздерінің қарауына беруді ұсынды. 

Әбу Тәліп: 

– Балаларымның арасынан қалағандарыңды алыңдар, бірақ Ақилді өзіме қалдырыңдар, – деп, олардың тілектерін қабыл етті. 

=== Пайғабардың қолында ===
Әлиге тағдыр тамаша сыйын тарту етіп, оны Пайғамбар өз қарауына алды. Ол кезде Әлидің әлі бес жасар бала кезі. Бұл – баланың нағыз тәрбиеленуге ыңғайлы, қалай бағыт берсең солай жүріп, жақсылыққа, ізгілікке тән нәрселерді бойына суды құмдай сіңірер таза шағы. Тап осындай кезеңде Пайғамбардың нұрлы шаңырағында тәрбиеленуі оны қараңғылық дәуірінің жаман індеттерін бойына жұқтырудан аман алып қалды. Сол замандағы арабтардың табынып жүрген пұттарына табынбай, өмірін тура жолдан жаңылыспай өткізуге себепкер болды. Бұл ол үшін көктен тілегені жерден табылған үлкен бақыт еді.

=== Балалардан алғаш мұсылман болған Әли ===
Тарихшылардың берген мәліметтеріне қарағанда, баһадүр Әли тоғыз немесе он жасында мұсылман болған. Исламды қабылдауы төмендегі оқиғаға байланысты: Бір күні Әли Пайғамбарымыз (с.а.с.) бен Хадиша анамыздың (р.а.) намаз оқығандарын көріп, таңырқай қарап, “бұл не өзі?” деп сұрайды. Пайғамбар: “Бұл – Аллаһтың пайғамбарлар арқылы жіберген діні. Сені еш ортағы жоқ бір Аллаһқа иман келтіруге, Лат пен Ұзза пұттарына бас имеуге шақырамын”, – деп, оны Исламды қабылдауға үндеді.

– Бұл жайлы мен әлі ешнәрсе естіген емеспін, мұны жақсы білмеймін. Әкеммен ақылдаспай тұрып ешнәрсе дей алмаймын, – деп, Әли ойлануға мұрсат сұрайды. Алайда Пайғамбар ол кезде дінді ашық түрде жариялауды бастамағандықтан, мұны басқалардың естігенін қаламай:

– Ей, Әли, [[мұсылман]] болмасаң да мұны жасырын ұста. Ешкімге айтпа, – дейді. Түні бойы кірпік айқастырмай шыққан оның жүрегі Исламға жылынып, ертесі күні таң атысымен Пайғамбарымызға (с.а.с.) барып:

– Кеше мені нені қабылдауға шақырған едіңіз? – дейді Әли толқып...

Пайғамбар:

– Аллаһтан басқа тәңірдің жоқ екендігіне, құлшылыққа Аллаһтың ғана лайық екендігіне куәлік ет. Лат пен Ұзза пұттарынан бас тарт. Аллаһқа ешқандай серік қоспа! – дейді&lt;ref&gt;Кандыхләуй, 1, 66 .&lt;/ref&gt;. Сол сәттен бастап Әли (р.а.) Исламды қабылдады. Ол Хадишадан кейін Исламды алғаш қабылдаған адам бақытын иеленді. Ес біліп етек жапқалы Пайғамбарымыздың тәрбиесінде өскен Әлидің (р.а.) пәк көкірегі өзге түгіл өзіне пайдасы жоқ пұттарға табынудан аман қалды.

== Ер жеткен соң ==
Бала кезінен мұсылмандықты қабылдаған жау жүрек Әли өмірінің соңына дейін Ислам жолында табандылық пен шынайылық, Аллаһқа деген иманының беріктігі мен Расулаллаһқа деген сүйіспеншілігінің асқан үлгісін көрсетті.

=== Мединаға һижрет етуі ===
Мұхаммед пайғамбар һижрет еткен түні, Аллаһ елшісін өлтіруге бел буған мүшріктерді жаңылту үшін басына төніп тұрған қатерге қарамастан, Расулаллаһтың төсегіне жатудан қаймықпады. Пайғамбар Әлиді қалдыру себебі, Меккедегі кейбір адамдардың аманаттарын қайтарып беру болатын. Бұл – Пайғамбарыдың қаншалықты сенімді әрі пайғамбарлық ісінде қаншалықты шынайы болғандығының айғағы. Жаулары өзін өлтірудің қамын жасап шарқ ұрса да, ол өміріне төнген қатерге қарамастан аманатты иелеріне беруді ойлайды.&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 106-бет.&lt;/ref&gt;
Хазірет Әли һижрет еткен кезінде 23 жаста болатын. Бұл адамның келешек өміріне жоспарлар құрып, өз ғұмырының қызықты әрі мағыналы өтуі үшін қадам жасайтын бұла шағы. Өмірдің осындай тәтті кезінде мұндай қатерлі іске бел буу кез келгеннің қолынан келе бермейді. Арыстан жүрек Әли мұны үлкен қуанышпен қабылдап, Аллаһ расулы үшін жанын беруге әрдайым дайын екенін көрсетті. Ол үш күн бойы Меккеде қалып, аманат иелеріне аманаттарын таратып бергеннен кейін ғана анасы Фатима, Аллаһ расулының кенже қызы, көзінің нұры – Фатима және бірнеше кісімен бірге Мәдинаға қарай бет алды. Күндіз жасырынып, түнде жол жүріп Мәдинаға таяу маңдағы Құбаға жетті. Сол жерде Аллаһ расулымен қауышты. Пайғамбар Әлиді қасына шақыртты. Ұзақ жол жүруден аяғы қажалып, жара болды. Аяғындағы жаралары еркін жүруіне мүмкіндік бермегендіктен Пайғамбардың өзі Әлидің қасына келді. Аяғындағы асқынған жараларды көргенде, мейірімділік Пайғамбары көз жасына ие бола алмады. Шипалы түкірігін оның жарасына жағып, дұға етті. Әлидің аяғындағы ауыр жаралар бірден пышақ кесті жазылып шыға келді.&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 107-бет.&lt;/ref&gt;

=== Әскер қатарына сұрануы ===
Мұсылмандар Әлиді оның алып тұлғасы, ержүрек жауынгерлік сипаты жайлы көп сыз етеді. Тәбук шайқасынан басқа Ислам үшін жасалған бүкіл шайқастарда ол аңызға айналарлық ерлік танытты. Тәбук соғысына Аллаһ елшісінің арнайы бұйрығы бойынша қатыспады. Әли тәрізді қас батырға Ислам жолында жасалған соғысқа қатыспау өте ауыр тиді. Іші қазандай қайнап, намыс тұла бойын өртеп:

– Ей, Аллаһтың Елшісі, мені бала-шаға мен қатын-қалаштың арасында қалдырып кетесіз бе? – деп сезімін ақтарған Әлиге Пайғамбар:

– Харунның Мұсаға өкілдік еткеніндей, сен де маған өкілдік еткің келмей ме? Өкінішке орай, менен кейін пайғамбар келмейді, – дегеннен кейін ғана көңілі сабасына түсіп, Пайғамбардың орнына өкіл болып, Мәдинада қалуға көнеді.&lt;ref&gt;Муслим, Фадаилу-с- сахаба:31.&lt;/ref&gt;

== Жорықтарға қатысуы ==
[[Сурет:Mohammad adil rais-Caliph Ali's empire 661.PNG|thumb|right|250px|Халифат Әлидің заманында 661 жыл]]
[[Сурет:First Fitna map blank.svg|thumb|right|250px|Фитна заманы. Халифат Мұғауия басшылығында (қызыл), Амра ибн әл-Аса (көк) және Имам Әли (жасыл).]]
[[Сурет:Meshed ali usnavy (PD).jpg|thumb|right|250px|Әл-Нәжәф мешіті. Алидің көмілген орны.]]
[[Сурет:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|right|250px|Мазари шарифтегі Көк мешіт, Мұндада Әлидің мазары бар деген болжам бар.]]

=== Бәдір шайқасында ===
Ислам тарихы тұрғысынан ең алғашқы және аса маңызды шайқас – Бәдір шайқасы. Бұл шайқаста мұсылмандар сан жағынан аз әрі соғыс тәжірибесі тұрғысынан да мүшріктерден әлсіз еді. Мұны мүшріктер жақсы білгендіктен, мүмкіндікті уыстан шығармай осы шайқаста мұсылмандарды бесікте тұншықтыру үшін жандарын салды. Бірақ, Аллаһтың құдіретімен иман толы жүректер мүшріктердің мысын басты. Бұл шайқаста Мұхаммед Пайғамбар Аллаһтан ат төбеліндей ғана Ислам жамағатын жер бетінен жоймауды, жеңіліске ұшыраса, Аллаһтың есімін әлемге жар салар ешкімнің қалмасын айтып тілек тіледі. Аллаһ оның тілегін қабыл етіп, бұл аз ғана жамағатты аман алып қалады.

Ерте уақыттарда әскерлер шайқасқа кіріспестен бұрын екі жақтың қас батырларының жекпе-жекке шығу салты кең тараған. Осы салт бойынша, мүшріктер араларынан Ұтба, Шәйбә және Ұтбаның ұлы Уәлид тәрізді жауынгерлерін ортаға шығарды. Бұларға қарсы шықпақшы болған ансардан үш кісіге олар: “біз Мәдинаның малшыларымен шайқаспаймыз, бізге өзімізге лайық адам шығарыңдар”, – деп тәкаппарланды.

Осыған орай Пайғамбар Аллаһтың арыстаны Хамза, хазірет Ұбайда және баһадүр Әлидің шығуын бұйырды. Жаужүрек Әли қарсысына шыққан азулы дұшпан Уәлидті әп-сәтте сілейтіп, хазірет Хамзаға көмектесті. Арыстандай айбарлы Хамза мен Ұбайда жарақаттанып қалса да, қарсыластарын жер жастандырады. Бұл жекпе-жек мұсылмандардың көңілдерін көтеріп, оларды жеңіске жетеледі.&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 108-бет.&lt;/ref&gt;

=== Ухуд шайқасында ===
Ухуд шайқасында арыстан жүрек Әлидің көрсеткен ерлігі Бәдірдегі ұрыста көрсеткен ерлігінен бір мысқал да кем емес. Бұл шайқаста мүшріктер Мұхаммед пайғамбарды өлтіріп, Ислам дінін жою үшін бар күшін салды. Әрине, жүрегі иманға толы, шейіттікті көксеген Әли, Хамза шейіт болған бұл шайқаста, Пайғамбардан екі елі айрылмай оны өз денесімен қорғады. Бұл шайқас жайлы хазірет Әли былай дейді: “Соғыстың барынша қызған шағында бір сәт Аллаһ расулын көзден жырақ етіп алдым. Өлгендердің арасынан іздедім, ол жерден таппадым. Сол сәтте өз-өзіме, “Ант етейін, Аллаһ расулы шайқастан қашпайды. Оны өлілердің арасынан да таппадым. Сірә, істеген істеріміз үшін Аллаһ наразы болып, оны өзінің жанына алды. Бұдан кейін мен үшін шайқасудан басқа абзалы жоқ” дедім. Сосын дұшпанға қарсы ұмтылдым. Олар өздеріне қарсы келе жатқанымды көріп, абдырап аралары ашыла бастаған кезде, Аллаһ расулының олардың араларында қалып кеткендігін көрдім”&lt;ref&gt;А. Куружан, 236.&lt;/ref&gt;.

=== Хайбар шайқасында ===
Хайбар шайқасында да Әли батырлығымен көзге түсті. Хайбар – Мәдинадан қуғындалған яһудилердің стратегиялық маңызы бар мекені. Яһудилер сол жерде бірігіп, мұсылмандарға қарсы күш жинауға тырысты. Бұған жол бермеу үшін Аллаһ расулы (с.а.с.) оларға қарсы қол жинап, Хайбарды қоршауға алады. Хайбар алынбай қоршау ұзаққа созылғанда Аллаһ расулы: 

– Ертең туды Аллаһ пен Оның Расулы жақсы көрген, ол да Аллаһ пен елшісін жақсы көретін араларыңдағы біреуге беремін. Аллаһ соның көмегімен жеңіске жеткізеді, – деді. Бұл сөз сахабаның арасында үлкен толқу тудырды. Бұл ардақты адамның кім болатындығын көбісі білуге құштар болып, түні бойы көз ілмеді. Әрине, Аллаһ расулының (с.а.с.) сүйіншілеген бұл адамның орнында болу әркімнің арман-тілегі ғой. Олар үшін Аллаһ пен Расулы разышылығына ие болу бүкіл салтанатты аяқтарының астына жайып салғаннан да қымбат болатын. Таңның атысын бәрі шыдамсыздана күтті. Көптен күткен сәт те келіп жетті. Аллаһ расулы туды алып келуді әмір етті. Ту әкелінген кезде ол Әлидің қайда екенін сұрады. Сахабалар оның көзінің ауырып жатқандығынан хабар берді. Пайғамбарымыз Әлидің келуін әмір етті. Пайғамбарлар мырзасы (с.а.с.) Әлидің көздерін сипап дұға еткенде, Аллаһ шипа беріп, көздері дерттен айықты. Аллаһ елшісі оған туды табыстап:
– Аллаһ саған жеңіс нәсіп еткенге дейін тоқтамай ұрыс сал, – деді.&lt;ref&gt;Муслим, Фадаилус- сахаба: 33-34&lt;/ref&gt;

Бас айналдырар бақытқа ие болған Әли Пайғамбары-мыздың (с.а.с.) ақ туын Хайбар қорғанына апарып тікті. Осы сәтте яһудилердің батыры Мәхраб әскерлерімен сыртқа шығып, мұсылмандарды жекпе-жекке шақырды. Бұған қарсы хазірет Әли шығып, оның басын кеудесінен қалпақтай ұшырды. Мұны көріп қуанған Пайғамбарымыз (с.а.с.):

– Қуаныңдар! Хайбардың алынуы жеңілдеді, – деді. Әскерлер қорғанға қарай лап қойды. Қалқанын қолынан түсіріп алған Әли қорғанның темір есіктерінің бірін жұлып алып, оны қалқан етті. Қақтығыс біткен соң Әли есікті жерге тастады. Бірақ бұл есікті сегіз адам жабылып көтере алмады.&lt;ref&gt;Табақат, 2:110-112; Инсануль ´уйюн, 2: 737.&lt;/ref&gt;

Жалаңтөс батыр Әлидің көрсеткен ерен ерліктері мен бірнеше күнге созылған қоршаудың нәтижесінде Хайбар алынды. 

=== Хандақ шайқасында ===
Ислам тарихындағы аса маңызды шайқастардың бірі – Хәндак шайқасы. Өйткені құрайыштар бұл шайқастан кейін өрескел зұлымдыққа толы шабуылдарын тоқтатуға мәжбүр болды. Мәдинадан шығып Мекке мүшріктеріне қосылған яһудилердің де арандатуымен тұтанған бұл шайқаста мүшріктер үлкен қол жинап, мұсылмандарды жер бетінен жоюды мақсат тұтты. Салман Фарисидің ұсынысы бойынша мұсылмандар қаланы қоршай ор қазып, өздерінен үш есе көп мүшріктерге қарсы шайқасты. Бұл шайқаста да жаужүрек Әли үлкен ерлік көрсетті. Ол мүшріктердің сапындағы арабтардың арасында “мың адамға татиды” деп танылған Амр ибн
Әбдууыдпен жекпе-жекке шықты. Исламның азулы дұшпаны Әбдууыд орды қарғып өтіп:

– Маған қарсы кім шығады? Сендердің сенімдерің бойынша шейіт болғанның баратын жәннаты қайда? Неге менің қарсыма біреуді шығармайсыңдар? – деп мысқылдап, менменсіп айқайлап, атын ойнақтатты. Бұған қарсы Әли шыдамай:

– Мен шығайын, ей, Аллаһтың елшісі, – дегенде Пайғамбарымыз (с.а.с.):

– Оның Амр екенін білмейсің бе? – деді. Хазірет Әли Аллаһқа және өзіне деген шексіз сеніммен:

– Амр болса, болсын, – деп оған қарсы шығып, өзіне қатты сенген өркөкірек мүшріктің жанын жәһаннамға жіберді.

Сонымен қатар Ардақты елші (с.а.с.) Әлиге Зүлфиқар қылышын сыйлады. Әли өмірінің соңына дейін осы қылышты жанынан бір елі тастамады.&lt;ref&gt;А. Куружан, 234-236.&lt;/ref&gt;.

== Халифалық кезеңі ==
Жүрегі иман нұрымен нұрланған, алып тұлға Әлидің (р.а.) халифа болып тағайындалуы Ислам тарихының ең күрмеуі көп күрделі кезеңіне сәйкес келді. Хазірет Осман шейіт етілгеннен кейін Ислам үмбеті басшысыз қалып қойды. Жан-жақтан анталаған бүлікшілер өздерінің ыңғайына бағындырып, ырқына көндіріп өз мақсаттарын жүзеге асыру үшін тез арада халифаның тағайындалуын талап етті. Халифалықты мойнына алуға ешкім тәуекел жасай алмады.&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 123-бет.&lt;/ref&gt;

Ақыр соңында, Ислам үмбетінің бірлігі үшін бұл қиын міндетті нар Әли өз мойнына алады. Бар ерікжігерін бүлікті тұншықтырып, бірлікті тірілтуге жанын салып, ақылы мен батырлығын және тәжірибесін қолданып бақты. Оның халифалығы кезінде Ислам тарихында кейінгі ұрпақтың әрқашанда қайғымен ескеалатын ішкі (Жәмәл, Сыффин) шайқастарын бастанөткізді.&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 125-бет.&lt;/ref&gt;

Оның халифалығы төрт жыл тоғыз айға созылды. Хижра жыл санағының қырқыншы жылы, Рамазан айының он жетісінде, жұманың таңында, таң намазын оқуға шыққан хазірет Әлиді харижит Абдуррахман ибн Мүлжәм улы қылышымен басынан жарақаттады. Соның салдарынан, алпыс үш жасында Әли де өтті дүниеден. Ислам үмбеті арыстан жүректі, даналық дариясы Әлисіз қалды...&lt;ref&gt;Саңлақ сахабалар. Алау Әділбаев. Алматы-2010ж. 128-бет.&lt;/ref&gt;

== Әли бин Әбу Талибді өлтіру ==


66-шы жылы 27-ші Рамазан айында, 661-ші жылдың 27-ші қаңтарына сәйкес келетін, Куфаның Ұлы мешітінде дұға еткен кезде Али Хариджит Абд-аль-Рахман ибн Мулжам шабуыл жасады. Хариджиттер үмбетті екіге бөлді деп санаған - Муавия және Әлиді өлтіруге бел буғаннан соң , Дамаскіге және Куфаға бет алды. Муавия мешітке келгенде оны өлтіруге ұмтылған хариджит ұсталып, ойын іске асыра алмады. Ал Әлиді 661 жылы рамазан айында, Куфада таң намазында , ӘбдіРахман иб Мулжам уланған қылышпен басына соққы жасады. Мүміндердің әміршісі келесі күні қайтыс болды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{Әділетті төрт халифа}}
{{Сахабалар}}

[[Санат:660 жылы туғандар]]
[[Санат:Әділетті төрт халифа]]
[[Санат:Мұхаммед жанұясы]]
[[Санат:661 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Сахабалар]]</text>
      <sha1>34rhgpkkoc9q3bfrkpstymstmg46fo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>KAZ.KZ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195923</id>
    <revision>
      <id>3689797</id>
      <parentid>3627481</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4126" sha1="ngfeub2wj9uf56k6pyqtvmek2qw3dgk" xml:space="preserve">{{Сайт
 |атауы          = KAZ.KZ
 |логотипі       = Kazkz.jpg
 |URL            = [http://kaz.kz kaz.kz]
 |скриншоты      = 
 |скриншот ені   = 
 |тақырыбы       = 
 |коммерциялық   = 
 |түрі           = [[Іздеу жүйесі|Іздестіру жүйесі]]
 |ұраны          = 
 |тіркелу        = 
 |тілдері        = [[Қазақ тілі|Қазақша]]  [[Орыс тілі|Орысша]]
 |кірушілер саны    = 
 |орналасқан жері   = 
 |иесі           = {{Flag|Қазақстан}}
 |авторы         = 
 |ашылды         = 16 желтоқсан [[2009]]
 |жабылды        = 
 |қазіргі статусы   = Белсенді
 |айналымы       = 
 |таза табысы    = 
 |телефоны       = 
}}
'''KAZ.KZ ұлттық акпаратты-іздестіру жүйесі''' — бұл [[Интернет]] желісінің ұлттық сегментіндегі қоғамға бағытталған ақпараттарға жедел кіріс механизмі. KAZ.KZ жүйесінің негізгі ерекшеліктері ақпараттарды көптілді іздеу (қазақша, орысша) және басқа ұлттық ақпараттық жүйелер мен мәліметтер базасымен интеграциялау болып табылады.

KAZ.KZ акпаратты-іздестіру жүйесі Интернет желісінің қазақстандық сегментінде және .KZ домендік аймағындағы веб-сайттарды құрамы бойынша [[іздеу]] жүргізеді. 
[[Іздеу жүйесі|Іздестіру жүйесі]] ақпараттық іздеу саласындағы ең жаңа жетістіктер негізінде құрылған және табылған нәтижелерді сұрыптаудың ерекше алгоритмдерін пайдаланады.

«KAZ.KZ ақпаратты-іздестіру жүйесі» жобасы Интернет желісіндегі қазақстандық сегментінің бірыңғай ақпараттық кеңістігін дамытуға жағымды ықпал етеді.

KAZ.KZ ұлттық акпаратты-іздестіру жүйесі 2009 жылдың 16 желтоқсанында ресми түрде іске қосылды.

== Сілтемелер ==
* [http://www.kaz.kz/ Ресми сайты]
* [http://tengrinews.kz/internet/186054/ Национальный поисковик Kaz.kz первым в СНГ получил поддержку многоязычного поиска]{{ref-ru}}
* [http://www.khabar.kz/rus/socium/V_Kazahstane_zapustili_novij_poiskovik_-_kaz_kz.html В Казахстане запустили новый поисковик - kaz.kz]{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110430132534/http://ca-news.org/news/668761 Поисковая система KAZ.kz выйдет на страны Центральной Азии]{{ref-ru}}
* [http://kaztrk.kz/rus/news/obschestvo/kaz_kz_vmesto_Gugla_i_Jandeksa.html Кaz.kz вместо «Гугла» и «Яндекса» ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210111912/http://kaztrk.kz/rus/news/obschestvo/kaz_kz_vmesto_Gugla_i_Jandeksa.html |date=2012-02-10 }} {{ref-ru}}
* [http://bolashak.kz/ru/news/single/470?month=3&amp;year=2011 Вопросы развития поисковой системы KAZ.kz обсудили в Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501030705/http://bolashak.kz/ru/news/single/470?month=3&amp;year=2011 |date=2011-05-01 }}{{ref-ru}}
* [http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=52153 KAZ.KZ бросает перчатку Yandex] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110502212124/http://www.express-k.kz/show_article.php?art_id=52153 |date=2011-05-02 }}{{ref-ru}}

[[Санат:Іздестіру жүйесі| ]]
[[Санат:2009 жылы пайда болған сайттар]]</text>
      <sha1>ngfeub2wj9uf56k6pyqtvmek2qw3dgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қабілеттілік Кемелдену Моделі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202142</id>
    <revision>
      <id>3689426</id>
      <parentid>2913231</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="6j4ar613rb85hhjkat3vi1uphpbt7nx" xml:space="preserve">'''Қабілеттілік Кемелдену Моделі''' — [[Компания]]ның [[бағдарламалық жасақтама дамыту]] қабілеттілігінің кемелденуінің даму дәрежесін көрсететін эволюциялық даму моделі.

==Тарихы==
1986 жылы қараша айында 1986 америкалық бағларламалық жасақтама инжинирингі институты ({{lang-en|Software Engineering Institute}}) [[Mitre Corporation]] корпорациясымен бірлесіп бағдарламалық жасақтама дамытудың кемелдігін бақылайтын модельді дамыта бастайды, бұл модель бағдарламалық жасақтама дамытудың ішкі процесстерін арттыру және жетілдіру мақсатына арналған.
&lt;!--
Разработка такого обзора была вызвана запросом американского федерального правительства на предоставление метода оценки субподрядчиков для разработки ПО. Реальная же проблема состояла в неспособности управлять большими проектами. Во многих компаниях проекты выполнялись со значительным опозданием и с превышением запланированного бюджета. Необходимо было найти решение данной проблемы.

В сентябре 1987 года SEI выпустил краткий обзор процессов разработки ПО с описанием их уровней зрелости, а также опросник, предназначавшийся для выявления областей в компании, в которых были необходимы улучшения. Однако, большинство компаний рассматривало данный опросник в качестве готовой модели, вследствие чего через 4 года вопросник был преобразован в реальную модель, Capability Maturity Model for Software (CMM). Первая версия СММ (Version 1.0), вышедшая в 1991 году, в 1992 году была пересмотрена участниками рабочей встречи, в которой принимали участие около 200 специалистов в области ПО, и членами общества разработчиков. [http://www.spc-consulting.ru/standart/cmm.htm]
--&gt;

==Деңгейлері==
# Бастапқы. &lt;!--Самый примитивный статус организации. Организация способна разрабатывать ПО. Организация не имеет явно осознанного процесса, и качество продукта целиком определяется индивидуальными способностями разработчиков. Один проявляет инициативу и команда следует его указаниям. Успех одного проекта не гарантирует успех другого. При завершении проекта не фиксируются данные о трудозатратах, расписании и качестве.--&gt;
# Қайталанушы. &lt;!--В некоторой степени отслеживается процесс. Делаются записи о трудозатратах и планах. Функциональность каждого проекта описана в письменной форме. В середине 99 лишь 20% организаций имели 2-й уровень или выше.--&gt;
# Бекітілген. &lt;!--Имеют определенный, документированный и установленный процесс работы, не зависящий от отдельных личностей. Т.е. Вводятся согласованные проф. Стандарты, а разработчики их выполняют. Такие организации в состоянии достаточно надежно предсказывать затраты на проекты, аналогичные выполненным ранее.--&gt;
# Басқарылатын. &lt;!--Могут точно предсказать сроки и стоимость работ. Есть база данных накопленных измерений. Но нет изменений при появления новых технологий и парадигм.--&gt;
# Оңтайландырылған. &lt;!--Есть постоянно действующая процедура поиска и освоения новых и улучшенных методов и инструментов.--&gt;

==Дамуы==
Бұл модельдің іс жүзінде қолданылуы бағдарламалық жасақтама нарығындағы мекемелердің бағдарламалық жасақтама дамыту процесстерін дамытуда практикалардың өзара-сай, өзара ұқсас бола бермейтінін көрсетті. Сондықтан 2002 жылдан бастап бағдарламалық жасақтама дамыту процесстерін жақсартуына арналған ұсыныстар және кепілдемелер жасалады, бұл кепілдемелердің жалпы бірегей атауы '''Қабілеттілік Кемелдену Моделін Интеграциялау''' деп аталады. ({{lang-en|Capability Maturity Model Integration}}.)

== Тағы қараңыз ==
* [[Дамыту процесстері]]
; Сапаны бақылау жүйелері :
*  [[ISO 9000]]
* [[SPICE]]
* [[Balanced Score Card]]
* [[ITIL]]

== Сілтемелер ==
* [http://www.interface.ru/fset.asp?Url=/misc/somecmm.htm Модель CMM и ИСО 9001:2000 для организации качественной деятельности информационных служб]
* [https://web.archive.org/web/20070928200421/http://www.ryabikin.com/sw-cmm/index.htm Перевод на русский язык стандарта SW-CMM v1.1]
* {{cite web|author=Zádor Dániel Kelemen.|date=2007|url=http://survey.cmmi.hu/|title=mini CMMI-survey|publisher=SQI Hungarian Software Quality Consulting Institute Ltd.|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/65cH35LFO|archivedate=2012-02-21}}

[[Санат:Бағдарламалық жасақтама дамыту]]
[[Санат:Бағдарламалық жасақтама сапасы]]</text>
      <sha1>6j4ar613rb85hhjkat3vi1uphpbt7nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202282</id>
    <revision>
      <id>3689416</id>
      <parentid>2796134</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aizhan Li</username>
        <id>187602</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Грек сөзі түзетілді, сілтемелер қосылды</comment>
      <origin>3689416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1105" sha1="ggyxuwx11mx8y37c5j6vsmaokfdo5mo" xml:space="preserve">'''Үрей''' ({{lang-el|πανικόν}} — [[қорқыныш]] сезімін туғызатын) ({{lang-en|panic, terror}}) — жалған немесе шындық қауіптерден жаппай үрейлену. Үрей моральдық — психикалық көңіл-күйдің, [[рух]] күшінің төмендеуі, қабылдаудың бәсеңдеуі, [[еліктеу]], ретсіз қозғалыс, илану механизмдерінің белсенді әрекеттерінің күшеюі. Үрейленушілік — арнайы әлеуметтік жағдайларда [[мазасыздану]] және үрейленуден, адамның қатты әсерленгіштігінің нәтижесінде болатын толғаныстар.&lt;ref&gt;Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;, 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]</text>
      <sha1>ggyxuwx11mx8y37c5j6vsmaokfdo5mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DAAD</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202992</id>
    <revision>
      <id>3689758</id>
      <parentid>2922432</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:03:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7218" sha1="nes07zuso4hqosn3t1f2kj6i2x8t4mv" xml:space="preserve">[[File:DAAD Logo.svg|thumbnail|DAAD логотипі]]

'''DAAD''' немесе '''Неміс Академиялық Алмасу Қызметі''' (''[[Неміс тілі|немісше]]'' '''''Deutscher Akademischer Austauschdienst''''', ''[[Ағылшын тілі|ағылшынша]]'' '''''German Academic Exchange Service''''') халықаралық академиялық әріптестік саласы бойынша [[Германия|Германияның]] ең ірі қоғамдық [[Ұйым|ұйымы]]. Ғылыми қызметкерлер мен студенттердің алмасу бағдарламаларымен айналысады.
DAAD федералды деңгейде мемлекет тарапынан қаржыландырылады.

DAAD шетелдік түлектер(бакалавр, магистрант, PhD, постдокторлық, факультет қызметкерлері) және де жас мамандарға [[Германия]]ның жоғарғы оқу орындарында білім алу және зерттеу ұйымдарында ғылыми зерттеулер жүргізу үшін конкурсты түрде шәкіртақылар тағайындайды. 

==Шәкіртақылық бағдарламалар==

===Студенттерге арналған бағдарламалар===
* Жазғы жоғары оқу орындары курстары шәкіртақысы
* Студенттық топтарға арналған таныстыру сапары
* Неміс тілін тереңдетіп оқтатын мектеп бітірішулерге арналған DAAD/PASH бағдарламасы

===Университет бітірушілерге арналған бағдарламалар===
* Барлық мамандарға арналған магистратура бағдарламасы
* Экономикалық мамандықтардың түлектеріне дипломнан кейін оқуға арналған ERP-стипендиялары
* Дамушы елдердегі мамандарға арналған магистратура бағдарламасы
* DAAD / ОSI бірлескен стипендиалды бағдарламасы (магистратура, PhD)
* Сәулетшілер және шығармашылық мамандықтарға арналған дипломнан кейінгі оқү шәкіртақысы
* Жас зерттеушілерге арналған ғылыми жұмыс шәкәртақылары( қысқа мерзімге бағытталған ғылыми зерттеулер және PhD)
* Сендвич шәкіртақысы (PhD)
* Біріккен DAAD/UCA(PhD) стипедиялық бағдарламасы

===Ғалымдарға арналған бағдарламалар===
* Ғалымдармен алмасу
* DAAD бір жылдық шәкіртақылы қатысушыларға арналған қайта қатысу шәкіртақысы

==Штаб-пәтері және аймақтық кеңселері==
[[File:DAAD.JPG|thumb|350px|DAAD-ның Бонндағы штаб-пәтері]]

DAAD-ның штаб-пәтері [[Бонн]] қаласында орналасқан. Бұдан басқа он беске таман аймақтық кеңселері Германияда білім алу мен зерттеу жүргізу мүмкіндіктері, студенттер мен жас ғалымдарға арналған шәкіртақылар жөнінде ақпараттық, кеңес берушілік қызметтерін атқарады. Әлем бойынша DAAD-ның 50-ге жуық ақпараттық орталықтары жұмыс істеуде. Сонлардың біреуі [[Алматы]] қаласында орналасқан.

==Қазақстандағы DAAD==

Неміс Академиялық Алмасу Қызметі (DAAD) [[Қазақстан]]да өз жұмысын 15 жылдан астам уақыт бұрын бастаған. Осы уақыт ішінде 1 500-ден астам қазақстандық студенттер, мамандар және ғалымдар DAAD шәкіртақылық бағдарламалары бойынша зерттеулерін жүргізіп, тәжірибе алмасып, оқу мүмкіндігіне ие болды. Ондаған неміс ғалымдары мен оқытушылары қазақстандық университеттерде жұмыс істеді. [http://www.daad.kz/kk/14576/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141938/http://www.daad.kz/kk/14576/index.html |date=2016-03-04 }}

===DAAD кеңсесі/Ақпараттық орталығы===

Қазақ-Неміс университетінде мына мекен-жай бойынша орналасқан: Пушкин көшесі, 111/113, 050010 Алматы.

Келесідей тақырыптар бойынша кеңес береді:
* Германияның жоғары оқу орындарында оқу
* Германиядағы оқу туралы ақпарат
* Жоғары оқу орындары, оқу курстары және қабылдау шарттары туралы ақпарат

DAAD және басқа да неміс ұйымдарының стипендиялары
* Стипендиалды бағдарламалар туралы ақпарат
* Құжаттарды дайындау жөніндегі кеңестер

Германияда зерттеу жүргізу
* Ғылыми жетекшіні іздеудегі көмек
* DAAD стипендиялары және басқа мүмкіндіктер туралы ақпарат
* Құжаттарды дайындау жөніндегі кеңестер

Қазақстандық Университеттерге неміс университеттерімен бірлескен жұмыста және DAAD стипендиясы бойынша Германияға студенттік сапарды жоспарлаған кезде көмек ұсынады.

==Атақты DAAD түлектері==
*[[Auma Obama]]
*[[Daniel Pollmann]]
*[[Susan Sontag]]
*Muhammad Aslam
*[[Jeffrey Eugenides]]

==Сыртқы сілтемелер==
*[http://www.daad.kz/kk/14576/index.html Қазақстандағы DAAD уеб-парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141938/http://www.daad.kz/kk/14576/index.html |date=2016-03-04 }}
*[http://www.daad.de/en/index.html DAAD Homepage]
*[https://web.archive.org/web/20161119031447/http://www.daad.org/ DAAD New York (North America)]

[[Санат:Академиялық алмасы]]
[[Санат:Германиядағы non-profit ұйымдар]]
[[Санат:Германияда білім беру]]
[[Санат:Германия саясаты]]
[[Санат:Білім беру қорлары]]
[[Санат:Германияда орналасқан қорлар]]
[[Санат:Боннда орналасқан ұйымдар]]</text>
      <sha1>nes07zuso4hqosn3t1f2kj6i2x8t4mv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цербст</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207872</id>
    <revision>
      <id>3689468</id>
      <parentid>3393833</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="546fhrah2f42wodg0hq806d13frrh12" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Цербст 
 |шынайы атауы            = Zerbst 
 |сурет                   = [[Сурет:ZerbstAnhalt Dicker Turm asv2023-05 img2.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  DE-ST 15-0-82-430 Zerbst COA.png
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=58 |lat_sec=5 
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=5 |lon_sec=4 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Саксония-Анхальт 
 |кестедегі аймақ         = Саксония-Анхальт 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Анхальт-Биттерфельд 
 |кестедегі аудан         = Анхальт-Биттерфельд (аудан){{!}}Анхальт-Биттерфельд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хельмут Берендт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 78,33 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 67 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 23167 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 003923 
 |пошта индексі           = 39261 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ABI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 15 0 82 430 
 |ортаққордағы санаты     = Zerbst/Anhalt 
 |сайты                   = http://www.stadt-zerbst.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Цербст''' ({{lang-de|Zerbst}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Анхальт-Биттерфельд (аудан)|Анхальт-Биттерфельд]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 23167 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt – Bevölkerung der Gemeinden nach Landkreisen; Stand: 31. Dez. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091232/http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf |date=2012-01-18 }} (PDF; 231 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 78,33 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 82 430''. Қаланың басшысы — Хельмут Берендт.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20090617001728/http://www.stadt-zerbst.de/ Ресми сайты]

{{Саксония-Анхальт аудандары}}
{{Германия:Анхальт-Биттерфельд ауданы:Қалалар}}
{{SaxonyAnhalt-geo-stub}}

[[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]]</text>
      <sha1>546fhrah2f42wodg0hq806d13frrh12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хасте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210461</id>
    <revision>
      <id>3689439</id>
      <parentid>3654919</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4561" sha1="pafz7y7aasd20ea3zf548i9s9jcq14w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хасте 
 |шынайы атауы            = Haste 
 |сурет                   = HasteSübu.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Haste.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=22 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Шаумбург 
 |кестедегі аудан         = Шаумбург (аудан){{!}}Шаумбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Зигмар Зандман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 11,13 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 44-55 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2786 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05723 
 |пошта индексі           = 31559 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SHG 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 57 011 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.haste.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хасте''' ({{lang-de|Haste}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Шаумбург (аудан)|Шаумбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2786 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 11,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 011''. Муниципалитеттің басшысы — Зигмар Зандман.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20120722211914/http://haste.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Шаумбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>pafz7y7aasd20ea3zf548i9s9jcq14w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211946</id>
    <revision>
      <id>3689582</id>
      <parentid>3688096</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4372" sha1="g877xijyjuzn4e2h8lprz27azgxm8cu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Виэ 
 |шынайы атауы            = Wiehe 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Wiehe (Roßleben-Wiehe) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=16 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=25 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кифхойзер 
 |кестедегі аудан         = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дагмар Диттмер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 24,35 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 140 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2051 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 034672 
 |пошта индексі           = 6571 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = KYF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 65 081 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.stadt-wiehe.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Виэ''' ({{lang-de|Wiehe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2051 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 24,35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 081''. Қаланың басшысы — Дагмар Диттмер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.stadt-wiehe.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922043726/https://stadt-wiehe.de/ |date=2020-09-22 }}

{{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>g877xijyjuzn4e2h8lprz27azgxm8cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Фридрихсхалль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213484</id>
    <revision>
      <id>3689679</id>
      <parentid>2911745</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4935" sha1="6cd30fklstpbyi41eycxgw26iu6fg83" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Фридрихсхалль 
 |шынайы атауы            = Bad Friedrichshall 
 |сурет                   = Kochendorf-rathaus.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Friedrichshall COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=14 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=13 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хайльбронн 
 |кестедегі аудан         = Хайльбронн (аудан){{!}}Хайльбронн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 6 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Петер Дольдерер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 24,70 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 762 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07136 
 |пошта индексі           = 74177 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 25 005 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Friedrichshall 
 |сайты                   = http://www.bad-friedrichshall.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Фридрихсхалль''' ({{lang-de|Bad Friedrichshall}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Хайльбронн (аудан)|Хайльбронн]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 18 762 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 24,70 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 25 005''. Қаланың басшысы — Петер Дольдерер.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-friedrichshall.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Хайльбронн ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>6cd30fklstpbyi41eycxgw26iu6fg83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Херренальб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213485</id>
    <revision>
      <id>3689680</id>
      <parentid>3527899</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="jhchfazsppfhk5yt3qiesntkxm4vv3m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Херренальб 
 |шынайы атауы            = Bad Herrenalb 
 |сурет                   = EA20.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Herrenalb COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=48 |lat_sec=02 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=26 |lon_sec=27 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кальв 
 |кестедегі аудан         = Кальв (аудан){{!}}Кальв 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Норберт Май 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,03 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 365 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 7330 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07083 
 |пошта индексі           = 76332 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 35 033 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Herrenalb 
 |сайты                   = http://www.badherrenalb.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Херренальб''' ({{lang-de|Bad Herrenalb}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Кальв (аудан)|Кальв]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7330 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 33,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 35 033''. Қаланың басшысы — Норберт Май.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.badherrenalb.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219092731/http://www.badherrenalb.de/ |date=2014-12-19 }}

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Кальв ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>jhchfazsppfhk5yt3qiesntkxm4vv3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Шуссенрид</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213492</id>
    <revision>
      <id>3689681</id>
      <parentid>2334732</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4337" sha1="dwonchdmuwcd9af5vku3lz9o0k9fkhw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Шуссенрид 
 |шынайы атауы            = Bad Schussenried 
 |сурет                   = Schussenried Kloster Torbau.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Bad Schussenried.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=00 |lat_sec=24 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Биберах 
 |кестедегі аудан         = Биберах (аудан){{!}}Биберах 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Георг Бец 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 55,02 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 570 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 8464 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07583 
 |пошта индексі           = 88427 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = BC 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 4 26 014 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Schussenried 
 |сайты                   = http://www.bad-schussenried.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Шуссенрид''' ({{lang-de|Bad Schussenried}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Биберах (аудан)|Биберах]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 8464 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 55,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 014''. Қаланың басшысы — Георг Бец.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-schussenried.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Биберах ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>dwonchdmuwcd9af5vku3lz9o0k9fkhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Тайнах-Цафельштайн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213495</id>
    <revision>
      <id>3689678</id>
      <parentid>3111600</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4487" sha1="8dgk4hnjo12wu183trtp8y1h8wf0zr3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бад-Тайнах-Цафельштайн 
 |шынайы атауы            = Bad Teinach-Zavelstein 
 |сурет                   = Zavelstein2.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bad Teinach-Zavelstein COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=41 |lat_sec=18 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=41 |lon_sec=17 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Кальв 
 |кестедегі аудан         = Кальв (аудан){{!}}Кальв 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Маркус Вендель 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,1 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 340-650 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2953 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07053, 07051 
 |пошта индексі           = 75385 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 2 35 084 
 |ортаққордағы санаты     = Bad Teinach-Zavelstein 
 |сайты                   = http://www.bad-teinach-zavelstein.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бад-Тайнах-Цафельштайн''' ({{lang-de|Bad Teinach-Zavelstein}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Кальв (аудан)|Кальв]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2953 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 25,1 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 35 084''. Қаланың басшысы — Маркус Вендель.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bad-teinach-zavelstein.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Кальв ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>8dgk4hnjo12wu183trtp8y1h8wf0zr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баденвайлер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213501</id>
    <revision>
      <id>3689683</id>
      <parentid>2568250</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4807" sha1="pysjlmd0rtv7p4neytyd5iacf3x9nth" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Баденвайлер 
 |шынайы атауы            = Badenweiler 
 |сурет                   = Badenweiler 001.650.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Badenweiler COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=48 |lat_sec=06 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=40 |lon_sec=19 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |кестедегі аудан         = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Карл-Ойген Энглер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13,02 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 425 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3907 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07632м 
 |пошта индексі           = 79410 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = FR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 3 15 007 
 |ортаққордағы санаты     = Badenweiler 
 |сайты                   = http://www.gemeinde-badenweiler.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баденвайлер''' ({{lang-de|Badenweiler}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3907 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 007''. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Ойген Энглер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gemeinde-badenweiler.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>pysjlmd0rtv7p4neytyd5iacf3x9nth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байльштайн (Вюртемберг)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213514</id>
    <revision>
      <id>3689684</id>
      <parentid>2333639</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="6c3c1bjeq1yc4n9osah47rpy3mfh7br" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Байльштайн (Вюртемберг) 
 |шынайы атауы            = Beilstein (Württemberg) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Beilstein (Wuerttemberg).svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=02 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=19 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Баден-Вюртемберг 
 |кестедегі аймақ         = Баден-Вюртемберг 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хайльбронн 
 |кестедегі аудан         = Хайльбронн (аудан){{!}}Хайльбронн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 12 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Гюнтер Хенцлер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,25 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 257 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6063 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 07062 
 |пошта индексі           = 71717, 71543 (Stocksberg) 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 08 1 25 008 
 |ортаққордағы санаты     = Burg-beilstein-abend.jpg 
 |сайты                   = http://www.beilstein.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Байльштайн (Вюртемберг)''' ({{lang-de|Beilstein (Württemberg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Хайльбронн (аудан)|Хайльбронн]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6063 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 25,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 25 008''. Қаланың басшысы — Гюнтер Хенцлер.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.beilstein.de/ Ресми сайты]

{{Баден-Вюртемберг аудандары}}
{{Германия:Хайльбронн ауданы:Қалалар}}
{{BadenWürttemberg-geo-stub}}

[[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]]</text>
      <sha1>6c3c1bjeq1yc4n9osah47rpy3mfh7br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хельвес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220984</id>
    <revision>
      <id>3689448</id>
      <parentid>1829668</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4171" sha1="bgzzctuqjpl43yui2o4oo1qtfparaho" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хельвес 
 |шынайы атауы            = Gelves 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Испания 
 |елтаңба                 = Escudo de Gelves (Sevilla).svg 
 |ту                      = Bandera de Gelves (Sevilla).svg 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=37 |lat_min=20 |lat_sec=0 
  |lon_dir=W |lon_deg=6 |lon_min=01 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі 
 |аймағы                  = Андалусия 
 |кестедегі аймақ         = Андалусия 
 |аудан түрі              = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Севилья (провинция){{!}}Севилья 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = Комарка (Испания){{!}}Ауданы
 |қауым                   = Үлкен Севилья (комарка){{!}}Үлкен Севилья
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Мигель Лора Коренто 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 8 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 264 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9244 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 994,8 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = Gelveño, ña 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            =  
 |пошта индексі           = 41120 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.gelves.es 
 |сайт тілі               = es 
}} 
'''Хельвес''' ({{lang-es|Gelves}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Андалусия]] автономды бірлестігіне қарасты [[Севилья (провинция)|Севилья]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Үлкен Севилья (комарка)|Үлкен Севилья]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан.

[[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 9244 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 8 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 6 км.


== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20110203122707/http://www.gelves.es/ Ресми сайты]

{{Үлкен Севилья ауданы муниципалитеттері}}
{{spain-geo-stub}}

[[Санат:Севилья елді мекендері]]</text>
      <sha1>bgzzctuqjpl43yui2o4oo1qtfparaho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чезаро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237208</id>
    <revision>
      <id>3689596</id>
      <parentid>2973579</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:35:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sewrax</username>
        <id>187823</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Демографиясы */</comment>
      <origin>3689596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4652" sha1="kxx44vltjvuknrjpbslltz7zdp1xfcg" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Чезаро 
 |шынайы атауы            = Cesarò 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Antonio Caputo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 214 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1150 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 13 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 95 
 |пошта индексі           = 98033 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83017 
 |ортаққордағы санаты     = Cesarò 
 |сайты                   = http://www.comunedicesaro.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Чезаро''' ({{lang-it|Cesarò}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1150 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 214 км² шамасында. Пошта индексі — 98033.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Calogero.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны — '''2 182 адам''' (2021 жылғы [[ISTAT]] мәліметі бойынша). Халық тығыздығы — '''10 адам/км²'''. Алып жатқан жер аумағы — 214 км² (216,9 км²). Орташа орналасқан биіктігі — теңіз деңгейінен '''1 150 м'''. Пошта Пошта индексі — 98033.&lt;ref&gt;Данные переписей населения (Censimenti dal 1861 al 2021): [https://www.tuttitalia.it/sicilia/95-cesaro/statistiche/censimenti-popolazione/#google_vignette]&lt;/ref&gt;

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 095 7739011
* Электронды поштасы: sindaco@comunedicesaro.com
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedicesaro.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725103722/http://www.comunedicesaro.it/ |date=2008-07-25 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>kxx44vltjvuknrjpbslltz7zdp1xfcg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689597</id>
      <parentid>3689596</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жуан сөйлемді алып тастау керек, стандартқа сай қылу керек, дереккөзін дұрыс рәсімдеу керек[[Арнайы:Үлесі/Sewrax|Sewrax]] ([[Қатысушы талқылауы:Sewrax|талқылауы]]) істеген нөмір 3689596 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3689597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4026" sha1="dvkhevqm0b1pbb3gulnkfeo3irxej6b" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Чезаро 
 |шынайы атауы            = Cesarò 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Италия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы 
 |аймағы                  = Сицилия 
 |кестедегі аймақ         = Сицилия 
 |аудан түрі              = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы 
 |ауданы                  = Мессина (провинция){{!}}Мессина 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                  = Antonio Caputo 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 214 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1150 
  |санақ жылы             =  
  |тығыздығы              = 13 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            =  
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+39) 95 
 |пошта индексі           = 98033 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = ISTAT коды
 |сандық идентификаторы   = 83017 
 |ортаққордағы санаты     = Cesarò 
 |сайты                   = http://www.comunedicesaro.it 
 |сайт тілі               = it 
}} 
'''Чезаро''' ({{lang-it|Cesarò}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Сицилия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мессина (провинция)|Мессина]] провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1150 адамды құрайды. Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 214 км² шамасында. Пошта индексі — 98033.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Calogero.&amp;nbsp;

== Демографиясы ==

== Коммуна әкімшілігі ==
* Телефоны: 095 7739011
* Электронды поштасы: sindaco@comunedicesaro.com
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.comunedicesaro.it Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725103722/http://www.comunedicesaro.it/ |date=2008-07-25 }} {{ref-it}}
* [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}]

{{Мессина провинциясы}}
{{italy-geo-stub}}

[[Санат:Сицилия елді мекендері]]</text>
      <sha1>dvkhevqm0b1pbb3gulnkfeo3irxej6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эксенбах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237683</id>
    <revision>
      <id>3689691</id>
      <parentid>3494089</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4294" sha1="0wqtj7vkvectewljnzlv9rzk4wsujxa" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Эксенбах 
 |шынайы атауы            = Echsenbach 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Аустрия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=43 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=12 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері 
 |аймағы                  = Төменгі Аустрия 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Аустрия 
 |аудан түрі              = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Цветль (округ){{!}}Цветль 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                  = Йохан Лер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 23,13 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 572 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі{{!}}немісше
  |тұрғыны                = 1241 
  |санақ жылы             = 2005
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = (+43) 2849 
 |пошта индексі           = 3903 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ZT 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 3 25 04 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.echsenbach.gv.at 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Эксенбах''' ({{lang-de|Echsenbach}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Төменгі Аустрия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Цветль (округ)|Цветль]] округінің құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1241 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 23,13 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — ZT, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''3 25 04''.

[[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Йохан Лер саналады.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20160629151307/http://www.echsenbach.gv.at/ Ресми сайты]

{{Аустрия:Цветль округі:Қалалар}}
{{austria-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Аустрия елді мекендері]]</text>
      <sha1>0wqtj7vkvectewljnzlv9rzk4wsujxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әл-хамду ли-Лләһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>266430</id>
    <revision>
      <id>3689713</id>
      <parentid>2980775</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="j4t2q0ymo9uwy2e2hxg6smzl6t1f6ff" xml:space="preserve">'''Алхамдулиллаһ''' ({{lang-ar|'''&lt;big&gt;ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ&lt;/big&gt;'''}}) сөзбе-сөз '''барлық мақтаулар Аллаһға тән'''. &lt;!--, '''Аллаһ барлық мақтауларға лайықты'''.--&gt;

&lt;!-- is an [[Arabic language|Arabic phrase]] meaning &quot;Praise to [[God]]&quot;. It is used by Arabic-speakers of all religions, but more frequently by [[Muslim]]s due to the centrality of this specific phrase within the texts of the [[Qur'an]] and the words of the [[Prophets of Islam|Islamic prophet]] [[Muhammad]]. It is similar to the Hebrew word [[Hallelujah]] הַלְלוּיָהּ ('God be praised').

The meaning and in-depth explanation of ''''Alhamdulillah'''' have been the subject of much [[exegesis]].

The phrase has three basic parts:
*[[Al-|Al]] - The definite article, &quot;the.&quot;
*Ḥamdu - Meaning the &quot;feeling of gratitude&quot;, as opposed to Shukr, &quot;words of gratitude.&quot;
* Li-l-lāh - [[Preposition and postposition|preposition]] + [[noun]] Allah. Li- is a preposition meaning &quot;for,&quot; &quot;belonging to,&quot; etc.

''Note:''
''(1) The word &quot;Allah&quot; is the fusion of the article [[al]] (the) and the word [[ilah]] (a god, deity).
''Very much like in English, &quot;The&quot; article is used here to single out the noun as being the only one of its kind, &quot;The god&quot; (the one and only) or &quot;God&quot; with a capital G (the concept of capital letters does not exist in Arabic).''
''Therefore, &quot;Allah&quot; is the Arabic word for &quot;God&quot;.''
''(2) &quot;ilāh&quot; is the Arabic [[cognate]] of the ancient [[Semitic]] name for God, [[El (deity)|El]]''

It also means that anything in existence to which is ascribed praise, thanks, glorification, or gratitude, is only able to achieve it due to God's infinite mercy and grace.

Alhamdulillah: in theory, it is to be said with a profound sense of love, adoration, and awe of the power, glory, and mercy of God. In practice, however, its use is so widespread in Arabic-speaking countries that it might better be understood as meaning &quot;thankfully,&quot; &quot;thank goodness,&quot; or &quot;thank God&quot; as used in American English. Which is to say that not all Arabic speakers who use the phrase are consciously praising God when they say it.

It not only praises God in general for the above-mentioned qualities, but also seeks to praise Him specifically for those attributes of God's names in [[Islam]], which God did necessarily have as omnipotent (such as all-seeing, all-hearing), but rather chose to have out of His mercy (the Loving (Al-Wadud), the Beneficent (Ar-Rahman)) and showering Grace upon His servants.

Some of the 99 [[Names of God in the Qur'an|Names of God in Islam]], referred to by this idea are:
*Al-Wadud (the Loving)
*Ar-Rahman (The Beneficent)
*Ar-Raheem (The Merciful)
*Al-Kareem (The Generous)
*[[Al Ghafur]] (The Forgiving)
*As-Salaam (The Peace)

The phrase is first found in the second verse of the first [[sura]] of the Qur'an ([[Al-Fatiha]]). So frequently do Muslims and Arabic-speaking [[Arab Jews|Jew]]s and [[Arab Christians and Arabic-speaking Christians|Christians]] invoke this phrase that the [[Semitic root|quadriliteral]] verb Hamdala حمدل, &quot;to say al-Hamdu li-'llah&quot; was coined, and the derived noun Hamdalah حمدلة is used as a name for this phrase.

In Islam, ''Alhamdulillah'' is used in the following situations:
;After burping.
:''Alhamdulillah''
;After sneezing.
:''Alhamdulillah''
:Thank God.
;Waking up.
:''Alhamdulillah-hillathee ah-yana ba'da ma ama tana wa ilayhi nushoor.''
:Many thanks to God Who has given us life after having given us death (sleep) and that our final return (on the [[Islamic view of the Last Judgment|Day of Qiyaamah]] [[Islamic eschatology|End of the world]]) is to God.
;Response to &quot;How are you?&quot;
:''Keifa haluka'', ''Wech rak?'', ''Keifik?'' or ''Keifilhal?''
:''Alhamdu lillahi''
:Thank God, I am fine.
;In general, every time a Muslim desires to praise God, they say: ''Alhamdulillah'' (الحمد لله).

The triconsonantal root [[Ḥ-M-D]] (ح م د), meaning &quot;praise,&quot; can also be found in the names [[Muhammad (name)|Muhammad]], [[Mahmud]], and [[Ahmad]].

==Hadith mentioning virtues of this phrase==
[[Jabir ibn Abd-Allah]] reported that Muhammad, said: &quot;The best remembrance of Allah is to repeat [[La ilaha ilallah]] and the best prayer (du'a) is Alhamdulillah (all praise belongs to Allah).&quot; (Narrated by Nasa'i, Ibn Majah, and Hakim who declared its chain sound)

[[Abu Huraira]] reported that the Prophet said:  &quot;Any matter of importance which is not begun with Alhumdulillah remains defective.&quot;   From [[Abu Dawood]]

[[Anas bin Malik]] reported that the Prophet said:  &quot;Allah is Pleased with His slave who says, 'Alhumdulillah' when he takes a morsel of food and drinks a draught of water.&quot;   From Muslim
--&gt;

==Тағы қараңыз==
{{Portal|Ислам}}
*[[Әл-Фатиха сүресі|әл-Фатиха]]
*[[Әл-хәмдү лил-лә һи раббил-аләмин]]
*[[Зікір]]
*[[Шүкір]]
*[[Ислам дін сөздігі]]
&lt;!--
*[[Hadha min fadhle Rabbi]]
*[[Hosanna]]--&gt;
*[[Субхән'Аллаһ]]
{{-}}

==Сыртқы сілттемелер==
*[https://web.archive.org/web/20070926220613/http://abdurrahman.org/zikr/alhamdulillah.html AlHamdulillah - Detailed Explanation from Tafseer Ibn Katheer - Surah Fatiha]
*[http://www.islamonline.net/English/Science/2000/2/article3.shtml Health benefits of saying Alhamdulillah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040630100112/http://www.islamonline.net/english/Science/2000/2/article3.shtml |date=2004-06-30 }}
*[http://www.themodernreligion.com/basic/pray/duas.html Everyday duas in Arabic with transliteration and translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090209090503/http://www.themodernreligion.com/basic/pray/duas.html |date=2009-02-09 }}
*[http://lasjan.page.tl/Alhamdulillah.htm Alhamdulillah-Commentary]

[[Санат:Араб дін терминдері]]
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Аллаһ]]</text>
      <sha1>j4t2q0ymo9uwy2e2hxg6smzl6t1f6ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3689795</id>
      <parentid>3689326</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17098" sha1="dnk8laxqy662yis3i85ihj84zb3a5g0" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35806]||624||26||18||263||28||3||34660||8||0||176||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3351]||315||7||6||431||8||15||2552||0||6||10||0||0||0||1
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1207]||39||0||0||12||17||0||1127||0||0||12||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 529]||15||0||7||55||6||1||428||0||0||17||0||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>dnk8laxqy662yis3i85ihj84zb3a5g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3689404</id>
      <parentid>3688873</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3689404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12481" sha1="4ed0rlwtykxdtd0fu8xrvk5cqarm9tm" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3739}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1584}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:506}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 5 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:445}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 6 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:425}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 7 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:408}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 8 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:408}}]] || {{Permissions|Marksscheider}}
|-
| 9 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:345}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:206}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:160}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:151}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 14 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}}
|-
| 15 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}}
|-
| 16 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:119}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 17 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Akmaral090}}
|-
| 18 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}}
|-
| 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}}
|-
| 20 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}}
|-
| 21 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}}
|-
| 22 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}}
|-
| 23 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 24 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}}
|-
| 25 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}}
|-
| 26 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}}
|-
| 27 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}}
|-
| 28 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}}
|-
| 29 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}}
|-
| 30 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}}
|-
| 31 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}}
|-
| 32 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:43}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 33 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 34 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:37}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}}
|-
| 35 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}}
|-
| 36 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}}
|-
| 37 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}}
|-
| 38 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 39 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 40 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|PushkinVko}}
|-
| 41 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 42 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 43 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}}
|-
| 44 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}}
|-
| 45 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}}
|-
| 46 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 47 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}}
|-
| 48 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}}
|-
| 49 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}}
|-
| 50 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}}
|-
| 51 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}}
|-
| 52 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 53 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}}
|-
| 54 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Райочка}}
|-
| 55 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 56 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}}
|-
| 57 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 58 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 59 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}}
|-
| 60 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}}
|-
| 61 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}}
|-
| 62 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}}
|-
| 63 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}}
|-
| 64 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}}
|-
| 65 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 66 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}}
|-
| 67 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}}
|-
| 68 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}}
|-
| 69 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 70 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}}
|-
| 71 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}}
|-
| 72 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}}
|-
| 73 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 74 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|LCont5}}
|-
| 75 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}}
|-
| 76 || [[User:Carsten Steger|Carsten Steger]] || [[Special:Contributions/Carsten Steger|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Carsten Steger}}
|-
| 77 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}}
|-
| 78 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}}
|-
| 79 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}}
|-
| 80 || [[User:Pristome|Pristome]] || [[Special:Contributions/Pristome|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Pristome}}
{{/end}}</text>
      <sha1>4ed0rlwtykxdtd0fu8xrvk5cqarm9tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан Еуропа чемпионаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492721</id>
    <revision>
      <id>3689417</id>
      <parentid>3647331</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21256" sha1="n3yr50rdlo3plaktg8ruiuc0kficlot" xml:space="preserve">{{Футбол турнирінің карточкасы
|атауы      =  Футболдан Еуропа чемпионаты
|түпнұсқасы  = '''UEFA European Football Championship'''
|логотип       =  
|мемлекет        = [[Еуропа]] ([[УЕФА]])
|командалар саны = 24 (финал)&lt;br /&gt;55 
|қаланған       = 1960
|қайта ұйымдастырылған = 
|таратылған = 
|жеңімпаз атағы =
|әрекеттегі чемпион = {{байрақ|Испания}} (4 атақ) 
|соңғы жеңімпаздың атағы =  
|соңғы чемпион = {{байрақ|Испания}}|[[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]] (4 атақ) 
|атағы ең көп  = {{байрақ|Испания}}(4 атақ) 
|телекомпаниялар  = 
|сайт          =  [http://www.uefa.com/ www.uefa.com]
|ағымдағы маусым =   [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі]]
}}
'''Футболдан Еуропа чемпионаты''' ({{lang-en|UEFA European Championship}}) — [[УЕФА]] басшылығымен өткізілетін ұлттық құрамалар арасындағы ең негізгі жарыс. [[Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі|1960]] жылдан бастап жарыс 4 жылда бір рет [[Футболдан әлем чемпионаты|Футболдан әлем чемпионаттарының]] арасында өткізіліп тұрады.  Турнир басында '''Еуропа ұлттарының кубогы''' деп аталды, ал  [[Футболдан 1968 жылғы Еуропа біріншілігі|1968]] жылы атауын '''Футболдан Еуропа чемпионатына''' ауыстырды, ал турнир болса ресми мәртебесін алды&lt;ref&gt;M. Macho, Zlatá kniha fotbalu. Druhé rozšířené vydání&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Алғашқы Еуропа чемпионаты [[Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі|1960 жылы]] [[Франция]]да өткізілді. [[Франция]] - Eуропа чемпионатын үш рет өткізген жалғыз ел. [[Футболдан 1984 жылғы Еуропа біріншілігі|1984]], [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]] жылдары да турнир осы елдe өтті.

[[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980 жылға]] дейін финалдық турнирлерге тек төрт құрама ғана қатысты. 1980-1992 жылдары сегіз құрамаға көбейтілді. Ал 1996-2012 жылдары 16 құрама қатысты. [[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016 жылдан]] бастап 24 құрама қатысатын болды. 

1980 жылға дейін үшінші орын иесін анықтау үшін матч өткізіліп тұрды. 1984 жылдан бастап үшінші орын үшін ойналмайтын болды, жартылай финалда жеңілген екі құрама да қола жүлдегер атана беретін болды.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл!! Іріктеуге&lt;br&gt;қатысқан&lt;br&gt;командалар саны !! Іріктеудегі командалар саны !! әр орынға шаққанда
|-
|[[Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі|1960]]|| 4
| align=&quot;center&quot; | 17
| align=&quot;center&quot; | 4,25
|-
|[[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]]|| 4
| align=&quot;center&quot; | 28
| align=&quot;center&quot; | 7
|-
|[[Футболдан 1968 жылғы Еуропа біріншілігі|1968]]|| 4
| align=&quot;center&quot; | 31
| align=&quot;center&quot; | 7,75
|-
|[[Футболдан 1972 жылғы Еуропа біріншілігі|1972]]|| 4
| align=&quot;center&quot; | 32
| align=&quot;center&quot; | 8
|-
|[[Футболдан 1976 жылғы Еуропа біріншілігі|1976]]|| 4
| align=&quot;center&quot; | 32
| align=&quot;center&quot; | 8
|-
|[[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980]]|| 7
| align=&quot;center&quot; | 31
| align=&quot;center&quot; | 4,43
|-
|[[Футболдан 1984 жылғы Еуропа біріншілігі|1984]]|| 7
| align=&quot;center&quot; | 32
| align=&quot;center&quot; | 4,57
|-
|[[Футболдан 1988 жылғы Еуропа біріншілігі|1988]]|| 7
| align=&quot;center&quot; | 32
| align=&quot;center&quot; | 4,57
|-
|[[Футболдан 1992 жылғы Еуропа біріншілігі|1992]]|| 7
| align=&quot;center&quot; | 33
| align=&quot;center&quot; | 4,71
|-
|[[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]]|| 15
| align=&quot;center&quot; | 47
| align=&quot;center&quot; | 3,13
|-
|[[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]]|| 14
| align=&quot;center&quot; | 49
| align=&quot;center&quot; | 3,5
|-
|[[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004]]|| 15
| align=&quot;center&quot; | 50
| align=&quot;center&quot; | 3,33
|-
|[[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]]|| 14
| align=&quot;center&quot; | 50
| align=&quot;center&quot; | 3,57
|-
|[[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]]|| 14
| align=&quot;center&quot; | 51
| align=&quot;center&quot; | 3,64
|-
|[[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]]|| 23
| align=&quot;center&quot; | 53
| align=&quot;center&quot; | 2,30
|-
|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]
| align=&quot;center&quot; |23
| align=&quot;center&quot; |55
| align=&quot;center&quot; |2,40
|}

== Қатысушылар ==
Финалдық турнирлерге 38 құрама қатысты
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Турнирге&lt;br&gt;қанша рет&lt;br&gt;қатысқандығы!!Құрама
|-
|13||{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|Германия (ГФР)]]
|-
|11||{{Футбол|Испания}} &lt;br /&gt; {{Flagicon|Чехия}} [[Чехия Ұлттық футбол құрамасы|Чехия]] /{{Flagicon|Чехословакия}} [[Чехословакия Ұлттық футбол құрамасы|Чехословакия]]
|-
|10||{{Flagicon|Франция}} [[Франция Ұлттық футбол құрамасы|Франция]] &lt;br /&gt; {{Футбол|Нидерланд}}&lt;br /&gt; {{Футбол|Италия}} &lt;br /&gt; {{Футбол|Англия}} 
|-
|9||{{Футбол|Дания}} 
|-
|8||{{Футбол|Португалия}} 
|-
|7||{{Футбол|Швеция}}  &lt;br /&gt; {{Футбол|Ресей}} / {{Flagicon|CIS}} [[ТМД Ұлттық футбол құрамасы|ТМД]]
|-
|6||{{Футбол|Бельгия}} &lt;br /&gt; {{Футбол|Хорватия}} 
|-
|5||{{Футбол|КСРО}} &lt;br /&gt;{{Футбол|Румыния}} &lt;br /&gt; {{Flagicon|Югославия}} [[Югославия Ұлттық футбол құрамасы|Югославия]] &lt;br /&gt; {{Футбол|Швейцария}} &lt;br /&gt; {{Flagicon|Түркия}} [[Түркия Ұлттық футбол құрамасы|Түркия]]
|-
|4||{{Flagicon|Грекия}}  [[Грекия Ұлттық футбол құрамасы|Грекия]] &lt;br /&gt; {{Flagicon|Венгрия}}  [[Мажарстан Ұлттық футбол құрамасы|Мажарстан]]&lt;br /&gt;{{Футбол|Польша}} 
|-
|3||{{Flagicon|Ирландия}} [[Ирландия Ұлттық футбол құрамасы|Ирландия]] &lt;br /&gt;{{Flagicon|Украина}} [[Украина Ұлттық футбол құрамасы|Украина]] &lt;br /&gt; {{Футбол|Аустрия}} &lt;br /&gt; {{Flagicon|Шотландия}} [[Шотландия Ұлттық футбол құрамасы|Шотландия]] 
|-
|2||{{Flagicon|Болгария}} [[Болгария Ұлттық футбол құрамасы|Болгария]]&lt;br /&gt;{{Flagicon|Wales}} [[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]] &lt;br /&gt; {{Футбол|Словакия}}
|-
|1||{{Flagicon|Норвегия}} [[Норвегия Ұлттық футбол құрамасы|Норвегия]]&lt;br /&gt;{{Футбол|Словения}}&lt;br /&gt;{{Flagicon|Латвия}} [[Латвия Ұлттық футбол құрамасы|Латвия]]&lt;br /&gt;{{Flagicon|Исландия}} [[Исландия Ұлттық футбол құрамасы|Исландия]]&lt;br /&gt;{{Flagicon|Northern Ireland}} [[Солтүстік Ирландия Ұлттық футбол құрамасы|Солт. Ирландия]] &lt;br /&gt; {{Flagicon|Албания}}  [[Албания Ұлттық футбол құрамасы|Албания]] &lt;br /&gt;  {{Flagicon|Солтүстік Македония}} [[Солтүстік Македония Ұлттық футбол құрамасы|Солт. Македония]]&lt;br /&gt;  {{Flagicon|Финляндия}} [[Финляндия Ұлттық футбол құрамасы|Финляндия]]
|-
|}

== Жүлдегерлер ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;5%&quot;|Жыл
!rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;13%&quot;|Өткізілген орны
!colspan=&quot;3&quot;|Финал
!colspan=&quot;4&quot;|3 орын үшін
!colspan=&quot;2&quot;|Голдар
|-
!width=&quot;12%&quot;|Чемпион
!width=&quot;10%&quot;|есеп
!width=&quot;12%&quot;|Финалист
!width=&quot;12%&quot;|3 орын үшін
!colspan=2 width=&quot;10%&quot;|есеп
!width=&quot;12%&quot;|4-орын
!width=&quot;7%&quot;|Барлығы
!width=&quot;7%&quot;|Орта есеппен
|-
|[[Футболдан 1960 жылғы Еуропа біріншілігі|1960]]
|{{Flagicon|Франция}} [[Франция]]
|'''{{Футбол|КСРО}}'''&lt;br /&gt;
|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;қосымша уақытта
|{{Футбол|Югославия}}
|{{Футбол|Чехия}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Франция}}
|17
|4,25
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 1964 жылғы Еуропа біріншілігі|1964]]
|{{Flagicon|Испания}} [[Испания]]
|'''{{Футбол|Испания}}'''
|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|КСРО}}
|{{Футбол|Венгрия}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;3:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;қосымша уақытта
|{{Футбол|Дания}}
|13
|3,25
|-
|[[Футболдан 1968 жылғы Еуропа біріншілігі|1968]]
|{{Flagicon|Италия}} [[Италия]]
|'''{{Футбол|Италия}}'''
|'''&lt;big&gt;1:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;переигровка &lt;br /&gt;'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Югославия}}
|{{Футбол|Англия}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|КСРО}}
|7
|1,4
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 1972 жылғы Еуропа біріншілігі|1972]]
|{{Flagicon|Бельгия}} [[Бельгия]]
|{{Flagicon|Германия}}'''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]'''
|'''&lt;big&gt;3:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|КСРО}}
|{{Футбол|Бельгия}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Венгрия}}
|10
|2,5
|-
|[[Футболдан 1976 жылғы Еуропа біріншілігі|1976]]
|{{Flagicon|Югославия}} [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]]
|'''{{Футбол|Чехия}}'''
|'''&lt;big&gt;2:2&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;пен&lt;br /&gt;'''&lt;big&gt;(5:3)&lt;/big&gt;'''
|{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]
|{{Футбол|Нидерланд}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;3:2&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;қосымша уақытта
|{{Футбол|Югославия}}
|19
|4,75
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 1980 жылғы Еуропа біріншілігі|1980]]&lt;br /&gt;
|{{Flagicon|Италия}} [[Италия]]
|{{Flagicon|Германия}} '''[[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]'''
|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Бельгия}}
|{{Футбол|Чехия}}
|colspan=2|'''&lt;big&gt;1:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;пен
|{{Футбол|Италия}}
|27
|1,93
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Жыл
!rowspan=&quot;2&quot;|Өткізілген орны
!colspan=&quot;3&quot;|Финал
!colspan=&quot;4&quot;|1/2 финалда жеңілгендер&lt;sup&gt;('''[[#1|1]]''')&lt;/sup&gt;
!colspan=&quot;2&quot;|Голдар
|-
!Чемпион
!есеп
!Финалист
!colspan=&quot;2&quot;|Чемпионнан жеңілген құрама
!colspan=&quot;2&quot;|Финалистен жеңілген құрама
!Барлығы
!Орта есеппен
|-
|[[Футболдан 1984 жылғы Еуропа біріншілігі|1984]]
|{{Flagicon|Франция}} [[Франция]]
|'''{{Футбол|Франция}}'''
|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Испания}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Португалия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Дания}}
|41
|2,73
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 1988 жылғы Еуропа біріншілігі|1988]]
|{{Flagicon|Германия}} [[Германия|ГФР]]
|'''{{Футбол|Нидерланд}}'''
|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|КСРО}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Flagicon|Германия}} [[Германия Ұлттық футбол құрамасы|ГФР]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Италия}}
|34
|2,27
|-
|[[Футболдан 1992 жылғы Еуропа біріншілігі|1992]]
|{{Flagicon|Швеция}} [[Швеция]]
|'''{{Футбол|Дания}}'''
|'''&lt;big&gt;2:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Германия |размер=30px}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Нидерланд}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Швеция}}
|32
|2,13
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 1996 жылғы Еуропа біріншілігі|1996]]
|{{Flagicon|Англия}} [[Англия]]
|'''{{Футбол|Германия}}'''
|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;алтын  гол
|{{Футбол|Чехия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Англия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Франция}}
|64
|2,06
|-
|[[Футболдан 2000 жылғы Еуропа біріншілігі|2000]]
|{{Flagicon|Бельгия}} [[Бельгия]]/&lt;br /&gt;{{Flagicon|Нидерланд}} [[Нидерланд]]
|'''{{Футбол|Франция}}'''
|'''&lt;big&gt;2:1&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;алтын гол
|{{Футбол|Италия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Португалия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Нидерланд}}
|85
|2,74
|- style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;
|[[Футболдан 2004 жылғы Еуропа біріншілігі|2004]]
|{{Flagicon|Португалия}} [[Португалия]]
|'''{{Футбол|Грекия}}'''
|'''&lt;big&gt;1:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Португалия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Чехия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Нидерланд}}
|77
|2,48
|-
|[[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|2008]]
|{{Flagicon|Аустрия}} [[Аустрия]]/&lt;br /&gt;{{Flagicon|Швейцария}} [[Швейцария]]
|'''{{Футбол|Испания}}'''&lt;br /&gt;
|'''&lt;big&gt;1:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Германия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Ресей}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Түркия}}
|77
|2,48
|-
|-style=&quot;background: #D0E6FF;&quot;

|[[Футболдан 2012 жылғы Еуропа біріншілігі|2012]]&lt;br /&gt;
|{{Flagicon|Польша}} [[Польша]]/&lt;br /&gt;{{Flagicon|Украина}} [[Украина]]
|'''{{Футбол|Испания}}'''&lt;br /&gt;
|'''&lt;big&gt;4:0&lt;/big&gt;'''
|{{Футбол|Италия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Португалия}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{Футбол|Германия}}
|76
|2,45
|-
|[[Футболдан 2016 жылғы Еуропа біріншілігі|2016]]&lt;br /&gt;
|{{Flagicon|Франция}} [[Франция]]
|'''{{Футбол|Португалия}}'''&lt;br /&gt;
|'''&lt;big&gt;1:0&lt;/big&gt;'''&lt;br /&gt;қос. уақыт
|{{Футбол|Франция}}
| colspan=&quot;2&quot; |{{Flagicon|Wales}}&lt;br&gt;[[Уэльс Ұлттық футбол құрамасы|Уэльс]]
| colspan=&quot;2&quot; |{{Футбол|Германия}}
|108
|2,12
|-
|[[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020]]&lt;br /&gt;
|[[Еуропа]]
|{{ту|Италия}} '''[[Италия Ұлттық футбол құрамасы|Италия]]'''
|'''1:1'''&lt;br&gt; 3:2 пен.
|{{ту|Англия}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{ту|Дания}} [[Дания Ұлттық футбол құрамасы|Дания]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{ту|Испания}} [[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]
|142
|2,78
|-
|[[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі|2024]]&lt;br /&gt;
|{{Flagicon|Германия}} [[Германия]]
|{{ту|Испания}} '''[[Испания Ұлттық футбол құрамасы|Испания]]'''
|'''2:1'''
|{{ту|Англия}} [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{ту|Франция}} [[Франция Ұлттық футбол құрамасы| Франция]]
|colspan=&quot;2&quot;|{{ту|Нидерланд}} [[Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы|Нидерланд]]
|142
|2,78
|-
|}

== Жалпы медальдар саны ==

{| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}}
|-
|- align=center
|'''1'''||align=&quot;left&quot;| {{ESP}}
|4||1||1||'''6'''
|-
|- align=center
|'''2'''||align=left|{{GER}}
|3||3||3||'''9'''
|-
|'''3'''||align=left|{{ITA}} 
|2||2||1||'''5'''
|-
|'''4'''||align=&quot;left&quot;|{{FRA}}
|2||1||2||'''5'''
|-
|'''5'''||align=&quot;left&quot;|{{URS}}
|1||3||0||'''4'''
|-
|rowspan=2|'''6'''||align=&quot;left&quot;|{{TCH}}/{{CZE}}
|1||1||3||'''5'''
|-
|align=&quot;left&quot;|{{POR}}
|1||1||3||'''5'''
|-
|'''8'''||align=&quot;left&quot;|{{NED}}
|1||0||5||'''6'''
|-
|'''9'''||align=&quot;left&quot;|{{DEN}}
|1||0||2||'''3'''
|-
|'''10'''||align=&quot;left&quot;|{{GRE}}
|1||0||0||'''1'''
|-
|}

== Мергендер ==
'''14 гол'''

* {{ту|Португалия}} [[Криштиану Роналду]] &lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''9 гол'''&lt;/div&gt;
* {{Flagicon|Франция}} [[Мишел Платини|Мишель Платини]] (Франция)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;
'''7 гол'''&lt;/div&gt;
* {{Flagicon|Англия|размер=20px}} [[Алан Ширер]] (Англия)
* {{ту|Франция}} [[Антуан Гризманн|Антуанн Гризманн]] (Франция)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''6 гол'''&lt;/div&gt;
* {{Flagicon|Франция}} [[Антуан Гризманн]] (Франция)
* {{Flagicon|Франция}} [[Тьерри Анри]] (Франция)
* {{Flagicon|Швеция}} [[Златан Ибрагимович]] (Швеция)
* {{Flagicon|Нидерланд}} [[Патрик Клюйверт]] (Нидерланды)
* {{Flagicon|Нидерланд}} [[Руд ван Нистелрой]] (Нидерланды)
* {{Flagicon|Португалия}} [[Нуну Гомеш]] (Португалия)
* {{Flagicon|Англия}} [[Уэйн Руни]] (Англия)
*{{ту|Франция}} [[Ромелу Лукаку]] (Бельгия)
&lt;div style=&quot;font-size:10pt;&quot;&gt;'''5 гол'''&lt;/div&gt;
* {{Flagicon|Чехия}} [[Милан Барош]] (Чехия)
* {{Flagicon|Нидерланд}} [[Марко ван Бастен]] (Нидерланды)
* {{Flagicon|Франция}} [[Зинедин Зидан]] (Франция)
* {{Flagicon|Германия}} [[Юрген Клинсманн]] (Германия)
* {{Flagicon|Югославия}} [[Саво Милошевич]] (Югославия)
* {{Flagicon|Испания}} [[Фернандо Торрес]] (Испания)
* {{Flagicon|Германия}} [[Марио Гомес]] (Германия)
*{{ту|Чехия}} [[Патрик Шик]] (Чехия)

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сілтемелер ==
* [http://fannet.org/ Футбол жанкүерлерінің аумағындағы барлық Еуропа чемпионаттарының тарихы мен статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403091855/http://fannet.org/ |date=2012-04-03 }}
* [http://www.footballcity.ru/articles/worldcup/1336-chempionat-evropi.html Еуропа чемпионатының өткізілу тарихы мен ережелері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615225655/http://www.footballcity.ru/articles/worldcup/1336-chempionat-evropi.html |date=2012-06-15 }}
* [https://web.archive.org/web/20231125092124/https://soccer-stat.ru/indexeuro1.html Еуропа чемпионаты soccer-stat.ru сайтында]
* [http://goal.net.ua/news/1859.html ГОЛ! сайтындағы Еуропа чемпионаттарының тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231125200042/https://goal.net.ua/news/1859.html |date=2023-11-25 }}
{{Футболдан Еуропа чемпионаттары}}
{{УЕФА турнирлері}}
{{Футболдан Еуропа чемпиондары}}

[[Санат:Футбол кубоктары]]
[[Санат:Футболдан Еуропа чемпионаты]]
[[Санат:Футболдан Ұлттық құрамалар жарыстары]]</text>
      <sha1>n3yr50rdlo3plaktg8ruiuc0kficlot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CASA/IPTN CN-235</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493687</id>
    <revision>
      <id>3689748</id>
      <parentid>3404383</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21586" sha1="g2wyfhhbe64idsqqtqkr93who52v991" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты
 |атауы                 = CN-235
 |типі                  = Көліктік ұшақ
 |өндірушісі            = [[EADS CASA]] &lt;br /&gt; [[Airbus Military]]
 |мемлекеті             =
 |суреті                = Turkish Air Force CASA CN-235-100M - Bidini.jpg
 |қолтаңба              = Түркия ӘӘК CN-235 ұшағы
 |жобалаушысы           = CASA/IPTN
 |бас конструкторы      = 
 |алғашқы ұшуы          = 1983 жылы 11 қараша
 |эксплуатация басталуы = 1988 жылы 1 наурыз
 |эксплуатация аяқталуы = 
 |статусы               = 
 |негізгі эксплуатанты  = [[Испания ӘӘК]]
 |басқа эксплуатанттары = [[Түркия ӘӘК]] &lt;br/&gt;[[Индонезия ӘӘК]] &lt;br/&gt;[[Корея Республикасы ӘӘК]] &lt;br/&gt;[[Ирландия Әуе корпусы]]
 |өндіріс жылдары       = 1983 - қазірге дейін
 |шығарылған бірліктері = 273&lt;ref&gt;[http://www.airbusmilitary.com/Portals/0/Images/Aircraft/OrdersAndDeliveries/AMOrdersDeliveries.pdf   Airbus Orders] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525005820/http://www.airbusmilitary.com/Portals/0/Images/Aircraft/OrdersAndDeliveries/AMOrdersDeliveries.pdf |date=2013-05-25 }}&lt;/ref&gt;
 |жобалау құны          = 
 |бірлігінің құны       = 
 |базалық моделі        = 
 |бөлек мақалалары бар нұсқалар = [[EADS CASA HC-144 Ocean Sentry]]&lt;br /&gt;[[EADS CASA C-295]]
 |ортаққордағы санаты   = CASA C-235
}}

'''CASA/IPTN CN-235''' — испандық CASA және индонезиялық IPTN бірігіпе жасап шығарған орта қашықтықтық екі қозғалтқыштық көліктік ұшақ. Ұшақ аумақтық және әскери-көліктік болып жасалған. Әскери ұшақтың негізгі міндеттеріне жағалау патрулі, бақылаушы және әуе көлігі жатады. Ұшақтың ең көп қолданушысы Түркияда 61 ұшақ бар.

== Тарихы ==
=== Жобалануы ===
Ұшақты испандық Construcciones Aeronáuticas SA (CASA) мен Indonesian Aerospace (PT. Dirgantara Indonesia, кезінде IPTN деген атаумен белгілі болған) компанияларынан құралған Airtech консорциумы жобалап жасады. Жоба бойынша серіктестік тек 10 және 100/110 серияларын аясында жүргізілді, кейінгі нұсқаларды компаниялар өз бетінше жасады. Қазіргі кезде CN-235 ұшағының әр түрлі нұсқадағы 230 ұшағы қолданыста және олар 500 000 ұшу сағатын жинақтаған.

Жобалау жұмыстары 1980 жылы қаңтарда басталды, ал ұшақтың алғашқы ұшуы 1983 жылы 11 қарашада болды. Испандық және индонезиялық ұшу сертификаттары 1986 жылы 20 маусымда берілді. Бірінші сериялық ұшақ 1986 жылы 19 тамызда алғаш рет ұшты, Ақш ФҰА тип сертификаты 1986 жылы 3 желтоқсанда берілді. Ұшақ қолданысқа 1988 жылы 1 наурызда енгізілді.

1955 жылы CASA  CN-235 ұшағының ұзартылған нұсқасын — C-295 ұшағын жобалап бастады. 2002 жыл желтоқсанда Колумбия ӘТК есірткіге қарсы күрес миссиялары мен патрульдік мақсатқа арналған 2 CN-235 ұшағына тапсырыс берді.

2005 жылы сәуірде Венесуэла CN-235 ұшағының 2 теңіз барлау ұшағы мен 10 көліктік ұшақ нұсқаларына тапсырыс берді, алайда тапсырыс тоқтатылды, себебі ұшақ авионикасында американдақ технологиялар бар деген АҚШ үкіметі келісімді жасауға рұқсат бермеді.&lt;ref&gt;[http://www.cbsnews.com/stories/2005/11/28/world/main1080996.shtml the U.S. ambassador to Spain, Eduardo Aguirre, said that Washington could refuse to allow U.S. technology to be transferred to Venezuela, adding that &quot;in the long run we hope the sale won't go ahead.&quot;]&lt;/ref&gt;

2006 жылы қаңтарда Таиланд Indonesian Aerospace-ке 10 ұшаққа тапсырыс берді, алтауы Қорғаныс министрлігіне, төртеуі Ауыл шарушылық министрлігіне.

2007 жылы желтоқсанда Испания азаматтық гвардиясына арналған екі теңіз патрульдік CN-235 ұшақғына тапсырыс берілді, ұшақтар 2008-2009 жылдары тапсырылды.

2008 жылы маусымда Indonesian Aerospace бір CN-235 MPA ұшағын Индонезия Қорғаныс министрлігіне тапсырды.

2006 жылдың тамызына қарай тек үш CASA CN-235-10 ұшақтары әуекомпанияларында қолданыста болды, африкалық [[Safair]] (екеу) мен [[Tiko Air]] (біреу) компанияларында.&lt;ref&gt;''[[Flight International]]'', 3–9 қазан 2006&lt;/ref&gt; 2007 жылдың жазына қарай бір CN-235-220 филиппиндік [[Asian Spirit]] әуекомпаниясында қолданыста болды.

Ирландияның әуе корпусы екі CASA ұшағын теңіз патрулі ретінде қолдануда.

Соңғы екі CN-235S АҚШ ӘӘК құрамындағы мақсат белгісіз 427 Арнайы операциялар эскадрильясында (бұрынға Поуп әуебазасы, [[Солтүстік Каролина]]) қолданыста.&lt;ref&gt;[http://cgibin.rcn.com/jeremy.k/cgi-bin/gzUsafSearch.pl?target=&amp;content=CN-235 USAF Serial Number Search CN-235] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723045954/http://cgibin.rcn.com/jeremy.k/cgi-bin/gzUsafSearch.pl?target=&amp;content=CN-235 |date=2011-07-23 }}&lt;/ref&gt;

2008 жылы шілдеде Мексика ӘТК алты CASA CN-235S ұшақтарын Испаниядан тапсырыспен алатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;http://blog.elgrancapitan.org/?p=586 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216075209/http://blog.elgrancapitan.org/?p=586 |date=2012-02-16 }}&lt;/ref&gt; 2010 жылы сәуірде Эрве Морен, Франция қорғаныс министрі, сегіз CN-235-300 ұшағына Испанияға тапсырыс бергенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.libertaddigital.com/nacional/francia-compra-a-eads-ocho-aviones-cn-135-300-1276389237/ |title=Francia compra a EADS ocho aviones CN-135-300 por 250 millones de euros |publisher=Libertad Digital |date=2010-04-04 |accessdate=2011-10-02}}&lt;/ref&gt;

2011 жылы Indonesian Aerospace 96 миллион долларға бағаланған Оңтүстік Корея жағалау қызметіне арналған 4 CN-235-110 теңіз патрульдік ұшатары бойынша жұмыс жасап жатты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thejakartapost.com/news/2011/05/20/ri-seeks-exchange-planes-with-south-korea.html-0 |title=RI seeks to exchange planes with South Korea |publisher=The Jakarta Post |date=2011-05-20 |accessdate=2011-10-02}}&lt;/ref&gt;

== Нұсқалары ==

[[Сурет:CN235world.jpg|thumb|оңға|Франция/Ирландия/АҚШ/Эквадор қолданысындағы Casa CN-235 ұшақтары]]

;CN-235-10
:Бастапқы өндірістік нұсқа (екі компания 15 ұшақ жасап шығарды), GE CT7-7A қозғалтқыштарымен жабдықталған.

;CN-235-100/110
:Негізінен 10 серияға ұқсас, бірақ жаңа композитті материалдан жасалған гондолада орналасқан GE CT7-9С қозғалтқышымен; 1988 жылы 31 сериялық ұшақтан бастап өндірісте 10 серияны алмастырды. 100 сериясы Испанияда, ал 110 сериясы Индонезияда өндірілген. 110 сериясы ұшақтарында электронды, ескерту және экологиялық жүйелер жақсартылған.

;CN-235-200/220
:Жақсартылған нұсқа. Ұшақтың қанаты мен бағыт рулінің аэродинамикасы жақсартылды, ұшу алаңы ұзындығына талаптары азайтылды және максимал пайдалы жүктемесімен ұшу қашықтығы ұзартылды. 200 сериясы Испанияда, ал 220 сериясы Индонезияда өндірілген.

;CN-235-300
:[[Honeywell|Honeywell International Corp.]] авионикасы орнатылған 200/220 сериясы ұшақтарының нұсқасы. Басқа жақсартулар ішінде қысымы жақсартылған және екі дөңгелектен тұратын алдыңғы шасси де бар.

;CN-235-330 Phoenix
:IPTN ұсынған 200/220 сериясының модификациясы, ұшақта жаңа Honeywell авионикасы, ARL-2002 EW жүйесі орнатылған және максимал ұшу салмағы 16.800 кг дейін көбейтілген. Аустралия Корольдік Әуе күштерінің тактикалық жүк тасымалдаушы ұшағының №5190 жобасы бойынша дайындалды, алайда қаржылық қиындықтарға байланысты жоба 1998 жылы жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://garudamiliter.blogspot.com/2013/06/mengenang-cn-235-phoenix-project.html |title=Mengenang CN-235 Phoenix Project-Australia  |date=маусым 12, 2013}}&lt;/ref&gt;

;CN-235 MPA
:Теңіз патрулі. Ұшақта AM-39 Exocet-Missiles немесе Mk.46-Torpedos ракеталарына арналған 6 түйін ілмек бар.&lt;ref&gt;[http://www.airforce-technology.com/projects/cn235mp/ CN-235 Persuader Maritime Patrol Aircraft – Airforce Technology]&lt;/ref&gt;

;[[EADS CASA HC-144 Ocean Sentry|HC-144 Ocean Sentry]]
:АҚШ Жағалауы күзетіне арналған ұшақ нұсқалары. 22 жаңа ұшақ кішірек [[HU-25 Guardian]] ұшақтарын алмастырады деп жоспарланған.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.uscg.mil/acquisition/gallery/lrsgallery.asp | title=USCG: Acquisition Programs &amp; Projects | publisher=US Coast Guard | accessdate=January 26, 2012}}&lt;/ref&gt; 2010 жылға қарай 12 ұшақ тапсырылған.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.uscg.mil/acquisition/MRS/default.asp | title=USCG: HC-144A &quot;Ocean Sentry&quot; Maritime Patrol Aircraft | publisher=US Coast Guard Acquisitions Directorate | date=2010-12-20 | accessdate=January 26, 2012}}&lt;/ref&gt;

== Қолданушылары ==
=== Әскери қолданушылары ===
[[Сурет:World operators of the CN-235.png|thumb|400px|CN-235 ұшағының қолданушылары:&lt;br /&gt;{{Legend|#0000ff|Әскери қолданушылары}}{{Legend|#00ff00|Тек үкіметтік қолданыста}}{{Legend|#ff0000|Бұрынғы қолданушылары}}]]

;{{BWA}}
* [[Боствана қорғаныс күштері]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p46&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 46.&lt;/ref&gt;
;{{BHR}}
* [[Бруней Корольдік ӘӘК]] (1)&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p47&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 47.&lt;/ref&gt;
;{{BFA}}
*[[Буркина-Фасо әскері]] (1)&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p47&quot;/&gt;
;{{CMR}}
* [[Камерун ӘӘК]] 2012 жылы маусымда бір CN-235 ұшағына тапсырыс берді.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Hoyle|first=Craig|title=Cameroon signs deal for CN235 transport|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/cameroon-signs-deal-for-cn235-transport-372666/|work=Flightglobal|accessdate=9 маусым 2012|date=6 маусым 2012}}&lt;/ref&gt; Ұшақ тапсырылуы 2013 жылдың шілдесіне жоспарланған.&lt;ref&gt;[http://www.airbusmilitary.com/PressCenter/LatestNews/TabId/176/ArtMID/681/ArticleID/281/Airbus-Military-welcomes-Cameroon-as-new-operator.aspx Airbus Military welcomes Cameroon as new operator.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414004031/http://www.airbusmilitary.com/PressCenter/LatestNews/TabId/176/ArtMID/681/ArticleID/281/Airbus-Military-welcomes-Cameroon-as-new-operator.aspx |date=2014-04-14 }}&lt;/ref&gt;
;{{CHL}}
* [[Чили әскері]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p48&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 48.&lt;/ref&gt;
;{{COL}}
* [[Колумбия ӘӘК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p48&quot;/&gt;
* [[Колумбия ӘТК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p49&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 49.&lt;/ref&gt;
;{{ECU}}
* [[Эквадор ӘӘК]]
* [[Эквадор ӘТК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p49&quot;/&gt;
;{{FRA}}
* [[Франция ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p50&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 50.&lt;/ref&gt;
;{{GAB}}
* [[Габон ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p51&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 51.&lt;/ref&gt;
;{{IDN}}
* [[Индонезия ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p52&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 52.&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Irish Air Corps CASA aircraft, Newcastle, County Down, August 2010 (01).JPG|thumb|[[Ирландия әуе корпусы]]ның CASA CN-235 теңіз патрульдік ұшағы]]
* [[Индонезия ӘТК]]  CN235MPA&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p52&quot;/&gt;
;{{IRL}}
* [[Ирландия әуе корпусы]] (2 x CN235MP)&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p53&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 53.&lt;/ref&gt;
;{{JOR}}
* [[Иордания Корольдік ӘӘК]] (2 Түркия ӘӘК-не лизингке берілген, кейінрек оларды ATK ұрыстық ұшаққа қайта жабдықтайды)

;{{MYS}}
* [[Малайзия ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p55&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 55.&lt;/ref&gt;
;{{MEX}}
* [[Мексика ӘТК]] (Мексика Конгрессі алты CN235-300MPA ұшағын сатып алуға бюджетті бекітті. Алғашқы екі ұшақ 2010 жылы қыркүйекте тапсырылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/news/defence/jni/jni081203_1_n.shtml |title=Defence Security Report |publisher=Janes.com |date=2008-12-03 |accessdate=2011-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.semar.gob.mx/transparencia/informes_labores/2_inf_labores.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319204302/http://www.semar.gob.mx/transparencia/informes_labores/2_inf_labores.pdf |date=2009-03-19 }}&lt;/ref&gt;)
* [[Федералдық полиция (Мексика)|Мексика Федералды полициясы]] (2x CN235)&lt;ref&gt;[http://www.scramble.nl/mil/8/mexico/police-main.htm Mexican Police Aviation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612072326/http://www.scramble.nl/mil/8/mexico/police-main.htm |date=2011-06-12 }}&lt;/ref&gt;
[[File:Royal Moroccan AF - CASA CN-235-100M.jpg|thumb|right|A [[Royal Moroccan Air Force|RMAF]]'s CN-235-100M]]
;{{MAR}}
* [[Марокко ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p55&quot;/&gt;
;{{PAK}}
* [[Пәкістан ӘӘК]] (4× CN235-220) &lt;ref&gt;{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/air-force-equipment.htm |title=Pakistan Air Force Equipment |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=2011-10-02}}&lt;/ref&gt;
;{{PNG}}
* [[Папуа Жаңа Гвинея қорғаныс күштері]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p57&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 57.&lt;/ref&gt; 
;{{ROK}}
* [[Корея Республикасы ӘӘК]] (20; 12 ұшақты CASA Испанияда, 8 ұшақты IPTN Индонезияда өндірді)&lt;ref name=&quot;jawa03 p217&quot;&gt;Jackson 2003, p. 207.&lt;/ref&gt;
* [[Корея жағалау күзеті]] (4)
;{{SAU}}
* [[Сауд Арабиясы Корольдік ӘӘК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p59&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 59.&lt;/ref&gt;
;{{SEN}}
* [[Сенегал ӘӘК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p59&quot;/&gt;
;{{ESP}}
* [[Испания ӘӘК]] (18)&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p60&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 60.&lt;/ref&gt;
* [[Азаматтық гвардия (Испания)|Испания Азаматтық гвардиясы]] (2x бақылау ұшағы)
;{{THA}}
* [[Таиланд Корольдік ӘӘК]]
;{{TUR}}
* [[Түркия ӘӘК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p61&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 61.&lt;/ref&gt;
* [[Түркия ӘТК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p61&quot;/&gt;
* [[Түркия жағалау күзеті]]
;{{ARE}}
* [[БАӘ ӘТК]]
;{{USA}}
* [[АҚШ ӘӘК]]&lt;ref name=&quot;fiwaf12 p63&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 63.&lt;/ref&gt;
* [[Ақш жағалау күзеті]] – [[EADS CASA HC-144 Ocean Sentry]] қараңыз
;{{YEM}}
* [[Йемен ӘӘК]] &lt;ref name=&quot;fiwaf12 p64&quot;&gt;Hoyle ''Flight International'' 11–17 желтоқсан 2012, p. 64.&lt;/ref&gt;

== Техникалық сипаттамасы==
{| style=&quot;text-align: center; font-size:100%;&quot;
|- bgcolor=&quot;#7FA2FA&quot;
!&lt;font color=&quot;#FFFFFF&quot;&gt;Сипаттамалар&lt;/font&gt;
!&lt;font color=&quot;#FFFFFF&quot;&gt; CN-235-100 &lt;/font&gt;
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Экипаж || 2 ұшқыш
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Сыйымдылығы || 44 жолаушы
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Ұзындығы || 21,40 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Қанат жаймасы || 25,81 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Қанат ауданы || 59,10 м²
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Биіктігі || 8,177 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Фюзеляж ені || 2,90 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Салон ені ||  2,70 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Максималді ұшу салмағы || 16500 кг 
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Крейсерлік жылдамдығы || colspan=3 | 389 км/сағ (4575 м биіктікте)
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Максималді жылдамдық || colspan=3 | 452 км/сағ
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Ұшу қашықтығы || 4720 км
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Максимал көтерілу биіктігі ||  5485 м
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Қозғалтқыштар (2×) || General Electric CT7-9C ТВҚ
|- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot; align=&quot;center&quot;
|Қозғалтқыштың қуаты || әрқайсысы 1394,5 кВт
|}
Дереккөздер: Jane's All The World's Aircraft 1993–94&lt;ref name=&quot;JAWA93 p127-8&quot;&gt;Lambert 1993, pp. 127–128.&lt;/ref&gt;, MILITARY INFORMANT&lt;ref name=&quot;техникалық сипаттамасы&quot;&gt;{{cite web | url=http://military-informer.narod.ru/tra-g235.html | title=Aeritalia CN.235 Военно-транспортный самолет | publisher=http://military-informer.narod.ru/ | work=MILITARY INFORMANT}}&lt;/ref&gt;

== Апаттар ==
2011 жылдың 23 маусымына сәйкес түрлі ресми емес шетелдік ақпараттарға сәйкес 9 ұшақ түрлі әуе апаттарына ұшыраған. Апаттарда 92 адам қаза тапты.&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=212 ASN Aviation Safety Database. CASA/Nurtanio CN.235]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!width=&quot;50&quot;|Уақыты
!width=&quot;80&quot;|Борт нөмірі
!width=&quot;140&quot;|Апат орны
!width=&quot;50&quot;|Құрбандар
!width=&quot;410&quot;|Қысқаша сипаттама
|-
|25.02.1992&lt;!--http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19920225-0--&gt;
|{{flag|Чили}} {{comment|E-217|Зауыттық нөмір — 021}}
|[[Сурет:Flag of Magallanes y la Antártica Chilena, Chile.svg|left|22px]] Тениенте Марша атындағы әуежай, [[Антарктика]]
|0/11
|
|-
|21.07.2005&lt;!--http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20050721-0--&gt;
|{{Индонезия}} {{comment|A-2301|Зауыттық нөмір — N.016}}
|{{Индонезия}} [[Ачех (провинция)|Ачех]]
|3/23
|
|-
|11.02.2013
|{{Либерия}} {{comment|3X-GGG|Зауыттық нөмір — N.020}}
|{{Либерия}} [[Конакри]]
|11/11
|
|-
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[EADS CASA C-295]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Дереккөздер ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{Airbus және Airbus Military ұшақтары}}

[[Санат:Airbus ұшақтары]]
[[Санат:Әскери ұшақтар]]


{{Aero-stub}}</text>
      <sha1>g2wyfhhbe64idsqqtqkr93who52v991</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Корея Республикасының премьер-министрлердің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493821</id>
    <revision>
      <id>3689802</id>
      <parentid>3687579</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57757-43</username>
        <id>187826</id>
      </contributor>
      <origin>3689802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47763" sha1="33bb0wi3um20b2l9ghc34hsby3pb39u" xml:space="preserve">'''[[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]ның премьер-министрлері''' ({{lang-ko3|국무총리|國務總理}}) [[Ұлттық Ассамблея]]ның мақұлдау тұсында [[Корея Республикасының президенттерінің тізімі|Мемлекет президентімен]] тағайындалады. Оңтүстік Корея премьер-министрі парламент мүшесі болуға міндетті емес.&lt;ref&gt;http://eng.pmo.go.kr/pmo_eng/?sub_num=281 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121106104403/http://eng.pmo.go.kr/pmo_eng/?sub_num=281 |date=2012-11-06 }}&lt;/ref&gt;

Төменде Бірінші Кореядан Алтыншы Республикаға дейінгі Оңтүстік Корея премьер-министрлерінің тізімі келтірілген. [[Оңтүстік Кореяның бірінші Республикасы|Бірінші бағанда]] қатарынан Премьер-Министр қызметін [[Корея Республикасының тарихы|атқарған]] тұлғалар, ал екінші бағанда Премьер-Министрдің қызмет мерзімдері немесе әкімшілігі дәйектелген.

==Премьер-министрлер тізімі==
&lt;span style=&quot;border:1px solid #AAAAAA; background-color:#05517e; color:#05517e;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;Консервативті (қол жетімді: [[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
&lt;span style=&quot;border:1px solid #AAAAAA; background-color:#2E8B57; color:#2E8B57;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;Либералды (ағымдағы: [[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]])
&lt;span style=&quot;border:1px solid #AAAAAA; background-color:#FFD700; color:#FFD7001;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;[[Уридан]]
&lt;span style=&quot;border:1px solid #AAAAAA; background-color:#C3B091; color:#C3B091;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;[[Корея Республикасының қарулы күштері|Әскери]]
&lt;span style=&quot;border:1px solid #AAAAAA; background-color:#DDDDDD; color:#DDDDDD;&quot;&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;Тәуелсіз
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |№
! colspan=&quot;2&quot; |Премьер-министр
! colspan=&quot;3&quot; |Өкілеттік мерзімі
! rowspan=&quot;2&quot; |Саяси партия
! rowspan=&quot;2&quot; |Мемлекет басшысы
|-
! Сурет
! width=&quot;200&quot; | Аты
! width=&quot;200&quot; |Жұмысқа кірісу
!Тапсырманы қалдырмаңыз
! width=&quot;50&quot; | Ұзақтығы
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Бірінші республикалық премьер-министрлер'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''1'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Yi Yun-yong, The Dong-A Ilbo.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Юн Йон]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;''Yi Yun-yong''&lt;br&gt;
백사 이윤영 / 白史 李允榮
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 27 шілде&lt;br&gt;
1948
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 31 шілде&lt;br&gt;
1948
|{{Age in days|1948|7|27|1948|7|31}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| rowspan=&quot;14&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Rhee Syng-Man in 1948.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Ли Сың Ман]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''2'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Haegong Shin Ik-hee in 1952.jpg|80px]] 
| align=&quot;center&quot; |'''[[Син Ик Хи]]'''&lt;br&gt;
''Haegong Shin Ik-hee''&lt;br&gt;
신익희/ 申翼熙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 31 шілде&lt;br&gt;
1948
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 2 тамыз&lt;br&gt;
1948
|{{Age in days|1948|7|31|1948|8|2}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''3'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:이범석.JPG|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Бом Сок]]'''&lt;br&gt;
''I. Beomseok''&lt;br&gt;
이범석 / 李範奭
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 31 шілде&lt;br&gt;
1948
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 20 сәуір&lt;br&gt;
1950
|{{Age in days|1948|7|31|1950|4|20}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''4'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Shin_sung.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Син Сон Мо]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Sin Seongmo''&lt;br&gt;
신성모 / 申性模
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 21 сәуір&lt;br&gt;
1950
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; width=&quot;150&quot; | 22 қараша&lt;br&gt;
1950
|{{Age in days|1950|4|21|1950|11|22}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Chang_Myon_1955.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |&lt;br&gt;
'''[[Чан Мён]]'''&lt;br&gt;
''Jang Myeon''&lt;br&gt;
장면 / 張勉
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 22 қараша&lt;br&gt;
1950
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 сәуір&lt;br&gt;
1952
|{{Age in days|1950|11|6|1952|4|9}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Baek nak jun.JPG|80px]]
| align=&quot;center&quot; |&lt;br&gt;
'''[[Хо Джон]]'''(Уақытша)''&lt;br&gt;
''Paek Nak-chun''&lt;br&gt;
백낙준 / 白樂濬
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 3 қараша&lt;br&gt;
1950
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 15 қараша&lt;br&gt;
1950
|{{Age in days|1950|11|3|1950|11|15}}
|[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''2'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:John_Myun.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чан Мён]]'''&lt;br&gt;
''Jang Myeon''&lt;br&gt;
장면 / 張勉
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 23 қараша&lt;br&gt;
1950
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 сәуір&lt;br&gt;
1951
|{{Age in days|1950|11|23|1951|4|24}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Heo_Jeong.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Салоннан сыртқа қарау'''&lt;br&gt;
'''[[Хо Джон]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Ho Chong''&lt;br&gt;
허정 / 許政
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 қараша&lt;br&gt;
1951
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 сәуір&lt;br&gt;
1952
|{{Age in days|1951|11|24|1952|4|9}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''емес-кабинет министрлері'''&lt;br&gt;
'''[[Ли Юн Ён]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''I. Yunyeong''&lt;br&gt;
이윤영 / 李允榮
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 сәуір&lt;br&gt;
1952
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 6 мамыр&lt;br&gt;
1952
|{{Age in days|1952|4|9|1952|5|6}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''3'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Jang_Taek.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чан Тхэк Сан]]'''&lt;br&gt;
''Jang Taeksang''&lt;br&gt;
장택상 / 張澤相
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 6 мамыр&lt;br&gt;
1952
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 6 қазан&lt;br&gt;
1952
|{{Age in days|1952|5|6|1952|10|6}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|- 
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Baek_Du-jin.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Стратегия'''&lt;br&gt;
'''[[Пэк Ту Джин]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Baek Dujin''&lt;br&gt;
백두진 / 白斗鎭
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 қазан&lt;br&gt;
1952
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 сәуір&lt;br&gt;
1953
|{{age in days|1952|10|6|1953|4|24}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''4'''
| align=&quot;center&quot; |'''[[Пэк Ту Джин]]'''&lt;br&gt;
''Baek Dujin''&lt;br&gt;
백두진 / 白斗鎭
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 сәуір&lt;br&gt;
1953
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 маусым&lt;br&gt;
1954
|{{age in days|1953|4|24|1954|6|17}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''5'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Byeon_Yeong-tae.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Пён Ён Тхэ]]'''&lt;br&gt;
''Byeon Yeongtae''&lt;br&gt;
변영태 / 卞榮泰
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 маусым&lt;br&gt;
1954
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 қараша&lt;br&gt;
1954
|{{age in days|1954|6|17|1954|11|28}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Ішкі істер министрі'''&lt;br&gt;
'''[[Пэк Хан Сон]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Baek Hanseong''&lt;br&gt;
백한성 / 白漢成
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 қараша&lt;br&gt;
1954
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 30 қараша&lt;br&gt;
1954
|{{age in days|1954|11|28|1954|11|30}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;8&quot; |''Билік алынып тасталды (28 қараша 1954 – 27 сәуір 1960)''
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Екінші республикалық кезеңнің премьер-министрлері'''
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;8&quot; |''Билік қалпына келтірілді''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; |'''6'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Heo_Jeong.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хо Джон]]'''&lt;br&gt;
''Heo Jeong''&lt;br&gt;
허정 / 許政
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 15 маусым&lt;br&gt;
1960
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 тамыз&lt;br&gt;
1960
|{{age in days|1960|6|15|1960|8|18}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #2E8B57;&quot; |[[File:Yun_Bo-seon.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Юн Бо Сон]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; |'''(2)'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:John_Myun.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чан Мён]]''' &lt;br&gt;
''Jang Myeon''&lt;br&gt;
장면 / 張勉&lt;br&gt;
(2nd time)
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 тамыз&lt;br&gt;
1960
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 мамыр&lt;br&gt;
1961
|{{age in days|1960|8|18|1961|5|18}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;8&quot; |''Билік алынып тасталды (18 мамыр 1961 – 17 желтоқсан 1963)''
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Ұлттық қайта құру жөніндегі Жоғарғы Кеңестің Президенті'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#C3B091; color:black;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:장도영.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Бас штаб бастығы'''&lt;br&gt;
'''[[Чан До Ён]]'''&lt;br&gt;
''Jang Doyeong''&lt;br&gt;
장도영 / 張都暎
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 21 мамыр&lt;br&gt;
1961
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 3 шілде&lt;br&gt;
1961
|{{age in days|1961|5|21|1961|7|3}}
|[[Корея Республикасының қарулы күштері|Әскери]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background: #2E8B57;&quot; |[[Сурет:Yun_Bo-seon.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Юн Бо Сон]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#C3B091; color:black;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Song_Yo_Chan.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Бас штаб бастығы'''&lt;br&gt;
'''[[Сон Ё Чхан]]'''&lt;br&gt;
''Song Yochan''&lt;br&gt;
송요찬 / 宋堯讚
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 3 шілде&lt;br&gt;
1961
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 маусым&lt;br&gt;
1962
|{{age in days|1961|7|3|1962|6|16}}
|[[Корея Республикасының қарулы күштері|Әскери]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#C3B091; color:black;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Park_Chung-hee_1963's.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Бас генерал'''&lt;br&gt;
'''[[Пак Чон Хи]]'''&lt;br&gt;
''Bak Jeonghui''&lt;br&gt;
박정희 / 朴正熙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 маусым&lt;br&gt;
1962
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 шілде&lt;br&gt;
1962
|{{age in days|1962|6|16|1962|7|10}}
|[[Корея Республикасының қарулы күштері|Әскери]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#C3B091;&quot; |[[File:Park_Chung-hee_1963's.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Пак Чон Хи]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Kim_Hyun-chul,_1961-may-16.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Ұлттық қайта құру жөніндегі Жоғарғы Кеңестің Президенті'''&lt;br&gt;
'''[[Ким Хён-чул]]'''&lt;br&gt;
''Gim Hyeoncheol''&lt;br&gt;
김현철 / 金顯哲
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 шілде&lt;br&gt;
1962
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 желтоқсан&lt;br&gt;
1963
|{{age in days|1962|7|10|1963|12|17}}
|Тәуелсіз
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Үшінші республиканың премьер-министрі'''
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;8&quot; |''Билік қалпына келтірілді''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''7'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[И Юнь-Ён]]'''&lt;br&gt;
''Choe Duseon''&lt;br&gt;
최두선 / 崔斗善
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[17 желтоқсан]]&lt;br&gt;
1963
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[10 мамыр]]&lt;br&gt;
1964
|{{age in days|1963|12|17|1964|5|10}}
|Тәуелсіз
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Park_Chung-hee_1963's.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Пак Чоң Хи]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''8'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:General Chung Il-kwon 02.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чон Иль Гвон]]'''&lt;br&gt;
''Jeong Ilgwon''&lt;br&gt;
정일권 / 丁一權
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[10 мамыр]]&lt;br&gt;
1964
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[20 желтоқсан]]&lt;br&gt;
1970
|{{age in days|1964|5|10|1970|12|20}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''(4)'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Baek_Du-jin.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Пэк Ту Джин]]''' &lt;br&gt;
''Baek Dujin''&lt;br&gt;
백두진 / 白斗鎭&lt;br&gt;
(2. рет)
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 20 желтоқсан&lt;br&gt;
1970
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 маусым&lt;br&gt;
1971
|{{age in days|1970|12|20|1971|6|4}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''9'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Kim_Jong-pil_1999.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ким Джон Пхиль]]'''&lt;br&gt;
''Gim Jongpil''&lt;br&gt;
김종필 / 金鍾泌
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 маусым&lt;br&gt;
1971
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 19 желтоқсан&lt;br&gt;
1975
|{{age in days|1971|6|4|1975|12|19}}
|Тәуелсіз
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Төртінші республикалық премьер-министрлер'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Choi_Kyu_Hah.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |'''[[Чхве Гю Ха]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Choe Gyuha''&lt;br&gt;
최규하 / 崔圭夏
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 желтоқсан&lt;br&gt;
1975
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 13 наурыз&lt;br&gt;
1976
|{{age in days|1975|12|19|1976|3|13}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Тәуелсіз
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[File:Park_Chung-hee_1963's.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Пак Чоң Хи]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''10'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 13 наурыз&lt;br&gt;
1976
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 6 желтоқсан&lt;br&gt;
1979
|{{age in days|1976|3|13|1979|12|6}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''11'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Син Хён Хвак]]'''&lt;br&gt;
''Sin Hyeonhwak''&lt;br&gt;
신현확 / 申鉉碻
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 12 желтоқсан&lt;br&gt;
1979
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 22 мамыр&lt;br&gt;
1980
|{{age in days|1979|12|6|1980|5|22}}
|Тәуелсіз
| style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |[[Сурет:Choi_Kyu_Hah.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Чхве Гю Ха]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#C3B091; color:black;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Пак Чхун Хун]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Bak Chunghun''&lt;br&gt;
박충훈 / 朴忠勳
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 22 мамыр&lt;br&gt;
1980
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[2 қыркүйек]]&lt;br&gt;
1980
|{{age in days|1980|5|22|1980|9|2}}
|[[Корея Республикасының қарулы күштері|Әскери]]
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[File:Chun_Doo-hwan.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Чон Ду Хван]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[File:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Нам Док У]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Nam Deogu''&lt;br&gt;
남덕우 / 南德祐
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 2 қыркүйек&lt;br&gt;
1980
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 22 қыркүйек&lt;br&gt;
1980
|{{age in days|1980|9|2|1980|9|22}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''12'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 22 қыркүйек&lt;br&gt;
1980
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 қаңтар&lt;br&gt;
1982
|{{age in days|1980|9|22|1982|1|4}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Бесінші республикалық премьер-министрлер'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ю Чхан Сун]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Yu Changsun''&lt;br&gt;
유창순 / 劉彰順
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 қаңтар&lt;br&gt;
1982
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 23 қаңтар&lt;br&gt;
1982
|{{age in days|1982|1|4|1982|1|23}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
| rowspan=&quot;12&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Chun_Doo-hwan.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Чон Ду Хван]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''13'''
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ю Чхан Сун]]'''&lt;br&gt;
''Yu Changsun''&lt;br&gt;
유창순 / 劉彰順
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 23 қаңтар&lt;br&gt;
1982
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 маусым&lt;br&gt;
1982
|{{age in days|1982|1|23|1982|6|24}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Ким Сан Хёп]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Gim Sanghyeop''
김상협 / 金相浹
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 маусым&lt;br&gt;
1982
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 20 қыркүйек&lt;br&gt;
1982
|{{age in days|1982|6|24|1982|9|20}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''14'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 21 қыркүйек&lt;br&gt;
1982
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 14 қазан&lt;br&gt;
1983
|{{age in days|1982|9|20|1983|10|14}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[File:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чин И-Чонг]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Jin Uijong''&lt;br&gt;
진의종 / 陳懿鍾
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | {{Küçük|15 Ekim}}&lt;br&gt;
1983
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | {{Küçük|17 Ekim}}&lt;br&gt;
1983
|{{age in days|1983|10|14|1983|10|17}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''15'''
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чин И-Чонг]]'''&lt;br&gt;
''Jin Uijong''&lt;br&gt;
진의종 / 陳懿鍾
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 қазан&lt;br&gt;
1983
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 қараша&lt;br&gt;
1984
|{{age in days|1983|10|17|1984|11|17}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Шин Бён Хён]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
{''Sin Byeonghyeon''&lt;br&gt;
신병현 / 申秉鉉
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 қараша&lt;br&gt;
1984
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 ақпан&lt;br&gt;
1985
|{{age in days|1984|11|17|1985|2|18}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[File:Lho Shin-yong.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Но Син Ён]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''No Sinyeong''&lt;br&gt;
노신영 / 盧信永
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 ақпан&lt;br&gt;
1985
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 мамыр&lt;br&gt;
1985
|{{age in days|1985|2|18|1985|5|16}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]])
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''16'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 мамыр&lt;br&gt;
1985
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 26 мамыр&lt;br&gt;
1987
|{{age in days|1985|5|16|1987|5|26}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Хан Ги]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''I. Hangi''&lt;br&gt;
이한기 / 李漢基
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 26 мамыр&lt;br&gt;
1987
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 14 шілде&lt;br&gt;
1987
|{{age in days|1987|5|26|1987|7|14}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Sadao Kagawa, Ki-61.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Ким Джон Нёль]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Gim Jeongryeol''&lt;br&gt;
김정렬 / 金貞烈
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 14 шілде&lt;br&gt;
1987
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 7 тамыз&lt;br&gt;
1987
|{{age in days|1987|7|14|1987|8|7}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''17'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 7 тамыз&lt;br&gt;
1987
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 25 ақпан&lt;br&gt;
1988
|{{age in days|1987|8|7|1988|2|25}}
|-
| colspan=&quot;8&quot; style=&quot;background-color:#C0C0C0;&quot; |'''Алтыншы республикалық дәуірдің премьер-министрлері'''
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Ли Хён Джэ]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''I. Hyeonjae''&lt;br&gt;
이현재 / 李賢宰
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 25 ақпан&lt;br&gt;
1988
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 2 желтоқсан&lt;br&gt;
1988
|{{age in days|1988|2|25|1988|12|2}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Тәуелсіз
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Roh_Tae-woo_-_cropped,_1989-Mar-13.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Ро Дэ У]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''18'''
| style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 2 наурыз&lt;br&gt;
1988
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 5 желтоқсан&lt;br&gt;
1988
|{{age in days|1988|3|2|1988|12|5}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Кан Ён Хун]]'''&lt;br&gt;
''Gang Yeonghun''&lt;br&gt;
강영훈 / 姜英勛
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 5 желтоқсан&lt;br&gt;
1988
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 желтоқсан&lt;br&gt;
1988
|{{age in days|1988|12|5|1988|12|16}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Демократиялық Республикалық партия (1988-1990)&lt;br&gt;
[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]] (1990)
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''19'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 желтоқсан&lt;br&gt;
1988
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 27 желтоқсан&lt;br&gt;
1990
|{{age in days|1988|12|16|1990|12|27}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Но Джэ Бон]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''No Jaebong''&lt;br&gt;
노재봉 / 盧在鳳
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 23 қаңтар&lt;br&gt;
1991
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 5 желтоқсан&lt;br&gt;
1992
|{{age in days|1990|12|27|1991|1|22}}
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''20'''
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хён Сын Джон]]'''&lt;br&gt;
''Hyun Soongjong''&lt;br&gt;
노재봉 / 盧在鳳
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 8 қазан&lt;br&gt;
1992
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 ақпан&lt;br&gt;
1993
|{{age in days|1992|10|8|1993|2|24}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хван Ин Сон]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Hyun Soongjong''&lt;br&gt;
정원식 / 鄭元植
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 мамыр&lt;br&gt;
1991
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 желтоқсан&lt;br&gt;
1991
|{{age in days|1993|2|24|1993|12|16}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''21'''
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Хвечхан]]'''&lt;br&gt;
''Lee Hoichang''&lt;br&gt;
정원식 / 鄭元植
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 желтоқсан&lt;br&gt;
1993
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 21 сәуір}}&lt;br&gt;
1994
|{{age in days|1993|12|17|1994|4|21}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''22'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Ён Док]]'''&lt;br&gt;
''Lee Yungdug''&lt;br&gt;
현승종 / 玄勝鍾
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 21 сәуір&lt;br&gt;
1994
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 желтоқсан&lt;br&gt;
1994
|{{age in days|1994|4|21|1994|12|16}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''23'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Lee Hong Koo.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Хон Гу]]'''&lt;br&gt;
''Lee Hongkoo''&lt;br&gt;
황인성 / 黃寅性
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 желтоқсан&lt;br&gt;
1994
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 желтоқсан&lt;br&gt;
1995
|{{age in days|1994|12|17|1995|12|17}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Kim_Young_Sam_1996.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Ким Ёң Сам]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''24'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Lee Soo-sung 1 (cropped).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Су Сон]]'''&lt;br&gt;
''Lee Soosung''&lt;br&gt;
이회창 / 李會昌
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 17 желтоқсан&lt;br&gt;
1995
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 наурыз&lt;br&gt;
1997
|{{age in days|1995|12|17|1997|3|4}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''25'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Goh Kun 2003-11-08.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Го Гон]]'''&lt;br&gt;
''Goh Kun''&lt;br&gt;
이영덕 / 李榮徳
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 наурыз&lt;br&gt;
1997
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 2 наурыз&lt;br&gt;
1998
|{{age in days|1997|3|5|1998|3|2}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''26'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Kim Jong-pil 1999.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ким Джон Пхиль]]'''&lt;br&gt;
''Kim Jongpil''&lt;br&gt;
이홍구 / 李洪九
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 2 наурыз&lt;br&gt;
1998
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 12 қаңтар&lt;br&gt;
2000
|{{age in days|1998|3|2|2000|1|12}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''27'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Tae-Joon Park.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Пак Тхэджун]]'''&lt;br&gt;
''I. Suseong''&lt;br&gt;
이수성 / 李壽成
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 12 қаңтар&lt;br&gt;
2000
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 мамыр&lt;br&gt;
2000
|{{age in days|2000|1|12|2000|5|18}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''28'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Lee Han-Dong.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Ли Хан Дон]]'''&lt;br&gt;
''Lee HanDong''&lt;br&gt;
이한동 / 李汉东
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 23 мамыр&lt;br&gt;
2000
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 маусым&lt;br&gt;
2000
|Тәуелсіз
|{{age in days|2000|5|23|2000|6|28}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |—
|algin=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 29 маусым&lt;br&gt;
2000
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 шілде&lt;br&gt;
2002
|{{age in days|2000|6|29|2002|7|10}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
| rowspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |[[Сурет:Kim_Dae-jung_(Cropped).png|80px]]&lt;br&gt;[[Ким Дэ Чжун]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''(9)'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чан Сан]]''' &lt;br&gt;
''Chang Sang''&lt;br&gt;
장상 / 張裳
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 шілде&lt;br&gt;
2002
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 31 шілде&lt;br&gt;
2002
|{{age in days|2002|7|11|2002|7|31}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''29'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Dae-Whan CHANG7.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чан Дэ Хван]]'''&lt;br&gt;
''Chang Daewhan''&lt;br&gt;
장대환 / 장대환
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 тамыз&lt;br&gt;
2002
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 тамыз&lt;br&gt;
2002
|{{age in days|2002|8|9|2002|8|28}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чон Юн Чурл]]''' &lt;br&gt;
''Jeon Yunchurl''&lt;br&gt;
김석수 / 金硕洙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 29 тамыз&lt;br&gt;
2002
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 9 қыркүйек&lt;br&gt;
2002
|{{age in days|2002|8|29|2002|9|9}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''30'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Сурет:2000년대 초반 서울소방 소방공무원(소방관) 활동 사진 총리센타방문-1 (김석수).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot;|'''[[Ким Сок Су]]'''(Уақытша)&lt;br&gt;
''Kim Suksoo''&lt;br&gt;
김숙수 / 金硕洙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 қыркүйек&lt;br&gt;
2002
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 4 қазан&lt;br&gt;
2002
|{{age in days|2002|9|10|2002|10|4}}
|rowspan=&quot;2&quot;|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 мамыр&lt;br&gt;
2002
|algin=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 26 ақпан&lt;br&gt;
2003
|{{age in days|2002|10|5|11|2003|2|26}}
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''(2-і рет)'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Goh Kun 2003-11-08.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Го Гон]]'''&lt;br&gt;
''Goh Kun''&lt;br&gt;
고건 / 高建
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 27 ақпан&lt;br&gt;
2003
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 24 ақпан&lt;br&gt;
2004
|{{age in days|2003|2|27|2004|5|24}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Lee Hae-chan prime ministerial portriat (cropped).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Хэчхан]]''' &lt;br&gt;
''Lee Haechan''&lt;br&gt;
이해찬 / 李海瓚
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 30 маусым&lt;br&gt;
2004
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 15 наурыз&lt;br&gt;
2006
|{{age in days|2004|6|30|2006|3|15}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#FFD700;&quot; |'''37'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Han Myeong Sook 2006.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хан Мёнсук]]'''&lt;br&gt;
''Han Myeongsook''&lt;br&gt;
한명숙 / 韓明淑
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 20 сәуір&lt;br&gt;
2006
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 7 наурыз&lt;br&gt;
2007
|{{age in days|2006|4|20|2007|3|7}}
|[[Уридан]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; |'''38'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Han Duck-soo.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хан Доксу]]''' &lt;br&gt;
''Han Ducksoo''&lt;br&gt;
한덕수 / 韩惪洙&lt;br&gt;
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 3 сәуір&lt;br&gt;
2007
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 ақпан&lt;br&gt;
2008
|{{age in days|2007|4|3|2008|2|28}}
||[[Тәуелсіз кандидат|Тәуелсіз]]
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |[[Сурет:Roh_Moo-hyun_3.jpg|80px]]&lt;br&gt;[[Но Му Хён]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''35'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Han_Seung-Soo_-_World_Economic_Forum_Annual_Meeting_Davos_2009.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хан Сынсу]]'''&lt;br&gt;
''Han Seungsu''&lt;br&gt;
한승수 / 韓昇洙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[26 ақпан]]&lt;br&gt;
2008
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[28 қыркүйек]]&lt;br&gt;
2009
|{{age in days|2008|2|29|2009|9|28}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[File:Sebastián_Piñera_-_Lee_Myung-bak_(cropped).jpg|80px]]&lt;br&gt;[[Ли Мёң Бак]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''36'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:ChungUnChan(060515)Cropped.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чон Унчхан]]'''&lt;br&gt;
''Jeong Unchan''&lt;br&gt;
정운찬 / 鄭雲燦
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 28 қыркүйек&lt;br&gt;
2009
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 тамыз&lt;br&gt;
2010
|{{age in days|2009|9|28|2010|8|11}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Yoon_Jeung-Hyun.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Стратегия және қаржы министрі'''&lt;br&gt;
'''[[Юн Джун-хён]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Yun Jeunghyeon''&lt;br&gt;
윤증현 / 尹增鉉
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 тамыз&lt;br&gt;
2010
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 1 қазан&lt;br&gt;
2010
|{{age in days|2010|8|11|2010|10|1}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD; color:white;&quot; |'''37'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Kim_Hwang_Sik-1-1.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ким Хвансик]]'''&lt;br&gt;
''Gim Hwangsik''&lt;br&gt;
김황식 / 金滉植
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 1 қазан&lt;br&gt;
2010
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 26 ақпан&lt;br&gt;
2013
|{{age in days|2010|10|1|2013|2|26}}
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''38'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Chung_Hong-won_small.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чон Хонвон]]'''&lt;br&gt;
''Jeong Hongwon''&lt;br&gt;
정홍원 / 鄭烘原
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 26 ақпан&lt;br&gt;
2013
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 ақпан&lt;br&gt;
2015
|{{age in days|2013|2|26|2015|2|16}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#05517e;&quot; |[[Сурет:Park Geun-hye presidential portrait.png|80px]]&lt;br&gt;
[[Пак Кын Хе]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''39'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:이완구 전 총리.png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Вангу]]'''&lt;br&gt;
''I. Wangu''&lt;br&gt;
이완구 / 李完九
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 16 ақпан&lt;br&gt;
2015
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 27 сәуір&lt;br&gt;
2015
|{{age in days|2015|2|16|2015|4|27}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]] (Жаңа майдан)
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Emblem_of_the_Prime_Minister_of_the_Republic_of_Korea.svg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''Премьер-министрдің орынбасары'''&lt;br&gt;
'''[[Чхве Гён хван]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Choe Gyeonghwan''&lt;br&gt;
최경환 / 崔炅煥
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 27 сәуір&lt;br&gt;
2015
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 маусым&lt;br&gt;
2015
|{{age in days|2015|4|27|2015|6|18}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]] (Жаңа майдан)
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''40'''
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[File:Hwang_Kyo-ahn.PNG|80px]]
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; |'''[[Хван Гёан]]'''&lt;br&gt;
''Hwang Gyoan''&lt;br&gt;
황교안 / 黃敎安
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 18 маусым&lt;br&gt;
2015
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 наурыз&lt;br&gt;
2017
| rowspan=&quot;2&quot; |{{age in days|2015|6|18}}
| rowspan=&quot;2&quot; |Тәуелсіз
|-
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 10 наурыз&lt;br&gt;
2017
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 мамыр&lt;br&gt;
2017
| rowspan=&quot;1&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |[[Сурет:Hwang_Kyo-ahn_December_2016.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Хван Гёан]]&lt;br&gt;(Уақытша)
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#05517e; color:white;&quot; |'''—'''
| align=&quot;center&quot; |[[File:Deputy_PM_Yoo_Ilho_Press_Conference_04.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |''Премьер-министрдің орынбасары'''&lt;br&gt;
'''[[Ю Иль Хо]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Yu Ilho''&lt;br&gt;
유일호 / 柳一鎬
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 11 мамыр&lt;br&gt;
2017
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 31 мамыр&lt;br&gt;
2017
|{{age in days|2017|5|11|2017|5|31}}
|[[Тегін Корея (партия)|Тегін Корея]]
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |[[File:Moon Jae-in May 2017.jpg|80px]]&lt;br&gt;
[[Мун Чжэ Ин]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57; color:white;&quot; |'''41'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:South Korean Prime Minister Lee - 2017 (36235112603) (cropped).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ли Нак Ён]]'''&lt;br&gt;
''I. Nakyeon''&lt;br&gt;
이낙연 / 李洛淵
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 31 мамыр&lt;br&gt;
2017
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[14 қаңтар]]&lt;br /&gt;
2020
|{{age in days|2017|5|31|2020|1|14}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |'''46'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Chung Sye-kyun (cropped).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Чон Се Гюн]]'''&lt;br&gt;
''Chung Syekyun''&lt;br&gt;
정세균 / 丁世均
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | 14 қаңтар&lt;br&gt;
2020
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[16 сәуір]]&lt;br /&gt;
2021
|{{age in days|2020|1|14|2021|4|16}}
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#DDDDDD;&quot; |'''_'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Hong Nam-ki, Deputy Prime Minister and Minister of Economy and Finance.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хон Нам Ки]]''' (Уақытша)&lt;br&gt;
''Hong Nam-ki''&lt;br&gt;
홍남기 / 洪楠基
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[16 сәуір]]&lt;br /&gt;
2021
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[14 мамыр]]&lt;br /&gt;
2021
|{{age in days|2021|4|16|2021|5|14}} күн
|Тәуелсіз
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |'''47'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Kim Boo-kyum - 20170119 k (cropped).jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ким Бу Гём]]'''&lt;br&gt;
''Kim Boo-kyum''&lt;br&gt;
김부겸 / 金富謙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[14 мамыр]]&lt;br /&gt;
2021
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[11 мамыр]]&lt;br /&gt;2022
|
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#E61E2B;&quot; |{{Color|white|'''48'''}}
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Prime Minister of South Korea HAN Duck-soo 20240516.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хан Доксу]]'''&lt;br&gt;
''Han Duck-soo''&lt;br&gt;
한덕수
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[21 мамыр]]&lt;br /&gt;
2022
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[3 шілде]]&lt;br /&gt;2025
|
|[[Халық күші (Оңтүстік Корея)|Халық күші]]
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |'''49'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Kim Min-seok's Portrait (2025.3).png|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Ким Мин Сок (саясаткер)|Ким Мин Сок]]'''&lt;br&gt;
''Kim Min-seok''&lt;br&gt;
김민석
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[3 шілде]]&lt;br /&gt;2025
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[1 шілде]]&lt;br /&gt;
2026
|
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#2E8B57;&quot; |'''50'''
| align=&quot;center&quot; |[[Сурет:Prime Minister Han Seong-sook 20260707.jpg|80px]]
| align=&quot;center&quot; |'''[[Хан Сон Сук]]'''&lt;br&gt;
''Han Seong-sook''&lt;br&gt;
한성숙
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[1 шілде]]&lt;br /&gt;
2026
| align=&quot;left&quot; style=&quot;background:#EEEEEE&quot; | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]]
|
|[[Бірлескен демократиялық партия (Оңтүстік Корея)|Бірлескен демократиялық партия]]
|-
|}

==Уақыт сызбасы==
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12
PlotArea  = top:10 bottom:50 right:130 left:20
AlignBars = late

DateFormat = dd/mm/yyyy
Period     = from:01/01/1948 till:01/01/2021
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1948

Colors     =
  id:con value:blue 
  id:lib value:green
  id:act value:pink

BarData =
  barset:PM

PlotData=
  width:8 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:PM

 from: 31/07/1948 till: 15/08/1948 color:con text:&quot;[[Ли Юн Йон]]&quot; fontsize:10
 from: 27/09/1948 till: 20/03/1949 color:act text:&quot;[[Ли Бом Сок]]&quot; fontsize:10
 from: 20/03/1949 till: 27/09/1949 color:lib text:&quot;[[Ли Юн Йон]]&quot; fontsize:10
 from: 27/09/1949 till: 20/04/1950 color:act text:&quot;[[Ли Бом Сок]]&quot; fontsize:10
 from: 21/04/1950 till: 03/11/1950 color:con text:&quot;[[Син Сон Мо]]&quot; fontsize:10
 from: 03/11/1950 till: 15/11/1950 color:con text:&quot;[[Пэк Нак Чун]]&quot; fontsize:10
 from: 23/11/1950 till: 24/11/1951 color:act text:&quot;[[Чан Мён]]&quot; fontsize:10
 from: 24/11/1951 till: 09/04/1952 color:con text:&quot;[[Хо Джон]]&quot; fontsize:10
 from: 24/04/1952 till: 06/05/1952 color:con text:&quot;[[Ли Юн Ён]]&quot; fontsize:10
 from: 06/05/1952 till: 06/10/1952 color:con text:&quot;[[Чан Тхэк Сан]]&quot; fontsize:10
 from: 09/10/1952 till: 24/04/1953 color:lib text:&quot;[[Пэк Ту Джин]]&quot; fontsize:10
 from: 24/04/1953 till: 17/06/1954 color:lib text:&quot;[[Пэк Ту Джин]]&quot; fontsize:10
 from: 28/06/1954 till: 28/11/1954 color:act text:&quot;[[Пён Ён Тхэ]]&quot; fontsize:10
 from: 28/11/1954 till: 30/11/1954 color:lib text:&quot;[[Пэк Хан Сон]]&quot; fontsize:10
 from: 15/06/1960 till: 18/08/1960 color:con text:&quot;[[Хо Джон]]&quot; fontsize:10
 from: 18/08/1960 till: 18/05/1961 color:con text:&quot;[[Чан Мён]]&quot; fontsize:10
 from: 21/05/1961 till: 03/07/1961 color:act text:&quot;[[Чан До Ён]]&quot; fontsize:10
 from: 03/07/1961 till: 16/06/1962 color:lib text:&quot;[[Сон Ё Чхан]]&quot; fontsize:10
 from: 18/06/1962 till: 18/07/1962 color:lib text:&quot;[[Пак Чон Хи]]&quot; fontsize:10
 from: 18/07/1962 till: 16/12/1963 color:lib text:&quot;[[Ким Хён-чул]]&quot; fontsize:10
 from: 17/12/1963 till: 10/05/1964 color:lib text:&quot;[[И Юнь-Ён]]&quot; fontsize:10
 from: 10/05/1964 till: 20/12/1970 color:lib text:&quot;[[Чон Иль Гвон]]&quot; fontsize:10
&lt;/timeline&gt;
&lt;center&gt;&lt;/center&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Prime ministers of South Korea}}

==Сыртқы сілтемелер ==
* [http://guide.travel.ru/south_korea/5476.html Кореяның мемлекеттік құрылымы]
* [[Корея Республикасының Премьер-министрі]]

[[Санат:Оңтүстік Корея саясаты]]
[[Санат:Оңтүстік Корея премьер-министрлері|*]]</text>
      <sha1>33bb0wi3um20b2l9ghc34hsby3pb39u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Әскери коммунизм</title>
    <ns>1</ns>
    <id>504082</id>
    <revision>
      <id>3689738</id>
      <parentid>1976898</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Әскери коммунизм саясаты]] бетін [[Талқылау:Әскери коммунизм]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1976898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="p1e3gei4pqo0zjq2hgtztqn8xnz20sa" xml:space="preserve">Тараз қаласының астында жатқан қаланың хал жағдайы не болмақ?</text>
      <sha1>p1e3gei4pqo0zjq2hgtztqn8xnz20sa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қанат Жүнісов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505797</id>
    <revision>
      <id>3689605</id>
      <parentid>3410890</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58084-89</username>
        <id>187833</id>
      </contributor>
      <comment>Ақпаратты толықтырдым.</comment>
      <origin>3689605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15371" sha1="9fdfaqf9sd2a3t7bhxuw99xa5zraz8q" xml:space="preserve">'''Жүнісов Қанат Құрмашұлы – әнші, актер, режиссер, ақын, драматург, тележүргізуші.'''         

1974 жылы 22 ақпанда бұрынғы Семей облысы, Аягөз ауданы, Тарбағатай ауылында дүниеге келген.

1991-94 жж. Ж.Елебеков атындағы эстрады-цирк училищесінде Қазақстанның Халық артисі Қ.Байбосыновтан тәлім алған.

1994-98 жж.  Т.Жүргенов атындағы театр және кино институтының актерлық бөлімін тәмамдаған.                                                                                      

Дәстүрлі ән байқауының жүлдегері.

Еліміздің әртүрлі деңгейдегі 60 тан аса театрында пьесалары сахналанған.

2014 жылы қазақ өнері тарихында тұңғыш рет бірнеше жанрды қамтыған ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ АПТАЛЫҚ өткізген.

Қ.Жүнісовтің &quot;Жас қала, жас қаламгер&quot; атты шығармашылық апталығының бағдарламасы:

·   22 қыркүйек &quot;Өнерге тағзым&quot; (дәстүрлі ән және поэзия кеші)

·   23 қыркүйек &quot;Махаббат мелодрамасы&quot; (спектакль)

·   24 қыркүйек &quot;Ғашықтар хикаясы&quot; (спектакль)

·   25 қыркүйек &quot;Алғашқы махаббат&quot; (спектакль)

·   26 қыркүйек &quot;Әншінің пірі Әміре&quot; (моноспектакль)

·   27 қыркүйек &quot;Сәкен сұңқар&quot; (спектакль)

·   28 қыркүйек &quot;Сырлы саз&quot; (Қ.Жүнісовтің сөзіне жазылған әндерден концерт);

Бұлардан өзге «Баһадүр», «Қаһарман қыз», «Махаббат хикаясы», «Жеңіс жалауы», «Пранк махаббат», «Алаш жолы», «Ұлт көсемі», «Әскердің әлегі», «Әміре (либретто) », «Күле аласыз ба?»  пьесаларының және «Сәкен», «Қасқыр мен құлын», «Бауырым» атты киносценарийлердің авторы. Сонымен бірге композитор Ә.Абдинуровпен бірлесіп «Сәкен» операсын жазған.

С.Сейфуллиннің рөлін Сәкеннің 110, 115, 120 жылдығында театр сахнасында, &quot;Сәкен&quot;, &quot;Мағжан&quot;, &quot;Өмір жолы&quot;, &quot;Тайны и судьбы великих казахов&quot;, «Н.Нұрмақов» секілді деректі фильмдерде және &quot;Жамбыл&quot;, «Қызыл жебе» көркем фильмдерінде сомдаған.

&quot;Сәкен сұңқар&quot; бейнебаянын мен «СӘКЕН» фильм-концертін түсірген. Әрі басты рольде ойнаған.

&quot;Біржан сал&quot; фильмінде ойнаған әрі фильмдегі сал-серілердің сөз қағысуын, &quot;Құнанбай&quot; фильміндегі Жанақ ақынның жырын жазған.

2011 жылы &quot;Алғашқы махаббат&quot; комедиясы Ресейде өткен студенттік театр фестивалінде &quot;Ең үздік шығарма&quot; номинациясын жеңіп алған.

2014 жылы &quot;Сөйле сырлы сахна&quot; атты кітабы жарыққа шыққан.

&quot;Шалқар шабыт&quot; радиоспектакльдер сайысында &quot;Әншінің пірі Әміре&quot; атты моноспектаклі жүлдегер атанған.

Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «ТӘУЕЛСІЗДІК. ӘДЕБИЕТ. ҚАЛАМГЕР» атты республикалық байқауда «Үздік драматург» номинациясын иеленді.

2017 ж. «Ауылым – алтын тұғырым» әдеби байқауында Ж.Аймауытов атындағы арнайы жүлдемен марапатталды.

2020 ж. «Сезім хаттары» жыр жинағының аудио нұсқасы жарыққа шыққан.

2021 ж. «Елорда - өнер өлкесі» театр фестивалінде «Жеңіс жалауы» қойылымы арнайы дипломмен марапатталды.

2022 ж. Республикалық «Дала даусы» байқауында Қ.Жүнісов либреттосын жазған «Сәкен» операсы Гран-при иегері атанды.

Қазақ эстрадасындағы &quot;Бәйтерек&quot;, &quot;Аламан&quot;, &quot;Формат&quot; т.с.с топтардың,  көптеген танымал әншілердің репертуарындағы белгілі әндердің сөзін жазған.

Қ.Жүнісов сөз жазған 200 ден аса әннің қырықтан астамы Астана радиосының &quot;Хит шеру&quot; бағдарламасында жеңімпаз атанған.&quot;Ханшайым&quot;, &quot;Ән қанаты&quot; атты ән жинақтары шыққан.

«Жұлдызды Астана – 2016» тұңғыш радиосыйлығында &quot;Үздік мәтін авторы&quot; номинациясының жеңімпазы атанды.

«Disney»  компаниясы шығарған «Моана»  атты мультфильмнің әндеріне қазақша мәтін жазды.

50 ге жуық әдеби кештердің сценарийлерін жазып, әрі кештерді жүргізген.

2024 жылы өнер тарихында тұңғыш рет «Қолтаңба» атты ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ОНКҮНДІК (декада) өткізген.

Он күндік бағдарламасы:

1.    «Сәкен» фильм-концертінің тұсаукесері. Сценарий авторы әрі режиссеры Қ.Жүнісов.

2.    Қ.Жүнісов / Ә. Абдинуров «Сәкен» (опера) концерттік нұсқа.         

3.    Қ.Жүнісов  «Әлия» (драма).        

4.    Қ.Жүнісов «Алғашқы махаббат» (комедия).

5.    Қ.Жүнісов «Жеңіс жалауы» (драма).

6.    Қ.Жүнісов «Алаш жолы» (драма).

7.    Қ.Жүнісов «Күле аласыз ба?» (музыкалық комедия).      

8.    Қ.Жүнісов «Әміре»   

9.    Қ.Жүнісов «Пранк махаббат» (комедия).

10.  Қ.Жүнісов «Сәкен сұңқар» (тарихи драма).

Сәкентанушы. Республикалық газет-журналдарға шығармалары, сұхбат-мақалалары жиі басылып тұрады.

2024 жылы «Кейіпкер ғұмыр» драмалық жинағы мемлекеттік тапсырыспен жарыққа шықты.

2024 жылы DARAFILM студиясын құрып «СӘКЕН» фильм-концертін, 

2025 жылы «Қасқыр мен құлын» балалар фильмін,

2026 жылы  «Еділ мен Жайық», «Аягөз ару», «Айбозым», «Сарыарқа»  әнбаяндарын жарыққа шығарды.

АБАЙ телеарнасында «Сырсандық» және «Қосалқа» музыкалық хабарларын жүргізді.

Аягөз ауданының құрметті азаматы. 

Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі                                                                                                                     Қазақстан Театр Қайраткерлері Одағының мүшесі.

Қазақстан Авторлар Қоғамының мүшесі.

1998-2009 жж. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ қызмет еткен.

2009-2015 жж Қ.Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі болған.

2007-2019 жж Қазақстан Авторлар Қоғамының  Астана қаласы филиалының төрағасы қызметін атқарған.

2022 – 2025 жж «Ұлттық Ұлан» ән-би ансамблінде қызмет жасаған.

'''Қанат Жүнісовтің пьесаларын сахналаған театрлар:'''

Қ.Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театры - «Махаббат мелодрамасы», «Сәкен сұңқар».

Астана қалалық Жастар театры - «Алғашқы махаббат», «Пранк махаббат».

ШҚО қазақ драма театры - «Ғашықтар хикаясы немесе общагадағы серілер», «Алғашқы махаббат».

Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы «Алтан гадас» театры - «Алғашқы махаббат».

Абай атындағы қазақ музыкалық-драма театр - «Ғашықтар хикаясы».

А.Тоқпанов атындағы Жамбыл облыстық қазақ драма театры - «Алғашқы махаббат».

С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ музыкалық драма театры - «Ұлтқа қызмет».

Ұлттық Ұлан ән-би ансамблінің театры - «Жеңіс жалауы».

Р.Сейтметов атындағы Түркістан облыстық сазды драма театры - «Ғашықтар хикаясы».

Ш.Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыка-драма театры – «Әншінің пірі Әміре».

Ж.Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықтар хикаясы».

Т.Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық қазақ драма театры - «Махаббат мелодрамасы», «Алғашқы махаббат».

Н.Жантөрин атындағы Маңғыстау облыстық музыкалық драма театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықпын саған».

Ә.Мәмбетов атындағы мемлекеттік драма және комедия театры - «Алаш жолы».

Х.Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры - «Алғашқы махаббат».

Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық драма театры - «Ғашықтар хикаясы».

І.Омаров атындағы Қостанай облыстық қазақ драма театры - «Алғашқы махаббат».

М.Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры «Әлия» (драма / орыс тілінде).

«Қанаттылар» инклюзивті театры «Күле аласыз ба?» (музыкалық комедия).

Қызылорда қалалық Жастар театры - «Алғашқы махаббат».

Арқалық жасөспірімдер театры - «Ғашықпын».

«Синтез» театры – «Алғашқы махаббат»

Шымкент қалалық әзіл-сықақ және сатира театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықтар хикаясы».

Темір аудандық халық театры - «Алғашқы махаббат».

Көкшетау қаласы Ақан сері атындағы колледждің студенттік театры - «Алғашқы махаббат».

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Біз» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы».

Л.Гумилев атындағы ЕҰУ «Шаңырақ» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы», «Алғашқы махаббат»

Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы - «Махаббат мелодрамасы» (дипломдық спектакль).

Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті - «Ғашықтар хикаясы»,  «Алғашқы махаббат».

Семей медициналық университеті - «Алғашқы махаббат».

Қ.Жұбанов атындағы университеттің «Кемал» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы», «Алғашқы махаббат».

М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті студенттік театры - «Алғашқы махаббат».

«Әзілкештер ауылы» сатиралық халық театры – «Алғашқы махаббат»

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік Университеті «Думан» Халықтық жастар театры – «Ғашықтар хикаясы».

Атырау қалалық әкімдігінің Жастар театры - «Алғашқы махаббат»

Мақат аудандық халық театры - «Махаббат мелодрамасы».

Кентау қалалық халық театры - «Ғашықтар»

Құрманғазы ауданы З.Исмағұлов атындағы халық театры - «Алғашқы махаббат».

Петропавл қаласы Назарбаев зияткерлік мектебі – «Алғашқы махаббат».

Музыкалық жас көрермен театры - «Әміре»

'''Қ.Жүнісовтің спектакль денгейінде бір реттік көрсетіліммен сахналанған пьеса-сценарилері:'''

«Шолпан жұлдыз», «Тұлғаға тағзым», «Режиссер әлемі», «Алып жүрек», «Дарабоз», «Ақ самайлы актриса», «Актер әлемі», «Ақ сұңқар», «Асылдың сынығы».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>9fdfaqf9sd2a3t7bhxuw99xa5zraz8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689611</id>
      <parentid>3689605</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:07:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздер? [[Арнайы:Үлесі/~2026-58084-89|~2026-58084-89]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-58084-89|талқылауы]]) істеген нөмір 3689605 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3689611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15082" sha1="c6oelaeiquwo5ur81hlr10m8m4l6d7a" xml:space="preserve">'''Жүнісов Қанат Құрмашұлы – әнші, актер, режиссер, ақын, драматург.'''         

1974 жылы 22 ақпанда бұрынғы Семей облысы, Аягөз ауданы, Тарбағатай ауылында дүниеге келген.

1980-90 жж. «Октябрь» орта мектебінде оқыған.

1991-94 жж. Ж.Елебеков атындағы эстрады-цирк училищесінде Қазақстанның Халық артисі Қ.Байбосыновтан тәлім алған.

1994-98 жж.  Т.Жүргенов атындағы театр және кино институтының актерлық бөлімін тәмамдаған.                                                                                           

Дәстүрлі ән байқауының жүлдегері.

С.Сейфуллиннің рөлін  Сәкеннің 110, 115, 120 жылдығында театр сахнасында, &quot;Сәкен&quot;, &quot;Мағжан&quot;, &quot;Өмір жолы&quot;, &quot;Тайны и судьбы великих казахов&quot;, «Н.Нұрмақов» секілді деректі фильмдерде және &quot;Жамбыл&quot;, «Қызыл жебе» көркем фильмдерінде сомдаған. 

&quot;Сәкен сұңқар&quot; бейнебаянын мен «СӘКЕН» фильм-концертін түсірген. Әрі басты рольде ойнаған.

&quot;Біржан сал&quot; фильмінде ойнаған әрі фильмдегі сал-серілердің сөз қағысуын, &quot;Құнанбай&quot; фильміндегі Жанақ ақынның жырын жазған.

Еліміздің әртүрлі деңгейдегі алпыстан аса театрында пьесалары сахналанған.

2014 жылы қазақ өнері тарихында тұңғыш рет бірнеше жанрды қамтыған ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ АПТАЛЫҚ өткізген. 

Қ.Жүнісовтің &quot;Жас қала, жас қаламгер&quot; атты шығармашылық апталығының бағдарламасы:

·   22 қыркүйек &quot;Өнерге тағзым&quot; (дәстүрлі ән және поэзия кеші)

·   23 қыркүйек &quot;Махаббат мелодрамасы&quot; (спектакль)

·   24 қыркүйек &quot;Ғашықтар хикаясы&quot; (спектакль)

·   25 қыркүйек &quot;Алғашқы махаббат&quot; (спектакль)

·   26 қыркүйек &quot;Әншінің пірі Әміре&quot; (моноспектакль)

·   27 қыркүйек &quot;Сәкен сұңқар&quot; (спектакль)

·   28 қыркүйек &quot;Сырлы саз&quot; (Қ.Жүнісовтің сөзіне жазылған әндерден концерт);

Бұлардан өзге «Баһадүр», «Қаһарман қыз», «Махаббат хикаясы», «Жеңіс жалауы», «Пранк махаббат», «Алаш жолы», «Ұлт көсемі», «Әскердің әлегі», «Әміре (либретто) », «Күле аласыз ба?»  пьесаларының және «Сәкен» атты киносценарийдің авторы. Сонымен бірге композитор Ә.Абдинуровпен бірлесіп «Сәкен» операсын жазған. 

2011 жылы &quot;Алғашқы махаббат&quot; комедиясы Ресейде өткен студенттік театр фестивалінде &quot;Ең үздік шығарма&quot; номинациясын жеңіп алған.

2014 жылы &quot;Сөйле сырлы сахна&quot; атты кітабы жарыққа шыққан. 

&quot;Шалқар шабыт&quot; радиоспектакльдер сайысында &quot;Әншінің пірі Әміре&quot; атты моноспектаклі жүлдегер атанған. 

Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «ТӘУЕЛСІЗДІК. ӘДЕБИЕТ. ҚАЛАМГЕР» атты республикалық байқауда «Үздік драматург» номинациясын иеленді.

2017 ж. «Ауылым – алтын тұғырым» әдеби байқауында Ж.Аймауытов атындағы арнайы жүлдемен марапатталды.

2020 ж. «Сезім хаттары» жыр жинағының аудио нұсқасы жарыққа шыққан.

2021 ж. «Елорда - өнер өлкесі» театр фестивалінде «Жеңіс жалауы» қойылымы арнайы дипломмен марапатталды. 

2022 ж. Республикалық «Дала даусы» байқауында «Сәкен» операсы Гран-при иегері атанды.

Қазақ эстрадасындағы &quot;Бәйтерек&quot;, &quot;Аламан&quot;, &quot;Формат&quot; т.с.с  топтардың,  көптеген танымал әншілердің репертуарларындағы белгілі әндердің сөзін жазған.

Қ.Жүнісов сөз жазған 200 ден аса әннің қырықтан астамы Астана радиосының &quot;Хит шеру&quot; бағдарламасында жеңімпаз атанған.

2006 жылы &quot;Ханшайым&quot;, 2014 жылы &quot;Ән қанаты&quot; атты ән жинақтары шыққан.

«Жұлдызды Астана – 2016» тұңғыш радиосыйлығында &quot;Үздік мәтін авторы&quot; номинациясының жеңімпазы атанды. 

«Disney»  компаниясы шығарған «Моана»  атты мультфильмнің әндеріне қазақша мәтін жазды.

50 ге жуық әдеби кештердің сценарийлерін жазып, әрі кештерді жүргізген. 

2024 жылы өнер тарихында тұңғыш рет «Қолтаңба» атты ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ОНКҮНДІК (декада) өткізген.

Он күндік бағдарламасы:

1.     «Сәкен» фильм-концертінің тұсаукесері. Сценарий авторы әрі режиссеры Қ.Жүнісов. 

2.    Қ.Жүнісов / Ә. Абдинуров «Сәкен» (опера) концерттік нұсқа.           

3.    Қ.Жүнісов  «Алия» (драма).          

4.    Қ.Жүнісов «Алғашқы махаббат» (комедия). 

5.    Қ.Жүнісов «Жеңіс жалауы» (драма). 

6.    Қ.Жүнісов «Алаш жолы» (драма). 

7.    Қ.Жүнісов «Күле аласыз ба?» (музыкалық комедия).       

8.    Қ.Жүнісов «Әміре»     

9.    Қ.Жүнісов «Пранк махаббат» (комедия).

10.  Қ.Жүнісов «Сәкен сұңқар» (тарихи драма). 

Сәкентанушы. Республикалық газет-журналдарға шығармалары, сұхбат-мақалалары жиі басылып тұрады. 

2024 жылы  «Кейіпкер ғұмыр» драмалық жинағы мемлекеттік тапсырыспен жарыққа шықты. 

Аягөз ауданының құрметті азаматы.''' ''' 

Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі                                                                                                                                                                                                                   

Қазақстан Театр Қайраткерлері Одағының мүшесі. 

Қазақстан Авторлар Қоғамының мүшесі.

1998-2009 жж. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ қызмет еткен. 

2009-2015 жж Қ.Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі болған. 

2007-2019 жж Қазақстан Авторлар Қоғамының  Астана қаласы филиалының төрағасы қызметін атқарған. 

Қазіргі уақытта «Ұлттық Ұлан» ән-би ансамблінде қызмет жасайды. 

'''Қанат Жүнісовтің пьесаларын сахналаған театрлар:'''

Қ.Қуанышбаев атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ музыкалық драма театры - «Махаббат мелодрамасы», «Сәкен сұңқар».

Астана қалалық Жастар театры - «Алғашқы махаббат», «Пранк махаббат».

ШҚО қазақ драма театры - «Ғашықтар хикаясы немесе общагадағы серілер», «Алғашқы махаббат».

Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы «Алтан гадас» театры - «Алғашқы махаббат».

Абай атындағы қазақ музыкалық-драма театр - «Ғашықтар хикаясы».

А.Тоқпанов атындағы Жамбыл облыстық қазақ драма театры - «Алғашқы махаббат».

С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ музыкалық драма театры - «Ұлтқа қызмет».

Ұлттық Ұлан ән-би ансамблінің театры - «Жеңіс жалауы».

Р.Сейтметов атындағы Түркістан облыстық сазды драма театры - «Ғашықтар хикаясы».

Ш.Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыка-драма театры – «Әншінің пірі Әміре».

Ж.Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықтар хикаясы».

Т.Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық қазақ драма театры - «Махаббат мелодрамасы», «Алғашқы махаббат».

Н.Жантөрин атындағы Маңғыстау облыстық музыкалық драма театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықпын саған».

Ә.Мәмбетов атындағы мемлекеттік драма және комедия театры - «Алаш жолы».

Х.Бөкеева атындағы Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театры - «Алғашқы махаббат».

Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық драма театры - «Ғашықтар хикаясы».

М.Горький атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры «Алия» (драма / орыс тілінде).

«Қанаттылар» инклюзивті театры «Күле аласыз ба?» (музыкалық комедия).

Қызылорда қалалық Жастар театры - «Алғашқы махаббат».

Арқалық жасөспірімдер театры - «Ғашықтар хикаясы».

«Синтез» театры – «Алғашқы махаббат»

Шымкент қалалық әзіл-сықақ және сатира театры - «Алғашқы махаббат», «Ғашықтар хикаясы».

Темір аудандық халық театры - «Алғашқы махаббат».

Көкшетау қаласы Ақан сері атындағы колледждің студенттік театры - «Алғашқы махаббат».

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Біз» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы».

Л.Гумилев атындағы ЕҰУ «Шаңырақ» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы», «Алғашқы махаббат»

Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы - «Махаббат мелодрамасы» (дипломдық спектакль).

Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті - «Ғашықтар хикаясы»,  «Алғашқы махаббат».

Семей медициналық университеті - «Алғашқы махаббат».

Қ.Жұбанов атындағы университеттің «Кемал» студенттік театры - «Ғашықтар хикаясы», «Алғашқы махаббат».

М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті студенттік театры - «Алғашқы махаббат».

«Әзілкештер ауылы» сатиралық халық театры – «Алғашқы махаббат» 

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік Университеті «Думан» Халықтық жастар театры – «Ғашықтар хикаясы».

Атырау қалалық әкімдігінің Жастар театры - «Алғашқы махаббат»

Мақат аудандық халық театры - «Махаббат мелодрамасы».

Кентау қалалық халық театры - «Ғашықтар» 

Құрманғазы ауданы З.Исмағұлов атындағы халық театры - «Алғашқы махаббат». 

Петропавл қаласы Назарбаев зияткерлік мектебі – «Алғашқы махаббат».

Музыкалық жас көрермен театры - «Әміре»


'''Қ.Жүнісовтің спектакль денгейінде бір реттік көрсетіліммен сахналанған пьеса-сценарийлері:''' 

«Шолпан жұлдыз», «Тұлғаға тағзым», «Режиссер әлемі», «Алып жүрек», «Дарабоз», «Ақ самайлы актриса», «Актер әлемі», «Ақ сұңқар», «Асылдың сынығы». 

&lt;ref&gt; Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;http://kitaphana.kz/&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан әншілері]]</text>
      <sha1>c6oelaeiquwo5ur81hlr10m8m4l6d7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enemy Front</title>
    <ns>0</ns>
    <id>512876</id>
    <revision>
      <id>3689767</id>
      <parentid>3140816</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1364" sha1="bivpc12rge1gcshasuhani7bgr19p6w" xml:space="preserve">{{Компьютерлік ойын
| жасаушы = City Interactive
| баспагер = Bandai Namco Games
| анонс күні = 2011 жылы
| шығарылған күні = 10 маусым 2014 жылы
| жанр = FPS
| қозғалтқыш = CryEngine 3
| режимдер = Бір ойыншы,көп ойыншы
| платформалар = [[Microsoft Windows]],PlayStation 3,Xbox 360}}
'''Enemy Front''' ({{lang-kz|Жау Майданы}}) — 2014 жылдың 10 маусымда шығарылатың бейнеойын.

== Сюжет ==
Негізгі әрекеттер Польшада болып жатыр, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] барысында. Ойыншы Роберт Хоукинспен басқарады.

== Ойынның басылымдары ==
Стандартты басылым — [[АҚШ]] [[мерген]]і және WZ35 мерген мылтығы.

==Сыртқы сілтемелер==
*[https://web.archive.org/web/20140421220708/http://enemyfront.com/ Ойынның ресми сайты] {{ref-en}}

[[Санат:Компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Шутерлер]]
[[Санат:Windows-ке арналған ойындар]]
[[Санат:PlayStation 3-ке арналған ойындар]]
[[Санат:Xbox 360-қа арналған ойындар]]</text>
      <sha1>bivpc12rge1gcshasuhani7bgr19p6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>530021</id>
    <revision>
      <id>3689579</id>
      <parentid>3688998</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:25:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Абилханов Ж|Абилханов Ж]] ([[User talk:Абилханов Ж|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2435160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="pcnyxdhmjcpejcj0c3lzi0ps5k9o8hu" xml:space="preserve">{{Commonscat|Recipients of the Order of the Badge of Honor}}

[[Санат:КСРО ордендерінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі ордені]]</text>
      <sha1>pcnyxdhmjcpejcj0c3lzi0ps5k9o8hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3689707</id>
      <parentid>3689161</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62005" sha1="k2u7kzh5zzp96o7u5zf10s6eh6ht34z" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;).

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;97347&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 347]
| data-sort-value=&quot;1125&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;90219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 219]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86595&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 595]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84063&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55571&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;49961&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 961]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;43031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 031]
| data-sort-value=&quot;66&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66]
|2023-12-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;26072&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 072]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;24113&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 113]
| data-sort-value=&quot;249&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;21298&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 298]
| data-sort-value=&quot;36&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;17293&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 293]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16073&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13771&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11741&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 741]
| data-sort-value=&quot;61&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10239&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8399&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8362&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;8265&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8251&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;8060&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7451&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6707&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4548&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548]
| data-sort-value=&quot;24&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4489&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3912&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3912]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;3824&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3824]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3398&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3148&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;3052&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3052]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;2589&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2589]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2473&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2414&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;2181&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1777]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1627&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1627]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1582&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1582]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}}
| data-sort-value=&quot;1547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1547]
| data-sort-value=&quot;21&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21]
|2026-07-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1540&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1219&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1214&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1102&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;1059&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}}
| data-sort-value=&quot;956&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 956]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;730&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 730]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;698&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;674&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;641&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}}
| data-sort-value=&quot;636&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 636]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2025-11-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;632&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;625&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|231
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|232
|{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}}
| data-sort-value=&quot;512&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|233
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|234
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>k2u7kzh5zzp96o7u5zf10s6eh6ht34z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қызғылт құралай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>539146</id>
    <revision>
      <id>3689701</id>
      <parentid>2718300</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="nr15tgq46yvyoa3qkb8gmshcqad8foa" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қызғылт құралай
| image = Blyth's Rosefinch.jpg
| status = NR
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = 
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Торғайтәрізділер]]
| familia = [[Таушымшықтар]]
| genus = ''[[Құралайлар]]''
| species = ''C. grandis''
| binomial = ''Carpodacus grandis''
| binomial_authority = [[Edward Blyth|Blyth]], 1849
| synonyms = ''Carpodacus rhodochlamys grandis''}}
'''Қызғылт құралай''' ({{lang-la|Carpodacus grandis}}) — [[Таушымшықтар]] тұқымдасының Құралайлар тегінің биологиялық түрі. [[Аршашыл құралай]]ға өте ұқсас құс. Сондықтан оны көпке дейін бір түрге біріктірген. 

== Таралуы ==
Қызғылт құралай Қазақстанның оңтүстік шегіне таман Батыс [[Тәңіртау]]дың таулы жоталарында аршашыл құралайдың орнына жүретін сияқты. [[Піскем]] өзенінің басында және шатқал жотасының жартастарында кездеседі. Бұл [[Бостандық]] ауданы деп аталған, ал бұрын Оңтүстік Қазақстан облысының аумағына енген. Қазір Өзбекстан [[Ақсу - Жабағлы]]ға жақын Батыс Тәңіртаудың басқа шекаралық үлесккелерінде пайда болуы ықтимал&lt;ref&gt;Құстар.Мектеп энциклопедиясы,2010,Ковшарь Анатолий Федорович,ISBN 978-601-282-168-0, 352 бет, Алматы: Атамура&lt;/ref&gt;.

== Биологиялық сипаттамасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson. 2012. The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7. Downloaded from [https://web.archive.org/web/20100821172048/http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist] 

[[Санат:Азия құстары]]
[[Санат:Торғайтәрізділер]]
[[Санат:Құралайлар]]</text>
      <sha1>nr15tgq46yvyoa3qkb8gmshcqad8foa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарли XCX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558417</id>
    <revision>
      <id>3689445</id>
      <parentid>3553002</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Linxedits28</username>
        <id>187812</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3689445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5420" sha1="2ea8e2ovaeio367iq416hsbtpm3q76z" xml:space="preserve">{{Музыкант
|Есімі=Чарли XCX
|Атауы=Charli XCX
|Сурет= Charli xcx at Berlinale 2026-1.jpg
|Сурет ені=
|Сурет тақырыбы=
|Туған кездегі есімі=
|Толық аты=Шарлотта Эмма Эйтчисон
|Туған күні=02.08.1992
|Туған жері=Стивенедж, [[Хартфордшир]], [[Ұлыбритания]]
|Қайтыс болған күні=
|Белсенділік жылдары=2008  — осы уақытқа шейін
|Мемлекет={{UK}}
|Мамандықтары=әнші, әннің авторы, актер әйел, диджей
|Дауыс түрі=
|Аспаптары=
|Жанрлары=гиперпоп, электропоп, дэнс-поп, альтернативті поп
|Лақап аты=Чарли XCX
|Ұжымдары=
|Қызметтес болған=[[Игги Азалия]]
|Лейблдері=Orgy Music, This Is Music, [[Asylum Records|Asylum]], [[Atlantic Records|Atlantic]], IAMSOUND
|Марапаттары=
|Сайты={{URL|www.charlixcxmusic.com|Ресми сайт}}
}}
'''Шарлотта Эмма Эйтчисон''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. Charlotte Emma Aitchison; 2 тамыз [[1992 жыл|1992]]) — Charli XCX (Чарли Экс-си-экс) лақап атымен танымал британдық әнші, өлеңдердің авторы. [[Музыка]] индустриясындағы дебюті 2008 жылғы «14» атты дискінің шығуымен болған. Бірақ алғашқы саудалық, критиктардың көзіне түскен «True Romance» альбомы 2013 жылы жарық көрген. Эйтчисон шведтық дуэт Icona Popтың «I Love It» өлеңінің авторы болған. Сонымен қатар, ол 2014 жылы Игги Азалиямен бірге «Fancy» атты өлеңін шығарған болатын. Чарли XCXтің ең танымал өлеңі «Кінәлі жұлдыздар» фильміне шығарған «Boom Clap» атты саундтрегі болған.

== Өмірбаяны ==
Хартфордширда туған әнші Spice Girls тобының жанкүйері болып, өзі құрастырған  тобының мүшесі болған. Эйтчисон  «…Мен Spice Girlsтағы Бейби-Спайс болғым келетін. Бірақ менің шашымның түсінен, біз ойнаған кезімізде мені әрдайым Скэри-Спайс ететін.», — деді. Жасөспірім кезінде ол өзінің өлеңдерін Myspaceқа салып, лондондық рейвтарда шеберін көрсететін. Orgy Music лейблы арқылы ол [[2008 жыл]]ы  «!Franchesckaar!» және «Emelline»/«Art Bitch» атты өлеңдер шығарған. 3 жылдан кейін оның «Stay Away» және «Nuclear Seasons» атты екі өлеңі жарық көрген. 2011 жылы Чарли Алекс Метриктің «End of the World» және Старктың «Lost in Space»  өлеңдерінің жазылуына ат салысқан. Чарлидің екі микстейпі- Heartbreaks and Earthquakes және Super Ultra- 2012 жылы жарық көрген. Сол жылы Эйтчисон өзі шығарған «I Love It» өлеңін шведтық дуэт Icona Popқа бере салған. Бұл ән группаның Отанында, Ұлыбританияда және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та танымал болған. Өзінің гастрольдық сапарларынан басқа әнші  Coldplay мен Сантиголдта ән айтып, досы Марина Диамандиспен бірге кеш өткізген болатын. 2013 жылдың басында Чарли «You (Ha Ha Ha)» атты өлеңін шығарып, бейнебаян шығарған. 15 сәуірде толық «True Romance» атты альбомы жарық көрген.

== Музыка стилі мен сахналық кейіпі ==
Музыкалық критиктер Чарли ХСХтің шығармашылығын синти-попқа, дарк-попқа және  «неондық готикаға» балайды. AllMusicтің бастығы Хизер Фейрс, Spice Girls, Кейт Буш және Лил Уэйн секілді әртістердің әсері деп ойласа, Ал әншінің өзі оған суретшілер мен фотографтардан шабыт алатындығын айтты. Чарлидің сырт келбетінің сипаты «диснейлық гранж» болып табылады.

== Дискография ==
=== Студийлық альбомдары ===

* 14 (2008)

* True Romance (2013)
* Sucker (2014)
* Charli (2019)
* How I'm Feeling Now (2020)
* Crash (2022)
* Brat (2024)
* Wuthering Heights (2026)
=== Микстейптері ===
* Heartbreaks and Earthquakes (2012)
* Super Ultra (2012)

=== Мини-альбомдары ===
* iTunes Festival: London 2012 (2012)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания әншілері]]</text>
      <sha1>2ea8e2ovaeio367iq416hsbtpm3q76z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасха (тағам)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558972</id>
    <revision>
      <id>3689569</id>
      <parentid>3688839</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2766" sha1="810fh34dumdokx7pw95jroa7jylgukm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}}
[[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]]
'''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше тағам. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады. 

== Дәстүр ==
Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар.
== Дайындалу тәсілі ==
Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған. 

== Қызықты мәліметтер ==
[[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]]
* Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында.

== Сілтемелер ==
* [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru
* [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей

[[Санат:Орыс асханасы]]</text>
      <sha1>810fh34dumdokx7pw95jroa7jylgukm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рахманов сарқырамасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569321</id>
    <revision>
      <id>3689578</id>
      <parentid>3688863</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="7bj3vwhu92a9tr7xsn6h5mogonfjp9p" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
==Сипаттама==
2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманмен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. Сарқырама ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған.

==Cілтеме==
http://conf.rating.kz/kk/page/10298{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]]</text>
      <sha1>7bj3vwhu92a9tr7xsn6h5mogonfjp9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мәдениет сарайы (Риддер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569333</id>
    <revision>
      <id>3689576</id>
      <parentid>3688843</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3643706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="rfbcx67acp7pd31z4h0baftr8plk6sw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
==  Мәдениет сарайы==
Риддер қаласындағы мәдениет сарайы Семенова көшесінде орналасқан. Бұл ғимарат қаладағы әсем ғимараттардың бірі. Ол 1961 жылы Франц Феликсович Иванчуктың басшылығымен салынған, сонымен қатар ол Мәдениет сарайының декоративті безендіру жұмыстарына жауапты болды. Бұл ғимаратта қаланың басты музыкалық шаралары өтетін үлкен концерт залы және атақты суретшілердің картиналары қойылатын көрме залы орналасқан. Мәдениет сарайында 2003 жылы Қазақстанның алғашқы президенті ашқан &quot;Еуразия сақинасы&quot; журналистердің Халықаралық форумы өткізілді. Ғимарат сталиндік ампир стилінде жасалаған, салтанатты қасбеттік композиция төрт бағанаға негізделеді. Олардың үстінде арка орнатылған, онда кеңестік кезеңде Кеңес Одағының гербі бейнеленген жапсырылған композиция жасалған. Қазіргі уақытта бұл композиция жоқ, ал үш қабатты ғимарат сыланып, екі түрлі түске боялған. Негізгі түс қою қызыл түс, ал ғимараттың сәндік бөлшектері ақ түспен боялған.

Орналасуы:071300 ШҚО Риддер қ.,.Семенова көшесі
&lt;ref&gt;http://conf.rating.kz/kk/page/10154{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>rfbcx67acp7pd31z4h0baftr8plk6sw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жастар саябағы (Өскемен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569339</id>
    <revision>
      <id>3689570</id>
      <parentid>3688758</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:21:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3579178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="sw3png3owcio5n8i52s2lwmsgcvqyey" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

== «Жастар» саябағы == 
«Жастар» этно-саябағы Шығыс Қазақстан архитектуралық–этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығының құрамына кіреді. Революцияға дейінгі кезеңде &quot;Жастар&quot; саябағының территориясы Өскемен қаласының орталығында болып, онда қала базары, Покров соборы және Халық үйі орналасты. Покров соборы көпес Н.М. Михайловтың және басқа да қайырымдылық жасаушылардың қаражаты есебінен 1888 жылы тұрғызылған. Ол тастан жасалған, бес бұрышты, әулие-ана Покров, Иоанна Шоқынушы (оң жағында), Әулие Николай (сол жағында) шектерімен үш күмбезді етіп тұрғызылған. Халық үйі 1902 жылы қала тұрғындарының демеушілігінің, сонымен бірге қалаға жер аударушылардың демеушілігінің арқасында салынған. Бұл алғашқы қалалық мәдени-ағарту мекемесінде кітапхана және мұражай бөлмесі, ал 1902 жылдан бастап театр орналасты. Халық үйі мен Покров соборы арасында Өскемен қазынашылығының ғимараты орналасты. Қазір ол Жамбыл атындағы облыстық драмалық театрының костьюмдер бөлмесі. 1934 жылы Өскеменге С.М.Киров келгенде қала басшыларына аудандық атқару комитетіне (қазіргі қалалық архитектура ғимараты) тура қарама-қарсы жерде базардың орналасқандығынына назар аударуды, оның орнына саябақ салуды ұсынды. 1935 жылдың тамызында саябақтың негізі қаланды. 1935 жылы күзде 4 806 ағаш пен бұталар отырғызылды. 1938 жылы 18 шілдеде саябақтың ортасында С.М. Кировқа арналған ескерткіш қойылды. 2001 жылы мұражайға берілген қалалық саябақта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіле бастады. Алтай ботаникалық бағының қызметкерлерінің қатысуымен кәрі және ауру ағаштар орынына біртіндеп жаңа өскіндер отырығызыла бастады. Көбіне облыстық флораға сәйкес келетін ағаштар (самырсын, қарағай, балқарағай, қайың, шетен және т.б.) және қала жағдайында жақсы дамып, өсе алатын және шаң мен газға төзімді болатын ағаштар таңдалып алынды. 2002 жылы Ертістің сол жақ жағалауындағы сәулет-этнографиялық кешен Киров атындағы қалалық саябаққа (Тоқтаров көшесі) ауыстырылды. Киров саябағына ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіштері көшіріліп әкелінді. Нәтижесінде ашық аспан астындағы сәулет-этнографиялық қойылым табиғи кешені салынды, онда дәстүрлі шаруашылық құрылыстары бар халықтық өнер ескерткіштері көрсетілген.
&lt;ref&gt;http://conf.rating.kz/kk/page/10147 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415045410/http://conf.rating.kz/kk/page/10147 |date=2017-04-15 }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>sw3png3owcio5n8i52s2lwmsgcvqyey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөрлі жүзік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569363</id>
    <revision>
      <id>3689577</id>
      <parentid>3688850</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3643539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1133" sha1="f5xjsc11qoaf8ujxx8vu411txxb78ru" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}}
&lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Мөрлі жүзік''' — ертедегі хан-сұлтандардың, би, әскер басы, т. б. дәрежелі кісілердің бір нәрсені куәландыру үшін мөр басатын арнаулы жүзігі. Ондай жүзіктің көзінде әдейі құйылған таңба болады. Мөрлі жүзік туралы қазақ эпостарында айтылады, өткен ғасырдың басында қолданудан шығып қалған. «Хат берген даулы жерге мөр басатын, Қолында қызыл алтын жүзігі бар» (Қазақ эпосы, Алматы, [[1958]], 485-б.).&lt;ref&gt;Қазақ қолөнері аталымдарының түсіндірме сөздігі, «Сардар» баспа үйі, Алматы, [[2012]], 312-б. ISBN 978-601-7174-29-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>f5xjsc11qoaf8ujxx8vu411txxb78ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макраме (өрнектеп тоқу)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>569972</id>
    <revision>
      <id>3689572</id>
      <parentid>3688812</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3613197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9334" sha1="m3cc19hynswadf0ncf8iu6bcpl2xum4" xml:space="preserve">&lt;ref&gt;«Шаңырақ» үй-тұрмыс энциклопедиясы – Р.Н. Нұрғалиев.&lt;/ref&gt;{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Макраме(өрнектеп тоқу)''' – белгілі ретпен орналасқан әр түрлі түйіндердің көмегімен тоқу. Түйін тоқу арқылы әр алуан өрнек шығаруға болады. Тоқу үшін әр түрлі жуандықтағы жіптер, баулар, таспалар пайдаланылады. Ұсақ бұйымдарды әбден ширатылған жіңішке жіптерден тоқиды. Тоқу үстінде керамикалық, ағаш және моншақтар мен сақиналарды қолдануға болады. Бір затқа іліп қойып немесе арнаулы тоқу жастығын пайдаланып тоқуға болады. Жұмыс жастығын (размері 50 * 3* 10 ) поролоннан немесе қалың резинадан оңай жасап алуға болады. Мұны матамен қаптайды. Дайын жастықты ағаш тұғырыққа желімдейді, қағып кереді және бекітеді. Тоқуды бастамас бұрын керіліп тұратындай етіп арқан жіпті түйреуішпен жастыққа түйреп қояды. Оған өріс жібін іледі де, бұйымды тоқиды. Кейбір түйіндерді жасауда (мысалы, бұршақ) темірден жасалған шағындау тоқыма ілмек қажет. 
Жұмыс барысында 3 жіпті: тоқу үшін жіпті бекітіп қоятын арқау жіпті (мұның орнына тақтайша, шығыршық пайдалануға да болады); түйіндерді байлайтын түйін және түйін түйетін өріс жіптерін ажырата білу керек.

== Жіпті репс түйінмен шалу ==
Жіпті бірінші әдістегідей етіп шалады. Сосын өріс жіпті арқау жіптің жоғарғы жағынан шалып алып, ұшын ілмектен өткізеді де, түйген түйіндердің жан-жағынан әр жіптен бір-бір орам жасайды. 

== Жалпақ түйін ==
Жалаң қабат түйінді оңға сол жақтағы өріс жібін түйін жіптің үстіне, оң жақтағы өріс жібін сол жақтағы жіптің үстіне салады. Одан кейін түйіннің астынан өткізіп, сол жақтағы өріс жібінің үстінен суырып алады. Сол жақтағы жалаң қабат түйін – оң жақтағы өріс жібін түйіннің үстіне, сол жақтағы өріс жібін оң жақтағы өріс жібіне салып, түйіннің астынан өткізеді де, оң жақтағы өріс жібінің үстінен суырып алады. Оң және сол жалаң қабат түйіндерді қайталау арқылы еспе бау жасауға болады. 

== Қос түйін ==
Оңнан жалаң қабат түйін, содан кейін – солдан жалаң қабат түйін жасайды. Қос түйінді қайталаудан жалпақ бау жасалады. Жалпақ бауды бірнеше жіптен де тоқуға болады, үлгіде (түйін ішінде немесе онымен қатар) сандақ белгіде  (жіп саны) қойылады. Мысалы, 1-3-1 (түйінді 5 жіптен жасайды: 3-түйін жіп және жан-жағынан бір-бірден өріс жібі).

== Репс түйін. ==
Оң жақтағы түйін жіпті оң қолмен алып, өріс жібінің үстінен ұстайды. Сол қолмен өріс жібін ұстап, түйін жіпті айналдыра орайды. Түйінді тағы бір рет қайталайды. Сол жақтағы түйін – жіпті сол қолмен алып, өріс жібінің үстінен ұстайды. Оң қолмен өріс жібін ұстап, түйін жіпті айналдыра орайды. Түйінді тағы бір рет қайталайды. Тұтас жібек жіптегі әр түрлі тоқу жібінен жасалған бірнеше репс түйін брида құрайды. Ол түйін жіпті көлденең ұстаса – көлденең, егер оны бұрыштата ұстаса – еңкіш болуы мүмкін. 

== Ілмек түйін ==
Өріс жібін түйін жіпке салады. Оны түйіннен өткізіп, өріс жібінің сыртынан тартады.

== Шынжыр түйін ==
Ілмек түйінді оңнан және солдан алады. 

== «Ұлу қабыршағы» ==
Екі қос тегіс түйін (1-2-1); төрт еңкіш брида. Түйін дөңес болып шығуы үшін шеткі екі бриданы керіп, ортаңғы екеуін солкүйінде қалдырады. Бриданың астынан екі қос тегіс түйін жасайды(1-2-1). 

== «Бұршақ»  ==
Тегіс қос түйіндерден тұрады. Төрт қос тігіс түйіннен бау жасайды. Түйін жіптерді жоғары қайырып, оларды баудың үстіндегі түйін және өріс жіптерінен өткізеді. Бұдан соң түйін жіптерді баудан шығршық жасалатындай етіп тартады. Бауды жалаң қабат тегіс түйінмен бекітеді. Баудағы қос қабат түйіндердің саны үлгіде цифрлармен көрсетілген. 

== Шашақтар ==
Шашақтарды орау қосымша жіптен жасайды. Оның бір ұшы ұзын, екінші ұшы қысқа болатындай етіп орналастырады. Қысқа жағының ұзындығы орамның ұзындығымен тең, 5-7 сантиметр қосымша болуы керек. Жіпті шашақ жасайтын бір буда жіпке төменнен қайырылатындай, ал ұштары жоғары қарайтындай етіп орайды. Қысқы шағын және шашақ жасайтын бір буда жіпті ұзын жағымен жоғарыдан төмен қарай орайды. Орам жіптің қайырылған жеріне 1-2 сантиметрдей жетпеуі керек. Жіптің қалған ұштарын ілмектен өткізіп, ілмекті қысқа ұштан жоғары қарай тартып орамды бекітеді. 

== Сумка ==
Жуандығы 2,5 мм келетін 234 метр бау мен диаметрі 1  сантиметр 4 металл шығыршық дайындайды. Сосын әрқайсысы 5 метрден 46 жіп; ұзындыы метр жіп және ұзындығы 70 сантиметр 3 жіп кеседі. Әуелгі үлгі бойынша сумканың бауын жасайды: 2 шығыршық алып, оны бір-бірінен 25 сантиметр қашықтықта жұмыс жастығына бекітеді(1). Шығыршықтың біреуіне ұзындығы 5 метр жіптен ілмек өткізіп, оның екі ұшын екінші шығыршыққа тартады. Сөйтіп арасындағы жіп 8 қабатқа жеткенше шығыршықтарды жіппен орайды. Жіптің қалған екі ұшынан бір шығыршықтан екіншісіне дейін (2) тегіс бау (1-8-1) тоқиды. Ұзындығы 1,5 метр қосымша жіп алып, оны екі қабаттайды, оған репс түйінмен әрқайсысының ұзындығы 5 метрден 44 жіп өткізеді. Арқау жіптердің ұшын шығыршыққа бекітіп, сумканы айналдыра тоқиды. Бастапқы бриданың астынан ұзындығы 70 сантиметр қосымша жіптен  2–бриданы тоқиды. Бұдан соң сумканы үлгі бойынша жасайды. Жұмыс біткен соң сумканың ішкі жағын аударады. Қарама-қарсы жақтардың жіптерін жәй түйіндермен жалғап инемен тігеді, артық қалған жіптерді кесіп тастайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>m3cc19hynswadf0ncf8iu6bcpl2xum4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қыш ісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570135</id>
    <revision>
      <id>3689571</id>
      <parentid>3688788</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3683608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5256" sha1="bhp7y851c5hspbxbxbbe8jcqsiifdfi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Қыш ісі''' - адамдар мыңдаған жылдар бойы айналысып келген өте көне өнердің түрі. Қыш құюшылардың өнімдері көпқырлы танымалдылығымен ерекшеленеді. Қазіргі кезде күнделікті тіршілікте әр адам табиғи ыдыс пайдаланғысы келеді. Түрлі құмыралар, сазбалшықтан жасалған кәдесыйлар ерекше көрінеді. Қыш ісімен айналысатын шеберлер бүгінгі күні көп емес, алайда өнімге деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар, сазбалшық денсаулыққа пайдалы. Осыған орай бұл өнер түріне қызығатындар жыл сайын көбейіп келеді.

Қазақстан нарығында авторлық керамика өнімдері бойынша бәсекелестік байқалмайды. Алайда болашақта бұл сала бойынша бәсекелестердің пайда болуы әбден мүмкін. Жоғары сапа, өзіндік стиль, жарнама сауданы өрге бастырады.

== Ғимарат ==
Шеберхана ретінде көбінесе үйдің жоғарғы бөлігіндегі адам тұрмайтын орнын немесе тұрғын үйдің жертөлесін қолданады.  Гаражды да шеберхана етуге немесе цехтағы кішігірім орынды жалға алуға болады.

== Жабдықтау ==
'''Қышшы шеңбері''' – ең басты құрал. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды.  Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері – бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі қолөнершінің жұмысын жеңілдетеді.

== Технология ==
Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. Орташа есеппен ол 20-30% құрайды, алайда бастапқы кезде 60% құрай алады.

Бір құмыраны дайындау үшін 1-2 сағат кетеді: есу – 10 мин., жабыстыру – 7-10 мин., ал қалған уақыт күйдіруге жұмсалады.

== Cату ==
Стандартты өнімдерге кішігірім сатушылардың сұранысы жоғары. Кішігірім кәдесый дүкендері басшыларымен келісуге болады.

Қыш бұйымдарын тапсырыс бойынша да жасауға болады. Мысалы, жарнамалық кәдесыйлар (тоңазытқышқа арналған магниттер, кеңсе заттарын қойғыштар, т.б.), интерьерді безендіру. Кеңселерді немесе сауда орталықтарын әдемі гүлге арналған құмыралармен безендіру, қыштан жасалған картиналар ілу мен фотосуреттерді қолдан жасалған рамкаларға орналастыру бүгінде үлкен сұранысқа ие. Интерьеріңіз ерекше қайталанбас көрініске ие болады.
[[Санат:Қазақ халқының қолөнері]]
[[Санат:Қолөнер]]
[[Санат:Қыш]]</text>
      <sha1>bhp7y851c5hspbxbxbbe8jcqsiifdfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аружан Жазылбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570493</id>
    <revision>
      <id>3689575</id>
      <parentid>3688835</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Фариза Якуда|Фариза Якуда]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3678524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="h0roukhr912zcnykk8ygf7k6phgp7i2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Аружан Джазильбекова''' — актриса, модель.  1986 жылы 25 ақпанда Алматы қаласында өмірге келген. №105 халықаралық лингвистикалық гимназияны, Қазақстанның менеджмент институтын, экономика және стратегиялық болжау институтын (КИМЭП халықаралық журналистика факультеті, 2003—2007) бітірген. 2004 жылғы Ford Models Supermodel of the World конкурсының жеңімпазы. Финал қорытындысы бойынша, қатысқан 50 елдің, 10 үздік қатарына енді. Аружан, әлемдік кутюрье және Еуропаның ең жарқын подиумдарында жұмыс істеген. Жергілікті «Advertising» журналының шеф-редакторы және PR-менеджері ретінде жұмыс атқарған. 2010 жылы &quot;Качели любви&quot; атты қазақстандық режиссер Тоқтар Қарсақбаевтың картинасында басты рөлін орындау үшін киноиндустрияға шақырылды. Осы фильмнен бастап, Аружанның киноиндустрияда шеңбері кеңейіп, аты таныла басталды. Кейін, «Асель, достары мен құрбылары» жастар телесериалында, Аружан басты рөлге ие болған. [[Егор Кончаловский]]дің «Астана махаббатым менің» атты киносында басты рөлдердің бірінде сомдаған.

== Фильмографиясы ==
* 2017 — Алтын Орда
* 2016 — [[Анаға апарар жол]]
* 2015 — Свадьба на троих
* 2015 — Рэкетир 2: Возмездие
* 2015 — Оралу
* 2014 — Ограбление по-казахски
* 2014 — Свободные птицы
* 2014 — Хранители солнца
* 2012 — Спасатель
* 2010 — Асель, достары мен құрбылары
* 2010 — Качели любви

== Жеке өмірі ==
Жұбайы:Ержан Алдабергенов
Балалары: Сара(қызы)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтеме ==
* https://brod.kz/persons/arujan_djazilbekova/ 
* http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/299198/works/</text>
      <sha1>h0roukhr912zcnykk8ygf7k6phgp7i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ерболат Беделхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>575623</id>
    <revision>
      <id>3689562</id>
      <parentid>3688705</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3681469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3109" sha1="f8nrkj2fhfkm8ube3wf684zoqqni1wf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші.

* Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған.
* Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері).
* Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан.
* Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан.
* Лақап аты — Ерка.
* Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы.
* Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады.
* JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы

Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді:                                                                                                                      –Анаңыздан есте қалған кеңес?                                                                                                                           –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу.                                                                                                             –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз?                                                                                                                            –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы.
 
Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]&lt;nowiki/&gt;» тобының солисті, «[[Ninety One]]&lt;nowiki/&gt;» тобының продюссері. «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017)</text>
      <sha1>f8nrkj2fhfkm8ube3wf684zoqqni1wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ATK Holdings</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583514</id>
    <revision>
      <id>3689730</id>
      <parentid>3602145</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5550" sha1="e4k0juw05nzibpfu8ewzuxu0dhkj68b" xml:space="preserve">{{Компания
|company_name  =  ATK Holdings
|company_logo  =  
|company_type  =  [[Көпшілік]] 
| traded_as    =  {{lse|ENRC}}, {{KASE|GB_ENRC}}
|foundation    =  2016 
|location      =  [[Мәскеу]], [[Ресей]] 
|key_people    =  [[Абдумалик Муталович Мирахмедов]] (CEO)
|industry      = тау-кен өндірісі
|products      =  кен, қорытпалар, концентраттар
| owner = Абдумалик Муталович Мирахмедов (49%), [[Trafigura]] (51%)
|revenue       =  
|operating_income  =   
|net_income    =   
|num_employees  =  
|homepage       =  [http://www.atkholdings.com/ atkholdings.com]
}}
'''ATK Holdings''' -- қазақстандық халықаралық және тауар саудасы бойынша бұранғы КСРО елдерінің ең ірі компанияларының бірі. Бұл компания 2016 жылы қазақстандық кәсәпкер [[Абдумалик Муталович Мирахмедов]]пен негізі қаланып нидерландық [[Trafigura]] компаниясының стратегиялық партнеры болды. Фирманың иесі [[Trafigura]] (51% акция) және Абдумалик Мирахмедов (49% акция) болып табылады.

== Қызмет==
АТК Holdings металдармен және олардың концентраттары мен қорытпалары, түрлі металл өнімдерінің түрлерімен сауда жасайды. Спектр алюминий, кокс, мыс, кобальт, темір кені, қорғасын, марганец, молибден, мырыш, никель, болат және басқа да көптеген түрлі-түсті өнімдерді қамтиды. Сондай-ақ, АТК, оның металдар мен тау-кен клиенттері үшін арнайы жасалған қаржылық шешімдерді қамтамасыз ету үшін оның қаржылық беріктігі мен тәжірибесін береді: бұл капиталды қаржыландыру және көпір қаржыландыруды жұмыс аванстар, экспорт алдындағы қаржыландыруды қамтиды.

ТМД елдеріндегі зауыттардан шикізат импортталады: жеткізушілер тізімі [[Орал тау-кен және металлургия компания]]сың, [[Заречный көмір өндіру компания]]сы және [[KAZ Minerals]]ды қамтиды. Компания Ресейде өзінің филиалы ATK Eurasia-мен ұсынылған. Оның CEO-сы [[Абдумалик Муталович Мирахмедов]] көптеген халықаралық форумдар, конгрестер мен тау-кен өнеркәсібі корпорациялары мен трейдерлердің отырыстарына қатысады.&lt;ref&gt;[http://kds.mid.gov.kz/ru/news/v-astane-startoval-viii-mezhdunarodnyy-gorno-metallurgicheskiy-kongress-i-vystavka-astana В АСТАНЕ СТАРТОВАЛ VIII МЕЖДУНАРОДНЫЙ ГОРНО-МЕТАЛЛУРГИЧЕСКИЙ КОНГРЕСС И ВЫСТАВКА «ASTANA MINING &amp; METALLURGY» – АММ-2017]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mining.kz/arkhiv-novostej/arkhiv-novostej/item/23684-krupnejshie-gornodobyvayushchie-kompanii-kazakhstana-obsudili-vozmozhnosti-rasshireniya-eksporta-s-zarubezhnymi-trejderami Крупнейшие горнодобывающие компании Казахстана обсудили возможности расширения экспорта с зарубежными трейдерами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704113241/http://mining.kz/arkhiv-novostej/arkhiv-novostej/item/23684-krupnejshie-gornodobyvayushchie-kompanii-kazakhstana-obsudili-vozmozhnosti-rasshireniya-eksporta-s-zarubezhnymi-trejderami |date=2017-07-04 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.iteca.kz/ru/o-kompanii/press-center/novosti/514-24-05-2017amm-pr 25 мая в Астане начнет работу VIII Международный горно-металлургический Конгресс и Выставка «Astana Mining &amp; Metallurgy» – АММ-2017]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

==Сілттемелер==
{{Reflist}}

== Сыртқы сілттемелер ==
* [http://www.atkholdings.com/ Official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170617091557/http://www.atkholdings.com/ |date=2017-06-17 }} {{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20241219120416/https://www.tadviser.ru/index.php/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F:ATK_Holdings Profile at Tadviser.ru] {{ref-ru}}

[[Санат:Қазақстан тау-кен компаниялары]]
[[Санат:Ресей тау-кен компаниялары]]
[[Санат:2016 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Мәскеуде негізделген компаниялар]]
[[Санат:Ресей штаб-пәтері орналасқан трансұлттық компаниялар]]
[[Санат:Темір кенін өндіруші компаниялар]]
[[Санат:Тауарлар трейдерлері]]</text>
      <sha1>e4k0juw05nzibpfu8ewzuxu0dhkj68b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шехнай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>588340</id>
    <revision>
      <id>3689620</id>
      <parentid>3536524</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3093" sha1="i1id3ohlletem806yhxdue4m72vt7gb" xml:space="preserve">{{Музыкалық аспап
 |Аты                = Шехнай
 |Басқаша аты                = Шахнай
 |Суреті    =  Shehnai.jpg
 |Сурет тақырыбы           = 
 |Жіктелуі           = үрмелі музыкалық аспап, екі таяқшамен
 |Диапазоны        = 
 |Диапазон атауы       = 
 |Туыстас аспаптары = Бансури, Пунгу
 |Музыканттар               =  Бисмиллах Хан
 |Шығарушылар          = 
 |Мақалалар                  = 
 |Дыбысы                    = 
 |Дыбыс тақырыбы                  = 
 |Ортаққор               = 
}}
'''Шехнай''' — Солтүстік [[Үндістан]]ға белгілі үрмелі аспап.

Гобой, гобоя отбасына тиесілі. Түтік ұзындығы 30-50см. Оның денесінің бойымен саусақтар үшін саңылаулары бар, конустық пішінді және екі таяқшалы (ілмегімен). Аспап ағаштан жасалған, төменгі бөлігінде металл трубасы бар. Тесіктерінің саны алтыдан тоғызға дейін барады, шамамен екі октавты құрайтын, шехнай өте қиын аспап.
  
Шехнайдың үні керемет, ол құрметтеу және қасиеттеу сезімін тудырады. Ол діни және үйлену рәсімдерінде қолданады. Үндістердің ойынша шехнайдың үні адамның даусын есіне салады, сондықтан оны ұлттық музыканы орындайтын жеке партия оркестрлары сүйемелдеп орындайды. Шехнайды орындауда үздіксіз тыныс қолданылады. 

Шехнайды ойнайтын көрнекті шеберлерінің бірі —Бисмиллах Хан (1916—2006), виртуоз, Бхарат Ратна марапатын алған. Дэйв Мейсон,осы аспапта [[The Rolling Stones]] группасындағы, Beggars Banquet альбомындағы, Street Fighting Man өленінде ойнаған.

== Дереккөздер ==
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/765595/shehnai Shehnai] — статья из [[Britannica|Britannica.com]].
* [https://web.archive.org/web/20160305203243/http://grenada.al.ru/enciklopedia/shahnai.htm Энциклопедия музыкальных инструментов — ШАХНАЙ]
* {{cite book |title=Music contexts: a concise dictionary of Hindustani Music|last=Ranade |first=Ashok Damodar|authorlink= |coauthors= |year=2006|publisher=Bibliophile South Asia|isbn=8185002630|page= |url=https://books.google.com/books?id=cFwbGi3oBHgC}}

[[Санат:Үндістан музыкалық аспаптары]]
[[Санат:Үрмелі музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>i1id3ohlletem806yhxdue4m72vt7gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан елшілерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641607</id>
    <revision>
      <id>3689407</id>
      <parentid>3678666</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Африка */</comment>
      <origin>3689407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191122" sha1="k4kipe5thii2bfi3115gcsp59dmlucw" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл.

==[[Еуропа]]==
=== [[Албания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (19 шілде 2007 – 27 ақпан 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200707190122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-07-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200802290327 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-02-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (11 қараша 2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201010080039 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-10-07 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (3 наурыз 2011 – 7 қазан 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201103040029 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-03-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot;&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-07 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (8 тамыз 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-03-15 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (9 желтоқсан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Андорра]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Аустрия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002)
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002 – 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200507110128 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-07-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (16 қыркүйек 2005 – 2007)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509190123 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2005-09-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (20 тамыз 2007 – 4 қыркүйек 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200708210326 |title=Новое назначение |language=ru |work=nomad.su |date=2007-08-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30104270 |title=Абдрахманов Кайрат Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008 – 8 ақпан 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201102090038 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2011-02-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011 – 26 қараша 2013)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201311270023 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-11-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (4 ақпан 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201402050032 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2014-02-04 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kairat-shorauly-sarybai-kazakstan-respublikasynyn-avstriya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshis |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қайрат Шораұлы Сарыбай Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі қызметінен, Қазақстан Республикасының Словения Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-30 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 – 2 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 |title=М.Б. Тілеуберді туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (13 қазан 2026 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395124 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2026-10-13 |accessdate= 2026-10-13}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бельгия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-almas-nasreddinuly-hamzaev-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Алмас Насреддинұлы Хамзаев Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 мамыр 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5614 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Болгария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]&lt;ref name=&quot;orazaev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2004–2008 – УСӨ)
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (1 қараша 2019 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-temirtai-rymtaiuly-izbastin-kazakstan-respublikasynyn-bolgariya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Теміртай Рымтайұлы Ізбастин Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-12-09 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Босния және Герцеговина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (8 қараша 2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200611090018 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-11-08 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201211080019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-11-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zeinetkerlik-zhaska-toluyna-bailanysty-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublik |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен зейнеткерлік жасқа толуына байланысты Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 –)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ватикан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (22 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202411180034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2024-11-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Германия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995)
# [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (29 қазан 2003 – 19 қыркүйек 2007)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200310300016 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-10-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref name=&quot;4cil14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular2 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-07-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192702 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-06-06 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-baymoldauly-onzhanov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidenti-kensesinin-bastygy-lauazymynan-bosatyld |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-06-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грекия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005–2007)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007–2009 — УСӨ)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2009 – 22 қыркүйек 2015)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (22 сәуір 2016 – 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2302015 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-01-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Дания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (3 маусым 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806040526 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-06-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4cil14&quot; /&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 –)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Исландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Испания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (13 маусым 2008 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806160233 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-13 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Италия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) 
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (22 қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201509230021 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-09-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кипр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (– 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қараша 2012 – 9 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12790-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26naw24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot; /&gt;
}}

=== [[Лихтенштейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (20 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2009-10-22 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Люксембург]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi--1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-01-14 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911444 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-12-09 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мажарстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002 – 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604110314 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (15 сәуір 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurbah-turaruly-rustemov-kazakstan-respublikasynyn-vengriyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов Қазақстан Республикасының Венгриядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026)
# [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мальта]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Монако]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;
}}

=== [[Нидерланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (– 3 қазан 2007)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot; /&gt;
# [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (3 қазан 2007 – 2016)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200710040329 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-10-03 |accessdate= 2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 – 9 желтоқсан 2025)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Норвегия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ)
# [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (25 қыркүйек 2013 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-sagiuly-tezhiev-kazakstan-respublikasynyn-norvegiya-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Сағиұлы Тәжиев Қазақстан Республикасының Норвегия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (17 қыркүйек 2014 – қазан 2018)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Польша]] ===
{{columns-list|2|
# [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ)
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003 – 1 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1 қыркүйек 2005 – 2012)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509020122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-09-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) 
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017)
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020)
# [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 – 7 сәуір 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
}}

=== [[Португалия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201804130031 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2018-04-12 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019  – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Румыния]] ===
{{columns-list|2|
# [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ)
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) 
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сан-Марино]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
}}

=== [[Сербия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Словакия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (3 тамыз 2006 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200608040016 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-08-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (28 қазан 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-cheh-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-serzhan-oralbaiuly-ebdiker |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Чех Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов Қазақстан Республикасының Словак Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-10-28 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192711 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-12-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Словения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (17 қазан 2013 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201310180030 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-10-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (11 тамыз 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/16564-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-08-11 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 – 13 қазан 2025)
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395417 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-10-13 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Солтүстік Македония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709240338 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –)
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұлыбритания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996)
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999)
# [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (14 маусым 2002 – 2007)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot;&gt;{{cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200206170001 |title=Дипломатические рокировки |language=ru |work=nomad.su |date=2002-06-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-3 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-17 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Финляндия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-halymzhan-telmanuly-koishybaev-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respubl |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Эстония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды. |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-06-11 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019)
# [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап)
}}

=== [[Франция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999)
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999 – 3 сәуір 2003)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (3 сәуір 2003 – 16 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200304040022 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-04-03 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (7 қазан 2005 – 2008)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200510070026 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008 – 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200905190740 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) 
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)
# [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Хорватия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (4 наурыз 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-03-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Черногория]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-tolezhan-tursynuly-ba |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Чехия]] ===
{{columns-list|2|
#[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001)
#Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003)
#Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004)
#[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (27 желтоқсан 2004 – 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200412280122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2004-12-27 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014)
#[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (16 наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023)
#[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 –)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Швейцария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004)
# [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008)
# [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) 
# [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Швеция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 12 қыркүйек 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14439-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (12 қыркүйек 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14441-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап)
}}

== [[Посткеңестік кеңістік]] ==
=== [[Армения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192720 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-02-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Әзербайжан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002)
# [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007)
# [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008 – 11 ақпан 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200712180317 |title=Будет назначен новый посол Казахстана в Азербайджане |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-12-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot; /&gt;
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (11 ақпан 2013 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201302120019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2013-02-11 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201503170027 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (16 наурыз 2015 – 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (30 қыркүйек 2019 – 2023)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Беларусь]] ===
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грузия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (3 сәуір 2013 – 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-ermuhamet-kabidenuly-ertisbaev-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-03 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022)
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
# [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
}}

=== [[Қырғызстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008)
# [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008 – 14 шілде 2009)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (14 шілде 2009 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200907150339 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-07-14 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16naw15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17959-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aiymdos-ersaiynuly-bozzhigitov-kazakstan-respublikasynyn-kyrgyz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-02-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Сқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Латвия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200607260219 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-07-25 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;pirimbetov&quot;&gt;{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Литва]] ===
{{columns-list|2|
# [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008)
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (26 наурыз 2013 – 29 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-03-26 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
}}

=== [[Молдова]] ===
{{columns-list|2|
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (28 қараша 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;
# [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
}}

=== [[Өзбекстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993–1994)
# [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (13 қараша 2007 – 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200711140240 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-11-13 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (10 қаңтар 2010 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201001110039 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2010-01-10 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201512280026 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-12-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot; /&gt;
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2264653 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ресей]] ===
{{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}}
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1991–1994)
# [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (26 қараша 2003 – 24 қаңтар 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200602020119 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-02-01 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200811120040 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-11-11 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 21 қаңтар 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-1 |title=Кадрлық тағайындаулар |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-muhanbetkazyuly-tezhin-kazakstan-respublikasynyn-resei-federaciyasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019)
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202001300036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2020-01-29 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап)
}}

=== [[Тәжікстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003)
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008)
# [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+)
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (30 мамыр 2011 – 2017)&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201105310036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-05-30 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Түрікменстан]]===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005)
# [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (28 қараша 2012 – 2017)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12930-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 тамыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192706 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-08-26 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Украина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003)
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (25 сәуір 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen_1339067371 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (22 сәуір 2016 – 2020)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (22 ақпан 2020 – 17 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Эстония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot; /&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot; /&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (21 ақпан 2017 – наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202403280034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2024-03-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot; /&gt;
}}

== [[Азия]] ==

=== [[Ауғанстан]] ===
{{columns-list|2|
# Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot; /&gt;
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (24 тамыз 2005 – 30 мамыр 2011)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200508250017 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-08-24 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot; /&gt;
# [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018)
# [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бангладеш]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (19 наурыз 2008 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200803200238 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-03-19 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-02 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2601921 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-01-26 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Бахрейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot; /&gt;
# [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Бруней]] ===
{{columns-list|2|
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (29 қаңтар 2020 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 қаңтар 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot; /&gt;
}}

=== [[Бутан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (9 қазан 2013 – ақпан 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14558-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-10-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-04-18 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 –)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Рауан Әбдіманапұлы Жұмабек|Рауан Жұмабек]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Вьетнам]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (24 шілде 2012 – 20 желтоқсан 2013)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14962-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (20 желтоқсан 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-beketzhan-mahatzhanuly-zhumahanov-kazakstan-respublikasynyn-vetnam-socialistik-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов Қазақстан Республикасының Вьетнам Социалистік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жапония]]===
{{columns-list|2|
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (26 қараша 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200311270027 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2003-11-26 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) 
# [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (22 сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201604250028 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2016-04-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;31mam21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (31 мамыр 2021 – желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап)
}}

=== [[Израиль]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006)
# Талғат Орекенов (2006 – УСӨ)
# [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008)
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (25 сәуір 2012 – қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (8 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Индонезия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (4 шілде 2012 – 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-askhat-tutkyshbaiuly-orazbai-kazakstan-respublikasynyn-indoneziya-respublika |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай Қазақстан Республикасының Индонезия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды. |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-07-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-202310240033 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2023-10-23 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Иордания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (20 маусым 2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200706210215 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-05-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (6 қазан 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирак]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201507030031 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-07-02 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192714 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-02-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Иран]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003)
# [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010)
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) 
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (10 қаңтар 2019 –)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201901110034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2019-01-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Камбоджа]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Корея Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (желтоқсан 2000 – 2003)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) 
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 – 13 сәуір 2026)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--133520 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кувейт]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-kazakstan-respublikasynyn-saud-arabiyasy-koroldigindegi-totenshe-zhane-okile_1339067177 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Сауд Арабиясы Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов Қазақстан Республикасының Кувейт Мемлекетіндегі, Бахрейн Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-05-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Шәмшиденұлы Әбдіраманов|Алмас Әбдіраманов]] (8 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-08 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Солтүстік Корея|КХДР]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (– 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Қатар]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (6 қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Қытай]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995)
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nbermekbaevty-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Н.Б.Ермекбаевты Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі – Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-11-19 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-02-21 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201911040036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-17}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191105160116/https://nomad.su/?a=19-201911040036 |date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Лаос]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Ливан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200305140024 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-05-13 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ)
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; 
}}

=== [[Малайзия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999)
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001)
# [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (5 мамыр 2010 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201005060035 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-05-05 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (29 тамыз 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-daniyar-kabidollauly-sarekenov-kazakstan-respublikasynyn-malaiziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-08-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мальдивтер]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1065522 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-07-10 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Моңғолия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ)
# [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ)
# [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ)
# [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (19 қыркүйек 2007 – 28 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709200627 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;
# [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (1 сәуір 2013 – 15 тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (15 тамыз 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201908160034 |title=Кадровые перестановки |date=2019-08-15 |lang=ru |work=nomad.su |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022 – 21 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

=== [[Мьянма]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (24 сәуір 2015 – 3 шілде 2017)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot; /&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot; /&gt;
}}

=== [[Непал]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Оман]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011 – 15 қаңтар 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/15049-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (15 қаңтар 2014 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erzhan-serikuly-mukash-kazakstan-respublikasynyn-oman-sultandygyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Ержан Серікұлы Мұқаш Қазақстан Республикасының Оман Сұлтандығындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Палестина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Пәкістан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999)
# [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003 – 25 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018)
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021 –)
# [[Еркін Валитханұлы Тұқымов|Еркін Тұқымов]] (13 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сауд Арабиясы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011)
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013)
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (18 қараша 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18qar13&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Сингапур]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019)
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (6 маусым 2019 –21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Сирия]] ===
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;

=== [[Тайланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ)
# [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ)
# [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2003–2005 – УСӨ)
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (28 мамыр 2013 – 3 шілде 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-05-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Мьянма Одағы Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-07-03 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-raushan-kakimseiitkyzy-esbolatova-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-margulan-bakytuly-baymuhan-kr-tailand-koroldigindegi-totenshe-elshisi-eskato-zhanyndagy-kazakstan-respublikasynyn-turakty-okili-bolyp-tagayyndaldy-771020 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, БҰҰ Азия мен Тынық мұхитқа арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-08-07 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Түркия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003 – 7 қазан 2005)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (25 сәуір 2006 – 27 ақпан 2008)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604260124 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (7 қазан 2010 – 7 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Үндістан]]===
{{columns-list|2|
# [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998)
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004)
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004 – 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200909100338 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-09-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16926-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-04-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-azamat-nesipbayuly-eskaraev-kazakstan-respublikasynyn-undistan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-59023 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Азамат Несіпбайұлы Есқараев Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бангладеш Халық Республикасындағы, Бутан Корольдігіндегі, Мальдив Республикасындағы, Непалдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Филиппин]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (– 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (22 мамыр 2020 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-05-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Шри-Ланка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (– 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (30 қараша 2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201012010033 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-11-30 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

== [[Америка]] ==

=== [[Америка Құрама Штаттары]] ===
{{columns-list|2|
#[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994)
#[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996)
#[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000)
#[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705160232 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ee-ydyrysovty-kazakstan-respublikasynyn-syrtky-ister-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title=Е.Ә. Ыдырысовты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-09-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
#[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysy-nursultan-nazarbaevtyn-zharlygymen-keomarov-kazakstan-respublikasynyn-amerika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қ.Е.Омаров Қазақстан Республикасының Америка Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-01-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201701050035 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
#[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
#[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk
|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202509290037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-09-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап)
}}

=== [[Аргентина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Бразилия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (– 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (24 шілде 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201207250030 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-07-24 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
}}

=== [[Доминикан Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Канада]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмұрзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (– 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Коста-Рика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Куба]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705180337 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-17 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Мексика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Панама]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Чили]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Ямайка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;
}}

== [[Африка]] ==

=== [[Алжир]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/18288-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-04-24 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Кения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Конго Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Ливия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ)
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ)
# [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ)
}}

=== [[Марокко]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (– 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (– 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-saulekul-saylaukyzy-kazakstan-respublikasynyn-marokko-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosatyldy-1395327 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сәулекүл Сайлауқызы Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Того Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-13 |accessdate=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
# [[Айнұр Нұрланқызы Дәненова|Айнұр Дәненова]] (31 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;aqorda311026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3193826 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-31 |accessdate=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мозамбик]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Мысыр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1999 – 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (15 маусым 2002 – 2008)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-berik-sakbaiuly-aryn-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyn |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Берік Сақбайұлы Арын басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі, Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-27 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (16 наурыз 2017 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arman-kairatuly-isagaliev-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202501060036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-01-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]===
{{columns-list|2|
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (28 ақпан 2014 – 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-gabdullauly-kaliev-kazakstan-respublikasynyn-ontustik-afrika-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев Қазақстан Республикасының Оңтүстік Африка Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt; 
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Руанда]] ===
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202602260034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

=== [[Танзания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Того]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 – 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot; /&gt;
}}

=== [[Тунис]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-arman-kairatuly-isa |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-03-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Эфиопия]] ===
Елшілік 2014 жылғы 5 ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasynda-kazakstan-respublikasynyn-elshiligin-ashu-turaly-1 |title=Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасында Қазақстан Республикасының Елшілігін ашу туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|2|
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17045-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 – 23 мамыр 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

== [[Океания]] ==
=== [[Аустралия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806230839 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-20 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201702220037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2017-02-21 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (22 мамыр 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30098050 |title=Арыстанов Аркен Кенесбекович |lang=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жаңа Зеландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (21 желтоқсан 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

== Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер ==
=== [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992–1999)
# [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999–2003)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003–2007)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007–2013)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (26 қазан 2013 – 2016)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017–2020)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап)
}}

=== [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (6 қазан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024–2025)
# [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап)
}}

=== [[Еуразиялық экономикалық одақ]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?–2008)
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2008 – 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012–2015)
}}

=== [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] ===
Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-aigul-saifollakyzy-kuspan- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-10-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5642 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] ===
Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010–2019)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024)
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ===
Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200303060028 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-03-05 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot; /&gt;
}}

=== [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] жанындағы тұрақты өкіл ===
{{columns-list|2|
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2344456 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-05-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005–2017)
# [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot; /&gt;
}}

=== [[ЮНЕСКО]] ===
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан елшілері|*тізім]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері|*]]</text>
      <sha1>k4kipe5thii2bfi3115gcsp59dmlucw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689409</id>
      <parentid>3689407</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3689409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191952" sha1="2yncgr1zbjs8hqfu05r7sqvjrw73vyx" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл.

==[[Еуропа]]==
=== [[Албания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (19 шілде 2007 – 27 ақпан 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200707190122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-07-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200802290327 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-02-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (11 қараша 2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201010080039 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-10-07 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (3 наурыз 2011 – 7 қазан 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201103040029 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-03-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot;&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-07 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (8 тамыз 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-03-15 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (9 желтоқсан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Андорра]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Аустрия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002)
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002 – 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200507110128 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-07-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (16 қыркүйек 2005 – 2007)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509190123 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2005-09-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (20 тамыз 2007 – 4 қыркүйек 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200708210326 |title=Новое назначение |language=ru |work=nomad.su |date=2007-08-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30104270 |title=Абдрахманов Кайрат Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008 – 8 ақпан 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201102090038 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2011-02-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011 – 26 қараша 2013)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201311270023 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-11-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (4 ақпан 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201402050032 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2014-02-04 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kairat-shorauly-sarybai-kazakstan-respublikasynyn-avstriya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshis |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қайрат Шораұлы Сарыбай Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі қызметінен, Қазақстан Республикасының Словения Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-30 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 – 2 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 |title=М.Б. Тілеуберді туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (13 қазан 2026 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395124 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2026-10-13 |accessdate= 2026-10-13}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бельгия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-almas-nasreddinuly-hamzaev-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Алмас Насреддинұлы Хамзаев Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 мамыр 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5614 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Болгария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]&lt;ref name=&quot;orazaev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2004–2008 – УСӨ)
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (1 қараша 2019 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-temirtai-rymtaiuly-izbastin-kazakstan-respublikasynyn-bolgariya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Теміртай Рымтайұлы Ізбастин Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-12-09 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Босния және Герцеговина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (8 қараша 2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200611090018 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-11-08 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201211080019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-11-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zeinetkerlik-zhaska-toluyna-bailanysty-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublik |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен зейнеткерлік жасқа толуына байланысты Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 –)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ватикан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (22 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202411180034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2024-11-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Германия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995)
# [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (29 қазан 2003 – 19 қыркүйек 2007)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200310300016 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-10-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref name=&quot;4cil14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular2 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-07-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192702 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-06-06 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-baymoldauly-onzhanov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidenti-kensesinin-bastygy-lauazymynan-bosatyld |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-06-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грекия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005–2007)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007–2009 — УСӨ)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2009 – 22 қыркүйек 2015)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (22 сәуір 2016 – 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2302015 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-01-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Дания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (3 маусым 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806040526 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-06-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4cil14&quot; /&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 –)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Исландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Испания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (13 маусым 2008 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806160233 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-13 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Италия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) 
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (22 қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201509230021 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-09-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кипр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (– 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қараша 2012 – 9 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12790-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26naw24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot; /&gt;
}}

=== [[Лихтенштейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (20 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2009-10-22 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Люксембург]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi--1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-01-14 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911444 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-12-09 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мажарстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002 – 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604110314 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (15 сәуір 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurbah-turaruly-rustemov-kazakstan-respublikasynyn-vengriyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов Қазақстан Республикасының Венгриядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026)
# [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мальта]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Монако]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;
}}

=== [[Нидерланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (– 3 қазан 2007)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot; /&gt;
# [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (3 қазан 2007 – 2016)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200710040329 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-10-03 |accessdate= 2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 – 9 желтоқсан 2025)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Норвегия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ)
# [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (25 қыркүйек 2013 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-sagiuly-tezhiev-kazakstan-respublikasynyn-norvegiya-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Сағиұлы Тәжиев Қазақстан Республикасының Норвегия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (17 қыркүйек 2014 – қазан 2018)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Польша]] ===
{{columns-list|2|
# [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ)
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003 – 1 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1 қыркүйек 2005 – 2012)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509020122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-09-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) 
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017)
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020)
# [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 – 7 сәуір 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
}}

=== [[Португалия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201804130031 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2018-04-12 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019  – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Румыния]] ===
{{columns-list|2|
# [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ)
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) 
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сан-Марино]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
}}

=== [[Сербия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Словакия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (3 тамыз 2006 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200608040016 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-08-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (28 қазан 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-cheh-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-serzhan-oralbaiuly-ebdiker |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Чех Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов Қазақстан Республикасының Словак Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-10-28 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192711 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-12-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Словения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (17 қазан 2013 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201310180030 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-10-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (11 тамыз 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/16564-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-08-11 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 – 13 қазан 2025)
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395417 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-10-13 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Солтүстік Македония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709240338 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –)
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұлыбритания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996)
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999)
# [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (14 маусым 2002 – 2007)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot;&gt;{{cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200206170001 |title=Дипломатические рокировки |language=ru |work=nomad.su |date=2002-06-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-3 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-17 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Финляндия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-halymzhan-telmanuly-koishybaev-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respubl |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Эстония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды. |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-06-11 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019)
# [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап)
}}

=== [[Франция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999)
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999 – 3 сәуір 2003)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (3 сәуір 2003 – 16 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200304040022 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-04-03 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (7 қазан 2005 – 2008)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200510070026 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008 – 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200905190740 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) 
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)
# [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Хорватия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (4 наурыз 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-03-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Черногория]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-tolezhan-tursynuly-ba |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Чехия]] ===
{{columns-list|2|
#[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001)
#Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003)
#Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004)
#[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (27 желтоқсан 2004 – 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200412280122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2004-12-27 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014)
#[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (16 наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023)
#[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 –)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Швейцария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004)
# [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008)
# [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) 
# [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Швеция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 12 қыркүйек 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14439-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (12 қыркүйек 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14441-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап)
}}

== [[Посткеңестік кеңістік]] ==
=== [[Армения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192720 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-02-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Әзербайжан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002)
# [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007)
# [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008 – 11 ақпан 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200712180317 |title=Будет назначен новый посол Казахстана в Азербайджане |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-12-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot; /&gt;
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (11 ақпан 2013 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201302120019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2013-02-11 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201503170027 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (16 наурыз 2015 – 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (30 қыркүйек 2019 – 2023)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Беларусь]] ===
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грузия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (3 сәуір 2013 – 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-ermuhamet-kabidenuly-ertisbaev-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-03 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022)
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
# [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
}}

=== [[Қырғызстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008)
# [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008 – 14 шілде 2009)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (14 шілде 2009 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200907150339 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-07-14 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16naw15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17959-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aiymdos-ersaiynuly-bozzhigitov-kazakstan-respublikasynyn-kyrgyz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-02-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Сқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Латвия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200607260219 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-07-25 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;pirimbetov&quot;&gt;{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Литва]] ===
{{columns-list|2|
# [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008)
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (26 наурыз 2013 – 29 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-03-26 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
}}

=== [[Молдова]] ===
{{columns-list|2|
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (28 қараша 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;
# [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
}}

=== [[Өзбекстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993–1994)
# [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (13 қараша 2007 – 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200711140240 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-11-13 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (10 қаңтар 2010 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201001110039 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2010-01-10 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201512280026 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-12-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot; /&gt;
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2264653 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ресей]] ===
{{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}}
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1991–1994)
# [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (26 қараша 2003 – 24 қаңтар 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200602020119 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-02-01 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200811120040 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-11-11 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 21 қаңтар 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-1 |title=Кадрлық тағайындаулар |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-muhanbetkazyuly-tezhin-kazakstan-respublikasynyn-resei-federaciyasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019)
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202001300036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2020-01-29 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап)
}}

=== [[Тәжікстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003)
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008)
# [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+)
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (30 мамыр 2011 – 2017)&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201105310036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-05-30 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Түрікменстан]]===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005)
# [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (28 қараша 2012 – 2017)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12930-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 тамыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192706 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-08-26 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Украина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003)
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (25 сәуір 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen_1339067371 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (22 сәуір 2016 – 2020)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (22 ақпан 2020 – 17 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Эстония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot; /&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot; /&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (21 ақпан 2017 – наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202403280034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2024-03-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot; /&gt;
}}

== [[Азия]] ==

=== [[Ауғанстан]] ===
{{columns-list|2|
# Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot; /&gt;
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (24 тамыз 2005 – 30 мамыр 2011)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200508250017 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-08-24 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot; /&gt;
# [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018)
# [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бангладеш]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (19 наурыз 2008 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200803200238 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-03-19 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-02 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2601921 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-01-26 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Бахрейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot; /&gt;
# [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Бруней]] ===
{{columns-list|2|
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (29 қаңтар 2020 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 қаңтар 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot; /&gt;
}}

=== [[Бутан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (9 қазан 2013 – ақпан 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14558-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-10-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-04-18 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 –)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Рауан Әбдіманапұлы Жұмабек|Рауан Жұмабек]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Вьетнам]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (24 шілде 2012 – 20 желтоқсан 2013)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14962-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (20 желтоқсан 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-beketzhan-mahatzhanuly-zhumahanov-kazakstan-respublikasynyn-vetnam-socialistik-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов Қазақстан Республикасының Вьетнам Социалистік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жапония]]===
{{columns-list|2|
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (26 қараша 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200311270027 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2003-11-26 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) 
# [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (22 сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201604250028 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2016-04-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;31mam21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (31 мамыр 2021 – желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап)
}}

=== [[Израиль]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006)
# Талғат Орекенов (2006 – УСӨ)
# [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008)
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (25 сәуір 2012 – қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (8 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Индонезия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (4 шілде 2012 – 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-askhat-tutkyshbaiuly-orazbai-kazakstan-respublikasynyn-indoneziya-respublika |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай Қазақстан Республикасының Индонезия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды. |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-07-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-202310240033 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2023-10-23 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Иордания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (20 маусым 2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200706210215 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-05-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (6 қазан 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирак]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201507030031 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-07-02 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192714 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-02-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Иран]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003)
# [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010)
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) 
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (10 қаңтар 2019 –)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201901110034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2019-01-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Камбоджа]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Корея Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (желтоқсан 2000 – 2003)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) 
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 – 13 сәуір 2026)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--133520 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кувейт]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-kazakstan-respublikasynyn-saud-arabiyasy-koroldigindegi-totenshe-zhane-okile_1339067177 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Сауд Арабиясы Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов Қазақстан Республикасының Кувейт Мемлекетіндегі, Бахрейн Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-05-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Шәмшиденұлы Әбдіраманов|Алмас Әбдіраманов]] (8 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-08 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Солтүстік Корея|КХДР]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (– 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Қатар]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (6 қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Қытай]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995)
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nbermekbaevty-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Н.Б.Ермекбаевты Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі – Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-11-19 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-02-21 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201911040036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-17}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191105160116/https://nomad.su/?a=19-201911040036 |date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Лаос]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Ливан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200305140024 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-05-13 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ)
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; 
}}

=== [[Малайзия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999)
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001)
# [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (5 мамыр 2010 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201005060035 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-05-05 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (29 тамыз 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-daniyar-kabidollauly-sarekenov-kazakstan-respublikasynyn-malaiziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-08-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мальдивтер]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1065522 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-07-10 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Моңғолия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ)
# [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ)
# [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ)
# [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (19 қыркүйек 2007 – 28 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709200627 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;
# [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (1 сәуір 2013 – 15 тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (15 тамыз 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201908160034 |title=Кадровые перестановки |date=2019-08-15 |lang=ru |work=nomad.su |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022 – 21 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

=== [[Мьянма]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (24 сәуір 2015 – 3 шілде 2017)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot; /&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot; /&gt;
}}

=== [[Непал]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Оман]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011 – 15 қаңтар 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/15049-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (15 қаңтар 2014 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erzhan-serikuly-mukash-kazakstan-respublikasynyn-oman-sultandygyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Ержан Серікұлы Мұқаш Қазақстан Республикасының Оман Сұлтандығындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Палестина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Пәкістан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999)
# [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003 – 25 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018)
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021 –)
# [[Еркін Валитханұлы Тұқымов|Еркін Тұқымов]] (13 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сауд Арабиясы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011)
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013)
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (18 қараша 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18qar13&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Сингапур]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019)
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (6 маусым 2019 –21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Сирия]] ===
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;

=== [[Тайланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ)
# [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ)
# [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2003–2005 – УСӨ)
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (28 мамыр 2013 – 3 шілде 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-05-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Мьянма Одағы Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-07-03 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-raushan-kakimseiitkyzy-esbolatova-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-margulan-bakytuly-baymuhan-kr-tailand-koroldigindegi-totenshe-elshisi-eskato-zhanyndagy-kazakstan-respublikasynyn-turakty-okili-bolyp-tagayyndaldy-771020 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, БҰҰ Азия мен Тынық мұхитқа арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-08-07 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Түркия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003 – 7 қазан 2005)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (25 сәуір 2006 – 27 ақпан 2008)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604260124 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (7 қазан 2010 – 7 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Үндістан]]===
{{columns-list|2|
# [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998)
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004)
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004 – 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200909100338 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-09-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16926-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-04-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-azamat-nesipbayuly-eskaraev-kazakstan-respublikasynyn-undistan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-59023 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Азамат Несіпбайұлы Есқараев Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бангладеш Халық Республикасындағы, Бутан Корольдігіндегі, Мальдив Республикасындағы, Непалдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Филиппин]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (– 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (22 мамыр 2020 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-05-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Шри-Ланка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (– 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (30 қараша 2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201012010033 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-11-30 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

== [[Америка]] ==

=== [[Америка Құрама Штаттары]] ===
{{columns-list|2|
#[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994)
#[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996)
#[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000)
#[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705160232 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ee-ydyrysovty-kazakstan-respublikasynyn-syrtky-ister-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title=Е.Ә. Ыдырысовты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-09-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
#[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysy-nursultan-nazarbaevtyn-zharlygymen-keomarov-kazakstan-respublikasynyn-amerika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қ.Е.Омаров Қазақстан Республикасының Америка Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-01-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201701050035 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
#[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
#[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk
|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202509290037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-09-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап)
}}

=== [[Аргентина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Бразилия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (– 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (24 шілде 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201207250030 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-07-24 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
}}

=== [[Доминикан Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Канада]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмұрзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (– 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Коста-Рика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Куба]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705180337 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-17 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 – 31 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-kuba-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-3193956 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Куба Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2026-10-31 |accessdate= 2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Әзілұлы Исабеков|Олжас Исабеков]] (31 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;aqorda311026&quot; /&gt;
}}

=== [[Мексика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Панама]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Чили]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Ямайка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;
}}

== [[Африка]] ==

=== [[Алжир]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/18288-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-04-24 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Кения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Конго Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Ливия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ)
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ)
# [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ)
}}

=== [[Марокко]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (– 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (– 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-saulekul-saylaukyzy-kazakstan-respublikasynyn-marokko-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosatyldy-1395327 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сәулекүл Сайлауқызы Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Того Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-13 |accessdate=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
# [[Айнұр Нұрланқызы Дәненова|Айнұр Дәненова]] (31 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;aqorda311026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3193826 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-31 |accessdate=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мозамбик]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Мысыр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1999 – 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (15 маусым 2002 – 2008)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-berik-sakbaiuly-aryn-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyn |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Берік Сақбайұлы Арын басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі, Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-27 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (16 наурыз 2017 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arman-kairatuly-isagaliev-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202501060036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-01-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]===
{{columns-list|2|
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (28 ақпан 2014 – 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-gabdullauly-kaliev-kazakstan-respublikasynyn-ontustik-afrika-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев Қазақстан Республикасының Оңтүстік Африка Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt; 
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Руанда]] ===
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202602260034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

=== [[Танзания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Того]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 – 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot; /&gt;
}}

=== [[Тунис]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-arman-kairatuly-isa |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-03-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Эфиопия]] ===
Елшілік 2014 жылғы 5 ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasynda-kazakstan-respublikasynyn-elshiligin-ashu-turaly-1 |title=Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасында Қазақстан Республикасының Елшілігін ашу туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|2|
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17045-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 – 23 мамыр 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

== [[Океания]] ==
=== [[Аустралия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806230839 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-20 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201702220037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2017-02-21 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (22 мамыр 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30098050 |title=Арыстанов Аркен Кенесбекович |lang=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жаңа Зеландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (21 желтоқсан 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

== Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер ==
=== [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992–1999)
# [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999–2003)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003–2007)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007–2013)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (26 қазан 2013 – 2016)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017–2020)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап)
}}

=== [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (6 қазан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024–2025)
# [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап)
}}

=== [[Еуразиялық экономикалық одақ]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?–2008)
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2008 – 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012–2015)
}}

=== [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] ===
Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-aigul-saifollakyzy-kuspan- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-10-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5642 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] ===
Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010–2019)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024)
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ===
Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200303060028 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-03-05 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot; /&gt;
}}

=== [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] жанындағы тұрақты өкіл ===
{{columns-list|2|
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2344456 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-05-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005–2017)
# [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot; /&gt;
}}

=== [[ЮНЕСКО]] ===
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан елшілері|*тізім]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері|*]]</text>
      <sha1>2yncgr1zbjs8hqfu05r7sqvjrw73vyx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689484</id>
      <parentid>3689409</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <origin>3689484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="191942" sha1="ruuxaqfd4mg4s957ksndwdh1yn0ahr4" xml:space="preserve">{{toc-right}}
Төменде тәуелсіздік алғаннан бергі '''[[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның елшілерінің тізімі''' (үйлесімді елшілерді қоспағанда) берілген. УСӨ — Уақытша сенімді өкіл.

==[[Еуропа]]==
=== [[Албания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (19 шілде 2007 – 27 ақпан 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200707190122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-07-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200802290327 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-02-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (11 қараша 2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201010080039 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-10-07 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (3 наурыз 2011 – 7 қазан 2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201103040029 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-03-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot;&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/zhktuimebaevty-ontustik-kazakstan-oblysynyn-ekimi-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Ж.Қ.Түймебаевты Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-07 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (8 тамыз 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522550 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-03-15 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (9 желтоқсан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Ескендір Жүсіпұлы Айсариев|Ескендір Айсариев]] (16 шілде 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-iskander-zhusipuly-aysariev-kazakstan-respublikasynyn-albaniya-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1665025 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-07-16}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Андорра]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (21 ақпан 2015 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (8 қазан 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-ispaniya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-konstantin-vasilevich-zhi |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Испания Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Константин Васильевич Жигалов Қазақстан Республикасының Андорра Князьдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Дүниежүзілік турист ұйымы жанындағы Тұрақты өкілі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-10-08 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (14 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1475332 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Аустрия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1996–2002)
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2002 – 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200507110128 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-07-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Куанышев]] (16 қыркүйек 2005 – 2007)&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509190123 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2005-09-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (2007)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (20 тамыз 2007 – 4 қыркүйек 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200708210326 |title=Новое назначение |language=ru |work=nomad.su |date=2007-08-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30104270 |title=Абдрахманов Кайрат Кудайбергенович (персональная справка) |language=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2008 – 8 ақпан 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201102090038 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2011-02-08 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (2011 – 26 қараша 2013)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201311270023 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-11-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (4 ақпан 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201402050032 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2014-02-04 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kairat-shorauly-sarybai-kazakstan-respublikasynyn-avstriya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshis |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қайрат Шораұлы Сарыбай Қазақстан Республикасының Австрия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Вена қаласындағы халықаралық ұйымдар жанындағы Тұрақты өкілі қызметінен, Қазақстан Республикасының Словения Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-30 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (21 қазан 2022 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (14 тамыз 2023 – 2 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;14tam23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/mb-tileuberdi-turaly-285143 |title=М.Б. Тілеуберді туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (13 қазан 2026 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395124 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2026-10-13 |accessdate= 2026-10-13}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бельгия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1993–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-almas-nasreddinuly-hamzaev-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Алмас Насреддинұлы Хамзаев Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 мамыр 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5614 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Болгария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Бибіталыұлы Оразаев|Тимур Оразаев]]&lt;ref name=&quot;orazaev&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |title= Жалпы ақпарат |lang= kk |publisher= Қазақстанның Литвадағы елшілігі |accessdate= 2024-06-25}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240624230012/https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-vilnius/about?lang=kk |date= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2004–2008 – УСӨ)
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Теміртай Рымтайұлы Ізбастин|Теміртай Ізбастин]] (1 қараша 2019 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-temirtai-rymtaiuly-izbastin-kazakstan-respublikasynyn-bolgariya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Теміртай Рымтайұлы Ізбастин Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911248 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-12-09 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Босния және Герцеговина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (8 қараша 2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200611090018 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-11-08 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201211080019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-11-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zeinetkerlik-zhaska-toluyna-bailanysty-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublik |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен зейнеткерлік жасқа толуына байланысты Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (31 қазан 2022 –)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--319735 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-31 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ватикан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (22 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202411180034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2024-11-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Германия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (1993–1995)
# [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (ақпан 1996 – шілде 2000)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2000 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (29 қазан 2003 – 19 қыркүйек 2007)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200310300016 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-10-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (14 қаңтар 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref name=&quot;4cil14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular2 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-07-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 қыркүйек 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (6 маусым 2019 – 13 маусым 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192702 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-06-06 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-dauren-aytbayuly-karipov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1353746 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дәурен Айтбайұлы Кәріпов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurlan-baymoldauly-onzhanov-kazakstan-respublikasynyn-germaniya-federativtik-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidenti-kensesinin-bastygy-lauazymynan-bosatyld |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов Қазақстан Республикасының Германия Федеративтік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің бастығы лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-06-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грекия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (2005–2007)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2007–2009 — УСӨ)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2009 – 22 қыркүйек 2015)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (22 сәуір 2016 – 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (31 мамыр 2021 – 12 желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Тимур Шәмілұлы Сұлтанғожин|Тимур Сұлтанғожин]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2302015 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-01-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Дания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]] (3 маусым 2008 – 4 шілде 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806040526 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2008-06-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4cil14&quot; /&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (21 ақпан 2015 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192699 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-03-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (2 шілде 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--263653 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=
[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-07-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2135412 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |date=2025-04-21 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 –)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot; /&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1832321 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Исландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (24 сәуір 2015 –)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (– 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (8 тамыз 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;8tam17&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192695 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-08-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (18 сәуір 2023 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Испания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (1998–2004)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2004–2008)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (13 маусым 2008 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806160233 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-13 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (27 сәуір 2018 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105558 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данат Өмірбайұлы Мұсаев|Данат Мұсаев]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1105112 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-01-11 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Италия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (1995–2001)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2002–2004)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (2004–2012)
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2012 – 10 тамыз 2015) 
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (22 қыркүйек 2015 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;22qir15-nomad-nurtaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201509230021 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-09-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (26 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192721 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кипр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (– 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғәлиев]] (6 қараша 2012 – 9 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12790-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (9 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192710 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (12 қазан 2020 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26naw24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2622536 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-03-26 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Николай Владимирович Жұмақанов|Николай Жұмақанов]] (23 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23qan25&quot; /&gt;
}}

=== [[Лихтенштейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (20 қазан 2009 –)&lt;ref name=&quot;22qaz09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200910220431 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2009-10-22 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (29 қаңтар 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Люксембург]] ===
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aigul-saifollakyzy-kuspan-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi--1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-01-14 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (21 қазан 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (9 желтоқсан 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--911444 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-12-09 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мажарстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәлім Әлмағамбетұлы Құрманғожин|Сәлім Құрманғожин]] (1993–1996)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1996–2001)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (2002 – 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604110314 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2006 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (15 сәуір 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-nurbah-turaruly-rustemov-kazakstan-respublikasynyn-vengriyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов Қазақстан Республикасының Венгриядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (30 қыркүйек 2019 – шілде 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (16 шілде 2024 – 10 шілде 2026)
# [[Анель Бақытбекқызы]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мальта]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2193930 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Монако]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;
}}

=== [[Нидерланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (– 3 қазан 2007)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot; /&gt;
# [[Майнюра Саветқызы Мырзамадиева|Майнюра Мырзамадиева]] (3 қазан 2007 – 2016)&lt;ref name=&quot;3qaz07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200710040329 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-10-03 |accessdate= 2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (мамыр 2016 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192717 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Қуанышұлы Жұмағалиев|Асқар Жұмағалиев]] (30 қыркүйек 2020 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (6 қыркүйек 2024 – 9 желтоқсан 2025)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Норвегия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2004–2006 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2006–2008 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Нұрлан Орынбасарұлы Мусин|Нұрлан Мусин]] (2010–2013 – УСӨ)
# [[Асқар Сағиұлы Тәжиев|Асқар Тәжиев]] (25 қыркүйек 2013 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-sagiuly-tezhiev-kazakstan-respublikasynyn-norvegiya-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Сағиұлы Тәжиев Қазақстан Республикасының Норвегия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (17 қыркүйек 2014 – қазан 2018)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 сәуір 2019 – 11 қаңтар 2023)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Польша]] ===
{{columns-list|2|
# [[Игорь Николаевич Тутеволь|Игорь Тутеволь]] (1999–2000 – УСӨ)
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмухамбетов]] (2000–2001 – УСӨ)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2000–2003)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2003 – 1 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot; /&gt;
# [[Алексей Юрьевич Волков|Алексей Волков]] (1 қыркүйек 2005 – 2012)&lt;ref name=&quot;1qir05-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200509020122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-09-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2012–2016) 
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (мамыр 2016 – ақпан 2017)
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (шілде 2017 – мамыр 2020)
# [[Әлім Серікұлы Қирабаев|Әлім Қирабаев]] (5 наурыз 2020 – 7 сәуір 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-serikuly-kirabaev-kazakstan-respublikasynyn-polsha-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-k |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Серікұлы Қирабаев Қазақстан Республикасының Польша Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-03-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (7 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
}}

=== [[Португалия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (– 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201804130031 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2018-04-12 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (30 қыркүйек 2019  – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192709 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-09-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5029 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2025-01-05 |accessdate= 2025-01-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Румыния]] ===
{{columns-list|2|
# [[Эрик Болатбекұлы Жүсіпов|Эрик Жүсіпов]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2005–2008 – УСӨ)
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]? (2008–2012 – УСӨ)
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Калиев|Талғат Калиев]] (2012–2014 – УСӨ) 
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (2 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16727-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2014-09-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (30 қыркүйек 2019 –)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (24 наурыз 2023 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2421217 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-24 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Амангелді Ғазезұлы Саинов|Амангелді Саинов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сан-Марино]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (6 қараша 2012 – 10 тамыз 2015)&lt;ref name=&quot;6qar12&quot; /&gt;
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Ерболат Нәсенұлы Сембаев|Ерболат Сембаев]] (21 қазан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
}}

=== [[Сербия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков|Ғабит Сыздықбеков]] (30 қыркүйек 2019 – 2 шілде 2021)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мәди Бәкірұлы Атамқұлов|Мәди Атамқұлов]] (2 шілде 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Словакия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов|Сағынбек Тұрсынов]] (– 10 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;10saw06-nomad&quot; /&gt;
# [[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (3 тамыз 2006 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200608040016 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-08-03 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (28 қазан 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-cheh-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-serzhan-oralbaiuly-ebdiker |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Чех Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов Қазақстан Республикасының Словак Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-10-28 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (21 желтоқсан 2019 –)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192711 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-12-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (30 наурыз 2022 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--302120 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-30 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Жанна Ниязбекқызы Сағынова|Жанна Сағынова]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Словения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (17 қазан 2013 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201310180030 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2013-10-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (11 тамыз 2014 – 30 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/16564-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-08-11 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30qir20-saribay&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (21 қазан 2021 – 6 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21qaz21&quot; /&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (24 наурыз 2023 – 14 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;24naw23&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (9 қыркүйек 2024 – 13 қазан 2025)
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1395417 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-10-13 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Солтүстік Македония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709240338 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (9 қазан 2013 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Жәнібек Жарасқанұлы Әбдрашов|Жәнібек Әбдрашов]] (2 қыркүйек 2020 –)
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (26 наурыз 2024 – 27 тамыз 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-satybaldy-eresuly-burshakov-kazakstan-respublikasynyn-soltustik-makedoniya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-277720 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сатыбалды Ересұлы Бұршақов Қазақстан Республикасының Солтүстік Македония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұлыбритания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1995–1996)
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1996–1999)
# [[Әділ Құрманжанұлы Ахметов|Әділ Ахметов]] (2000–2001)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (14 маусым 2002 – 2007)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot;&gt;{{cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200206170001 |title=Дипломатические рокировки |language=ru |work=nomad.su |date=2002-06-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (2008 – 17 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot; /&gt;
# [[Ержан Хозеұлы Қазыханов|Ержан Қазыханов]] (17 қыркүйек 2014 – 15 ақпан 2017)&lt;ref name=&quot;17qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-3 |title=Кадрлық тағайындаулар |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-17 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (15 ақпан 2017 – 17 тамыз 2022)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192692 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2017-02-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (6 қазан 2022 – 20 қазан 2025)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--69959 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-06 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-london/about/structure/people/28485?lang=kk |title= Ілиясов Мағжан Жанботаұлы |lang= kk |publisher= [[Қазақстанның Ұлыбританиядағы Елшілігі]] |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әлібек Әсетұлы Бақаев|Әлібек Бақаев]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Финляндия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-halymzhan-telmanuly-koishybaev-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respubl |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Эстония Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды. |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-06-11 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (29 наурыз 2016 – 25 наурыз 2019)
# [[Жанна Сәбитқызы Сартбаева|Жанна Сартбаева]] (18 мамыр 2019 – 20 маусым 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhanna-sabitkyzy-sartbaeva-kazakstan-respublikasynyn-finlyandiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052539 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жанна Сәбитқызы Сартбаева Қазақстан Республикасының Финляндия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Сәбитұлы Әбдіраимов|Азамат Әбдіраимов]] (20 маусым 2024 бастап)
}}

=== [[Франция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1993–1996)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (1997–1999)
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1999 – 3 сәуір 2003)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (3 сәуір 2003 – 16 қыркүйек 2005)&lt;ref name=&quot;3saw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200304040022 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-04-03 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16qir05-nomad-quanisev&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (7 қазан 2005 – 2008)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200510070026 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Мұрат Сейітжанұлы Тәшібаев|Мұрат Тәшібаев]] (2008 – 18 мамыр 2009)&lt;ref name=&quot;18mam09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200905190740 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-10-07 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Даненов]] (2009 – қазан 2017) 
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (31 қазан 2017 – қыркүйек 2022)
# [[Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова|Гүлсара Арыстанқұлова]] (23 шілде 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gulsara-mereykyzy-arystankulova-kazakstan-respublikasynyn-francuz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-2365642 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Гүлсара Мерейқызы Арыстанқұлова Қазақстан Республикасының Француз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-07-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Хорватия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбибуллаев]] (2008–2009 – УСӨ)
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (2012–2014 – УСӨ)
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (4 наурыз 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aslan-esbolaiuly-musin-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Аслан Есболайұлы Мусин Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-03-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (мамыр 2017 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Алтай Ибрагимұлы Әбибуллаев|Алтай Әбиболлаев]] (30 наурыз 2022 – 24 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (16 маусым 2023 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1653134 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-03-16 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Черногория]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] (– 8 шілде 2005)&lt;ref name=&quot;8cil05-nomad-aliev&quot; /&gt;
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (21 қыркүйек 2007 – 7 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;21qir07-nomad-ibrasev&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qar12-nomad-ibraev&quot; /&gt;
# [[Аслан Есболайұлы Мусин|Аслан Мусин]] (21 қазан 2014 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-musin&quot; /&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (4 мамыр 2018 – 30 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;4mam18-barlibaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-horvatiya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-tolezhan-tursynuly-ba |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Хорватия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Босния және Герцеговинадағы, Черногориядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-05-04 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
# [[Дәулет Қасекенұлы Батырашев|Дәулет Батырашев]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Чехия]] ===
{{columns-list|2|
#[[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (1997–2001)
#Дархан Әліұлы Бердәлиев (2001–2003)
#Игорь Идеалұлы Мұсәлімов (2003–2004)
#[[Шәріп Омарұлы Омаров|Шәріп Омаров]] (27 желтоқсан 2004 – 2008)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200412280122 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2004-12-27 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Анарбек Бақтығазыұлы Қарашев|Анарбек Қарашев]] (қаңтар 2008 – шілде 2014)
#[[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (16 наурыз 2015 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
#[[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (қараша 2019 – 16 маусым 2023)
#[[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (16 маусым 2023 –)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (9 желтоқсан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel25&quot; /&gt;
}}

=== [[Швейцария]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]] (1996–1999)
# [[Нұрлан Жұмағалиұлы Дәненов|Нұрлан Дәненов]] (1999–2004)
# [[Абусеитов, Кайрат Хуатович|К. Абусеитов]] (2004–2008)
# [[Аманжол Қазбекович Жанқұлиев|Аманжол Жанкулиев]] (2008–2009)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2009 – наурыз 2016) 
# [[Жанар Сейдахметқызы Айтжанова|Жанар Айтжанова]] (11 мамыр 2016 – 4 қыркүйек 2019)
# [[Әлібек Әсетович Бақаев|Әлібек Бақаев]] (4 қыркүйек 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2195722 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-10-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Швеция]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Қуатұлы Әбусейітов|Қайрат Әбусейітов]] (– 12 қыркүйек 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14439-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дастан Шериазданұлы Елеукенов|Дастан Елеукенов]] (12 қыркүйек 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14441-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-09-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (наурыз 2019 – 7 желтоқсан 2020)
# [[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]] (12 ақпан 2021 – 6 қыркүйек 2024)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Олжас Мұхамедғалымұлы Сүлейменов|Олжас Сүлейменов]] (6 қыркүйек 2024 бастап)
}}

== [[Посткеңестік кеңістік]] ==
=== [[Армения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (2010 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Темір Оразаев]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/t-orazaev-kazakstannyn-armeniyadagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy_a2886544/ |title= Т.Оразаев Қазақстанның Армениядағы Елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= kaz.inform.kz |date= 2016-03-29 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192720 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2021-02-12 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (12 ақпан 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://demo.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192719 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-02-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Әзербайжан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ибраһим Әжейұлы Аманғалиев|Ибраһим Аманғалиев]] (1993–1998)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1998–2002)
# [[Андар Мәулешұлы Шоқпытов|Андар Шоқпытов]] (2002–2007)
# [[Серік Дастанұлы Пірімбетов|Серік Пірімбетов]] (2008 – 11 ақпан 2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200712180317 |title=Будет назначен новый посол Казахстана в Азербайджане |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-12-17 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot; /&gt;
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (11 ақпан 2013 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;11aqp13-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201302120019 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2013-02-11 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201503170027 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (16 наурыз 2015 – 2019)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (30 қыркүйек 2019 – 2023)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Әлім Дәуренұлы Байел|Әлім Байел]] (18 сәуір 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alim-daurenuly-bayel-kazakstan-respublikasynyn-azerbayzhan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1831827 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлім Дәуренұлы Байел Қазақстан Республикасының Әзербайжан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-04-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Беларусь]] ===
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1994–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot; /&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (12 тамыз 2019 – тамыз 2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (25 тамыз 2023 – маусым 2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-mekeshuly-zhaksylykov-kazakstan-respublikasynyn-belarus-respublikasyndagy-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-451658 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Мекешұлы Жақсылықов Қазақстан Республикасының Беларусь Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Тұрақты өкіл қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Грузия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Наурыз Ғұбайдуллаұлы Айдаров|Наурыз Айдаров]] (2003–2005 – УСӨ)
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Игорь Идеалұлы Мұсәлімов|Игорь Мұсәлімов]] (2006–2011 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (3 сәуір 2013 – 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-ermuhamet-kabidenuly-ertisbaev-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-03 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (2018–2022)
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (9 желтоқсан 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-malik-kenesbayuly-myrzalin-kazakstan-respublikasynyn-gruziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-bolyp-tagayyndaldy-ol-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-akimshiligi-basshysynyn-orynbasary-lauazymynan-bosatyldy-911036 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин Қазақстан Республикасының Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды, ол Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Басшысының орынбасары лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-12-09 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
# [[Талғат Мұбарақұлы Адуов|Талғат Адуов]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot; /&gt;
}}

=== [[Қырғызстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұхтар Шаханов]] (1993–2003)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (2003–2008)
# [[Бақыт Сағындықұлы Оспанов|Бақыт Оспанов]] (2008 – 14 шілде 2009)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (14 шілде 2009 – 16 наурыз 2015)&lt;ref name=&quot;14cil09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200907150339 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-07-14 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16naw15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17959-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов|Айымдос Бозжігітов]] (16 наурыз 2015 – 7 ақпан 2018)&lt;ref name=&quot;16naw15&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-aiymdos-ersaiynuly-bozzhigitov-kazakstan-respublikasynyn-kyrgyz-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Айымдос Ерсайынұлы Бозжігітов Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-02-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Кәрім Нәсбекұлы Көкірекбаев|Кәрім Көкірекбаев]] (7 ақпан 2018 – 26 тамыз 2019)
# [[Қайрат Айтмұхамбетұлы Нұрпейісов|Қайрат Нұрпейісов]] (26 тамыз 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934628 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Рәпіл Сейітханұлы Жошыбаев|Рәпіл Жошыбаев]] (19 сәуір 2021 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1934432 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-19 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Әбілқайыр Бақтыбайұлы Сқақов|Әбілқайыр Сқақов]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Латвия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200607260219 |title=Кадровые назначения |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-07-25 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2009–2012)
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (ақпан – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (1 қараша 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;pirimbetov&quot;&gt;{{Cite web|url= https://mirror.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-timur-vladimiruly-pirimbetov-kazakstan-respublikasynyn-latviya-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-el |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Тимур Владимирұлы Пірімбетов Қазақстан Республикасының Латвия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-11-01 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2395022 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Айтбайұлы Кәріпов|Дәурен Кәріпов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Литва]] ===
{{columns-list|2|
# [[Саят Дүйсенбайұлы Бейсенов|Саят Бейсенов]] (1995–1997)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (1997–2002)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (2002–2006)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Кабдрахманов]] (2006–2008)
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (2008–2012)
# [[Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов|Бауыржан Мұхаметжанов]] (26 наурыз 2013 – 29 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-1 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-03-26 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Виктор Валерьевич Темірбаев|Виктор Темірбаев]] (тамыз 2018 – 9 желтоқсан 2022)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
# [[Тимур Бейбітәліұлы Оразаев|Тимур Оразаев]] (9 желтоқсан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;9jel22&quot; /&gt;
}}

=== [[Молдова]] ===
{{columns-list|2|
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (28 қараша 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (12 қазан 2020 – 2022)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot; /&gt;
# [[Алмат Дәкібайұлы Айдарбеков|Алмат Айдарбеков]] (30 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;30naw22&quot; /&gt;
}}

=== [[Өзбекстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сайлау Батыршаұлы]] (1993–1994)
# [[Нәжімеден Ихсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1994–1997)
# [[Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков|Өмірзақ Өзбеков]] (1997–2003)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (2003–2006)
# [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] (2006–2007)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (13 қараша 2007 – 2009)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200711140240 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-11-13 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Бөрібай Биқожаұлы Жексембин|Бөрібай Жексембин]] (10 қаңтар 2010 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201001110039 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2010-01-10 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201512280026 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-12-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2016 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды|Дархан Сатыбалды]] (2019–2022)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (31 қазан 2022 – 22 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;31qaz22&quot; /&gt;
# [[Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов|Ералы Тоғжанов]] (22 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;22cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2264653 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ресей]] ===
{{Толық мақала|Қазақстанның Ресейдегі елшілерінің тізімі}}
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1991–1994)
# [[Тайыр Аймұхамедұлы Мансұров|Тайыр Мансұров]] (қаңтар 1994 – ақпан 2002)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]] (2002 – қараша 2003)
# [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев|Қырымбек Көшербаев]] (26 қараша 2003 – 24 қаңтар 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (1 ақпан 2006 – 19 қаңтар 2007)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200602020119 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2006-02-01 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (12 ақпан 2007 – 14 қазан 2008)
# [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] (11 қараша 2008 – 24 маусым 2009)&lt;ref name=&quot;11qar08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200811120040 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-11-11 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (14 тамыз 2009 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (25 сәуір 2012 – 21 қаңтар 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/kadrlyk-tagaiyndaular-1 |title=Кадрлық тағайындаулар |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-21 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]] (11 ақпан 2014 – 12 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-muhanbetkazyuly-tezhin-kazakstan-respublikasynyn-resei-federaciyasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин Қазақстан Республикасының Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-22 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (3 ақпан 2017 – 18 желтоқсан 2019)
# [[Ермек Беделбайұлы Көшербаев|Ермек Көшербаев]] (29 қаңтар 2020 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202001300036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2020-01-29 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәурен Әскербекұлы Абаев|Дәурен Абаев]] (3 шілде 2023 бастап)
}}

=== [[Тәжікстан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2001–2003)
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2004–2008)
# [[Әбутәліп Ібіжанұлы Ахметов|Әбутәліп Ахметов]] (2008–2010+)
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (30 мамыр 2011 – 2017)&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201105310036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2011-05-30 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (18 наурыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Уәлихан Әмірханұлы Төреханов|Уәлихан Төреханов]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
}}

=== [[Түрікменстан]]===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1999–2004)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Ғиззатов]] (2004–2005)
# [[Мұрат Марданұлы Атанов|Мұрат Атанов]] (2005–2008)
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (2008 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (28 қараша 2012 – 2017)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/12930-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-11-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Жандос Әнуарұлы Асанов|Жандос Асанов]] (13 шілде 2018 – тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-zhandos-anuaruly-asanov-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Жандос Әнуарұлы Асанов Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-07-13 |accessdate= 2024-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (26 тамыз 2019 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26tam19&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192706 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-08-26 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;
# [[Асқар Ерлікұлы Тәжібаев|Асқар Тәжібаев]] (15 наурыз 2022 – 20 маусым 2024)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-askar-erlikuly-tazhibaev-kazakstan-respublikasynyn-turikmenstandagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2052143 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Асқар Ерлікұлы Тәжібаев Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Асқарұлы Ноғаев|Нұрлан Ноғаев]] (20 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.ktk.kz/kz/newsfeed/article/2024/06/20/273172/ |title= Нұрлан Ноғаев Қазақстанның Түрікменстандағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[КТК (телеарна)|КТК]] |date= 2024-06-20 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Украина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1994–1996)
# [[Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев|Нәжімеден Есқалиев]] (1997–1999)
# [[Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев|Равиль Шырдабаев]] (1999–2003)
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (2003–2011)
# [[Зауытбек Қауысбекұлы Тұрысбеков|Зауытбек Тұрысбеков]] (25 сәуір 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen_1339067371 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Самат Исламұлы Ордабаев|Самат Ордабаев]] (22 сәуір 2016 – 2020)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] (22 ақпан 2020 – 17 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |date=2020-10-12 |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-darhan-amanuly-kaletaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-1733555 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Дархан Аманұлы Кәлетаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев|Төлежан Барлыбаев]] (17 сәуір 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-tolezhan-tursynuly-barlybaev-kazakstan-respublikasynyn-ukrainadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1733617 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Төлежан Тұрсынұлы Барлыбаев Қазақстан Республикасының Украинадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |date=2025-04-17|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Эстония]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (25 шілде 2006 –)&lt;ref name=&quot;25cil06-nomad&quot; /&gt;
# [[Ғалымжан Тельманұлы Қойшыбаев|Ғалымжан Қойшыбаев]] (11 маусым 2012 – 2016)&lt;ref name=&quot;11maw12-qoisibaev&quot; /&gt;
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеуов]] (21 ақпан 2017 – наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Мұсатайұлы Сейтімов|Нұрлан Сейтімов]] (21 желтоқсан 2019 – 27 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202403280034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2024-03-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов|Алтай Көлгінов]] (27 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;27naw24-nomad-estonia&quot; /&gt;
}}

== [[Азия]] ==

=== [[Ауғанстан]] ===
{{columns-list|2|
# Мұхамедқали Бақбергенов (2003–2005 – УСӨ)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot; /&gt;
# [[Ағыбай Дінкенұлы Смағұлов|Ағыбай Смағұлов]] (24 тамыз 2005 – 30 мамыр 2011)&lt;ref name=&quot;24tam05-nomad-afg&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200508250017 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2005-08-24 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;30mam11-nomad-smagulov&quot; /&gt;
# [[Өміртай Мақашұлы Бітімов|Өміртай Бітімов]] (2011 – сәуір 2018)
# [[Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев|Әлімхан Есенгелдиев]] (2 сәуір 2018 – қыркүйек 2024)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-alimhan-ongaruly-esengeldiev-kazakstan-respublikasynyn-auganstan-islam-respublikasyndagy-totenshe-zhane-oki |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Әлімхан Оңғарұлы Есенгелдиев Қазақстан Республикасының Ауғанстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-02 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Бангладеш]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (19 наурыз 2008 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200803200238 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-03-19 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192716 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-09-02 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2601921 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-01-26 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Бахрейн]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot; /&gt;
# [[Бақыт Батыршаев]] (– 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (30 қыркүйек 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Бруней]] ===
{{columns-list|2|
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (21 ақпан 2015 –)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot; /&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (29 қаңтар 2020 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;29qan20-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 қаңтар 2022 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot; /&gt;
}}

=== [[Бутан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Біріккен Араб Әмірліктері]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2006–2013)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (9 қазан 2013 – ақпан 2019)&lt;ref name=&quot;9qaz13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14558-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-10-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (ақпан 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1835823 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2024-04-18 |accessdate=2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нажмедин Мұхаметәліұлы]] (18 сәуір 2024 –)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Рауан Әбдіманапұлы Жұмабек|Рауан Жұмабек]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Вьетнам]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (24 шілде 2012 – 20 желтоқсан 2013)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14962-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (20 желтоқсан 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-beketzhan-mahatzhanuly-zhumahanov-kazakstan-respublikasynyn-vetnam-socialistik-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов Қазақстан Республикасының Вьетнам Социалистік Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-12-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (мамыр 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2574614 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-08-25 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (25 тамыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жапония]]===
{{columns-list|2|
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Тілеухан Самарханұлы Қабдрахманов|Тілеухан Қабдрахманов]] (1996–2003)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2003 – УСӨ)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (26 қараша 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;26qar03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200311270027 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2003-11-26 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Динара Бекенқызы Желдібаева|Динара Желдібаева]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (2007–2016) 
# [[Алмас Ерікұлы Дисюков|Алмас Дисюков]] (2016 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Кожатаев]] (22 сәуір 2016 – 31 мамыр 2021)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201604250028 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2016-04-25 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;31mam21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3145323 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-05-31 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Сабыр Сайлаубекұлы Есімбеков|Сабыр Есімбеков]] (31 мамыр 2021 – желтоқсан 2024)&lt;ref name=&quot;31mam21&quot; /&gt;
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (12 желтоқсан 2024 бастап)
}}

=== [[Израиль]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (1996–2002)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Абдрахманов]] (2003–2006)
# Талғат Орекенов (2006 – УСӨ)
# [[Вадим Павлович Зверьков|Вадим Зверьков]] (2006–2008)
# [[Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов|Ғалым Оразбақов]] (2008 – 25 сәуір 2012)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (25 сәуір 2012 – қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;25saw12&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (8 қыркүйек 2014 – 30 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19b&quot; /&gt;
# [[Сатыбалды Ересұлы Бұршақов|Сатыбалды Бұршақов]] (30 қыркүйек 2019 – 26 наурыз 2024)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Индонезия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (2010 – 4 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot; /&gt;
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (4 шілде 2012 – 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;4cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-askhat-tutkyshbaiuly-orazbai-kazakstan-respublikasynyn-indoneziya-respublika |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай Қазақстан Республикасының Индонезия Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды, ол Қазақстан Республикасының Түрікменстандағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен босатылды. |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-07-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (мамыр 2019 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=3-202310240033 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2023-10-23 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Сержан Оралбайұлы Әбдікәрімов|Сержан Әбдікәрімов]] (23 қазан 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;
}}

=== [[Иордания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (20 маусым 2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200706210215 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-05-20 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (6 қазан 2014 – маусым 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (6 маусым 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-rahymkululy-shaldanbay-kazakstan-respublikasynyn-iordan-hashimit-koroldigindegi-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-452151 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай Қазақстан Республикасының Иордан Хашимит Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-06-04 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ирак]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201507030031 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2015-07-02 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192714 |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-02-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Иран]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мырзатай Жолдасбекұлы Жолдасбеков|Мырзатай Жолдасбеков]] (1993–1996)
# [[Вячеслав Қаменұлы Ғиззатов|Вячеслав Гиззатов]] (1996–2000)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (2000–2003)
# [[Сәбит Мұхтарұлы Таиров|Сәбит Таиров]] (2004–2006)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2006–2009)
# [[Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов|Нұрбах Рүстемов]] (2009–2010)
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2011 – қыркүйек 2018) 
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (10 қаңтар 2019 –)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201901110034 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2019-01-10 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Оңталап Серікбайұлы Оңалбаев|Оңталап Оңалбаев]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Камбоджа]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Корея Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1995–1996 – УСӨ)
# [[Төлеген Тілекұлы Жүкеев|Төлеген Жүкеев]] (1995–2000)
# [[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғалиев|Болат Нұрғалиев]] (желтоқсан 2000 – 2003)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2003–2006)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2006–2008)
# [[Дархан Әлиұлы Бердіәлиев|Дархан Бердіәлиев]] (2008–2012)
# [[Дулат Хангерейұлы Бәкішев|Дулат Бәкішев]] (2012 – 27 сәуір 2018) 
# [[Бақыт Амангелдіұлы Дүйсенбаев|Бақыт Дүйсенбаев]] (27 сәуір 2018 – 16 наурыз 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192696 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-04-27 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Нұрғәлі Алмасбайұлы Арыстанов|Нұрғәлі Арыстанов]] (16 наурыз 2023 – 13 сәуір 2026)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Асет Жеңісұлы Исенали|Асет Исенали]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--133520 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-04-13 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Кувейт]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бахтияр Тасымов]] (7 мамыр 2012 –)&lt;ref name=&quot;7mam12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyhymen-kazakstan-respublikasynyn-saud-arabiyasy-koroldigindegi-totenshe-zhane-okile_1339067177 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Сауд Арабиясы Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Бахтияр Сардарбекұлы Тасымов Қазақстан Республикасының Кувейт Мемлекетіндегі, Бахрейн Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-05-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Шәмшиденұлы Әбдіраманов|Алмас Әбдіраманов]] (8 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-09-08 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (28 маусым 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (12 қазан 2020 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;12qaz20&quot;&gt;{{Cite web|url= https://wap.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192718 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-10-12 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Ержан Иракұлы Елекеев|Ержан Елекеев]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Солтүстік Корея|КХДР]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (– 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Қатар]] ===
{{columns-list|2|
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2007 – 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев|Асқар Шоқыбаев]] (6 қараша 2014 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 қыркүйек 2020 – 10 шілде 2026)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (10 шілде 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;
}}

=== [[Қытай]] ===
{{columns-list|2|
# [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов|Мұрат Әуезов]] (желтоқсан 1992 – 1995)
# [[Қуаныш Сұлтанұлы Сұлтанов|Қуаныш Сұлтанов]] (1995–2001)
# [[Жәнібек Сәлімұлы Кәрібжанов|Жәнібек Кәрібжанов]] (қараша 2001 – қаңтар 2007)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (ақпан 2007 – 23 қараша 2011)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (21 сәуір 2012 – 19 қараша 2014)&lt;ref name=&quot;19qar14-ermekbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/nbermekbaevty-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-komekshisi-kauipsizdik-kenesinin-hatshysy-kyzmetine-tagaiyndau-turaly-zharlyk |title=«Н.Б.Ермекбаевты Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі – Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы қызметіне тағайындау туралы» Жарлық |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-11-19 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Шахрат Шәкізатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (21 ақпан 2015 – 1 қараша 2019)&lt;ref name=&quot;21aqp15&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17810-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher= [[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-02-21 |accessdate= 2024-11-28}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (1 қараша 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;1qar19-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201911040036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2019-11-01 |accessdate=2026-09-17}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191105160116/https://nomad.su/?a=19-201911040036 |date=2019-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;
# [[Шахрат Шәкизатұлы Нұрышев|Шахрат Нұрышев]] (8 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/31792379.html |title= Шахрат Нұрышев Қазақстанның Қытайдағы елшісі болып тағайындалды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Лаос]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бекетжан Махатжанұлы Жұмаханов|Бекетжан Жұмаханов]] (2 қыркүйек 2014 –)&lt;ref name=&quot;2qir14&quot; /&gt;
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (21 желтоқсан 2019 – 25 тамыз 2023)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (26 наурыз 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Ливан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200305140024 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2003-05-13 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ербол Әбдісаттарұлы Дербісәлиев|Ербол Дербісәлиев]] (2004–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Жиенғалиұлы Қалекенов|Ержан Қалекенов]] (2008–2010 – УСӨ)
# [[Дәулет Тазабекұлы Ембердиев|Дәулет Ембердиев]] (2011–белгісіз – УСӨ)
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (13 маусым 2022 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-rasul-bereketuly-zhumaly-kazakstan-respublikasynyn-livan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymyna-tagayyndaldy-1353833 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Расул Берекетұлы Жұмалы Қазақстан Республикасының Ливан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымына тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-06-13 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; 
}}

=== [[Малайзия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Амангелді Жұмабайұлы Жұмабаев|Амангелді Жұмабаев]] (1996–1999)
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1999–2001)
# [[Олжас Қабдешұлы Тоғызбаев|Олжас Тоғызбаев]] (2001–2002 – УСӨ)
# [[Икрам Адырбекұлы Адырбеков|Икрам Адырбеков]] (2002–2004)
# [[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді|Мұхтар Тілеуберді]] (2004–2009)
# [[Бейбіт Бәкірұлы Атамқұлов|Бейбіт Атамқұлов]] (5 мамыр 2010 – 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201005060035 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-05-05 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (2012–2013 – УСӨ)
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сәрекенов|Данияр Сәрекенов]] (29 тамыз 2013 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-daniyar-kabidollauly-sarekenov-kazakstan-respublikasynyn-malaiziyadagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-08-29 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Бариұлы Иманбаев|Болат Иманбаев]] (мамыр 2019 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
# [[Болат Болатұлы Сүгірбаев|Болат Сүгірбаев]] (26 ақпан 2021 – 11 қыркүйек 2026)&lt;ref name=&quot;26aqp21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;26qir11-sug&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-bolat-bolatuly-sugirbaev-kazakstan-respublikasynyn-malayziyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kazakstan-respublikasynyn-bruney-darussalamdagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosaty |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Болат Болатұлы Сүгірбаев Қазақстан Республикасының Малайзиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бруней-Даруссаламдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
# [[Мәлік Кеңесбайұлы Мырзалин|Мәлік Мырзалин]] (11 қыркүйек 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;26qir11&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1181230 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-09-11 |accessdate=2026-09-11}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мальдивтер]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1065522 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-07-10 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Моңғолия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Уәлихан Сиянбекұлы Қоңырбаев|Уәлихан Қоңырбаев]] (1997–1999 – УСӨ)
# [[Қайрат Исағалиұлы Исағалиев|Қайрат Исағалиев]] (1999–2002 – УСӨ)
# [[Советқали Қамаубайұлы Қартбаев|Советқали Қартбаев]] (2002–2005 – УСӨ)
# [[Асхат Өрістемұлы Сыздықов|Асхат Сыздықов]] (2005–2007 – УСӨ)
# [[Орман Кәрімұлы Нұрбаев|Орман Нұрбаев]] (19 қыркүйек 2007 – 28 қараша 2012)&lt;ref name=&quot;19qir07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200709200627 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2007-09-19 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;
# [[Қалыбек Ибраһимұлы Қобыландин|Қалыбек Қобыландин]] (1 сәуір 2013 – 15 тамыз 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-04-01 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (15 тамыз 2019 – 8 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;15tam19-nomad-mong&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201908160034 |title=Кадровые перестановки |date=2019-08-15 |lang=ru |work=nomad.su |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев|Ғабит Қойшыбаев]] (8 сәуір 2022 – 21 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;8saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--832452 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-08 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-gabit-beybituly-koyshybaev-kazakstan-respublikasynyn-mongoliyadagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-2135256 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ғабит Бейбітұлы Қойшыбаев Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |date=2025-04-21|lang=kk|work=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |accessdate= 2025-04-26}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмас Сейтақынұлы Сейтақынов|Алмас Сейтақынов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

=== [[Мьянма]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (24 сәуір 2015 – 3 шілде 2017)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot; /&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (30 қыркүйек 2019 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;30qir19a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2133331 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (13 сәуір 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13saw26&quot; /&gt;
}}

=== [[Непал]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (10 шілде 2026 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;10cil26&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot; /&gt;
}}

=== [[Оман]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (– 14 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2011 – 15 қаңтар 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/15049-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (15 қаңтар 2014 – мамыр 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erzhan-serikuly-mukash-kazakstan-respublikasynyn-oman-sultandygyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-bolyp-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Ержан Серікұлы Мұқаш Қазақстан Республикасының Оман Сұлтандығындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-01-15 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Нәжмедин Мұхаметәліұлы]] (18 мамыр 2019 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Палестина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (– 6 қазан 2014)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot; /&gt;
# [[Азамат Рахманқұлұлы Бердібай|Азамат Бердібай]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Айдарбек Әнуарбекұлы Тұматов|Айдарбек Тұматов]] (22 ақпан 2020 – 18 сәуір 2024)&lt;ref name=&quot;22aqp20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
# [[Талғат Рахымқұлұлы Шалданбай|Талғат Шалданбай]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Пәкістан]] ===
{{columns-list|2|
# [[Тамас Қалмұхамбетұлы Айтмұхамбетов|Тамас Айтмұхамбетов]] (1994–1999)
# [[Бекжасар Нәрібайұлы Нарбаев|Бекжасар Нарбаев]] (1999–2003)
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (2003 – 25 сәуір 2006)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2006 – қаңтар 2018)
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (28 маусым 2019 – 5 сәуір 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/hronika-53183 |title= Хроника |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ержан Сансызбайұлы Қыстафин|Ержан Қыстафин]] (18 мамыр 2021 –)
# [[Еркін Валитханұлы Тұқымов|Еркін Тұқымов]] (13 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz26&quot; /&gt;
}}

=== [[Сауд Арабиясы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (1996–2002)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (2002–2006)
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2006–2011)
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2011–2013)
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (18 қараша 2013 – 18 наурыз 2019)&lt;ref name=&quot;18qar13&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/14774-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2013-11-18 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;18naw19&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024) 
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Сингапур]] ===
{{columns-list|2|
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]] (2003–2004 – УСӨ)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2004–2008 – УСӨ)
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (маусым 2016 – маусым 2019)
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (6 маусым 2019 –21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;6maw19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (21 қазан 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21qaz22&quot; /&gt;
}}

=== [[Сирия]] ===
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;

=== [[Тайланд]] ===
{{columns-list|2|
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (1998–2000 – УСӨ)
# [[Дудар Түсіпұлы Жәкенов|Дудар Жәкенов]] (2000–2002 – УСӨ)
# [[Рашид Тауфикұлы Рақымбеков|Рашид Рақымбеков]] (2002–2003 – УСӨ)
# [[Сәкен Спаханұлы Сейдуалиев|Сәкен Сейдуалиев]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://senate.parlam.kz/kk-KZ/history-convocation2 |title= Екінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты депутаттарының тізімі |lang= kk |publisher= [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|Қазақстан Парламенті Сенаты]]ның ресми сайты |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt; (2003–2005 – УСӨ)
# [[Бақытбек Сейсебайұлы Шабарбаев|Бақытбек Шабарбаев]] (2005–2006 – УСӨ)
# [[Әмір Болатұлы Мусин|Әмір Мусин]] (2007–2013 – УСӨ)
# [[Марат Төлеубекұлы Есенбаев|Марат Есенбаев]] (28 мамыр 2013 – 3 шілде 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-05-28 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;3cil17-esenbaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-marat-toleubekuly-esenbaev-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марат Төлеубекұлы Есенбаев Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Мьянма Одағы Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-07-03 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова|Раушан Есболатова]] (3 шілде 2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-raushan-kakimseiitkyzy-esbolatova-kazakstan-respublikasynyn-tailand-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Раушан Кәкімсейітқызы Есболатова Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2022-04-21 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Арман Асқарұлы Исетов|Арман Исетов]] (21 сәуір 2022 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2132955 |title= Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-04-21 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (7 тамыз 2025 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-margulan-bakytuly-baymuhan-kr-tailand-koroldigindegi-totenshe-elshisi-eskato-zhanyndagy-kazakstan-respublikasynyn-turakty-okili-bolyp-tagayyndaldy-771020 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Марғұлан Бақытұлы Баймұхан Қазақстан Республикасының Таиланд Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, БҰҰ Азия мен Тынық мұхитқа арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) жанындағы Қазақстан Республикасының Тұрақты өкілі болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-08-07 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Түркия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (1992–1994, 1994–1996)
# [[Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев|Балташ Тұрсымбаев]] (1996–1998)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]] (1999 – 29 қазан 2003)&lt;ref name=&quot;29qaz03-nomad&quot; /&gt;
# [[Аманжол Қазбекұлы Жанқұлиев|Аманжол Жанқұлиев]] (2003 – 7 қазан 2005)&lt;ref name=&quot;7qaz05-nomad-janquliev&quot; /&gt;
# [[Бейбіт Өксікбайұлы Исабаев|Бейбіт Исабаев]] (25 сәуір 2006 – 27 ақпан 2008)&lt;ref name=&quot;25saw06-nomad-isabaev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200604260124 |title=Кадровые назначения |language=ru |work=nomad.su |date=2006-04-25 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27aqp08-isabaev&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (2008 – 7 қазан 2010)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;
# [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] (7 қазан 2010 – 7 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;7qaz10-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7qaz16&quot; /&gt;
# [[Абзал Сапарбекұлы]] (5 сәуір 2017 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (15 наурыз 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2022-03-15 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Үндістан]]===
{{columns-list|2|
# [[Мұхамеджан Керейұлы Исаев|Мұхамеджан Исаев]] (1993–1994)
# [[Рашид Тұрарұлы Ибраев|Рашид Ибраев]] (1995–1998)
# [[Асқар Оразалыұлы Шәкіров|Асқар Шәкіров]] (1998–2004)
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2004 – 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200909100338 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2009-09-09 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Болат Серғазыұлы Сәрсенбаев|Болат Сәрсенбаев]] (6 қазан 2014 – 4 қыркүйек 2019)&lt;ref name=&quot;6qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/16926-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-06 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (4 қыркүйек 2019 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (19 сәуір 2021 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Азамат Несіпбайұлы Есқараев|Азамат Есқараев]] (7 сәуір 2025 – 5 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;7sau25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--735519 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-04-07 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;5qaz26-esqaraev&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-azamat-nesipbayuly-eskaraev-kazakstan-respublikasynyn-undistan-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-59023 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Азамат Несіпбайұлы Есқараев Қазақстан Республикасының Үндістан Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Бангладеш Халық Республикасындағы, Бутан Корольдігіндегі, Мальдив Республикасындағы, Непалдағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-05 |accessdate=2026-10-05}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Филиппин]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асхат Тұтқышбайұлы Оразбай|Асхат Оразбай]] (– 10 қаңтар 2019)&lt;ref name=&quot;10qan19-nomad&quot; /&gt;
# [[Данияр Қабидоллаұлы Сарекенов|Данияр Сарекенов]] (22 мамыр 2020 – 23 қазан 2023)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192715 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2020-05-22 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23qaz23-nomad&quot; /&gt;
}}

=== [[Шри-Ланка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (– 9 қыркүйек 2009)&lt;ref name=&quot;9qir09-nomad&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (30 қараша 2010 – 8 қыркүйек 2014)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201012010033 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2010-11-30 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8qir14&quot; /&gt;
# [[Дулат Оразбекұлы Қуанышев|Дулат Қуанышев]] (2 шілде 2015 –)&lt;ref name=&quot;2cil15-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Алтынбайұлы Әлімбаев|Ерлан Әлімбаев]] (2 қыркүйек 2020 – 19 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;19saw21a&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Нұрлан Әділұлы Жалғасбаев|Нұрлан Жалғасбаев]] (26 қаңтар 2022 – 7 сәуір 2025)&lt;ref name=&quot;26qan22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;7sau25&quot; /&gt;
# [[Сергей Александрович Викторов|Сергей Викторов]] (21 сәуір 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw25&quot; /&gt;
}}

== [[Америка]] ==

=== [[Америка Құрама Штаттары]] ===
{{columns-list|2|
#[[Әлім Шәкірұлы Жамбыршин|Әлім Жамбыршин]] (1992–1994)
#[[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (1994–1996)
#[[Болат Қабдылхамитұлы Нұрғәлиев|Болат Нұрғалиев]] (1996–2000)
#[[Қанат Бекмырзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (желтоқсан 2000 – 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705160232 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-15 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
#[[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (4 шілде 2007 – 28 қыркүйек 2012)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/ee-ydyrysovty-kazakstan-respublikasynyn-syrtky-ister-ministri-kyzmetine-tagaiyndau-turaly |title=Е.Ә. Ыдырысовты Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрі қызметіне тағайындау туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2012-09-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
#[[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (4 қаңтар 2013 – 4 қаңтар 2017)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/events/akorda_news/akorda_other_events/memleket-basshysy-nursultan-nazarbaevtyn-zharlygymen-keomarov-kazakstan-respublikasynyn-amerika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қ.Е.Омаров Қазақстан Республикасының Америка Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2013-01-04 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;4qan17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201701050035 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2017-01-04 |accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;
#[[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (15 ақпан 2017 – 6 сәуір 2021)&lt;ref name=&quot;15aqp17&quot; /&gt;
#[[Ержан Нигматоллаұлы Ашықбаев|Ержан Ашықбаев]] (5 сәуір 2021 – 26 қыркүйек 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/tagayyndaular-53955 |title= Тағайындаулар |lang= kk
|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-04-05 |accessdate= 2024-06-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202509290037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-09-26 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (20 қазан 2025 бастап)
}}

=== [[Аргентина]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Бразилия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]] (– 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Бақытжан Ордабаев]] (24 шілде 2012 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201207250030 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2012-07-24 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (29 наурыз 2016 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (12 ақпан 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;12aqp21&quot; /&gt;
}}

=== [[Доминикан Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2020-08-07 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Канада]] ===
{{columns-list|2|
# [[Қанат Бекмұрзаұлы Саудабаев|Қанат Саудабаев]] (– 15 мамыр 2007)&lt;ref name=&quot;15mam07-nomad&quot; /&gt;
# [[Ерлан Әділханұлы Әбілдаев|Ерлан Әбілдаев]] (2008–2011)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2012 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]] (27 сәуір 2018 – 16 маусым 2023)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
# [[Дәулетбек Қайырбекұлы Құсайынов|Дәулетбек Құсайынов]] (4 шілде 2023 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/dauletbek-kusayyinov-jana-kyizmetke-tagayyindaldyi-352360/ |title= Дәулетбек Құсайынов жаңа қызметке тағайындалды |lang= kk |publisher= tengrinews |date= 2023-06-04 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Коста-Рика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Куба]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (17 мамыр 2007 –)&lt;ref name=&quot;17mam07-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200705180337 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2007-05-17 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt; 
# [[Ақылбек Әбсатұлы Камалдинов|Ақылбек Камалдинов]] (26 қыркүйек 2018 – 15 наурыз 2022)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen-1343192697 |title= Мемлекет Басшысының Жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2018-09-26 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15naw22a&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (15 наурыз 2022 – 31 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;15naw22b&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-kuba-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-lauazymynan-bosatyldy-3193956 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Куба Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі лауазымынан босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2026-10-31 |accessdate= 2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
# [[Олжас Әзілұлы Исабеков|Олжас Исабеков]] (31 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;31qaz26&quot; /&gt;
}}

=== [[Мексика]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (2015 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
# [[Тимур Владимирұлы Пірімбетов|Тимур Пірімбетов]] (23 қазан 2023 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;23qaz23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--15102417 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2024-11-15 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Алмұрат Асылмұратұлы Тұрғанбеков|Алмұрат Тұрғанбеков]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Панама]] ===
{{columns-list|2|
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 – 7 тамыз 2020)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;elemesov2020&quot; /&gt;
}}

=== [[Чили]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бақытжан Ордабаев]] (12 қыркүйек 2013 – 25 желтоқсан 2015)&lt;ref name=&quot;12qir13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;25jel15-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Асаниязұлы Саржанов|Қайрат Саржанов]] (21 ақпан 2017 – 12 ақпан 2021)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;12aqp21-20&quot; /&gt;
# [[Болат Тұрарұлы Нүсіпов|Болат Нүсіпов]] (2 шілде 2021 бастап)&lt;ref name=&quot;2cil21&quot; /&gt;
}}

=== [[Ямайка]] ===
{{columns-list|2|
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (18 қараша 2013 – 27 сәуір 2018)&lt;ref name=&quot;27saw18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;18qar13&quot; /&gt;
# [[Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Андриан Елемесов]] (26 қыркүйек 2018 –)&lt;ref name=&quot;26qir18&quot; /&gt;
}}

== [[Африка]] ==

=== [[Алжир]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/18288-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2015-04-24 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 15 қараша 2024)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot;&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-kayrat-kayyrbekuly-lama-sharif-kazakstan-tagayyndaldy-11104453 |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2021-11-11 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15qar24-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (15 қараша 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;15qar24&quot; /&gt;
}}

=== [[Кения]] ===
{{columns-list|2|
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (14 тамыз 2023 –)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--147029 |title= Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2023-08-14 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

=== [[Конго Республикасы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (11 қараша 2025 бастап)
}}

=== [[Ливия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Бақыт Сәбитұлы Арыстан|Бақыт Арыстан]] (2003–2006 – УСӨ)
# [[Расул Берекетұлы Жұмалы|Расул Жұмалы]] (2006–2007 – УСӨ)
# [[Ержан Серікұлы Мұқаш|Ержан Мұқаш]] (2007–2009 – УСӨ)
# [[Мұхит Советұлы Оразаев|Мұхит Оразаев]] (2009–2011 – УСӨ)
}}

=== [[Марокко]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (13 мамыр 2003 – ? – УСӨ)&lt;ref name=&quot;13mam03-nomad-amreev&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (– 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (– 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlygymen-saulekul-saylaukyzy-kazakstan-respublikasynyn-marokko-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-elshisi-kyzmetin-kosa-atkarushy-lauazymdarynan-bosatyldy-1395327 |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Сәулекүл Сайлауқызы Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Қазақстан Республикасының Того Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы лауазымдарынан босатылды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-13 |accessdate=2026-10-14}}&lt;/ref&gt;
# [[Айнұр Нұрланқызы Дәненова|Айнұр Дәненова]] (31 қазан 2026 бастап)&lt;ref name=&quot;31qaz26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--3193826 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2026-10-31 |accessdate=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Мозамбик]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Мысыр]] ===
{{columns-list|2|
# [[Болатхан Құлжанұлы Тайжан|Болатхан Тайжан]] (1993–1999)
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (1999 – 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бағдат Құлтайұлы Әміреев|Бағдат Әміреев]] (15 маусым 2002 – 2008)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Бақтияр Сардарбекұлы Тасымов|Бақтияр Тасымов]] (2008–2011)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2011 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-berik-sakbaiuly-aryn-baska-zhumyska-auysuyna-bailanysty-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyn |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Берік Сақбайұлы Арын басқа жұмысқа ауысуына байланысты Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Марокко Корольдігіндегі, Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2016-10-27 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (16 наурыз 2017 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-arman-kairatuly-isagaliev-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-e |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2017-03-16 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (2 қыркүйек 2020 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202501060036 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2025-01-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Жеңісұлы Жеңіс|Асқар Жеңіс]] (5 қаңтар 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;qrsim25&quot; /&gt;
}}

=== [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африка]]===
{{columns-list|2|
# [[Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев|Талғат Қалиев]] (28 ақпан 2014 – 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-talgat-gabdullauly-kaliev-kazakstan-respublikasynyn-ontustik-afrika-respublikasyndagy-totenshe-zhene-okiletti-elshisi-kyzmetine-tagaiyndaldy |title=Мемлекет Басшысының Жарлығымен Талғат Ғабдуллаұлы Қалиев Қазақстан Республикасының Оңтүстік Африка Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-28 |accessdate=2026-09-24}}&lt;/ref&gt; 
# [[Қанат Қобыландыұлы Тумыш|Қанат Тумыш]] (12 шілде 2019 – 11 қаңтар 2023)&lt;ref name=&quot;11qan23a&quot; /&gt;
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (11 қаңтар 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;11qan23&quot; /&gt;
}}

=== [[Руанда]] ===
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (25 ақпан 2026 бастап)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-202602260034 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2026-02-25 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;

=== [[Танзания]] ===
{{columns-list|2|
# [[Еркін Қадырбекұлы Ахинжанов|Еркін Ахинжанов]] (9 қыркүйек 2024 бастап)
}}

=== [[Того]] ===
{{columns-list|2|
# [[Сәулекүл Сайлауқызы]] (26 наурыз 2024 – 13 қазан 2026)&lt;ref name=&quot;26naw24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;13qaz26-sawl&quot; /&gt;
}}

=== [[Тунис]] ===
{{columns-list|2|
# [[Асқар Ахметұлы Мусинов|Асқар Мусинов]] (– 15 маусым 2002)&lt;ref name=&quot;15maw02-nomad&quot; /&gt;
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (24 сәуір 2015 – 27 қазан 2016)&lt;ref name=&quot;24sau15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;27qaz16-arin&quot; /&gt;
# [[Арман Қайратұлы Исағалиев|Арман Исағалиев]] (2 наурыз 2019 – 2 қыркүйек 2020)&lt;ref name=&quot;2naw19-isa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-egipet-arab-respublikasyndagy-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-arman-kairatuly-isa |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Египет Араб Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Арман Қайратұлы Исағалиев Қазақстан Республикасының Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы, Тунис Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2019-03-02 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;2qir20&quot; /&gt;
# [[Қайрат Қайырбекұлы Лама Шариф|Қайрат Лама Шариф]] (11 қараша 2021 – 5 қаңтар 2025)&lt;ref name=&quot;11qar21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5qan25-nomad&quot; /&gt;
# [[Әнуарбек Серікұлы Ахметов|Әнуарбек Ахметов]] (13 қазан 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;13qaz25&quot; /&gt;
}}

=== [[Эфиопия]] ===
Елшілік 2014 жылғы 5 ақпанда құрылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasynda-kazakstan-respublikasynyn-elshiligin-ashu-turaly-1 |title=Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасында Қазақстан Республикасының Елшілігін ашу туралы |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-02-05 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
{{columns-list|2|
# [[Ерлік Шәкірұлы Әли|Ерлік Әли]] (21 қазан 2014 – 19 шілде 2019)&lt;ref name=&quot;21qaz14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/17045-memleket-basshysynyn-zharlyktarymen |title=Мемлекет басшысының Жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2014-10-21 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-erlik-shakiruly-ali-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy-totens |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Ерлік Шәкірұлы Әли Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен қызметінен босатылды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;
# [[Барлыбай Кәрімұлы Садықов|Барлыбай Садықов]] (19 шілде 2019 – 23 мамыр 2025)&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-barlybai-karimuly-sadykov-kazakstan-respublikasynyn-efiopiya-federativtik-demokratiyalyk-respublikasyndagy- |title= Мемлекет басшысының Жарлығымен Барлыбай Кәрімұлы Садықов Қазақстан Республикасының Эфиопия Федеративтік Демократиялық Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметіне тағайындалды |lang= kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date= 2019-07-19 |accessdate= 2024-06-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
# [[Жалғас Жұмаұлы Әділбаев|Жалғас Әділбаев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot; /&gt;
}}

== [[Океания]] ==
=== [[Аустралия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200806230839 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2008-06-20 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-201702220037 |title=Кадровые перестановки |lang=ru |work=nomad.su |date=2017-02-21 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (22 мамыр 2020 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;22mam20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://prg.kz/document/?doc_id=30098050 |title=Арыстанов Аркен Кенесбекович |lang=ru |work=prg.kz |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

=== [[Жаңа Зеландия]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ерлан Кеңесұлы Баударбек-Қожатаев|Ерлан Баударбек-Қожатаев]] (20 маусым 2008 – 22 сәуір 2016)&lt;ref name=&quot;20maw08-nomad&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22saw16-nomad&quot; /&gt;
# [[Үсен Әбдіқадырұлы Сүлеймен|Үсен Сүлеймен]] (21 ақпан 2017 –)&lt;ref name=&quot;21aqp17-nomad&quot; /&gt;
# [[Аркен Кеңесбекұлы Арыстанов|Аркен Арыстанов]] (21 желтоқсан 2019 – 21 қазан 2022)&lt;ref name=&quot;21jel19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;arystanov&quot; /&gt;
# [[Асқар Сейдахметұлы Құттықадам|Асқар Құттықадам]] (16 наурыз 2023 бастап)&lt;ref name=&quot;16maw23&quot; /&gt;
}}

== Халықаралық ұйымдар жанындағы тұрақты өкілдер ==
=== [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова|Ақмарал Арыстанбекова]] (1992–1999)
# [[Мәдина Бинешқызы Жарбосынова|Мәдина Жарбосынова]] (1999–2003)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыханов]] (2003–2007)
# [[Бірғаным Сарықызы Әйтімова|Бірғаным Әйтімова]] (2007–2013)
# [[Қайрат Құдайбергенұлы Әбдірахманов|Қайрат Әбдірахманов]] (26 қазан 2013 – 2016)&lt;ref name=&quot;26qar13-nomad&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (2017–2020)
# [[Мағжан Жанботаұлы Ілиясов|Мағжан Ілиясов]] (2020–2022)&lt;ref name=&quot;30qir20&quot; /&gt;
# [[Ақан Ақасұлы Рахметуллин|Ақан Рахметуллин]] (2022–2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Қайрат Ермекұлы Омаров|Қайрат Омаров]] (16 мамыр 2024 бастап)
}}

=== [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Жанар Сейдақметқызы Айтжан|Жанар Айтжан]] (6 қазан 2022 – 2024)&lt;ref name=&quot;6qaz22&quot; /&gt;
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]] (2024–2025)
# [[Қайрат Қалмұқаметұлы Төребаев|Қайрат Төребаев]] (17 наурыз 2025 бастап)
}}

=== [[Еуразиялық экономикалық одақ]] ===
{{columns-list|2|
# [[Рүстем Сұлтанұлы Жиенбаев|Рүстем Жиенбаев]] (?–2008)
# [[Бақытжан Ордабаев]] (2008 – 24 шілде 2012)&lt;ref name=&quot;24cil12&quot; /&gt;
# [[Фархат Шахафутдинұлы Әбдіхалықов|Фархат Әбдіхалықов]] (2012–2015)
}}

=== [[Еуропа одағы]], [[НАТО|Солтүстік Атлант шарты ұйымы]] ===
Қазақстанның Люксембургтегі елшісі 1994 жылдан бері Еуроодақ пен НАТО жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Әуесхан Мақатайұлы Қырбасов|Әуесхан Қырбасов]] (1994–1998)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1998–2001)
# [[Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов|Төлеутай Сүлейменов]] (2001–2003)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]] (2003–2009)
# [[Ерік Мылтықбайұлы Өтембаев|Ерік Өтембаев]] (2009–2012)
# [[Алмаз Насреддинұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]] (28 қараша 2012 – 22 мамыр 2018)&lt;ref name=&quot;28qar12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;22mam18-hamzaev&quot; /&gt;
# [[Айгүл Сайфоллақызы Құспан|Айгүл Құспан]] (22 қазан 2018 – 14 қаңтар 2021)&lt;ref name=&quot;22qaz18-quspan&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-kazakstan-respublikasynyn-belgiya-koroldigindegi-totenshe-zhane-okiletti-elshisi-aigul-saifollakyzy-kuspan- |title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасының Бельгия Корольдігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі Айгүл Сайфоллақызы Құспан Қазақстан Республикасының Люксембург Ұлы Герцогтігіндегі Төтенше және Өкілетті Елшісі, Еуропа Одағының жанындағы және Солтүстік Атлант Шарты ұйымындағы (НАТО) Қазақстан Республикасы Өкілдігінің Басшысы қызметін қоса атқарушы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2018-10-22 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;14qan21-quspan&quot; /&gt;
# [[Марғұлан Бақытұлы Баймұхан|Марғұлан Баймұхан]] (19 сәуір 2021 – 5 шілде 2025)&lt;ref name=&quot;19saw21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;5cil25a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--5642 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |lang=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-07-05 |accessdate=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;
# [[Роман Юрьевич Василенко|Роман Василенко]] (5 шілде 2025 жылдан бастап)&lt;ref name=&quot;5cil25&quot; /&gt;
}}

=== [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]] ===
Қазақстанның Сауд Арабиясындағы елшісі 2013 жылдан бері ИЫҰ жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Бақыт Данабекұлы Батыршаев|Бақыт Батыршаев]] (2010–2019)
# [[Берік Сақбайұлы Арын|Берік Арын]] (2019–2024)
# [[Мадияр Смәділұлы Меңілбеков|Мадияр Меңілбеков]] (18 сәуір 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;18saw24&quot; /&gt;
}}

=== [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] ===
Қазақстанның Беларусьтегі елшісі 1995 жылдан бері ТМД Жарғылық органдарының жанындағы Қазақстанның тұрақты өкілі қызметін қоса атқарады:
{{columns-list|2|
# [[Валерий Батайұлы Темірбаев|Валерий Темірбаев]] (1995–1996)
# [[Юрий Алексеевич Клочков|Юрий Клочков]] (1996–1998)
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (1998–2003)
# [[Ғазиз Қамашұлы Алдамжаров|Ғазиз Алдамжаров]] (5 наурыз 2003 – 2006)&lt;ref name=&quot;5naw03-nomad&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nomad.su/?a=19-200303060028 |title=Кадровые перестановки |language=ru |work=nomad.su |date=2003-03-05 |accessdate=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;
# [[Болат Ғазизұлы Ысқақов|Болат Ысқақов]] (2006–2008)
# [[Анатолий Владимирович Смирнов|Анатолий Смирнов]] (2008–2012)
# [[Ерғалы Бөлегенов|Ерғали Бөлегенов]] (2012–2017)
# [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] (2017–2019)
# [[Асқар Асанұлы Бейсенбаев|Асқар Бейсенбаев]] (2019–2023)
# [[Ерлан Сапарұлы Байжанов|Ерлан Байжанов]] (2023–2024)&lt;ref name=&quot;25tam23&quot; /&gt;
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]] (4 маусым 2024 бастап)&lt;ref name=&quot;jaqsylyqov24&quot; /&gt;
}}

=== [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]] жанындағы тұрақты өкіл ===
{{columns-list|2|
# [[Еркебұлан Оңалбекұлы Сәпиев|Еркебұлан Сәпиев]] (23 мамыр 2025 бастап)&lt;ref name=&quot;23mam25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--2344456 |title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен: |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |date=2025-05-23 |accessdate=2026-09-15}}&lt;/ref&gt;
}}

=== [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы]] ===
{{columns-list|2|
# [[Владимир Иванович Алесин|Владимир Алесин]] (2005–2017)
# [[Жәнібек Абдуләкімұлы Иманалиев|Жәнібек Иманалиев]] (2017 – 21 сәуір 2022)&lt;ref name=&quot;21saw22&quot; /&gt;
# [[Марат Зеникенұлы Сыздықов|Марат Сыздықов]] (21 сәуір 2022 бастап)&lt;ref name=&quot;21saw22a&quot; /&gt;
}}

=== [[ЮНЕСКО]] ===
# [[Жан Сержанұлы Ғалиев|Жан Ғалиев]] (12 сәуір 2018 –)&lt;ref name=&quot;12saw18-nomad-galiev&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}}

[[Санат:Қазақстан елшілері|*тізім]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан елшілерінің тізімдері|*]]</text>
      <sha1>ruuxaqfd4mg4s957ksndwdh1yn0ahr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Британ Колумбиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645056</id>
    <revision>
      <id>3689809</id>
      <parentid>3155616</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Batyrbek.kz [[Британдық Колумбия]] бетін [[Британ Колумбиясы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3155616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85107" sha1="69nx20zd0niq8n2selv0z9lsr64i6go" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Канада}}
 |Қазақша атауы   = Британдық Колумбия
 |Шынайы атауы    = {{lang-en|British Columbia}}
 |Суреті          = British Columbia in Canada.svg
 |Сурет атауы     = Британдық Колумбия 
 |Елтаңба         = Coat of Arms of British Columbia.svg
 |Ту              = Flag of British Columbia.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Канада
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 00|lat_sec = 00 
  |lon_dir = W|lon_deg = 125|lon_min = 00|lon_sec = 00 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Канада провинциясы
 |Кіреді          = Батыс Канада
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = [[Ванкувер]]
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 20 шілде 1871
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Джон Хорган
  |Басшының түрі         = Премьер-министр
 |Басшысы2               = Джанет Остин
  |Басшының түрі2        = Лейтенант-губернатор
 |ЖІӨ                    = [[Канада доллары|CA]]$249.981 млрд
  |ЖІӨ жылы              = 2015
  |ЖІӨ бойынша орны              = 4
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 5,000,879&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=British%20Columbia&amp;DGUIDlist=2021A000259&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |title=Data table, Census Profile, 2021 Census of Population – British Columbia [Province] |date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2021
  |Пайызы                        = 13,1
  |Халық саны бойынша орны       = 3
  |Тығыздығы                     = 5.41
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Ағылшындар]] 26.39%&lt;br /&gt;[[Канадалықтар]] 19%&lt;br /&gt;[[Шотландтықтар]] 18.88%&lt;br /&gt;[[Ирландықтар]] 14.80%&lt;br /&gt;[[Немістер]] 13.23%
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 944,735 
  |Жер аумағының пайызы          = 9,5
  |Жер аумағы бойынша орны       = 5
 |Максималды биіктігі            = 4663
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC−8:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = CA-BC
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 236, 778, 250 және 604
 |Пошта индекстері               = BC
 |Интернет-үйшігі                = .bc.ca
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = www2.gov.bc.ca
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = British Columbia
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Британдық Колумбия''' ('''БК''') ({{lang-en|British Columbia}} ('''BC''') {{IPA|[ˌbrɪtiʃ kəˈlʌmbiə]}}) — [[Канада]]ның батысында, [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан [[Канада провинциялары мен территориялары|провинция]], [[1871 жыл]]ы конфедерацияның құрамына қосылған алтыншы провинция.

Британдық Колумбияның астанасы — [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы, көлемі бойынша Канаданың он бесінші [[Муниципалитет|муниципалдық ауданы]]. Ең ірі қаласы — [[Ванкувер]], көлемі жағынан Канаданың үшінші мегаполисі және [[Тынық мұхит]]ының солтүстік-батысындағы екінші. [[2016 жыл]]ғы мәлімет бойынша провинцияның халық саны 4,648,055 құрады (екі миллионға жуығы Үлкен Ванкуверде тұрады). Британдық Колумбия провинциясының премьер-министрі — [[Джон Хорган]].

Британдық Колумбияның экономикасы табиғи ресурстарға негізделген. Бұл трансқұрлықтық көлік және темір жол жолдарының соңғы нүктесі, осы жерде белсенді халықаралық тауар айналымды жүргізуге мүмкіндік беретін Тынық мұхитының ең ірі порттары орналасқан. Тек қана 5 %-дан аз жері ғана егістікке жарамды болса да, өзінің қолайлы климатының арқасында провинцияда дамыған ауыл шаруашылығы бар, әсіресе Фрейзерде және Окаган алқабында. Климат табиғат аясындағы демалыс пен туризмнің дамуына ықпал етеді, бірақ баяғыдан провинцияның экономикасының тірегі ағаш өңдеу мен пайдалы қазбаларды табу.

== Сөз төркіні ==
[[1858 жыл]]ы Британдық Колумбия колониясы британдық болғанда, провинцияның атауын [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] патшайым таңдаған болатын.&lt;ref&gt;Ged Martin, &quot;The Naming of British Columbia, &quot; ''Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies,'' Vol. 10, No. 3 (Autumn, 1978), pp. 257—263 [https://www.jstor.org/stable/4048132 in JSTOR]&lt;/ref&gt; Провинция атауы өзінің бастауын Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысынан алатын [[Колумбия өзені]]н бойлап орналасқан Колумбия ауданынан пайда болды. Британдық Колумбия деген атау [[Орегон келісімі]]не дейін ''Гудзон Шығанағы компаниясына'' тиесілі болды. Виктория патшайым ''Британдық Колумбия'' деген атауды [[1848 жыл]]ы орнатылған келісімнен кейін [[Орегон]] штатының құрамына қосылған [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы Колумбия округінен («Америкалық Колумбия» немесе «Оңтүстік Колумбия») ажырату үшін таңдады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akrigg |first=Helen B. |url=https://books.google.com/books?id=bXWRSgAACAAJ |title=British Columbia Chronicle, 1847–1871: Gold &amp; Colonists |last2=G.P.V. |publisher=Discovery Press |year=1977 |isbn=9780919624030 |edition=illustrated}}&lt;/ref&gt;

== География ==
[[Сурет:BC-relief.png|thumb|right|200px|Британдық Колумбияның [[география]]сы оның физикалық рельефінің алуан түрлілігімен және қарқындылығымен ерекшеленеді, ол отарлау кезеңінен бастап қоныстану мен өнеркәсіптің заңдылықтарын анықтады.]]
Британдық Колумбия [[Солтүстік|солтүстігінде]] [[Юкон (территория)|Юкон]]мен және [[Солтүстік-Батыс территориялары]]мен, [[Шығыс|шығысында]] [[Альберта]]мен, [[Оңтүстік|оңтүстігінде]] АҚШ-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Монтана]], [[Айдахо]] штаттарымен шектеседі. [[Батыс|Батысында]] провинция жері [[Аляска]] штатымен шектеседі және [[Тынық мұхит]]ының суын жағалайды. Провинцияның жер аумағы — 944,735 км² немесе 364,800 квадрат миль (Канада бойынша бесінші орын), Британдық Колумбияның жағалау сызығы 27,000 километрге (немесе 17,000 мильге) созылған, Британдық Колумбияның құрамында 6,000 жуық арал бар, олардың көбісін елсіз аралдар құрайды. Бұл Тынық мұхитымен шектесетін Канаданың жалғыз провинциясы. Провиинцияның 12,5 %-ын қорғалатын аумақтар алып жатыр.

Британдық Колумбияның астанасы - [[Ванкувер аралы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы.  Ванкувер аралының тек Кемпбелл өзенінен Викторияға дейінгі тар жолағы едәуір қоныстанған. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың қалған бөлігі қоңыржай белдеуінің тропикалық ормандарымен қапталған.

Провинцияның ең көп қаныстанған қаласы - Ванкувер қаласы, ол [[Фрейзер өзені]] мен [[Джорджия Бұғазы]]ның түйіскен жерінде, материктің оңтүстік-батысында (көбінесе Төменгі материк деп аталатын) аймақта орналасқан. Жер аумағы жағынан [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] ең үлкен қала. [[Вандехуф]] провинцияның географиялық орталығына жақын орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |title=Vanderhoof |publisher=Tourism BC |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709215521/http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |archive-date=July 9, 2011 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bcmap.png|alt=Outline map of British Columbia with significant cities and towns.|left|thumb|Британдық Колумбияның маңызды қалалары мен елді мекендері бар контурлық картасы.]]

Жағалау жоталары және Пассаждың ішкі кіреберістері Британдық Колумбияның кейбір әйгілі және керемет көріністерін қамтамасыз етеді, олар ашық аспан астындағы шытырман оқиғалар индустриясын және экотуризмді дамытады. Провинцияның 75%-ын биіктігі 1000 метрден (3300 футтан) асатын таулы аймақтар; 60%-ын орманды аймақтар алып жатыр, және тек 5%-ы егістікке жарамды жерлер.

Жағалау аудандарынан алыс орналасқан құрлық аймақтарын Тынық мұхиты жұмсақтатады. Жер бедері құрғақ ішкі ормандардан және жартылай құрғақ аңғарлардан Орталық және Оңтүстік аймақтарында орналасқан жоталар мен шатқалдардан, Солтүстік ішкі аймақтарындағы бореалды ормандар мен субарктикалық прериялардан тұрады. Солтүстіктегі де, оңтүстіктегі де биік таулы аймақтар субальпілік флорасы&lt;ref name=&quot;Subalpine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.for.gov.bc.ca/hfd/pubs/docs/Bro/bro55.pdf |title=The Ecology of the Engelmann Spruce – Subalpine Fir Zone |publisher=B.C. Ministry of Forests |access-date=January 17, 2019}}&lt;/ref&gt; және субальпілік климаты бар.

Верноннан АҚШ шекарасындағы Осоайосқа дейінгі Оканаган шарап аймағы - Канададағы бірнеше шарап және сидр өндіретін аймақтардың бірі. Британдық Колумбияның басқа шарап аймақтарына Ванкувер аралындағы Ковичан алқабы және Фрейзер алқабы жатады.

Оңтүстік ішкі Камлупс және Пентиктон қалаларында Канададағы ең жылы және ең ұзақ жазғы климаты бар. Солтүстік, әсіресе таулы аймақтар немесе провинцияның үштен екі бөлігінде адамдар көп қоныстанбаған және игерілмеген. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың басқа бөліктері тайга ормандарымен қапталған. Бірнеше оңтүстіктегі аңғарларда анда-санда қар жауатын, көп созылмайтын қыс бар. Солтүстіктегі аңғарларда суық климат бар. 

=== Климат ===
[[File:British Columbia Köppen.svg|thumb|Британдық Колумбиядағы Кёппен климат түрлері]]
[[File:Strait of Georgia.jpg|thumb|[[Ванкувер]]ден алыс емес орналасқан Джорджия бұғазы]]
Тынық мұхитының солтүстігін кесіп өтетін [[Куросио]] жылы ағысының ықпалынан провинцияның жағажай аймақтарында жылы, жаңбырлы теңіз климаты бар. Таулы жоталар ылғалды ауаны ұстап тұрғандықтан провинцияның ішкі аймақтарында құрғақ климат бар, кейбір жерлерде жылына 250 мм-нан кем жауын-шашын түседі. Провинцияның көп қоныстанған аймақтарындағы орташа жылдық температура — 10 °C жоғары, бұл Канаданың кез-келген басқа нүктесіне қарағанла жылы. [[Ванкувер аралы]]нда орналасқан Хендерсон көліне жыл сайын орташа есеппен 6,903 мм жауын-шашын жауады. Викториядағы орташа жылдық температура 11.2 °C (52.2 °F) құрайды, Канададағы ең жоғарғы температура.

Провинцияның ішкі және солтүстік аймақтарында қыс өте қатты болуы мүмкін. Мысалы, қаңтар айында [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]] қаласындағы орташа түнгі температура −13 °C құрайды. Британдық Колумбиядағы ең төмен температура Блю-Риверде тіркелді, температура бағамы −59 °C-қа дейін құлаған. Бұл Солтүстік Америкада тіркелген ең төмен температуралардың бірі. Оңтүстіктегі ішкі аңғарларда суықтың қысқа түрімен келетін қысқа қыс болады. Жағалауда қар көп жауады, және [[Сеңгір таулары]] шаңғышылар үшін қолайлы орынмен қамтамасыз етеді.

[[Тының мұхиты]]ның солтүстік бөлігіндегі төмен қысымның әсерінен жағалауда қыста көп жаңбыр жауады. Кей жағдайда (әрбір қыста емес) арктикалық ауа жағалау аймақтарына келген кезде көп қар жауатын, температура нөлден төмен түсетін кездер болады, бірақ бұл әдетте өте қысқа мерзімге созылады. Жаз мезгілінде оңтүстіктегі ішкі аңғарларда, мысалы, Осойоста шілдеде орташа максимум 32 °C-қа жетеді, кейде ыстық ауа-райы жағалауға немесе Шеткі Солтүстікке жылжиды.

Жаздағы құрғақшылық орман өрттерінің пайда болуына мүмкіндік жасайды, немесе найзағайдың немесе [[Антропикалық фактор]]дың кесірінен. Жазда жағалау аумақтары құрғақ және жұмсақ климатқа ие, бұған көбіне тұрақты антициклондық жоғары қысым әсер етеді. Шуақты жазға қарамастан провинцияның көп аудандары қыста қалың бұлт жамылғысымен және төмен тұманмен жамылған. Жылына шуақты сағаттар саны [[Кранбурк (Британдық Колумбия)|Кранбуркке]] жақын жерде 2300-ден [[Аляска]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Рупертте]] 1300-ге шуақты сағаттарға дейін азаюы мүмкін.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:60%; font-size:95%;&quot;
|+ Британдық Колумбияның таңдалған қалалары үшін орташа тәуліктік максималды және минималды температуралар&lt;ref name=&quot;Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |title=Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010 |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=December 19, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Муниципалитет
! colspan=2 | Қаңтар
! colspan=2 | Сәуір
! colspan=2 | Шілде
! colspan=2 | Қазан
|-
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
|- 
| [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Руперт]]
| 5.6 °C (42.1 °F)
| −0.8 °C (30.6 °F)
| 10.2 °C (50.4 °F)
| 2.5 °C (36.5 °F)
| 16.2 °C (61.2 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 11.1 °C (52.0 °F)
| 4.9 °C (40.8 °F)
|-
| [[Тофино]]
| 8.3 °C (46.9 °F)
| 2.3 °C (36.1 °F)
| 11.9 °C (53.4 °F)
| 4.0 °C (39.2 °F)
| 18.9 °C (66.0 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 13.6 °C (56.5 °F)
| 6.3 °C (43.3 °F)
|-
| [[Нанаймо]]
| 6.9 °C (44.4 °F)
| 0.1 °C (32.2 °F)
| 14.1 °C (57.4 °F)
| 3.9 °C (39.0 °F)
| 23.9 °C (75.0 °F)
| 12.3 °C (54.1 °F)
| 14.6 °C (58.3 °F)
| 5.2 °C (41.4 °F)
|-
| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
| 7.6 °C (45.7 °F)
| 1.5 °C (34.7 °F)	
| 13.6 °C (56.5 °F)	
| 4.3 °C (39.7 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 11.3 °C (52.3 °F)	
| 14.2 °C (57.6 °F)	
| 5.7 °C (42.3 °F)
|-
| [[Ванкувер]]
| 6.9 °C (44.4 °F)	
| 1.4 °C (34.5 °F)	
| 13.2 °C (55.8 °F)	
| 5.6 °C (42.1 °F)	
| 22.2 °C (72.0 °F)	
| 13.7 °C (56.7 °F)	 
| 13.5 °C (56.3 °F)	
| 7.0 °C (44.6 °F)
|-
| [[Чиллиуак]]
| 6.1 °C (43.0 °F)	
| 0.4 °C (32.7 °F)	
| 15.8 °C (60.4 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| 25.0 °C (77.0 °F)	
| 12.5 °C (54.5 °F)	
| 15.3 °C (59.5 °F)	
| 6.4 °C (43.5 °F)
|-
| [[Пентиктон]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Камлупс]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	 
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Осоайос]]
| 2.0 °C (35.6 °F)	
| −3.8 °C (25.2 °F)	
| 18.1 °C (64.6 °F)	
| 3.6 °C (38.5 °F)	
| 31.5 °C (88.7 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 16.4 °C (61.5 °F)	
| 3.5 °C (38.3 °F)
|-
| [[Принстон (Британдық Колумбия)|Принстон]]
| −1.4 °C (29.5 °F)	
| −8.6 °C (16.5 °F)	
| 14.4 °C (57.9 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)	
| 26.3 °C (79.3 °F)	
| 9.5 °C (49.1 °F)	 
| 13.2 °C (55.8 °F)	 
| 0.3 °C (32.5 °F)
|-
| [[Кранбурк]]
| −1.9 °C (28.6 °F)	
| −10.2 °C (13.6 °F)	
| 12.9 °C (55.2 °F)	
| 0.3 °C (32.5 °F)	
| 26.2 °C (79.2 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| 11.7 °C (53.1 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)
|-
| [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]]
| −4.0 °C (24.8 °F)	
| −11.7 °C (10.9 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| −1.1 °C (30.0 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 9.1 °C (48.4 °F)	 
| 9.4 °C (48.9 °F)	
| −0.5 °C (31.1 °F)
|-
| [[Форт Нельсон (Британдық Колумбия)|Форт Нельсон]] 
| −16.1 °C (3.0 °F)	
| −24.6 °C (−12.3 °F)	
| 9.6 °C (49.3 °F)	
| −3.6 °C (25.5 °F)	
| 23.2 °C (73.8 °F)	
| 10.9 °C (51.6 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| −4.2 °C (24.4 °F)
|}

=== Саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар ===
[[File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|thumb|[[Робсон (тау)|Робсон]], [[Канадалық Сеңгір таулар]]]]
[[File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg|thumb|Оудерей тауы және О'Гара көлі]]

Провинцияда 14 саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар бар, олар қазіргі заманғы контекстте осы аймақтарды әр түрлі басқару мен құруды бейнелейді. 141 экологиялық қорықтар, 35 провинциялық теңіз саябақтар, 7 провинциялық мұра орындар, Канаданың 6 ұлттық тарихи ескерткіштер, 4 [[ұлттық парк]]тер және 3 ұлттық резервациялар бар. Провинцияның 12.5% (114,000 km2 немесе 44,000 шаршы миль) 800-ден астам әр түрлі аймақтарды қамтитын, 14 әр түрлі мақсаттың бірімен қорғалатын аймақ ретінде есептелінеді.

Британдық Колумбияда Канаданың жеті ұлттық паркі мен Ұлттық Парк Резвациялар бар:
* [[Глейшер Ұлттық Саябағы (Канада)|Глейшер Ұлттық Саябағы]]
* [[Галф Айлендс Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Гуаи Хаанас Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Кутеней Ұлттық Саябағы]]
* [[Маунт Ревелсток Ұлттық Саябағы]]
* [[Пасифик Рим Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Йохо Ұлттық Саябағы]]

Британдық Колумбияда Қоршаған Ортаны Қорғау астындағы BC Parks көптеген провинциялдық парктер бар. Британдық Колумбияның провинциялық парктер жүйесі көлемі жағынан Канададағы екінші парктер жүйесі болып табылады.

Британдық Колумбиядағы тағы бір парктер деңгейі — бұл провинцияның аймақтық округтерінің қолдауындағы және басқаруындағы аймақтық парктер. Ормандар Министрлігі ормандағы демалыс орындарын басқарады. 

Осы аудандардан басқа, 47,000 шаршы шақырым (18,000 шаршы миль) [[Егіндік жер|егістікке жарамды жерлер]] Егіншаруашылғына Арналған Жерлер Қорығының қорғауында.

=== Фауна ===
[[File:Awesome Takakkaw Falls IMG 4771.JPG|thumb|Йохо Ұлттық Саябағы]]
Провинцияның көп бөлігі игерілмеген, сондықтан Америка Құрама Штаттарының аумағының көп бөлігінде саны сиреп қалған сүтқоректілер Британдық Колумбия аумағында әлі гүлденіп жатыр. Жануарлардың әр түрлі түрлерін, соның ішінде әр түрлі құстарды тамашалау баяғыдан танымал болды. Бұл жерде аюлар ([[Сұр аю|гриззли]], [[Барибал|қара аю]], соның ішінде Кермод аюы немесе елес аю) осы жерде тіршілік етеді, сондай-ақ [[бұғылар]], [[вапити]], [[бұлан]]дар, [[Солтүстік бұғысы|солтүстік бұғылары]], [[сабау қой]]лар, тауешкілер, [[суыр]]лар, [[құндыздар]], [[ондатр]]лар, [[Шалғын қасқыры|шалғын қасқырлары]], [[қасқыр]]лар, [[сусарлар тұқымдасы]] (мысалы [[құну]]лар, борсықтар), [[пума]]лар, бүркіттер, [[Балықшы тұйғын|тұйғындар]], [[құтандар]], Канада қаздары, [[аққулар]], [[маймаққаздар]], [[ақтұйғын]]дар, [[жапалақтәрізділер]], қарғалар, арлекин үйректері, және де үйректердің көптеген түрлері. Кішкентай құстардың да көптеген түрлері бар. Муррелдар Хайда-Гуай жағалауындағы кішкентай аралдардың ішіндегі Фредерик аралынан танымал.&lt;ref&gt;Attenborough, D.1998. ''The Life of Birds''. BBC publication. {{ISBN|0563-38792-0}}&lt;/ref&gt;

Балықтардың көптеген сау популяциялары бар, [[албырттар]]ды да қосқанда, сондай-ақ албырттардың бірнеше түрлері, [[бақтақ]] балықтары. Албырт пен бақтақтан басқа, Британдық Колумбияның тәжірбиелі балықшылары [[палтус]], [[құбылмалы бахтах]], [[бекірелер]]ді аулайды. Жағалауда әдетте, [[Ескекаяқтылар|итбалықтар]] және Канада кәмшаттар. Теңіз жағалауларында тұратын [[киттәрізділер]]ге [[Косатка (сүтқоректі)|косаткаларды]], [[өркешті кит]]терді, [[сұр кит]]терді, тынықмұхиттық ақ-бауырлы дельфиндерді жатқызуға болады.

Британдық Колумбиядағы жойылып кету қаупі бар кейбір түрлер: Ванкувер Аралының суырлары, дақты үкі, [[Америкалық ақ түсті бірқазан]] және борсықтар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Организм түрі
! Британдық Колумбияның Қызыл Кітабына енген түрлері
! Британдық Колумбиядағы түрлерінің жалпы саны
|-
| Тұщы су балықтары
| 24
| 80
|-
| Қосмекенділер
| 5
| 19
|-
| Бауырымен жорғалаушылар
| 6
| 16
|-
| Құстар
| 34
| 465
|-
| Құрлықтағы сүтқоректілер
| Жаңа деректерді қажет етеді
| Жаңа деректерді қажет етеді
|-
| Теңіз сүтқоректілері
| 3
| 29
|-
| Өсімдіктер
| 257
| 2333
|-
| Көбелектер
| 19
| 187
|-
| Инеліктер
| 9
| 87
|}
&lt;ref&gt;BC Ministry of Sustainable Resource Management, Conservation Data Centre&lt;/ref&gt;

=== Ормандар ===
Ақ шырша немесе [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]] және олардың будандары Британдық Колумбияның 14 биогеоклиматтық аймағының 12-сінде кездеседі (1994). Британдық Колумбияның ормандарында кездесетін ағаштардың жалпы түрлері мыналардан тұрады: [[:en:Thuja plicata|Бүрлі Туя]], [[:en:Cupressus nootkatensis|Кипарис нуткандық]], [[:en:Juniperus scopulorum|Таулы шырша]], [[:en:Pinus contorta|Бүктелген қарағай]], [[:en:Pinus ponderosa|Сары қарағай]], [[:en:Pinus albicaulis|Ақ сабақты қарағай]], [[:en:Pinus flexilis|Жұмсақ қарағай]], [[:en:Western white pine|Батыстық ақ қарағай]], [[:en:Larix occidentalis|Батыстық балқарағай]], [[:en:Larix laricina|Америкалық балқарағай]], [[:en:Larix lyallii|Лайэл балқарағайы]], [[:en:Picea glauca|Ақ шырша]], [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]], [[:en:Picea sitchensis|Ситхин шыршасы]], [[:en:Picea mariana|Қара шырша]], [[:en:Abies grandis|Abies grandis]], [[:en:Abies amabilis|Abies amabilis]], [[:en:Abies lasiocarpa|Abies lasiocarpa]], [[:en:Abies lasiocarpa|Батыстық Тсуга]], [[:en:Tsuga mertensiana|Таулық Тсуга]], [[:en:Pseudotsuga menziesii var. menziesii|Жағалаулық Тсуга тәрізді]], [[:en:Taxus brevifolia|Taxus brevifolia]], 
[[:en:Cornus nuttallii|Cornus nuttallii]], [[:en:Acer macrophyllum|Үлкен жапырақты үйеңкі]], [[:en:Acer glabrum|Жалаңаш үйеңкі]], [[:en:Acer circinatum|Жүзімді үйеңкі]], [[:en:Arbutus menziesii|Arbutus menziesii]], [[:en:Crataegus douglasii|Crataegus douglasii]], [[:en:Rhamnus purshiana|Каскара]], [[:en:Quercus garryana|Quercus garryana]], [[:en:Malus fusca|Тынықмұхиттық алма ағашы]], [[:en:Prunus virginiana|Виргиниялық мойыл]], [[:en:Prunus pensylvanica|Пенсильвандық мойыл]], [[:en:Prunus emarginata|Ашты мойыл]], [[:en:Alnus rubra|Қызыл қандыағаш]], [[:en:Alnus incana|Сұр қандыағаш]], [[:en:Betula papyrifera|Қағаз қайың]], [[:en:Betula occidentalis|Сулы қайың]], [[:en:Populus trichocarpa|Populus trichocarpa]], [[:en:Populus balsamifera|Populus balsamifera]], [[:en:Populus tremuloides|Populus tremuloides]].

== Демография ==
[[Сурет:Canada British Columbia Density 2016.png|thumb|right|Британдық Колумбияның халық тығыздығы]]

=== Халық саны ===
2021 жылға қарай 5.1&amp;nbsp;миллион тұрғыны бар Британдық Колумбия [[Онтарио]] мен [[Квебек]]тен кейінгі ең көп қоныстанған үшінші [[Канада]] [[Канада провинциялары мен территориялары|провинциясы]] болып табылады.
{{Graph:Chart
 | width = 300
 | height= 200
 | type = line
 | interpolate = basis
 | xType = date
 | xAxisAngle = -40
 | yAxisTitle = Халық саны
 | yGrid = yes
 | linewidth = 2
 | x = 1851, 1861, 1871, 1881, 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1975, 1981, 1986, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016
 | y = 55000, 51524, 36247, 49459, 98173, 178657, 392480, 524582, 694263, 817861, 1165210, 1398464, 1629082, 1873674, 2184620, 2466610, 2744467, 2883370, 3282061, 3724500, 3907738, 4113487, 4400057, 4648055
 | colors = #f47f28
}}
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |title=Statistics Canada&amp;nbsp;– Population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519055145/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |archive-date=May 19, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |title=Canada's population |publisher=Statistics Canada |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104230200/http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |archive-date=November 4, 2008 |access-date=September 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлты ===
Британдық Колумбия Канададағы ең алуан түрлі провинция. Ең көп тараған нәсілдер бестігіне [[Еуропалық нәсіл|Еуропоидтар]] (64%), Шығыс Азиялықтар (15%), Оңтүстік Азиялықтар (8%), Аборигендер (6%), Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар (4%) кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;SearchText=British+Columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1&amp;type=0| title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] and Canada [Country] | publisher=Statistics Canada | accessdate=May 20, 2020}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британдық Колумбиядағы ең ірі этникалық топтар (2016 жылғы санақ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |date=February 8, 2017 |access-date=November 25, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Ұлт
!Саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшындар]]
|1,203,540
|26.39%
|-
|2
|[[Канадалықтар]]
|866,530
|19%
|-
|3
|[[Шотландтықтар]]
|860,775
|18.88%
|-
|4
|[[Ирландықтар]]
|675,135
|14.80%
|-
|5
|[[Немістер]]
|603,265
|13.23%
|-
|6
|[[Қытайлар]]
|540,155
|11.84%
|-
|7
|[[Француздар]]
|388,815
|8.53%
|-
|8
|[[Үнділер]]
|309,315
|6.78%
|-
|9
|[[Украиндар]]
|229,205
|5.03%
|-
|10
|Канаданың жергілікті халқы ([[Үндістер]])
|220,245
|4.83%
|-
|}

=== Діні ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ style=&quot;vertical-align: text-top;&quot; | Британдық Колумбиядағы діни топтар (1991, 2001 &amp; 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=Religion&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;amp;TABID=1 |title=NHS Profile, British Columbia, 2011 |date=May 8, 2013 |publisher=Statistics Canada |access-date=March 27, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/tables/provs/bcmajor.cfm |title=Major religious denominations |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/prprofile/prprofile.cfm?G=59 |title=Profile of British Columbia |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
! ||% (1991)||% (2001)||% (2011)||Саны (2011)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Христиандық|Христиандар]] || 64.5% || 55.7%||44.6%|| 1,930,415
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Дінсіздер || 30.0% || 35.1% ||44.1% || 1,908,285
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Сикхалар|Сикхтар]] ||2.3%|| 3.5% ||4.7%||201,110
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Буддизм|Буддистар]] ||1.1%|| 2.2%||2.1%||90,620
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Ислам|Мұсылмандар]] ||0.8%|| 1.5%||1.8%||79,310
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Индуизм|Индустар]] || 0.6%|| 0.8%||1.1%||45,795
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Яһудилік|Иудейлер]] || 0.5% || 0.5%||0.5%||23,130
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Басқа діндегілер|| || ||0.8%||35,500
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Аборигендік діндер || || ||0.2%|| 10,295
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Жалпы саны''' ||100% ||100%||100%|| 4,324,455
|-
|}

2011 жылғы санақ бойынша ұстанушылар саны бойынша ең үлкен конфессиялар — [[Христиандық|Христиандар]] 1,930,415 (44.6%); Дінсіздер (атеистар, агностиктер және тағы басқалары) 1,908,285 (44.1%); [[Сикхалар|Сикхтар]] 201,110 (4.7%); [[Буддизм|Буддистар]] 90,620 (2.1%); [[Ислам|Мұсылмандар]] 79,310 (1.8%); және [[Индуизм|Индустар]] 45,795 (1.1%).

=== Тілі ===
2016 жылғы санақ бойынша есептелген 4,648,055 халықтың ішінен, 4,598,415 адам тіл туралы бөлімін толтырған. Олардың ішінен 4,494,995 адам [[ана тілі]] туралы сұраққа нақты жауап берді. Ең көп айтылған тілдер:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британдық Колумбияда ең көп таралған ана тілдер (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Language&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |access-date=March 29, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Тіл
!Халық саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
|3,170,110
|70.52%
|-
|2
|[[Панджаби]]
|198,805
|4.42%
|-
|3
|[[Кантондық]]
|193,530
|4.31%
|-
|4
|[[Мандариндік Қытай тілі|Мандарин]]
|186,325
|4.15%
|-
|5
|[[Тагаль тілі|Тагаль]]
|78,770
|1.75%
|-
|6
|[[Неміс тілі|Неміс]]
|66,885
|1.49%
|-
|7
|[[Француз тілі|Француз]]
|55,325
|1.23%
|-
|8
|[[Корей тілі|Корей]]
|52,160
|1.17%
|-
|9
|[[Испан тілі|Испан]]
|47,010
|1.05%
|-
|10
|[[Парсы тілі|Парсы]]
|43,470
|0.97%
|-
|}

== Қалалар ==
[[Сурет:Bcmap.png|thumb|Британдық Колумбияның танымал қалалары көрсетілген карта.]]
&lt;/onlyinclude&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot; | Атауы
!scope=&quot;col&quot; | Ресми атауы&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Округ&lt;ref name=BCmunis&gt;{{cite web|url=http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |title=British Columbia Regional Districts, Municipalities, Corporate Name, Date of Incorporation and Postal Address |publisher=British Columbia Ministry of Communities, Sport and Cultural Development |type=[[Microsoft Excel|XLS]] |accessdate=December 8, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713004716/http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |archivedate=July 13, 2014 }}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Құрылған күні&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2016)&lt;ref name=2016StatCanBC&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&amp;T=302&amp;SR=1&amp;S=86&amp;O=A&amp;RPP=9999&amp;PR=59&amp;CMA=0#tPopDwell | title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2016 and 2011 censuses (British Columbia) | publisher=[[Statistics Canada]] | date=February 20, 2019 | accessdate=October 17, 2019}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2011)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; &quot;| Айырмашылығы (%)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Аумағы (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық тығыздығы&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
|-&lt;onlyinclude&gt;
|scope=&quot;row&quot; | [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] || Абботсфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Abbotsford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley Regional District'' ||align=center| 12 желтоқсан, 1995 ||align=center| {{nts|141397}} ||align=center| {{nts|133497}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|375.55}} ||align=center| {{nts|376.5}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Армстронг (Британдық Колумбия)|Армстронг]] || Армстронг қаласы&lt;br /&gt;''(City of Armstrong)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of North Okanagan'' ||align=center| 31 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|5114}} ||align=center| {{nts|4830}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|5.22}} ||align=center| {{nts|979.8}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Бернаби]] || Бернаби қаласы&lt;br /&gt;''(City of Burnaby)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver Regional District'' ||align=center| 22 қыркүйек, 1892 ||align=center| {{nts|232755}} ||align=center| {{nts|223218}} ||align=center| {{nts|4.3}} ||align=center| {{nts|90.61}} ||align=center| {{nts|2568.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кэмпбелл-Ривер]] || Кэмпбелл-Ривер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Campbell River)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Strathcona Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1947 ||align=center| {{nts|32588}} ||align=center| {{nts|31186}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|144.36}} ||align=center| {{nts|225.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Каслгар]] || Каслгар қаласы&lt;br /&gt;''(City of Castlegar)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of Central Kootenay'' ||align=center| 1 қаңтар, 1974 ||align=center| {{nts|8039}} ||align=center| {{nts|7816}} ||align=center| {{nts|2.9}} ||align=center| {{nts|19.67}} ||align=center| {{nts|408.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Чиллиуак]] || Чилливак қаласы&lt;br /&gt;''(City of Chilliwack)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley'' ||align=center| 26 сәуір, 1873 ||align=center| {{nts|83788}} ||align=center| {{nts|77936}} ||align=center| {{nts|7.5}} ||align=center| {{nts|261.65}} ||align=center| {{nts|320.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Колвуд]] || Колвуд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Colwood)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Capital Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1985 ||align=center| {{nts|16859}} ||align=center| {{nts|16093}} ||align=center| {{nts|4.8}} ||align=center| {{nts|17.67}} ||align=center| {{nts|954.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кокуитлам]] || Кокуитлам қаласы&lt;br /&gt;''(City of Coquitlam)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 шілде, 1891 ||align=center| {{nts|139284}} ||align=center| {{nts|126,804}} ||align=center| {{nts|9.8}} ||align=center| {{nts|122.30}} ||align=center| {{nts|1138.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кортни (Британдық Колумбия)|Кортни]] || Кортни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Courtenay)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Comox Valley Regional District'' ||align=center| 1 қаңтар, 1915 ||align=center| {{nts|25599}} ||align=center| {{nts|24216}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|29.38}} ||align=center| {{nts|789.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кранбрук]] || Кранбрук қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Cranbrook)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of East Kootenay'' ||align=center| 1 қараша, 1905 ||align=center| {{nts|20047}} ||align=center| {{nts|19319}} ||align=center| {{nts|3.8}} ||align=center| {{nts|32.00}} ||align=center| {{nts|626.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Досон-Крик]] || Досон-Крик қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Dawson Creek)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Peace River Regional District'' ||align=center| 26 мамыр, 1936 ||align=center| {{nts|12178}} ||align=center| {{nts|11583}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|24.37}} ||align=center| {{nts|499.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Делта (Британдық Колумбия)|Делта]] || Делта қаласы&lt;br /&gt;''(City of Delta)'' &lt;includeonly&gt;||Қала&lt;/includeonly&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| {{sort|2017-09-22|22 қыркүйек, 2017}}&lt;ref name=Delta&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0362_2017 | title=Order in Council No. 362 | publisher=Province of British Columbia | date=22 қыркүйек, 2017 | accessdate=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|102238}} ||align=center| {{nts|99863}} ||align=center| {{nts|2.4}} ||align=center| {{nts|180.20}} ||align=center| {{nts|567.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Данкан (Британдық Колумбия)|Данкан]] || Данкан қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Duncan)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cowichan Valley Regional District'' ||align=center| 4 наурыз, 1912 ||align=center| {{nts|4944}} ||align=center| {{nts|4932}} ||align=center| {{nts|0.2}} ||align=center| {{nts|2.07}} ||align=center| {{nts|2387.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Эндерби (Британдық Колумбия)|Эндерби]] || Эндерби қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Enderby)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 1 наурыз, 1905 ||align=center| {{nts|2964}} ||align=center| {{nts|2932}} ||align=center| {{nts|1.1}} ||align=center| {{nts|4.26}} ||align=center| {{nts|695.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ферни (Британдық Колумбия)|Ферни]] || Ферни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Fernie)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 28 шілде, 1904 ||align=center| {{nts|5249}} ||align=center| {{nts|4448}} ||align=center| {{nts|18.0}} ||align=center| {{nts|13.50}} ||align=center| {{nts|388.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Форт-Сент-Джон]] || Форт-Сент-Джон қаласы&lt;br /&gt;''(City of Fort St. John)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Peace River'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1947 ||align=center| {{nts|20155}} ||align=center| {{nts|18609}} ||align=center| {{nts|8.3}} ||align=center| {{nts|26.27}} ||align=center| {{nts|767.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гранд-Форкс (Британдық Колумбия)|Гранд-Форкс]] || Гранд-Форкс қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Grand Forks)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kootenay Boundary'' ||align=center| 15 сәуір, 1897 ||align=center| {{nts|4049}} ||align=center| {{nts|3985}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|10.43}} ||align=center| {{nts|388.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гринвуд (Британдық Колумбия)|Гринвуд]] || Гринвуд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Greenwood)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 12 шілде, 1897 ||align=center| {{nts|665}} ||align=center| {{nts|708}} ||align=center| {{nts|-6.1}} ||align=center| {{nts|2.42}} ||align=center| {{nts|274.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Камлупс]] || Камлупс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kamloops)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola Regional District'' ||align=center| 17 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|90280}} ||align=center| {{nts|85678}} ||align=center| {{nts|5.4}} ||align=center| {{nts|299.25}} ||align=center| {{nts|301.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Келоуна]] || Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Central Okanagan'' ||align=center| 4 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|127380}} ||align=center| {{nts|117312}} ||align=center| {{nts|8.6}} ||align=center| {{nts|211.85}} ||align=center| {{nts|601.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кимберли (Британдық Колумбия)|Кимберли]] || Кимберли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kimberley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 29 наурыз, 1944 ||align=center| {{nts|7425}} ||align=center| {{nts|6652}} ||align=center| {{nts|11.6}} ||align=center| {{nts|60.62}} ||align=center| {{nts|122.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лангфорд]] || Лангфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 8 желтоқсан, 1992 ||align=center| {{nts|35342}} ||align=center| {{nts|29228}} ||align=center| {{nts|20.9}} ||align=center| {{nts|39.94}} ||align=center| {{nts|885.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лэнгли (Британдық Колумбия, қала)|Лэнгли]] || Лэнгли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 наурыз, 1955 ||align=center| {{nts|25888}} ||align=center| {{nts|25081}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|10.22}} ||align=center| {{nts|2533.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мэйпл-Ридж (Британдық Колумбия)|Мэйпл-Ридж]] || Мэйпл-Ридж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Maple Ridge)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 12 қыркүйек, 2014&lt;ref name=cityincorporation&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0513_2014 | title=Order of the Lieutenant Governor in Council: Order in Council No. 513 | publisher=Province of British Columbia | type=[[PDF]] | date=September 9, 2014 | accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|82256}} ||align=center| {{nts|76052}} ||align=center| {{nts|8.2}} ||align=center| {{nts|266.78}} ||align=center| {{nts|308.3}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мерритт]] || Мерритт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Merritt)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola'' ||align=center| 1 сәуір, 1911 ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|7113}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|26.07}} ||align=center| {{nts|273.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нанаймо]] || Нанаймо қаласы&lt;br /&gt;''(City of Nanaimo)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Nanaimo'' ||align=center| 24 желтоқсан, 1874 ||align=center| {{nts|90504}} ||align=center| {{nts|83810}} ||align=center| {{nts|8.0}} ||align=center| {{nts|90.76}} ||align=center| {{nts|997.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нельсон (Британдық Колумбия)|Нельсон]] || Нельсон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Nelson)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Kootenay'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|10572}} ||align=center| {{nts|10230}} ||align=center| {{nts|3.3}} ||align=center| {{nts|11.95}} ||align=center| {{nts|884.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нью-Уэстминстер]] || Нью-Уэстминстер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of New Westminster)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 16 шілде, 1860 ||align=center| {{nts|70996}} ||align=center| {{nts|65976}} ||align=center| {{nts|7.6}} ||align=center| {{nts|15.63}} ||align=center| {{nts|4543.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] || Норт Ванкувер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of North Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 тамыз, 1891 ||align=center| {{nts|52898}} ||align=center| {{nts|48196}} ||align=center| {{nts|1.8}} ||align=center| {{nts|11.85}} ||align=center| {{nts|4465.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Парксвилл (Британдық Колумбия)|Парксвилл]] || Парксвилл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Parksville)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Nanaimo'' ||align=center| 19 маусым, 1945 ||align=center| {{nts|12514}} ||align=center| {{nts|11977}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|14.56}} ||align=center| {{nts|859.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пентиктон]] || Пентиктон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Penticton)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Okanagan-Similkameen'' ||align=center| 1 қаңтар, 1909 ||align=center| {{nts|33761}} ||align=center| {{nts|32877}} ||align=center| {{nts|2.7}} ||align=center| {{nts|42.10}} ||align=center| {{nts|801.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Питт-Медоус]] || Питт-Медоус қаласы&lt;br /&gt;''(City of Pitt Meadows)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 сәуір, 1914 ||align=center| {{nts|18573}} ||align=center| {{nts|17736}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|86.51}} ||align=center| {{nts|214.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Алберни]] || Порт-Алберни қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Alberni)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Alberni-Clayoquot'' ||align=center| 28 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|17678}} ||align=center| {{nts|17743}} ||align=center| {{nts|-0.4}} ||align=center| {{nts|19.76}} ||align=center| {{nts|894.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Кокитлем]] || Порт-Кокитлем қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Port Coquitlam)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 7 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|58612}} ||align=center| {{nts|55958}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|29.17}} ||align=center| {{nts|2009.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Муди]] || Порт-Муди қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Moody)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 11 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|33551}} ||align=center| {{nts|33011}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|25.89}} ||align=center| {{nts|1295.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пауэлл-Ривер]] || Пауэлл-Ривер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Powell River)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Powell River Regional District'' ||align=center| 15 қазан, 1955 ||align=center| {{nts|13157}} ||align=center| {{nts|13165}} ||align=center| {{nts|-0.1}} ||align=center| {{nts|28.91}} ||align=center| {{nts|455.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Джордж (Британдық Колумбия)|Принс-Джордж]] || Принс-Джордж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince George)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Fraser-Fort George'' ||align=center| 6 наурыз, 1915 ||align=center| {{nts|74003}} ||align=center| {{nts|71974}} ||align=center| {{nts|2.8}} ||align=center| {{nts|318.26}} ||align=center| {{nts|232.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Руперт (Британдық Колумбия)|Принс-Руперт]] || Принс-Руперт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince Rupert)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Coast Regional District'' ||align=center| 10 наурыз, 1910 ||align=center| {{nts|12220}} ||align=center| {{nts|12508}} ||align=center| {{nts|-2.3}} ||align=center| {{nts|66.28}} ||align=center| {{nts|184.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кунэл]] || Кунэл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Quesnel)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo Regional District'' ||align=center| 21 наурыз, 1928 ||align=center| {{nts|9879}} ||align=center| {{nts|10007}} ||align=center| {{nts|-1.3}} ||align=center| {{nts|35.39}} ||align=center| {{nts|279.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ривелстоук]] || Ривелстоук қаласы&lt;br /&gt;''(City of Revelstoke)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap Regional District'' ||align=center| 1 наурыз, 1899 ||align=center| {{nts|7547}} ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|41.13}} ||align=center| {{nts|183.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ричмонд (Британдық Колумбия)|Ричмонд]] || Ричмонд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Richmond)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|198309}} ||align=center| {{nts|190473}} ||align=center| {{nts|4.1}} ||align=center| {{nts|129.27}} ||align=center| {{nts|1534.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Россленд]] || Россленд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Rossland)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|3729}} ||align=center| {{nts|3556}} ||align=center| {{nts|4.9}} ||align=center| {{nts|59.79}} ||align=center| {{nts|62.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Салмон-Арм]] || Салмон-Арм қаласы&lt;br /&gt;''(City of Salmon Arm)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap'' ||align=center| 15 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|17706}} ||align=center| {{nts|17464}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|155.28}} ||align=center| {{nts|114.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Суррей (Британдық Колумбия)|Суррей]] || Суррей қаласы&lt;br /&gt;''(City of Surrey)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|517887}} ||align=center| {{nts|468251}} ||align=center| {{nts|10.6}} ||align=center| {{nts|316.41}} ||align=center| {{nts|1636.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Террейс]] || Террейс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Terrace)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kitimat-Stikine'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1927 ||align=center| {{nts|11643}} ||align=center| {{nts|11486}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|57.36}} ||align=center| {{nts|203.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Трэйл (Британдық Колумбия)|Трэйл]] || Трэйл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Trail)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 14 маусым, 1901 ||align=center| {{nts|7709}} ||align=center| {{nts|7681}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|34.93}} ||align=center| {{nts|220.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ванкувер]] || Ванкувер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 6 сәуір, 1886 ||align=center| {{nts|631486}} ||align=center| {{nts|603502}} ||align=center| {{nts|4.6}} ||align=center| {{nts|114.97}} ||align=center| {{nts|5492.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Вернон (Британдық Колумбия)|Вернон]] || Вернон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Vernon)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 30 желтоқсан, 1892 ||align=center| {{nts|40116}} ||align=center| {{nts|38180}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|96.05}} ||align=center| {{nts|417.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] || Виктория қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Victoria)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 2 тамыз, 1862 ||align=center| {{nts|85792}} ||align=center| {{nts|80017}} ||align=center| {{nts|7.2}} ||align=center| {{nts|19.47}} ||align=center| {{nts|4305.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уест-Келоуна]] || Уест-Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of West Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Okanagan'' ||align=center| 26 маусым, 2015&lt;ref name=WestKelowna&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0357_2015/search/CIVIX_DOCUMENT_ROOT_STEM:(West%20Kelowna)%20AND%20CIVIX_DOCUMENT_ANCESTORS:1990219485?1#hit1 | title=Order in Council No. 357 | publisher=Province of British Columbia | date=June 26, 2015 | accessdate=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|32655}} ||align=center| {{nts|30902}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|123.53}} ||align=center| {{nts|264.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уайт-Рок (Британдық Колумбия)|Уайт-Рок]] || Уайт-Рок қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of White Rock)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 сәуір, 1957 ||align=center| {{nts|19952}} ||align=center| {{nts|19339}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|5.12}} ||align=center| {{nts|3893.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уильямс-Лейк]] || Уильямс-Лейк қаласы&lt;br /&gt;''(City of Williams Lake)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo'' ||align=center| 15 наурыз, 1929 ||align=center| {{nts|10753}} ||align=center| {{nts|10832}} ||align=center| {{nts|-0.7}} ||align=center| {{nts|33.13}} ||align=center| {{nts|324.6}} 
|-&lt;/onlyinclude&gt; class=&quot;sortbottom&quot; align=&quot;center&quot;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| Барлық қалалар
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3327824}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3133081}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4.5}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4263.15}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|1081.81}}
|-
|}

== Экономика ==
[[Сурет:Canada Place with Downtown Vancouver, British Columbia, Canada Masson.jpg|thumb|[[Ванкувер]]дің орталығындағы Canada Place]]
[[Сурет:Vancouver downtown.jpg|thumb|right|[[Ванкувер]]дің орталығы, 2007 жыл.]]
Британдық Колумбияның экономикасы алуан түрлі, қызмет өндіретін салалар провинцияның [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің көп бөлігін құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fin.gov.bc.ca/tbs/F&amp;Ereview14.pdf |title=2014 British Columbia Financial and Economic Review, 74th Edition April 2013 – March 2014 |date=July 2014 |publisher=BC Ministry of Finance |access-date=March 11, 2016}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия екі трансқұрлықты темір жолдың соңғы аялдамасы және 27 ірі теңіз жүктері мен жолаушылар терминалдары орналасқан жер. Провинцияның үлкен 944,735 шаршы шақырымдық (364,764 шаршы мильдік) жерінің тек 5%-нан азы ғана [[Егіндік жер|егістікке жарамды]] болғанына қарамастан, провинция егін шаруашылығына бай (әсіресе Фрейзер және Оканаган алқаптары), өйткені жағалауға жақын жерлердің ауа-райы жұмсақ және кейбір оңтүстік алқаптары қорғалған. Провинцияның климаты провинцияда ашық аспан астындағы демалыстар мен [[туризм]]нің дамуына мүмкіндік береді, бірақ экономикалық тірегі ұзақ уақыттан бері пайдалы қазбалаларды табу, орман шаруашылығы, егін шаруашылығы тау-кен өндірісі болды. Ванкувер провинцияның ең ірі қаласы, табиғи ресурстарды табумен айналысатын көптеген батыстың компанияларына штаб-пәтер ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ мықты тұрғын үй нарығынан және орташа республикалық деңгейден асатын жан басына шаққанда табыс көлемінен пайда көруде. Британдық Колумбияның жағалауларында және провинциянығ оңтүстік-ішкі бөліктерінде ауа-райы жұмсақ болғанымен, Канаданың қалған бөліктеріндегідей, құрлықтың көп бөлігінде суық климат. Провинцияның солтүстік бөлігі субарктикалық климатқа ие, сондықтан ол жерлер де өте суық қыс болады. Ванкувердің климаты қазіргі таңда канадалық ірі қалалардың ішіндегі ең жұмсақ қысқы климат болып табылады, мұнда қаңтардың түнгі температурасы орташа қату температурасынан жоғары болады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=889&amp;lang=e&amp;StationName=Vancouver&amp;SearchType=Contains&amp;stnNameSubmit=go&amp;dCode=1 |title=Canadian climate normals 1981–2010 Vancouver International Airport |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=October 3, 2015}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбия тарихи орман өнеркәсібіне негізделген, сонымен бірге тау-кен өндірісінде құбылмалы маңыздылыққа ие ресурстарға негізделген экономика болған.  Ресурстар саласындағы жұмыспен қамту пайыздық көрсеткіші бойынша тұрақты түрде төмендеді, ал жаңа жұмыс орындары көбінесе құрылыс және бөлшек сауда / қызмет көрсету салаларында пайда болып жатыр. Қазір ол қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының ең жоғары пайызына ие, 72% құрайды (егер салыстыратын болсақ, Батыс Канадада 60%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |title=Economic output in the West |website=State of the West 2010 |publisher=Canada West Foundation |pages=103–109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812195015/http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |archive-date=August 12, 2011 |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; Бұл саланың көп бөлігі қаржыға, сақтандыруға, жылжымайтын мүлікке және корпоративті басқаруға келеді; дегенмен мегаполистардан тыс көптеген аймақтар әлі де ресурстарды табуға тәуелді. Өзінің Солтүстік Голливуд деген атауымен танымал Ванкувер аймағы киноиндустриясы, Солтүстік Америкадағы көлемі жағынан [[Лос-Анджелес]] пен [[Нью-Йорк]]тан кейінгі үшінші  көркем фильмдер өндіретін орын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |title=Film and TV |year=2005 |publisher=Vancouver Economic Development |archive-url=https://web.archive.org/web/20070101014505/http://vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |archive-date=January 1, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбияның экономикалық тарихы [[Экономикалық Цикл|драмалық көтерілістер мен құлдырау]] туралы ертегілермен толы болды, және бұл серпіліс пен құлдырау көрінісі провинцияның саясатына, мәдениеті мен іскерлік климатына әсер етті. Шикізат бағасының өзгеруі пайдалы қазбалаларды табу өндірісіне байланысты болған экономикалық қызметке қатты әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |title=Hard on Health of Mining Communities |date=September 2006 |publisher=University of British Columbia |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415163741/http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |archive-date=April 15, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Британдық Колумбия 282 миллиард Канадалық Доллар ЖІӨ-мен және 57,335 жан басына шаққанда ЖІӨ-мен Канада провинцияларының ішінде ЖІӨ көлемі бойынша төртінші орынды алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=3610022201 |title=Add/Remove data – Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual |publisher=Statistics Canada |date=May 30, 2018 |website=www150.statcan.gc.ca |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/data/statistics/people-population-community/population/population-estimates |title=Population Estimates – Province of British Columbia |work= Ministry of Citizens Services |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt; 2019-20 жылдары Британдық Колумбияның қарызы ЖІӨ-ға қатынасы 15.0% дейін өседі, және 2021-22 жылдары 16.1% дейін өседі деп күтілуде..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lovely |first=Warren |last2=Maltais |first2=Catherine |date=February 19, 2019 |title=British Columbia 2019 Budget |url=https://www.nbc.ca/content/dam/bnc/en/rates-and-analysis/economic-analysis/british-columbia-budget.pdf#targetText=Total%20taxpayer%2Dsupported%20debt%20looks,eliminated%20as%20of%202018%2D19.&amp;targetText=Taxpayer%2Dsupported%20debt%20is%20projected,16.1%25%20by%202021%2D22. |journal=National Bank of Canada Financial Markets |pages=1–3 |via=National Bank of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.com/economics/economic-reports/pdf/canadian-fiscal/prov_fiscal.pdf |title=Canadian Federal and Provincial Fiscal Tables |date=January 14, 2020 |website=Economic Reports |publisher=Royal Bank of Canada |access-date=January 18, 2020}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия экономикасы 2017 жылы қарқынды өсуі байқалды, оның жылдық көрсеткіші төртінші жыл қатарынан Канаданың орташа көрсеткішінен асып түсті. 2017 жылы Британдық Колумбияның ЖІӨ-нің нақты 3,9% өсімі канадалық провинциялар арасында екінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=August 2018 |title=2018 British Columbia Financial and Economic Review |url=https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/british-columbians-our-governments/government-finances/financial-economic-review/financial-economic-review-2018.pdf |journal=British Columbia Ministry of Finance |volume=78 |pages=3 |via=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;

== Үкімет және саясат ==
[[File:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|thumb|centre|upright=3|[[Виктория (Британдық Колумбия)|Викториядағы]] Британдық Колумбия Парламент Ғимараттары]]
Лейтенант-Губернатор Джанет Остин — провинциядағы Канада патшайымының өкілі. Лейтенант-Губернатор жоқ кезде Генерал Губернатор кеңесте өзінің міндеттерін орындау үшін әкімшіні тағайындай алады. Іс жүзінде бұл әдетте Британдық Колумбияның Бас Судьясы.

Канаданың өзге тоғыз провинциясы секілді де, Британдық Колумбияның да өзінің монархиясы бар, алайда монархтың қатысуынсыз Канада Билігі өзі таңдайтын комиссарлардың басқаруындағы Нунавут, Солтүстік-Батыс территориялары және Юконның республикалық басқару формасы бар. Қазіргі провинция басшысының міндетін атқарушы — Британдық Колумбияның Патшайымы (Queen in right of British Columbia) [[II Елизавета]].

Британдық Колумбияда көптеген сайлау жүйелерімен сайланатын 87 мүшеден құралған Заң Шығарушы Ассамблея бар, дегенмен 2003 жылдан 2009 жылға дейін BC-STV деп аталатын бірыңғай дауыс беру жүйесіне көшу туралы үлкен пікірталастар болды. Күн билігі премьер төрағасы болып табылатын Атқарушы Кеңестің құрамына ресми түрде кіретін әртүрлі қызметтерге министірлерді тағайындайды.

=== Ресми рәміздер ===
Британдық Колумбия үкіметі бірнеше ресми рәміздерді белгіледі:&lt;ref name=&quot;Act&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bclaws.ca/Recon/document/ID/freeside/00_96380_01#section1 |title=Provincial Symbols and Honours Act |year=1996 |publisher=Her Majesty the Queen in Right of British Columbia |access-date=August 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%;&quot;
! 
!Рәміз
!Рәміздің суреті
!Қабылданды
|-
! Елтаңба
| Британдық Колумбияның елтаңбасы 
| [[File:Coat of Arms of British Columbia.svg|112x112px|center|Coat of arms of British Columbia]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Ұран
| '''Splendor sine occasu''' &lt;br&gt;''Шексіз сұлулық''
|[[File:BC Motto.png|center|100x100px]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Қару қалқаны
| Британдық Колумбияның қару қалқаны
|[[File:Arms of British Columbia.svg|center|118x118px]]
| 1906 
|-
! Ту
| Британдық Колумбияның туы
| [[Image:Flag of British Columbia.svg|border|92px|center|Flag of British Columbia]]
| 1960
|-
!Лейтенант-губернатордың эмблемасы
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының эмблемасы
|[[File:Badge of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
!Лейтенант-губернатордың штандарты
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының штандарты
|[[File:Flag of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
! [[Гүл]]
| [[:en:Pacific dogwood|Pacific dogwood]]&lt;br&gt;(''Cornus nuttalli'')
| [[Image:Cornus nuttallii1.jpg|100x100px|center|Pacific dogwood]]
| 1956
|-
! [[Сүтқоректілер|Сүтқоректі]]
| Кермод аюы
| [[Image:Spiritbear.jpg|150x150px|center|Spirit bear]]
| Сәуір 2006
|-
! [[Құстар|Құс]]
| [[:en:Steller's jay|Steller's jay]]&lt;br&gt;(''Cyanocitta stelleri)''
| [[Image:Stellers jay - natures pics.jpg|100x100px|center|Steller's jay]]
| 17 желтоқсан, 1987
|-
! [[Балықтар|Балық]]
| Тынықмұхиттық албырт
| [[Image:Oncorhynchus nerka 2.jpg|100x100px|center|Pacific salmon]]
| Ақпан 2013
|-
! [[Ағаш]]
| Бүрлі Туя
| [[Image:Trees dsc00826.jpg|133x133px|center|Western redcedar]]
| Ақпан 1988
|-
! [[Асыл тастар|Асыл тас]]
| Жэйд
| [[Image:Jade 001.jpg|100x100px|center|Jade]]
| 1968
|}

== Жоғарғы білім ==
Мемлекеттік университеттер мен колледждерге мыналар кіреді:
* [[Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Саймон Фрейзер Университеті]]
* [[Виктория Университеті]]
* [[Солтүстік Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Ванкувер Аралы Университеті]]
* [[Британдық Колумбия Технологиялық Институты]]
* [[Квантлент Политехникалық Университеті]]
* [[Томпсон-Риверс Университеті]]
* [[Эмили Карр атындағы Өнер және Дизайн Университеті]]
* [[Ройал-Роудс Университеті]]
* [[Капилано Университеті]]
* [[Фрейзер Алқабы Университеті]]
* [[Дуглас Колледжі]]
* [[Камосун Колледжі]]
* [[Лангара Колледжі]]
* [[Селкирк Колледжі]]
* [[Жаңа Каледония Колледжі]]
* [[Сеңгір Таулар Колледжі]]
* [[Оканаган Колледжі]]
* [[Жағалау Таулар Колледжі]]

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=140px heights=140px&gt;
File:Vancouver dusk pano.jpg|[[Ванкувер]] қаласы, оңтүстіктен қарағанда, 2008 жыл
File:Cusheon Lake in the early morning, Saltspring Island, British Columbia, Canada.jpg|Кушеон көлі, 2018 жыл
File:Cultus lake.JPG|[[Калтес (көл, Британдық Колумбия)|Калтес]] көлі, 2010 жыл
File:TakakkawFalls2 edit.jpg|Такакко Сарқырамалары, 2004 жыл
File:Okanagan.jpg|Оканаган, 2005 жыл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер==
* [http://www.gov.bc.ca Government of British Columbia website]
* [http://www.hellobc.com Туризм — Британдық Колумбия]
* {{Cite web |url=http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |title=BC Facts |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707193800/http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |archive-date=July 7, 2013 |access-date=July 10, 2013}}
* [https://web.archive.org/web/20150624003733/http://www.newsroom.gov.bc.ca/ Newsroom]
* [https://web.archive.org/web/20170326171338/http://www.bcstats.gov.bc.ca/Home.aspx BCStats &amp; Infoline Weekly Digest]
* {{Cite web |url=http://www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |title=Provincial Archives including online photo database |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20021013074240/http%3A//www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |archive-date=October 13, 2002 |access-date=May 15, 2019}}
* {{Cite web |url=http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |title=Vancouver Public Library; Historical Photographs of BC &amp; the Yukon |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324042144/http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |archive-date=March 24, 2009 |access-date=March 10, 2009}}
* {{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |title=BC Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library – searchable photo database |archive-url=https://archive.today/20121205230512/http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 5, 2008}}
* [http://maps.gov.bc.ca Британдық Колумбияның онлайн картасы]

{{Британдық Колумбия}}
{{Канада провинциялары мен территориялары}}
{{Канада тақырыптарда}}

[[Санат:Британдық Колумбия]]</text>
      <sha1>69nx20zd0niq8n2selv0z9lsr64i6go</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689820</id>
      <parentid>3689809</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:44:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Британдық Колумбия|Британдық Колумбия]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Британ Колумбиясы|Британ Колумбиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85105" sha1="s34183rswt9y05u5wlto24ffyulf219" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Канада}}
 |Қазақша атауы   = Британдық Колумбия
 |Шынайы атауы    = {{lang-en|British Columbia}}
 |Суреті          = British Columbia in Canada.svg
 |Сурет атауы     = Британдық Колумбия 
 |Елтаңба         = Coat of Arms of British Columbia.svg
 |Ту              = Flag of British Columbia.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Канада
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 00|lat_sec = 00 
  |lon_dir = W|lon_deg = 125|lon_min = 00|lon_sec = 00 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Канада провинциясы
 |Кіреді          = Батыс Канада
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = [[Ванкувер]]
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 20 шілде 1871
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Джон Хорган
  |Басшының түрі         = Премьер-министр
 |Басшысы2               = Джанет Остин
  |Басшының түрі2        = Лейтенант-губернатор
 |ЖІӨ                    = [[Канада доллары|CA]]$249.981 млрд
  |ЖІӨ жылы              = 2015
  |ЖІӨ бойынша орны              = 4
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 5,000,879&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=British%20Columbia&amp;DGUIDlist=2021A000259&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |title=Data table, Census Profile, 2021 Census of Population – British Columbia [Province] |date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2021
  |Пайызы                        = 13,1
  |Халық саны бойынша орны       = 3
  |Тығыздығы                     = 5.41
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Ағылшындар]] 26.39%&lt;br /&gt;[[Канадалықтар]] 19%&lt;br /&gt;[[Шотландтықтар]] 18.88%&lt;br /&gt;[[Ирландықтар]] 14.80%&lt;br /&gt;[[Немістер]] 13.23%
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 944,735 
  |Жер аумағының пайызы          = 9,5
  |Жер аумағы бойынша орны       = 5
 |Максималды биіктігі            = 4663
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC−8:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = CA-BC
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 236, 778, 250 және 604
 |Пошта индекстері               = BC
 |Интернет-үйшігі                = .bc.ca
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = www2.gov.bc.ca
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = British Columbia
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Британдық Колумбия''' ('''БК''') ({{lang-en|British Columbia}} ('''BC''') {{IPA|[ˌbrɪtiʃ kəˈlʌmbiə]}}) — [[Канада]]ның батысында, [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан [[Канада провинциялары мен территориялары|провинция]], [[1871 жыл]]ы конфедерацияның құрамына қосылған алтыншы провинция.

Британдық Колумбияның астанасы — [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы, көлемі бойынша Канаданың он бесінші [[Муниципалитет|муниципалдық ауданы]]. Ең ірі қаласы — [[Ванкувер]], көлемі жағынан Канаданың үшінші мегаполисі және [[Тынық мұхит]]ының солтүстік-батысындағы екінші. [[2016 жыл]]ғы мәлімет бойынша провинцияның халық саны 4,648,055 құрады (екі миллионға жуығы Үлкен Ванкуверде тұрады). Британдық Колумбия провинциясының премьер-министрі — [[Джон Хорган]].

Британдық Колумбияның экономикасы табиғи ресурстарға негізделген. Бұл трансқұрлықтық көлік және темір жол жолдарының соңғы нүктесі, осы жерде белсенді халықаралық тауар айналымды жүргізуге мүмкіндік беретін Тынық мұхитының ең ірі порттары орналасқан. Тек қана 5 %-дан аз жері ғана егістікке жарамды болса да, өзінің қолайлы климатының арқасында провинцияда дамыған ауыл шаруашылығы бар, әсіресе Фрейзерде және Окаган алқабында. Климат табиғат аясындағы демалыс пен туризмнің дамуына ықпал етеді, бірақ баяғыдан провинцияның экономикасының тірегі ағаш өңдеу мен пайдалы қазбаларды табу.

== Сөз төркіні ==
[[1858 жыл]]ы Британдық Колумбия колониясы британдық болғанда, провинцияның атауын [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] патшайым таңдаған болатын.&lt;ref&gt;Ged Martin, &quot;The Naming of British Columbia, &quot; ''Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies,'' Vol. 10, No. 3 (Autumn, 1978), pp. 257—263 [https://www.jstor.org/stable/4048132 in JSTOR]&lt;/ref&gt; Провинция атауы өзінің бастауын Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысынан алатын [[Колумбия өзені]]н бойлап орналасқан Колумбия ауданынан пайда болды. Британдық Колумбия деген атау [[Орегон келісімі]]не дейін ''Гудзон Шығанағы компаниясына'' тиесілі болды. Виктория патшайым ''Британдық Колумбия'' деген атауды [[1848 жыл]]ы орнатылған келісімнен кейін [[Орегон]] штатының құрамына қосылған [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы Колумбия округінен («Америкалық Колумбия» немесе «Оңтүстік Колумбия») ажырату үшін таңдады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akrigg |first=Helen B. |url=https://books.google.com/books?id=bXWRSgAACAAJ |title=British Columbia Chronicle, 1847–1871: Gold &amp; Colonists |last2=G.P.V. |publisher=Discovery Press |year=1977 |isbn=9780919624030 |edition=illustrated}}&lt;/ref&gt;

== География ==
[[Сурет:BC-relief.png|thumb|right|200px|Британдық Колумбияның [[география]]сы оның физикалық рельефінің алуан түрлілігімен және қарқындылығымен ерекшеленеді, ол отарлау кезеңінен бастап қоныстану мен өнеркәсіптің заңдылықтарын анықтады.]]
Британдық Колумбия [[Солтүстік|солтүстігінде]] [[Юкон (территория)|Юкон]]мен және [[Солтүстік-Батыс территориялары]]мен, [[Шығыс|шығысында]] [[Альберта]]мен, [[Оңтүстік|оңтүстігінде]] АҚШ-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Монтана]], [[Айдахо]] штаттарымен шектеседі. [[Батыс|Батысында]] провинция жері [[Аляска]] штатымен шектеседі және [[Тынық мұхит]]ының суын жағалайды. Провинцияның жер аумағы — 944,735 км² немесе 364,800 квадрат миль (Канада бойынша бесінші орын), Британдық Колумбияның жағалау сызығы 27,000 километрге (немесе 17,000 мильге) созылған, Британдық Колумбияның құрамында 6,000 жуық арал бар, олардың көбісін елсіз аралдар құрайды. Бұл Тынық мұхитымен шектесетін Канаданың жалғыз провинциясы. Провиинцияның 12,5 %-ын қорғалатын аумақтар алып жатыр.

Британдық Колумбияның астанасы - [[Ванкувер аралы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы.  Ванкувер аралының тек Кемпбелл өзенінен Викторияға дейінгі тар жолағы едәуір қоныстанған. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың қалған бөлігі қоңыржай белдеуінің тропикалық ормандарымен қапталған.

Провинцияның ең көп қаныстанған қаласы - Ванкувер қаласы, ол [[Фрейзер өзені]] мен [[Джорджия Бұғазы]]ның түйіскен жерінде, материктің оңтүстік-батысында (көбінесе Төменгі материк деп аталатын) аймақта орналасқан. Жер аумағы жағынан [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] ең үлкен қала. [[Вандехуф]] провинцияның географиялық орталығына жақын орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |title=Vanderhoof |publisher=Tourism BC |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709215521/http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |archive-date=July 9, 2011 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bcmap.png|alt=Outline map of British Columbia with significant cities and towns.|left|thumb|Британдық Колумбияның маңызды қалалары мен елді мекендері бар контурлық картасы.]]

Жағалау жоталары және Пассаждың ішкі кіреберістері Британдық Колумбияның кейбір әйгілі және керемет көріністерін қамтамасыз етеді, олар ашық аспан астындағы шытырман оқиғалар индустриясын және экотуризмді дамытады. Провинцияның 75%-ын биіктігі 1000 метрден (3300 футтан) асатын таулы аймақтар; 60%-ын орманды аймақтар алып жатыр, және тек 5%-ы егістікке жарамды жерлер.

Жағалау аудандарынан алыс орналасқан құрлық аймақтарын Тынық мұхиты жұмсақтатады. Жер бедері құрғақ ішкі ормандардан және жартылай құрғақ аңғарлардан Орталық және Оңтүстік аймақтарында орналасқан жоталар мен шатқалдардан, Солтүстік ішкі аймақтарындағы бореалды ормандар мен субарктикалық прериялардан тұрады. Солтүстіктегі де, оңтүстіктегі де биік таулы аймақтар субальпілік флорасы&lt;ref name=&quot;Subalpine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.for.gov.bc.ca/hfd/pubs/docs/Bro/bro55.pdf |title=The Ecology of the Engelmann Spruce – Subalpine Fir Zone |publisher=B.C. Ministry of Forests |access-date=January 17, 2019}}&lt;/ref&gt; және субальпілік климаты бар.

Верноннан АҚШ шекарасындағы Осоайосқа дейінгі Оканаган шарап аймағы - Канададағы бірнеше шарап және сидр өндіретін аймақтардың бірі. Британдық Колумбияның басқа шарап аймақтарына Ванкувер аралындағы Ковичан алқабы және Фрейзер алқабы жатады.

Оңтүстік ішкі Камлупс және Пентиктон қалаларында Канададағы ең жылы және ең ұзақ жазғы климаты бар. Солтүстік, әсіресе таулы аймақтар немесе провинцияның үштен екі бөлігінде адамдар көп қоныстанбаған және игерілмеген. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың басқа бөліктері тайга ормандарымен қапталған. Бірнеше оңтүстіктегі аңғарларда анда-санда қар жауатын, көп созылмайтын қыс бар. Солтүстіктегі аңғарларда суық климат бар. 

=== Климат ===
[[File:British Columbia Köppen.svg|thumb|Британдық Колумбиядағы Кёппен климат түрлері]]
[[File:Strait of Georgia.jpg|thumb|[[Ванкувер]]ден алыс емес орналасқан Джорджия бұғазы]]
Тынық мұхитының солтүстігін кесіп өтетін [[Куросио]] жылы ағысының ықпалынан провинцияның жағажай аймақтарында жылы, жаңбырлы теңіз климаты бар. Таулы жоталар ылғалды ауаны ұстап тұрғандықтан провинцияның ішкі аймақтарында құрғақ климат бар, кейбір жерлерде жылына 250 мм-нан кем жауын-шашын түседі. Провинцияның көп қоныстанған аймақтарындағы орташа жылдық температура — 10 °C жоғары, бұл Канаданың кез-келген басқа нүктесіне қарағанла жылы. [[Ванкувер аралы]]нда орналасқан Хендерсон көліне жыл сайын орташа есеппен 6,903 мм жауын-шашын жауады. Викториядағы орташа жылдық температура 11.2 °C (52.2 °F) құрайды, Канададағы ең жоғарғы температура.

Провинцияның ішкі және солтүстік аймақтарында қыс өте қатты болуы мүмкін. Мысалы, қаңтар айында [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]] қаласындағы орташа түнгі температура −13 °C құрайды. Британдық Колумбиядағы ең төмен температура Блю-Риверде тіркелді, температура бағамы −59 °C-қа дейін құлаған. Бұл Солтүстік Америкада тіркелген ең төмен температуралардың бірі. Оңтүстіктегі ішкі аңғарларда суықтың қысқа түрімен келетін қысқа қыс болады. Жағалауда қар көп жауады, және [[Сеңгір таулары]] шаңғышылар үшін қолайлы орынмен қамтамасыз етеді.

[[Тының мұхиты]]ның солтүстік бөлігіндегі төмен қысымның әсерінен жағалауда қыста көп жаңбыр жауады. Кей жағдайда (әрбір қыста емес) арктикалық ауа жағалау аймақтарына келген кезде көп қар жауатын, температура нөлден төмен түсетін кездер болады, бірақ бұл әдетте өте қысқа мерзімге созылады. Жаз мезгілінде оңтүстіктегі ішкі аңғарларда, мысалы, Осойоста шілдеде орташа максимум 32 °C-қа жетеді, кейде ыстық ауа-райы жағалауға немесе Шеткі Солтүстікке жылжиды.

Жаздағы құрғақшылық орман өрттерінің пайда болуына мүмкіндік жасайды, немесе найзағайдың немесе [[Антропикалық фактор]]дың кесірінен. Жазда жағалау аумақтары құрғақ және жұмсақ климатқа ие, бұған көбіне тұрақты антициклондық жоғары қысым әсер етеді. Шуақты жазға қарамастан провинцияның көп аудандары қыста қалың бұлт жамылғысымен және төмен тұманмен жамылған. Жылына шуақты сағаттар саны [[Кранбурк (Британдық Колумбия)|Кранбуркке]] жақын жерде 2300-ден [[Аляска]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Рупертте]] 1300-ге шуақты сағаттарға дейін азаюы мүмкін.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:60%; font-size:95%;&quot;
|+ Британдық Колумбияның таңдалған қалалары үшін орташа тәуліктік максималды және минималды температуралар&lt;ref name=&quot;Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |title=Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010 |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=December 19, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Муниципалитет
! colspan=2 | Қаңтар
! colspan=2 | Сәуір
! colspan=2 | Шілде
! colspan=2 | Қазан
|-
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
|- 
| [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Руперт]]
| 5.6 °C (42.1 °F)
| −0.8 °C (30.6 °F)
| 10.2 °C (50.4 °F)
| 2.5 °C (36.5 °F)
| 16.2 °C (61.2 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 11.1 °C (52.0 °F)
| 4.9 °C (40.8 °F)
|-
| [[Тофино]]
| 8.3 °C (46.9 °F)
| 2.3 °C (36.1 °F)
| 11.9 °C (53.4 °F)
| 4.0 °C (39.2 °F)
| 18.9 °C (66.0 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 13.6 °C (56.5 °F)
| 6.3 °C (43.3 °F)
|-
| [[Нанаймо]]
| 6.9 °C (44.4 °F)
| 0.1 °C (32.2 °F)
| 14.1 °C (57.4 °F)
| 3.9 °C (39.0 °F)
| 23.9 °C (75.0 °F)
| 12.3 °C (54.1 °F)
| 14.6 °C (58.3 °F)
| 5.2 °C (41.4 °F)
|-
| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]
| 7.6 °C (45.7 °F)
| 1.5 °C (34.7 °F)	
| 13.6 °C (56.5 °F)	
| 4.3 °C (39.7 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 11.3 °C (52.3 °F)	
| 14.2 °C (57.6 °F)	
| 5.7 °C (42.3 °F)
|-
| [[Ванкувер]]
| 6.9 °C (44.4 °F)	
| 1.4 °C (34.5 °F)	
| 13.2 °C (55.8 °F)	
| 5.6 °C (42.1 °F)	
| 22.2 °C (72.0 °F)	
| 13.7 °C (56.7 °F)	 
| 13.5 °C (56.3 °F)	
| 7.0 °C (44.6 °F)
|-
| [[Чиллиуак]]
| 6.1 °C (43.0 °F)	
| 0.4 °C (32.7 °F)	
| 15.8 °C (60.4 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| 25.0 °C (77.0 °F)	
| 12.5 °C (54.5 °F)	
| 15.3 °C (59.5 °F)	
| 6.4 °C (43.5 °F)
|-
| [[Пентиктон]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Камлупс]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	 
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Осоайос]]
| 2.0 °C (35.6 °F)	
| −3.8 °C (25.2 °F)	
| 18.1 °C (64.6 °F)	
| 3.6 °C (38.5 °F)	
| 31.5 °C (88.7 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 16.4 °C (61.5 °F)	
| 3.5 °C (38.3 °F)
|-
| [[Принстон (Британдық Колумбия)|Принстон]]
| −1.4 °C (29.5 °F)	
| −8.6 °C (16.5 °F)	
| 14.4 °C (57.9 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)	
| 26.3 °C (79.3 °F)	
| 9.5 °C (49.1 °F)	 
| 13.2 °C (55.8 °F)	 
| 0.3 °C (32.5 °F)
|-
| [[Кранбурк]]
| −1.9 °C (28.6 °F)	
| −10.2 °C (13.6 °F)	
| 12.9 °C (55.2 °F)	
| 0.3 °C (32.5 °F)	
| 26.2 °C (79.2 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| 11.7 °C (53.1 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)
|-
| [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]]
| −4.0 °C (24.8 °F)	
| −11.7 °C (10.9 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| −1.1 °C (30.0 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 9.1 °C (48.4 °F)	 
| 9.4 °C (48.9 °F)	
| −0.5 °C (31.1 °F)
|-
| [[Форт Нельсон (Британдық Колумбия)|Форт Нельсон]] 
| −16.1 °C (3.0 °F)	
| −24.6 °C (−12.3 °F)	
| 9.6 °C (49.3 °F)	
| −3.6 °C (25.5 °F)	
| 23.2 °C (73.8 °F)	
| 10.9 °C (51.6 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| −4.2 °C (24.4 °F)
|}

=== Саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар ===
[[File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|thumb|[[Робсон (тау)|Робсон]], [[Канадалық Сеңгір таулар]]]]
[[File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg|thumb|Оудерей тауы және О'Гара көлі]]

Провинцияда 14 саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар бар, олар қазіргі заманғы контекстте осы аймақтарды әр түрлі басқару мен құруды бейнелейді. 141 экологиялық қорықтар, 35 провинциялық теңіз саябақтар, 7 провинциялық мұра орындар, Канаданың 6 ұлттық тарихи ескерткіштер, 4 [[ұлттық парк]]тер және 3 ұлттық резервациялар бар. Провинцияның 12.5% (114,000 km2 немесе 44,000 шаршы миль) 800-ден астам әр түрлі аймақтарды қамтитын, 14 әр түрлі мақсаттың бірімен қорғалатын аймақ ретінде есептелінеді.

Британдық Колумбияда Канаданың жеті ұлттық паркі мен Ұлттық Парк Резвациялар бар:
* [[Глейшер Ұлттық Саябағы (Канада)|Глейшер Ұлттық Саябағы]]
* [[Галф Айлендс Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Гуаи Хаанас Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Кутеней Ұлттық Саябағы]]
* [[Маунт Ревелсток Ұлттық Саябағы]]
* [[Пасифик Рим Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Йохо Ұлттық Саябағы]]

Британдық Колумбияда Қоршаған Ортаны Қорғау астындағы BC Parks көптеген провинциялдық парктер бар. Британдық Колумбияның провинциялық парктер жүйесі көлемі жағынан Канададағы екінші парктер жүйесі болып табылады.

Британдық Колумбиядағы тағы бір парктер деңгейі — бұл провинцияның аймақтық округтерінің қолдауындағы және басқаруындағы аймақтық парктер. Ормандар Министрлігі ормандағы демалыс орындарын басқарады. 

Осы аудандардан басқа, 47,000 шаршы шақырым (18,000 шаршы миль) [[Егіндік жер|егістікке жарамды жерлер]] Егіншаруашылғына Арналған Жерлер Қорығының қорғауында.

=== Фауна ===
[[File:Awesome Takakkaw Falls IMG 4771.JPG|thumb|Йохо Ұлттық Саябағы]]
Провинцияның көп бөлігі игерілмеген, сондықтан Америка Құрама Штаттарының аумағының көп бөлігінде саны сиреп қалған сүтқоректілер Британдық Колумбия аумағында әлі гүлденіп жатыр. Жануарлардың әр түрлі түрлерін, соның ішінде әр түрлі құстарды тамашалау баяғыдан танымал болды. Бұл жерде аюлар ([[Сұр аю|гриззли]], [[Барибал|қара аю]], соның ішінде Кермод аюы немесе елес аю) осы жерде тіршілік етеді, сондай-ақ [[бұғылар]], [[вапити]], [[бұлан]]дар, [[Солтүстік бұғысы|солтүстік бұғылары]], [[сабау қой]]лар, тауешкілер, [[суыр]]лар, [[құндыздар]], [[ондатр]]лар, [[Шалғын қасқыры|шалғын қасқырлары]], [[қасқыр]]лар, [[сусарлар тұқымдасы]] (мысалы [[құну]]лар, борсықтар), [[пума]]лар, бүркіттер, [[Балықшы тұйғын|тұйғындар]], [[құтандар]], Канада қаздары, [[аққулар]], [[маймаққаздар]], [[ақтұйғын]]дар, [[жапалақтәрізділер]], қарғалар, арлекин үйректері, және де үйректердің көптеген түрлері. Кішкентай құстардың да көптеген түрлері бар. Муррелдар Хайда-Гуай жағалауындағы кішкентай аралдардың ішіндегі Фредерик аралынан танымал.&lt;ref&gt;Attenborough, D.1998. ''The Life of Birds''. BBC publication. {{ISBN|0563-38792-0}}&lt;/ref&gt;

Балықтардың көптеген сау популяциялары бар, [[албырттар]]ды да қосқанда, сондай-ақ албырттардың бірнеше түрлері, [[бақтақ]] балықтары. Албырт пен бақтақтан басқа, Британдық Колумбияның тәжірбиелі балықшылары [[палтус]], [[құбылмалы бахтах]], [[бекірелер]]ді аулайды. Жағалауда әдетте, [[Ескекаяқтылар|итбалықтар]] және Канада кәмшаттар. Теңіз жағалауларында тұратын [[киттәрізділер]]ге [[Косатка (сүтқоректі)|косаткаларды]], [[өркешті кит]]терді, [[сұр кит]]терді, тынықмұхиттық ақ-бауырлы дельфиндерді жатқызуға болады.

Британдық Колумбиядағы жойылып кету қаупі бар кейбір түрлер: Ванкувер Аралының суырлары, дақты үкі, [[Америкалық ақ түсті бірқазан]] және борсықтар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Организм түрі
! Британдық Колумбияның Қызыл Кітабына енген түрлері
! Британдық Колумбиядағы түрлерінің жалпы саны
|-
| Тұщы су балықтары
| 24
| 80
|-
| Қосмекенділер
| 5
| 19
|-
| Бауырымен жорғалаушылар
| 6
| 16
|-
| Құстар
| 34
| 465
|-
| Құрлықтағы сүтқоректілер
| Жаңа деректерді қажет етеді
| Жаңа деректерді қажет етеді
|-
| Теңіз сүтқоректілері
| 3
| 29
|-
| Өсімдіктер
| 257
| 2333
|-
| Көбелектер
| 19
| 187
|-
| Инеліктер
| 9
| 87
|}
&lt;ref&gt;BC Ministry of Sustainable Resource Management, Conservation Data Centre&lt;/ref&gt;

=== Ормандар ===
Ақ шырша немесе [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]] және олардың будандары Британдық Колумбияның 14 биогеоклиматтық аймағының 12-сінде кездеседі (1994). Британдық Колумбияның ормандарында кездесетін ағаштардың жалпы түрлері мыналардан тұрады: [[:en:Thuja plicata|Бүрлі Туя]], [[:en:Cupressus nootkatensis|Кипарис нуткандық]], [[:en:Juniperus scopulorum|Таулы шырша]], [[:en:Pinus contorta|Бүктелген қарағай]], [[:en:Pinus ponderosa|Сары қарағай]], [[:en:Pinus albicaulis|Ақ сабақты қарағай]], [[:en:Pinus flexilis|Жұмсақ қарағай]], [[:en:Western white pine|Батыстық ақ қарағай]], [[:en:Larix occidentalis|Батыстық балқарағай]], [[:en:Larix laricina|Америкалық балқарағай]], [[:en:Larix lyallii|Лайэл балқарағайы]], [[:en:Picea glauca|Ақ шырша]], [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]], [[:en:Picea sitchensis|Ситхин шыршасы]], [[:en:Picea mariana|Қара шырша]], [[:en:Abies grandis|Abies grandis]], [[:en:Abies amabilis|Abies amabilis]], [[:en:Abies lasiocarpa|Abies lasiocarpa]], [[:en:Abies lasiocarpa|Батыстық Тсуга]], [[:en:Tsuga mertensiana|Таулық Тсуга]], [[:en:Pseudotsuga menziesii var. menziesii|Жағалаулық Тсуга тәрізді]], [[:en:Taxus brevifolia|Taxus brevifolia]], 
[[:en:Cornus nuttallii|Cornus nuttallii]], [[:en:Acer macrophyllum|Үлкен жапырақты үйеңкі]], [[:en:Acer glabrum|Жалаңаш үйеңкі]], [[:en:Acer circinatum|Жүзімді үйеңкі]], [[:en:Arbutus menziesii|Arbutus menziesii]], [[:en:Crataegus douglasii|Crataegus douglasii]], [[:en:Rhamnus purshiana|Каскара]], [[:en:Quercus garryana|Quercus garryana]], [[:en:Malus fusca|Тынықмұхиттық алма ағашы]], [[:en:Prunus virginiana|Виргиниялық мойыл]], [[:en:Prunus pensylvanica|Пенсильвандық мойыл]], [[:en:Prunus emarginata|Ашты мойыл]], [[:en:Alnus rubra|Қызыл қандыағаш]], [[:en:Alnus incana|Сұр қандыағаш]], [[:en:Betula papyrifera|Қағаз қайың]], [[:en:Betula occidentalis|Сулы қайың]], [[:en:Populus trichocarpa|Populus trichocarpa]], [[:en:Populus balsamifera|Populus balsamifera]], [[:en:Populus tremuloides|Populus tremuloides]].

== Демография ==
[[Сурет:Canada British Columbia Density 2016.png|thumb|right|Британдық Колумбияның халық тығыздығы]]

=== Халық саны ===
2021 жылға қарай 5.1&amp;nbsp;миллион тұрғыны бар Британдық Колумбия [[Онтарио]] мен [[Квебек]]тен кейінгі ең көп қоныстанған үшінші [[Канада]] [[Канада провинциялары мен территориялары|провинциясы]] болып табылады.
{{Graph:Chart
 | width = 300
 | height= 200
 | type = line
 | interpolate = basis
 | xType = date
 | xAxisAngle = -40
 | yAxisTitle = Халық саны
 | yGrid = yes
 | linewidth = 2
 | x = 1851, 1861, 1871, 1881, 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1975, 1981, 1986, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016
 | y = 55000, 51524, 36247, 49459, 98173, 178657, 392480, 524582, 694263, 817861, 1165210, 1398464, 1629082, 1873674, 2184620, 2466610, 2744467, 2883370, 3282061, 3724500, 3907738, 4113487, 4400057, 4648055
 | colors = #f47f28
}}
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |title=Statistics Canada&amp;nbsp;– Population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519055145/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |archive-date=May 19, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |title=Canada's population |publisher=Statistics Canada |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104230200/http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |archive-date=November 4, 2008 |access-date=September 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлты ===
Британдық Колумбия Канададағы ең алуан түрлі провинция. Ең көп тараған нәсілдер бестігіне [[Еуропалық нәсіл|Еуропоидтар]] (64%), Шығыс Азиялықтар (15%), Оңтүстік Азиялықтар (8%), Аборигендер (6%), Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар (4%) кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;SearchText=British+Columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1&amp;type=0| title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] and Canada [Country] | publisher=Statistics Canada | accessdate=May 20, 2020}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британдық Колумбиядағы ең ірі этникалық топтар (2016 жылғы санақ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |date=February 8, 2017 |access-date=November 25, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Ұлт
!Саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшындар]]
|1,203,540
|26.39%
|-
|2
|[[Канадалықтар]]
|866,530
|19%
|-
|3
|[[Шотландтықтар]]
|860,775
|18.88%
|-
|4
|[[Ирландықтар]]
|675,135
|14.80%
|-
|5
|[[Немістер]]
|603,265
|13.23%
|-
|6
|[[Қытайлар]]
|540,155
|11.84%
|-
|7
|[[Француздар]]
|388,815
|8.53%
|-
|8
|[[Үнділер]]
|309,315
|6.78%
|-
|9
|[[Украиндар]]
|229,205
|5.03%
|-
|10
|Канаданың жергілікті халқы ([[Үндістер]])
|220,245
|4.83%
|-
|}

=== Діні ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ style=&quot;vertical-align: text-top;&quot; | Британдық Колумбиядағы діни топтар (1991, 2001 &amp; 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=Religion&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;amp;TABID=1 |title=NHS Profile, British Columbia, 2011 |date=May 8, 2013 |publisher=Statistics Canada |access-date=March 27, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/tables/provs/bcmajor.cfm |title=Major religious denominations |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/prprofile/prprofile.cfm?G=59 |title=Profile of British Columbia |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
! ||% (1991)||% (2001)||% (2011)||Саны (2011)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Христиандық|Христиандар]] || 64.5% || 55.7%||44.6%|| 1,930,415
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Дінсіздер || 30.0% || 35.1% ||44.1% || 1,908,285
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Сикхалар|Сикхтар]] ||2.3%|| 3.5% ||4.7%||201,110
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Буддизм|Буддистар]] ||1.1%|| 2.2%||2.1%||90,620
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Ислам|Мұсылмандар]] ||0.8%|| 1.5%||1.8%||79,310
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Индуизм|Индустар]] || 0.6%|| 0.8%||1.1%||45,795
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Яһудилік|Иудейлер]] || 0.5% || 0.5%||0.5%||23,130
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Басқа діндегілер|| || ||0.8%||35,500
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Аборигендік діндер || || ||0.2%|| 10,295
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Жалпы саны''' ||100% ||100%||100%|| 4,324,455
|-
|}

2011 жылғы санақ бойынша ұстанушылар саны бойынша ең үлкен конфессиялар — [[Христиандық|Христиандар]] 1,930,415 (44.6%); Дінсіздер (атеистар, агностиктер және тағы басқалары) 1,908,285 (44.1%); [[Сикхалар|Сикхтар]] 201,110 (4.7%); [[Буддизм|Буддистар]] 90,620 (2.1%); [[Ислам|Мұсылмандар]] 79,310 (1.8%); және [[Индуизм|Индустар]] 45,795 (1.1%).

=== Тілі ===
2016 жылғы санақ бойынша есептелген 4,648,055 халықтың ішінен, 4,598,415 адам тіл туралы бөлімін толтырған. Олардың ішінен 4,494,995 адам [[ана тілі]] туралы сұраққа нақты жауап берді. Ең көп айтылған тілдер:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британдық Колумбияда ең көп таралған ана тілдер (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Language&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |access-date=March 29, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Тіл
!Халық саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
|3,170,110
|70.52%
|-
|2
|[[Панджаби]]
|198,805
|4.42%
|-
|3
|[[Кантондық]]
|193,530
|4.31%
|-
|4
|[[Мандариндік Қытай тілі|Мандарин]]
|186,325
|4.15%
|-
|5
|[[Тагаль тілі|Тагаль]]
|78,770
|1.75%
|-
|6
|[[Неміс тілі|Неміс]]
|66,885
|1.49%
|-
|7
|[[Француз тілі|Француз]]
|55,325
|1.23%
|-
|8
|[[Корей тілі|Корей]]
|52,160
|1.17%
|-
|9
|[[Испан тілі|Испан]]
|47,010
|1.05%
|-
|10
|[[Парсы тілі|Парсы]]
|43,470
|0.97%
|-
|}

== Қалалар ==
[[Сурет:Bcmap.png|thumb|Британдық Колумбияның танымал қалалары көрсетілген карта.]]
&lt;/onlyinclude&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot; | Атауы
!scope=&quot;col&quot; | Ресми атауы&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Округ&lt;ref name=BCmunis&gt;{{cite web|url=http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |title=British Columbia Regional Districts, Municipalities, Corporate Name, Date of Incorporation and Postal Address |publisher=British Columbia Ministry of Communities, Sport and Cultural Development |type=[[Microsoft Excel|XLS]] |accessdate=December 8, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713004716/http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |archivedate=July 13, 2014 }}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Құрылған күні&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2016)&lt;ref name=2016StatCanBC&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&amp;T=302&amp;SR=1&amp;S=86&amp;O=A&amp;RPP=9999&amp;PR=59&amp;CMA=0#tPopDwell | title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2016 and 2011 censuses (British Columbia) | publisher=[[Statistics Canada]] | date=February 20, 2019 | accessdate=October 17, 2019}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2011)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; &quot;| Айырмашылығы (%)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Аумағы (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық тығыздығы&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
|-&lt;onlyinclude&gt;
|scope=&quot;row&quot; | [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] || Абботсфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Abbotsford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley Regional District'' ||align=center| 12 желтоқсан, 1995 ||align=center| {{nts|141397}} ||align=center| {{nts|133497}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|375.55}} ||align=center| {{nts|376.5}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Армстронг (Британдық Колумбия)|Армстронг]] || Армстронг қаласы&lt;br /&gt;''(City of Armstrong)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of North Okanagan'' ||align=center| 31 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|5114}} ||align=center| {{nts|4830}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|5.22}} ||align=center| {{nts|979.8}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Бернаби]] || Бернаби қаласы&lt;br /&gt;''(City of Burnaby)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver Regional District'' ||align=center| 22 қыркүйек, 1892 ||align=center| {{nts|232755}} ||align=center| {{nts|223218}} ||align=center| {{nts|4.3}} ||align=center| {{nts|90.61}} ||align=center| {{nts|2568.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кэмпбелл-Ривер]] || Кэмпбелл-Ривер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Campbell River)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Strathcona Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1947 ||align=center| {{nts|32588}} ||align=center| {{nts|31186}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|144.36}} ||align=center| {{nts|225.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Каслгар]] || Каслгар қаласы&lt;br /&gt;''(City of Castlegar)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of Central Kootenay'' ||align=center| 1 қаңтар, 1974 ||align=center| {{nts|8039}} ||align=center| {{nts|7816}} ||align=center| {{nts|2.9}} ||align=center| {{nts|19.67}} ||align=center| {{nts|408.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Чиллиуак]] || Чилливак қаласы&lt;br /&gt;''(City of Chilliwack)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley'' ||align=center| 26 сәуір, 1873 ||align=center| {{nts|83788}} ||align=center| {{nts|77936}} ||align=center| {{nts|7.5}} ||align=center| {{nts|261.65}} ||align=center| {{nts|320.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Колвуд]] || Колвуд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Colwood)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Capital Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1985 ||align=center| {{nts|16859}} ||align=center| {{nts|16093}} ||align=center| {{nts|4.8}} ||align=center| {{nts|17.67}} ||align=center| {{nts|954.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кокуитлам]] || Кокуитлам қаласы&lt;br /&gt;''(City of Coquitlam)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 шілде, 1891 ||align=center| {{nts|139284}} ||align=center| {{nts|126,804}} ||align=center| {{nts|9.8}} ||align=center| {{nts|122.30}} ||align=center| {{nts|1138.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кортни (Британдық Колумбия)|Кортни]] || Кортни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Courtenay)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Comox Valley Regional District'' ||align=center| 1 қаңтар, 1915 ||align=center| {{nts|25599}} ||align=center| {{nts|24216}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|29.38}} ||align=center| {{nts|789.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кранбрук]] || Кранбрук қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Cranbrook)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of East Kootenay'' ||align=center| 1 қараша, 1905 ||align=center| {{nts|20047}} ||align=center| {{nts|19319}} ||align=center| {{nts|3.8}} ||align=center| {{nts|32.00}} ||align=center| {{nts|626.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Досон-Крик]] || Досон-Крик қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Dawson Creek)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Peace River Regional District'' ||align=center| 26 мамыр, 1936 ||align=center| {{nts|12178}} ||align=center| {{nts|11583}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|24.37}} ||align=center| {{nts|499.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Делта (Британдық Колумбия)|Делта]] || Делта қаласы&lt;br /&gt;''(City of Delta)'' &lt;includeonly&gt;||Қала&lt;/includeonly&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| {{sort|2017-09-22|22 қыркүйек, 2017}}&lt;ref name=Delta&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0362_2017 | title=Order in Council No. 362 | publisher=Province of British Columbia | date=22 қыркүйек, 2017 | accessdate=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|102238}} ||align=center| {{nts|99863}} ||align=center| {{nts|2.4}} ||align=center| {{nts|180.20}} ||align=center| {{nts|567.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Данкан (Британдық Колумбия)|Данкан]] || Данкан қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Duncan)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cowichan Valley Regional District'' ||align=center| 4 наурыз, 1912 ||align=center| {{nts|4944}} ||align=center| {{nts|4932}} ||align=center| {{nts|0.2}} ||align=center| {{nts|2.07}} ||align=center| {{nts|2387.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Эндерби (Британдық Колумбия)|Эндерби]] || Эндерби қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Enderby)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 1 наурыз, 1905 ||align=center| {{nts|2964}} ||align=center| {{nts|2932}} ||align=center| {{nts|1.1}} ||align=center| {{nts|4.26}} ||align=center| {{nts|695.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ферни (Британдық Колумбия)|Ферни]] || Ферни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Fernie)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 28 шілде, 1904 ||align=center| {{nts|5249}} ||align=center| {{nts|4448}} ||align=center| {{nts|18.0}} ||align=center| {{nts|13.50}} ||align=center| {{nts|388.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Форт-Сент-Джон]] || Форт-Сент-Джон қаласы&lt;br /&gt;''(City of Fort St. John)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Peace River'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1947 ||align=center| {{nts|20155}} ||align=center| {{nts|18609}} ||align=center| {{nts|8.3}} ||align=center| {{nts|26.27}} ||align=center| {{nts|767.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гранд-Форкс (Британдық Колумбия)|Гранд-Форкс]] || Гранд-Форкс қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Grand Forks)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kootenay Boundary'' ||align=center| 15 сәуір, 1897 ||align=center| {{nts|4049}} ||align=center| {{nts|3985}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|10.43}} ||align=center| {{nts|388.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гринвуд (Британдық Колумбия)|Гринвуд]] || Гринвуд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Greenwood)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 12 шілде, 1897 ||align=center| {{nts|665}} ||align=center| {{nts|708}} ||align=center| {{nts|-6.1}} ||align=center| {{nts|2.42}} ||align=center| {{nts|274.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Камлупс]] || Камлупс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kamloops)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola Regional District'' ||align=center| 17 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|90280}} ||align=center| {{nts|85678}} ||align=center| {{nts|5.4}} ||align=center| {{nts|299.25}} ||align=center| {{nts|301.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Келоуна]] || Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Central Okanagan'' ||align=center| 4 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|127380}} ||align=center| {{nts|117312}} ||align=center| {{nts|8.6}} ||align=center| {{nts|211.85}} ||align=center| {{nts|601.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кимберли (Британдық Колумбия)|Кимберли]] || Кимберли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kimberley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 29 наурыз, 1944 ||align=center| {{nts|7425}} ||align=center| {{nts|6652}} ||align=center| {{nts|11.6}} ||align=center| {{nts|60.62}} ||align=center| {{nts|122.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лангфорд]] || Лангфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 8 желтоқсан, 1992 ||align=center| {{nts|35342}} ||align=center| {{nts|29228}} ||align=center| {{nts|20.9}} ||align=center| {{nts|39.94}} ||align=center| {{nts|885.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лэнгли (Британдық Колумбия, қала)|Лэнгли]] || Лэнгли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 наурыз, 1955 ||align=center| {{nts|25888}} ||align=center| {{nts|25081}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|10.22}} ||align=center| {{nts|2533.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мэйпл-Ридж (Британдық Колумбия)|Мэйпл-Ридж]] || Мэйпл-Ридж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Maple Ridge)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 12 қыркүйек, 2014&lt;ref name=cityincorporation&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0513_2014 | title=Order of the Lieutenant Governor in Council: Order in Council No. 513 | publisher=Province of British Columbia | type=[[PDF]] | date=September 9, 2014 | accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|82256}} ||align=center| {{nts|76052}} ||align=center| {{nts|8.2}} ||align=center| {{nts|266.78}} ||align=center| {{nts|308.3}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мерритт]] || Мерритт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Merritt)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola'' ||align=center| 1 сәуір, 1911 ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|7113}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|26.07}} ||align=center| {{nts|273.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нанаймо]] || Нанаймо қаласы&lt;br /&gt;''(City of Nanaimo)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Nanaimo'' ||align=center| 24 желтоқсан, 1874 ||align=center| {{nts|90504}} ||align=center| {{nts|83810}} ||align=center| {{nts|8.0}} ||align=center| {{nts|90.76}} ||align=center| {{nts|997.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нельсон (Британдық Колумбия)|Нельсон]] || Нельсон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Nelson)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Kootenay'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|10572}} ||align=center| {{nts|10230}} ||align=center| {{nts|3.3}} ||align=center| {{nts|11.95}} ||align=center| {{nts|884.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нью-Уэстминстер]] || Нью-Уэстминстер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of New Westminster)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 16 шілде, 1860 ||align=center| {{nts|70996}} ||align=center| {{nts|65976}} ||align=center| {{nts|7.6}} ||align=center| {{nts|15.63}} ||align=center| {{nts|4543.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] || Норт Ванкувер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of North Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 тамыз, 1891 ||align=center| {{nts|52898}} ||align=center| {{nts|48196}} ||align=center| {{nts|1.8}} ||align=center| {{nts|11.85}} ||align=center| {{nts|4465.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Парксвилл (Британдық Колумбия)|Парксвилл]] || Парксвилл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Parksville)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Nanaimo'' ||align=center| 19 маусым, 1945 ||align=center| {{nts|12514}} ||align=center| {{nts|11977}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|14.56}} ||align=center| {{nts|859.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пентиктон]] || Пентиктон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Penticton)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Okanagan-Similkameen'' ||align=center| 1 қаңтар, 1909 ||align=center| {{nts|33761}} ||align=center| {{nts|32877}} ||align=center| {{nts|2.7}} ||align=center| {{nts|42.10}} ||align=center| {{nts|801.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Питт-Медоус]] || Питт-Медоус қаласы&lt;br /&gt;''(City of Pitt Meadows)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 сәуір, 1914 ||align=center| {{nts|18573}} ||align=center| {{nts|17736}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|86.51}} ||align=center| {{nts|214.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Алберни]] || Порт-Алберни қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Alberni)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Alberni-Clayoquot'' ||align=center| 28 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|17678}} ||align=center| {{nts|17743}} ||align=center| {{nts|-0.4}} ||align=center| {{nts|19.76}} ||align=center| {{nts|894.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Кокитлем]] || Порт-Кокитлем қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Port Coquitlam)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 7 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|58612}} ||align=center| {{nts|55958}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|29.17}} ||align=center| {{nts|2009.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Муди]] || Порт-Муди қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Moody)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 11 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|33551}} ||align=center| {{nts|33011}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|25.89}} ||align=center| {{nts|1295.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пауэлл-Ривер]] || Пауэлл-Ривер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Powell River)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Powell River Regional District'' ||align=center| 15 қазан, 1955 ||align=center| {{nts|13157}} ||align=center| {{nts|13165}} ||align=center| {{nts|-0.1}} ||align=center| {{nts|28.91}} ||align=center| {{nts|455.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Джордж (Британдық Колумбия)|Принс-Джордж]] || Принс-Джордж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince George)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Fraser-Fort George'' ||align=center| 6 наурыз, 1915 ||align=center| {{nts|74003}} ||align=center| {{nts|71974}} ||align=center| {{nts|2.8}} ||align=center| {{nts|318.26}} ||align=center| {{nts|232.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Руперт (Британдық Колумбия)|Принс-Руперт]] || Принс-Руперт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince Rupert)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Coast Regional District'' ||align=center| 10 наурыз, 1910 ||align=center| {{nts|12220}} ||align=center| {{nts|12508}} ||align=center| {{nts|-2.3}} ||align=center| {{nts|66.28}} ||align=center| {{nts|184.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кунэл]] || Кунэл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Quesnel)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo Regional District'' ||align=center| 21 наурыз, 1928 ||align=center| {{nts|9879}} ||align=center| {{nts|10007}} ||align=center| {{nts|-1.3}} ||align=center| {{nts|35.39}} ||align=center| {{nts|279.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ривелстоук]] || Ривелстоук қаласы&lt;br /&gt;''(City of Revelstoke)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap Regional District'' ||align=center| 1 наурыз, 1899 ||align=center| {{nts|7547}} ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|41.13}} ||align=center| {{nts|183.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ричмонд (Британдық Колумбия)|Ричмонд]] || Ричмонд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Richmond)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|198309}} ||align=center| {{nts|190473}} ||align=center| {{nts|4.1}} ||align=center| {{nts|129.27}} ||align=center| {{nts|1534.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Россленд]] || Россленд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Rossland)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|3729}} ||align=center| {{nts|3556}} ||align=center| {{nts|4.9}} ||align=center| {{nts|59.79}} ||align=center| {{nts|62.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Салмон-Арм]] || Салмон-Арм қаласы&lt;br /&gt;''(City of Salmon Arm)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap'' ||align=center| 15 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|17706}} ||align=center| {{nts|17464}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|155.28}} ||align=center| {{nts|114.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Суррей (Британдық Колумбия)|Суррей]] || Суррей қаласы&lt;br /&gt;''(City of Surrey)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|517887}} ||align=center| {{nts|468251}} ||align=center| {{nts|10.6}} ||align=center| {{nts|316.41}} ||align=center| {{nts|1636.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Террейс]] || Террейс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Terrace)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kitimat-Stikine'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1927 ||align=center| {{nts|11643}} ||align=center| {{nts|11486}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|57.36}} ||align=center| {{nts|203.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Трэйл (Британдық Колумбия)|Трэйл]] || Трэйл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Trail)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 14 маусым, 1901 ||align=center| {{nts|7709}} ||align=center| {{nts|7681}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|34.93}} ||align=center| {{nts|220.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ванкувер]] || Ванкувер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 6 сәуір, 1886 ||align=center| {{nts|631486}} ||align=center| {{nts|603502}} ||align=center| {{nts|4.6}} ||align=center| {{nts|114.97}} ||align=center| {{nts|5492.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Вернон (Британдық Колумбия)|Вернон]] || Вернон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Vernon)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 30 желтоқсан, 1892 ||align=center| {{nts|40116}} ||align=center| {{nts|38180}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|96.05}} ||align=center| {{nts|417.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] || Виктория қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Victoria)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 2 тамыз, 1862 ||align=center| {{nts|85792}} ||align=center| {{nts|80017}} ||align=center| {{nts|7.2}} ||align=center| {{nts|19.47}} ||align=center| {{nts|4305.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уест-Келоуна]] || Уест-Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of West Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Okanagan'' ||align=center| 26 маусым, 2015&lt;ref name=WestKelowna&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0357_2015/search/CIVIX_DOCUMENT_ROOT_STEM:(West%20Kelowna)%20AND%20CIVIX_DOCUMENT_ANCESTORS:1990219485?1#hit1 | title=Order in Council No. 357 | publisher=Province of British Columbia | date=June 26, 2015 | accessdate=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|32655}} ||align=center| {{nts|30902}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|123.53}} ||align=center| {{nts|264.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уайт-Рок (Британдық Колумбия)|Уайт-Рок]] || Уайт-Рок қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of White Rock)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 сәуір, 1957 ||align=center| {{nts|19952}} ||align=center| {{nts|19339}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|5.12}} ||align=center| {{nts|3893.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уильямс-Лейк]] || Уильямс-Лейк қаласы&lt;br /&gt;''(City of Williams Lake)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo'' ||align=center| 15 наурыз, 1929 ||align=center| {{nts|10753}} ||align=center| {{nts|10832}} ||align=center| {{nts|-0.7}} ||align=center| {{nts|33.13}} ||align=center| {{nts|324.6}} 
|-&lt;/onlyinclude&gt; class=&quot;sortbottom&quot; align=&quot;center&quot;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| Барлық қалалар
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3327824}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3133081}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4.5}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4263.15}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|1081.81}}
|-
|}

== Экономика ==
[[Сурет:Canada Place with Downtown Vancouver, British Columbia, Canada Masson.jpg|thumb|[[Ванкувер]]дің орталығындағы Canada Place]]
[[Сурет:Vancouver downtown.jpg|thumb|right|[[Ванкувер]]дің орталығы, 2007 жыл.]]
Британдық Колумбияның экономикасы алуан түрлі, қызмет өндіретін салалар провинцияның [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің көп бөлігін құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fin.gov.bc.ca/tbs/F&amp;Ereview14.pdf |title=2014 British Columbia Financial and Economic Review, 74th Edition April 2013 – March 2014 |date=July 2014 |publisher=BC Ministry of Finance |access-date=March 11, 2016}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия екі трансқұрлықты темір жолдың соңғы аялдамасы және 27 ірі теңіз жүктері мен жолаушылар терминалдары орналасқан жер. Провинцияның үлкен 944,735 шаршы шақырымдық (364,764 шаршы мильдік) жерінің тек 5%-нан азы ғана [[Егіндік жер|егістікке жарамды]] болғанына қарамастан, провинция егін шаруашылығына бай (әсіресе Фрейзер және Оканаган алқаптары), өйткені жағалауға жақын жерлердің ауа-райы жұмсақ және кейбір оңтүстік алқаптары қорғалған. Провинцияның климаты провинцияда ашық аспан астындағы демалыстар мен [[туризм]]нің дамуына мүмкіндік береді, бірақ экономикалық тірегі ұзақ уақыттан бері пайдалы қазбалаларды табу, орман шаруашылығы, егін шаруашылығы тау-кен өндірісі болды. Ванкувер провинцияның ең ірі қаласы, табиғи ресурстарды табумен айналысатын көптеген батыстың компанияларына штаб-пәтер ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ мықты тұрғын үй нарығынан және орташа республикалық деңгейден асатын жан басына шаққанда табыс көлемінен пайда көруде. Британдық Колумбияның жағалауларында және провинциянығ оңтүстік-ішкі бөліктерінде ауа-райы жұмсақ болғанымен, Канаданың қалған бөліктеріндегідей, құрлықтың көп бөлігінде суық климат. Провинцияның солтүстік бөлігі субарктикалық климатқа ие, сондықтан ол жерлер де өте суық қыс болады. Ванкувердің климаты қазіргі таңда канадалық ірі қалалардың ішіндегі ең жұмсақ қысқы климат болып табылады, мұнда қаңтардың түнгі температурасы орташа қату температурасынан жоғары болады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=889&amp;lang=e&amp;StationName=Vancouver&amp;SearchType=Contains&amp;stnNameSubmit=go&amp;dCode=1 |title=Canadian climate normals 1981–2010 Vancouver International Airport |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=October 3, 2015}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбия тарихи орман өнеркәсібіне негізделген, сонымен бірге тау-кен өндірісінде құбылмалы маңыздылыққа ие ресурстарға негізделген экономика болған.  Ресурстар саласындағы жұмыспен қамту пайыздық көрсеткіші бойынша тұрақты түрде төмендеді, ал жаңа жұмыс орындары көбінесе құрылыс және бөлшек сауда / қызмет көрсету салаларында пайда болып жатыр. Қазір ол қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының ең жоғары пайызына ие, 72% құрайды (егер салыстыратын болсақ, Батыс Канадада 60%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |title=Economic output in the West |website=State of the West 2010 |publisher=Canada West Foundation |pages=103–109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812195015/http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |archive-date=August 12, 2011 |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; Бұл саланың көп бөлігі қаржыға, сақтандыруға, жылжымайтын мүлікке және корпоративті басқаруға келеді; дегенмен мегаполистардан тыс көптеген аймақтар әлі де ресурстарды табуға тәуелді. Өзінің Солтүстік Голливуд деген атауымен танымал Ванкувер аймағы киноиндустриясы, Солтүстік Америкадағы көлемі жағынан [[Лос-Анджелес]] пен [[Нью-Йорк]]тан кейінгі үшінші  көркем фильмдер өндіретін орын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |title=Film and TV |year=2005 |publisher=Vancouver Economic Development |archive-url=https://web.archive.org/web/20070101014505/http://vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |archive-date=January 1, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбияның экономикалық тарихы [[Экономикалық Цикл|драмалық көтерілістер мен құлдырау]] туралы ертегілермен толы болды, және бұл серпіліс пен құлдырау көрінісі провинцияның саясатына, мәдениеті мен іскерлік климатына әсер етті. Шикізат бағасының өзгеруі пайдалы қазбалаларды табу өндірісіне байланысты болған экономикалық қызметке қатты әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |title=Hard on Health of Mining Communities |date=September 2006 |publisher=University of British Columbia |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415163741/http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |archive-date=April 15, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Британдық Колумбия 282 миллиард Канадалық Доллар ЖІӨ-мен және 57,335 жан басына шаққанда ЖІӨ-мен Канада провинцияларының ішінде ЖІӨ көлемі бойынша төртінші орынды алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=3610022201 |title=Add/Remove data – Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual |publisher=Statistics Canada |date=May 30, 2018 |website=www150.statcan.gc.ca |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/data/statistics/people-population-community/population/population-estimates |title=Population Estimates – Province of British Columbia |work= Ministry of Citizens Services |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt; 2019-20 жылдары Британдық Колумбияның қарызы ЖІӨ-ға қатынасы 15.0% дейін өседі, және 2021-22 жылдары 16.1% дейін өседі деп күтілуде..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lovely |first=Warren |last2=Maltais |first2=Catherine |date=February 19, 2019 |title=British Columbia 2019 Budget |url=https://www.nbc.ca/content/dam/bnc/en/rates-and-analysis/economic-analysis/british-columbia-budget.pdf#targetText=Total%20taxpayer%2Dsupported%20debt%20looks,eliminated%20as%20of%202018%2D19.&amp;targetText=Taxpayer%2Dsupported%20debt%20is%20projected,16.1%25%20by%202021%2D22. |journal=National Bank of Canada Financial Markets |pages=1–3 |via=National Bank of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.com/economics/economic-reports/pdf/canadian-fiscal/prov_fiscal.pdf |title=Canadian Federal and Provincial Fiscal Tables |date=January 14, 2020 |website=Economic Reports |publisher=Royal Bank of Canada |access-date=January 18, 2020}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия экономикасы 2017 жылы қарқынды өсуі байқалды, оның жылдық көрсеткіші төртінші жыл қатарынан Канаданың орташа көрсеткішінен асып түсті. 2017 жылы Британдық Колумбияның ЖІӨ-нің нақты 3,9% өсімі канадалық провинциялар арасында екінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=August 2018 |title=2018 British Columbia Financial and Economic Review |url=https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/british-columbians-our-governments/government-finances/financial-economic-review/financial-economic-review-2018.pdf |journal=British Columbia Ministry of Finance |volume=78 |pages=3 |via=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;

== Үкімет және саясат ==
[[File:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|thumb|centre|upright=3|[[Виктория (Британдық Колумбия)|Викториядағы]] Британдық Колумбия Парламент Ғимараттары]]
Лейтенант-Губернатор Джанет Остин — провинциядағы Канада патшайымының өкілі. Лейтенант-Губернатор жоқ кезде Генерал Губернатор кеңесте өзінің міндеттерін орындау үшін әкімшіні тағайындай алады. Іс жүзінде бұл әдетте Британдық Колумбияның Бас Судьясы.

Канаданың өзге тоғыз провинциясы секілді де, Британдық Колумбияның да өзінің монархиясы бар, алайда монархтың қатысуынсыз Канада Билігі өзі таңдайтын комиссарлардың басқаруындағы Нунавут, Солтүстік-Батыс территориялары және Юконның республикалық басқару формасы бар. Қазіргі провинция басшысының міндетін атқарушы — Британдық Колумбияның Патшайымы (Queen in right of British Columbia) [[II Елизавета]].

Британдық Колумбияда көптеген сайлау жүйелерімен сайланатын 87 мүшеден құралған Заң Шығарушы Ассамблея бар, дегенмен 2003 жылдан 2009 жылға дейін BC-STV деп аталатын бірыңғай дауыс беру жүйесіне көшу туралы үлкен пікірталастар болды. Күн билігі премьер төрағасы болып табылатын Атқарушы Кеңестің құрамына ресми түрде кіретін әртүрлі қызметтерге министірлерді тағайындайды.

=== Ресми рәміздер ===
Британдық Колумбия үкіметі бірнеше ресми рәміздерді белгіледі:&lt;ref name=&quot;Act&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bclaws.ca/Recon/document/ID/freeside/00_96380_01#section1 |title=Provincial Symbols and Honours Act |year=1996 |publisher=Her Majesty the Queen in Right of British Columbia |access-date=August 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%;&quot;
! 
!Рәміз
!Рәміздің суреті
!Қабылданды
|-
! Елтаңба
| Британдық Колумбияның елтаңбасы 
| [[File:Coat of Arms of British Columbia.svg|112x112px|center|Coat of arms of British Columbia]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Ұран
| '''Splendor sine occasu''' &lt;br&gt;''Шексіз сұлулық''
|[[File:BC Motto.png|center|100x100px]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Қару қалқаны
| Британдық Колумбияның қару қалқаны
|[[File:Arms of British Columbia.svg|center|118x118px]]
| 1906 
|-
! Ту
| Британдық Колумбияның туы
| [[Image:Flag of British Columbia.svg|border|92px|center|Flag of British Columbia]]
| 1960
|-
!Лейтенант-губернатордың эмблемасы
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының эмблемасы
|[[File:Badge of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
!Лейтенант-губернатордың штандарты
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының штандарты
|[[File:Flag of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
! [[Гүл]]
| [[:en:Pacific dogwood|Pacific dogwood]]&lt;br&gt;(''Cornus nuttalli'')
| [[Image:Cornus nuttallii1.jpg|100x100px|center|Pacific dogwood]]
| 1956
|-
! [[Сүтқоректілер|Сүтқоректі]]
| Кермод аюы
| [[Image:Spiritbear.jpg|150x150px|center|Spirit bear]]
| Сәуір 2006
|-
! [[Құстар|Құс]]
| [[:en:Steller's jay|Steller's jay]]&lt;br&gt;(''Cyanocitta stelleri)''
| [[Image:Stellers jay - natures pics.jpg|100x100px|center|Steller's jay]]
| 17 желтоқсан, 1987
|-
! [[Балықтар|Балық]]
| Тынықмұхиттық албырт
| [[Image:Oncorhynchus nerka 2.jpg|100x100px|center|Pacific salmon]]
| Ақпан 2013
|-
! [[Ағаш]]
| Бүрлі Туя
| [[Image:Trees dsc00826.jpg|133x133px|center|Western redcedar]]
| Ақпан 1988
|-
! [[Асыл тастар|Асыл тас]]
| Жэйд
| [[Image:Jade 001.jpg|100x100px|center|Jade]]
| 1968
|}

== Жоғарғы білім ==
Мемлекеттік университеттер мен колледждерге мыналар кіреді:
* [[Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Саймон Фрейзер Университеті]]
* [[Виктория Университеті]]
* [[Солтүстік Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Ванкувер Аралы Университеті]]
* [[Британдық Колумбия Технологиялық Институты]]
* [[Квантлент Политехникалық Университеті]]
* [[Томпсон-Риверс Университеті]]
* [[Эмили Карр атындағы Өнер және Дизайн Университеті]]
* [[Ройал-Роудс Университеті]]
* [[Капилано Университеті]]
* [[Фрейзер Алқабы Университеті]]
* [[Дуглас Колледжі]]
* [[Камосун Колледжі]]
* [[Лангара Колледжі]]
* [[Селкирк Колледжі]]
* [[Жаңа Каледония Колледжі]]
* [[Сеңгір Таулар Колледжі]]
* [[Оканаган Колледжі]]
* [[Жағалау Таулар Колледжі]]

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=140px heights=140px&gt;
File:Vancouver dusk pano.jpg|[[Ванкувер]] қаласы, оңтүстіктен қарағанда, 2008 жыл
File:Cusheon Lake in the early morning, Saltspring Island, British Columbia, Canada.jpg|Кушеон көлі, 2018 жыл
File:Cultus lake.JPG|[[Калтес (көл, Британдық Колумбия)|Калтес]] көлі, 2010 жыл
File:TakakkawFalls2 edit.jpg|Такакко Сарқырамалары, 2004 жыл
File:Okanagan.jpg|Оканаган, 2005 жыл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер==
* [http://www.gov.bc.ca Government of British Columbia website]
* [http://www.hellobc.com Туризм — Британдық Колумбия]
* {{Cite web |url=http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |title=BC Facts |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707193800/http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |archive-date=July 7, 2013 |access-date=July 10, 2013}}
* [https://web.archive.org/web/20150624003733/http://www.newsroom.gov.bc.ca/ Newsroom]
* [https://web.archive.org/web/20170326171338/http://www.bcstats.gov.bc.ca/Home.aspx BCStats &amp; Infoline Weekly Digest]
* {{Cite web |url=http://www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |title=Provincial Archives including online photo database |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20021013074240/http%3A//www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |archive-date=October 13, 2002 |access-date=May 15, 2019}}
* {{Cite web |url=http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |title=Vancouver Public Library; Historical Photographs of BC &amp; the Yukon |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324042144/http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |archive-date=March 24, 2009 |access-date=March 10, 2009}}
* {{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |title=BC Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library – searchable photo database |archive-url=https://archive.today/20121205230512/http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 5, 2008}}
* [http://maps.gov.bc.ca Британдық Колумбияның онлайн картасы]

{{Британдық Колумбия}}
{{Канада провинциялары мен территориялары}}
{{Канада тақырыптарда}}

[[Санат:Британ Колумбиясы]]</text>
      <sha1>s34183rswt9y05u5wlto24ffyulf219</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689825</id>
      <parentid>3689820</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:57:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <comment>қалғанын кейін түзете жатарм</comment>
      <origin>3689825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85059" sha1="lizk80hqap0ar2l0cepraafmei2ik0p" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Канада}}
 |Қазақша атауы   = Британдық Колумбия
 |Шынайы атауы    = {{lang-en|British Columbia}}
 |Суреті          = British Columbia in Canada.svg
 |Сурет атауы     = Британдық Колумбия 
 |Елтаңба         = Coat of Arms of British Columbia.svg
 |Ту              = Flag of British Columbia.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Канада
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 00|lat_sec = 00 
  |lon_dir = W|lon_deg = 125|lon_min = 00|lon_sec = 00 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Канада провинциясы
 |Кіреді          = Батыс Канада
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = [[Ванкувер]]
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 20 шілде 1871
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Джон Хорган
  |Басшының түрі         = Премьер-министр
 |Басшысы2               = Джанет Остин
  |Басшының түрі2        = Лейтенант-губернатор
 |ЖІӨ                    = [[Канада доллары|CA]]$249.981 млрд
  |ЖІӨ жылы              = 2015
  |ЖІӨ бойынша орны              = 4
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 5,000,879&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=British%20Columbia&amp;DGUIDlist=2021A000259&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |title=Data table, Census Profile, 2021 Census of Population – British Columbia [Province] |date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2021
  |Пайызы                        = 13,1
  |Халық саны бойынша орны       = 3
  |Тығыздығы                     = 5.41
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Ағылшындар]] 26.39%&lt;br /&gt;[[Канадалықтар]] 19%&lt;br /&gt;[[Шотландтықтар]] 18.88%&lt;br /&gt;[[Ирландықтар]] 14.80%&lt;br /&gt;[[Немістер]] 13.23%
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 944,735 
  |Жер аумағының пайызы          = 9,5
  |Жер аумағы бойынша орны       = 5
 |Максималды биіктігі            = 4663
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC−8:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = CA-BC
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 236, 778, 250 және 604
 |Пошта индекстері               = BC
 |Интернет-үйшігі                = .bc.ca
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = www2.gov.bc.ca
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = British Columbia
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Британ Колумбиясы''' ('''БК''') ({{lang-en|British Columbia}} ('''BC''') {{IPA|[ˌbrɪtiʃ kəˈlʌmbiə]}}) — [[Канада]]ның батысында, [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан [[Канада провинциялары мен территориялары|провинция]], [[1871 жыл]]ы конфедерацияның құрамына қосылған алтыншы провинция.

Британ Колумбиясының астанасы — [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]] қаласы, көлемі бойынша Канаданың он бесінші [[Муниципалитет|муниципалдық ауданы]]. Ең ірі қаласы — [[Ванкувер]], көлемі жағынан Канаданың үшінші мегаполисі және [[Тынық мұхит]]ының солтүстік-батысындағы екінші. [[2016 жыл]]ғы мәлімет бойынша провинцияның халық саны 4,648,055 құрады (екі миллионға жуығы Үлкен Ванкуверде тұрады). Британ Колумбиясы провинциясының премьер-министрі — [[Джон Хорган]].

Британ Колумбиясының экономикасы табиғи ресурстарға негізделген. Бұл трансқұрлықтық көлік және темір жол жолдарының соңғы нүктесі, осы жерде белсенді халықаралық тауар айналымды жүргізуге мүмкіндік беретін Тынық мұхитының ең ірі порттары орналасқан. Тек қана 5 %-дан аз жері ғана егістікке жарамды болса да, өзінің қолайлы климатының арқасында провинцияда дамыған ауыл шаруашылығы бар, әсіресе Фрейзерде және Окаган алқабында. Климат табиғат аясындағы демалыс пен туризмнің дамуына ықпал етеді, бірақ баяғыдан провинцияның экономикасының тірегі ағаш өңдеу мен пайдалы қазбаларды табу.

== Сөз төркіні ==
[[1858 жыл]]ы Британ Колумбиясы колониясы британдық болғанда, провинцияның атауын [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] патшайым таңдаған болатын.&lt;ref&gt;Ged Martin, &quot;The Naming of British Columbia, &quot; ''Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies,'' Vol. 10, No. 3 (Autumn, 1978), pp. 257—263 [https://www.jstor.org/stable/4048132 in JSTOR]&lt;/ref&gt; Провинция атауы өзінің бастауын Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысынан алатын [[Колумбия өзені]]н бойлап орналасқан Колумбия ауданынан пайда болды. Британдық Колумбия деген атау [[Орегон келісімі]]не дейін ''Гудзон Шығанағы компаниясына'' тиесілі болды. Виктория патшайым ''Британдық Колумбия'' деген атауды [[1848 жыл]]ы орнатылған келісімнен кейін [[Орегон]] штатының құрамына қосылған [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы Колумбия округінен («Америкалық Колумбия» немесе «Оңтүстік Колумбия») ажырату үшін таңдады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akrigg |first=Helen B. |url=https://books.google.com/books?id=bXWRSgAACAAJ |title=British Columbia Chronicle, 1847–1871: Gold &amp; Colonists |last2=G.P.V. |publisher=Discovery Press |year=1977 |isbn=9780919624030 |edition=illustrated}}&lt;/ref&gt;

== География ==
[[Сурет:BC-relief.png|thumb|right|200px|Британдық Колумбияның [[география]]сы оның физикалық рельефінің алуан түрлілігімен және қарқындылығымен ерекшеленеді, ол отарлау кезеңінен бастап қоныстану мен өнеркәсіптің заңдылықтарын анықтады.]]
Британдық Колумбия [[Солтүстік|солтүстігінде]] [[Юкон (территория)|Юкон]]мен және [[Солтүстік-Батыс территориялары]]мен, [[Шығыс|шығысында]] [[Альберта]]мен, [[Оңтүстік|оңтүстігінде]] АҚШ-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Монтана]], [[Айдахо]] штаттарымен шектеседі. [[Батыс|Батысында]] провинция жері [[Аляска]] штатымен шектеседі және [[Тынық мұхит]]ының суын жағалайды. Провинцияның жер аумағы — 944,735 км² немесе 364,800 квадрат миль (Канада бойынша бесінші орын), Британдық Колумбияның жағалау сызығы 27,000 километрге (немесе 17,000 мильге) созылған, Британдық Колумбияның құрамында 6,000 жуық арал бар, олардың көбісін елсіз аралдар құрайды. Бұл Тынық мұхитымен шектесетін Канаданың жалғыз провинциясы. Провиинцияның 12,5 %-ын қорғалатын аумақтар алып жатыр.

Британдық Колумбияның астанасы - [[Ванкувер аралы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы.  Ванкувер аралының тек Кемпбелл өзенінен Викторияға дейінгі тар жолағы едәуір қоныстанған. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың қалған бөлігі қоңыржай белдеуінің тропикалық ормандарымен қапталған.

Провинцияның ең көп қаныстанған қаласы - Ванкувер қаласы, ол [[Фрейзер өзені]] мен [[Джорджия Бұғазы]]ның түйіскен жерінде, материктің оңтүстік-батысында (көбінесе Төменгі материк деп аталатын) аймақта орналасқан. Жер аумағы жағынан [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] ең үлкен қала. [[Вандехуф]] провинцияның географиялық орталығына жақын орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |title=Vanderhoof |publisher=Tourism BC |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709215521/http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |archive-date=July 9, 2011 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bcmap.png|alt=Outline map of British Columbia with significant cities and towns.|left|thumb|Британдық Колумбияның маңызды қалалары мен елді мекендері бар контурлық картасы.]]

Жағалау жоталары және Пассаждың ішкі кіреберістері Британдық Колумбияның кейбір әйгілі және керемет көріністерін қамтамасыз етеді, олар ашық аспан астындағы шытырман оқиғалар индустриясын және экотуризмді дамытады. Провинцияның 75%-ын биіктігі 1000 метрден (3300 футтан) асатын таулы аймақтар; 60%-ын орманды аймақтар алып жатыр, және тек 5%-ы егістікке жарамды жерлер.

Жағалау аудандарынан алыс орналасқан құрлық аймақтарын Тынық мұхиты жұмсақтатады. Жер бедері құрғақ ішкі ормандардан және жартылай құрғақ аңғарлардан Орталық және Оңтүстік аймақтарында орналасқан жоталар мен шатқалдардан, Солтүстік ішкі аймақтарындағы бореалды ормандар мен субарктикалық прериялардан тұрады. Солтүстіктегі де, оңтүстіктегі де биік таулы аймақтар субальпілік флорасы&lt;ref name=&quot;Subalpine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.for.gov.bc.ca/hfd/pubs/docs/Bro/bro55.pdf |title=The Ecology of the Engelmann Spruce – Subalpine Fir Zone |publisher=B.C. Ministry of Forests |access-date=January 17, 2019}}&lt;/ref&gt; және субальпілік климаты бар.

Верноннан АҚШ шекарасындағы Осоайосқа дейінгі Оканаган шарап аймағы - Канададағы бірнеше шарап және сидр өндіретін аймақтардың бірі. Британдық Колумбияның басқа шарап аймақтарына Ванкувер аралындағы Ковичан алқабы және Фрейзер алқабы жатады.

Оңтүстік ішкі Камлупс және Пентиктон қалаларында Канададағы ең жылы және ең ұзақ жазғы климаты бар. Солтүстік, әсіресе таулы аймақтар немесе провинцияның үштен екі бөлігінде адамдар көп қоныстанбаған және игерілмеген. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың басқа бөліктері тайга ормандарымен қапталған. Бірнеше оңтүстіктегі аңғарларда анда-санда қар жауатын, көп созылмайтын қыс бар. Солтүстіктегі аңғарларда суық климат бар. 

=== Климат ===
[[File:British Columbia Köppen.svg|thumb|Британдық Колумбиядағы Кёппен климат түрлері]]
[[File:Strait of Georgia.jpg|thumb|[[Ванкувер]]ден алыс емес орналасқан Джорджия бұғазы]]
Тынық мұхитының солтүстігін кесіп өтетін [[Куросио]] жылы ағысының ықпалынан провинцияның жағажай аймақтарында жылы, жаңбырлы теңіз климаты бар. Таулы жоталар ылғалды ауаны ұстап тұрғандықтан провинцияның ішкі аймақтарында құрғақ климат бар, кейбір жерлерде жылына 250 мм-нан кем жауын-шашын түседі. Провинцияның көп қоныстанған аймақтарындағы орташа жылдық температура — 10 °C жоғары, бұл Канаданың кез-келген басқа нүктесіне қарағанла жылы. [[Ванкувер аралы]]нда орналасқан Хендерсон көліне жыл сайын орташа есеппен 6,903 мм жауын-шашын жауады. Викториядағы орташа жылдық температура 11.2 °C (52.2 °F) құрайды, Канададағы ең жоғарғы температура.

Провинцияның ішкі және солтүстік аймақтарында қыс өте қатты болуы мүмкін. Мысалы, қаңтар айында [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]] қаласындағы орташа түнгі температура −13 °C құрайды. Британдық Колумбиядағы ең төмен температура Блю-Риверде тіркелді, температура бағамы −59 °C-қа дейін құлаған. Бұл Солтүстік Америкада тіркелген ең төмен температуралардың бірі. Оңтүстіктегі ішкі аңғарларда суықтың қысқа түрімен келетін қысқа қыс болады. Жағалауда қар көп жауады, және [[Сеңгір таулары]] шаңғышылар үшін қолайлы орынмен қамтамасыз етеді.

[[Тының мұхиты]]ның солтүстік бөлігіндегі төмен қысымның әсерінен жағалауда қыста көп жаңбыр жауады. Кей жағдайда (әрбір қыста емес) арктикалық ауа жағалау аймақтарына келген кезде көп қар жауатын, температура нөлден төмен түсетін кездер болады, бірақ бұл әдетте өте қысқа мерзімге созылады. Жаз мезгілінде оңтүстіктегі ішкі аңғарларда, мысалы, Осойоста шілдеде орташа максимум 32 °C-қа жетеді, кейде ыстық ауа-райы жағалауға немесе Шеткі Солтүстікке жылжиды.

Жаздағы құрғақшылық орман өрттерінің пайда болуына мүмкіндік жасайды, немесе найзағайдың немесе [[Антропикалық фактор]]дың кесірінен. Жазда жағалау аумақтары құрғақ және жұмсақ климатқа ие, бұған көбіне тұрақты антициклондық жоғары қысым әсер етеді. Шуақты жазға қарамастан провинцияның көп аудандары қыста қалың бұлт жамылғысымен және төмен тұманмен жамылған. Жылына шуақты сағаттар саны [[Кранбурк (Британдық Колумбия)|Кранбуркке]] жақын жерде 2300-ден [[Аляска]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Рупертте]] 1300-ге шуақты сағаттарға дейін азаюы мүмкін.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:60%; font-size:95%;&quot;
|+ Британдық Колумбияның таңдалған қалалары үшін орташа тәуліктік максималды және минималды температуралар&lt;ref name=&quot;Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |title=Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010 |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=December 19, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Муниципалитет
! colspan=2 | Қаңтар
! colspan=2 | Сәуір
! colspan=2 | Шілде
! colspan=2 | Қазан
|-
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
|- 
| [[Принс Руперт (Британ Колумбиясы)|Принс Руперт]]
| 5.6 °C (42.1 °F)
| −0.8 °C (30.6 °F)
| 10.2 °C (50.4 °F)
| 2.5 °C (36.5 °F)
| 16.2 °C (61.2 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 11.1 °C (52.0 °F)
| 4.9 °C (40.8 °F)
|-
| [[Тофино]]
| 8.3 °C (46.9 °F)
| 2.3 °C (36.1 °F)
| 11.9 °C (53.4 °F)
| 4.0 °C (39.2 °F)
| 18.9 °C (66.0 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 13.6 °C (56.5 °F)
| 6.3 °C (43.3 °F)
|-
| [[Нанаймо]]
| 6.9 °C (44.4 °F)
| 0.1 °C (32.2 °F)
| 14.1 °C (57.4 °F)
| 3.9 °C (39.0 °F)
| 23.9 °C (75.0 °F)
| 12.3 °C (54.1 °F)
| 14.6 °C (58.3 °F)
| 5.2 °C (41.4 °F)
|-
| [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]]
| 7.6 °C (45.7 °F)
| 1.5 °C (34.7 °F)	
| 13.6 °C (56.5 °F)	
| 4.3 °C (39.7 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 11.3 °C (52.3 °F)	
| 14.2 °C (57.6 °F)	
| 5.7 °C (42.3 °F)
|-
| [[Ванкувер]]
| 6.9 °C (44.4 °F)	
| 1.4 °C (34.5 °F)	
| 13.2 °C (55.8 °F)	
| 5.6 °C (42.1 °F)	
| 22.2 °C (72.0 °F)	
| 13.7 °C (56.7 °F)	 
| 13.5 °C (56.3 °F)	
| 7.0 °C (44.6 °F)
|-
| [[Чиллиуак]]
| 6.1 °C (43.0 °F)	
| 0.4 °C (32.7 °F)	
| 15.8 °C (60.4 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| 25.0 °C (77.0 °F)	
| 12.5 °C (54.5 °F)	
| 15.3 °C (59.5 °F)	
| 6.4 °C (43.5 °F)
|-
| [[Пентиктон]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Камлупс]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	 
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Осоайос]]
| 2.0 °C (35.6 °F)	
| −3.8 °C (25.2 °F)	
| 18.1 °C (64.6 °F)	
| 3.6 °C (38.5 °F)	
| 31.5 °C (88.7 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 16.4 °C (61.5 °F)	
| 3.5 °C (38.3 °F)
|-
| [[Принстон (Британ Колумбиясы)|Принстон]]
| −1.4 °C (29.5 °F)	
| −8.6 °C (16.5 °F)	
| 14.4 °C (57.9 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)	
| 26.3 °C (79.3 °F)	
| 9.5 °C (49.1 °F)	 
| 13.2 °C (55.8 °F)	 
| 0.3 °C (32.5 °F)
|-
| [[Кранбурк]]
| −1.9 °C (28.6 °F)	
| −10.2 °C (13.6 °F)	
| 12.9 °C (55.2 °F)	
| 0.3 °C (32.5 °F)	
| 26.2 °C (79.2 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| 11.7 °C (53.1 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)
|-
| [[Принс Джордж (Британ Колумбиясы)|Принс Джордж]]
| −4.0 °C (24.8 °F)	
| −11.7 °C (10.9 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| −1.1 °C (30.0 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 9.1 °C (48.4 °F)	 
| 9.4 °C (48.9 °F)	
| −0.5 °C (31.1 °F)
|-
| [[Форт Нельсон (Британ Колумбиясы)|Форт Нельсон]] 
| −16.1 °C (3.0 °F)	
| −24.6 °C (−12.3 °F)	
| 9.6 °C (49.3 °F)	
| −3.6 °C (25.5 °F)	
| 23.2 °C (73.8 °F)	
| 10.9 °C (51.6 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| −4.2 °C (24.4 °F)
|}

=== Саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар ===
[[File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|thumb|[[Робсон (тау)|Робсон]], [[Канадалық Сеңгір таулар]]]]
[[File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg|thumb|Оудерей тауы және О'Гара көлі]]

Провинцияда 14 саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар бар, олар қазіргі заманғы контекстте осы аймақтарды әр түрлі басқару мен құруды бейнелейді. 141 экологиялық қорықтар, 35 провинциялық теңіз саябақтар, 7 провинциялық мұра орындар, Канаданың 6 ұлттық тарихи ескерткіштер, 4 [[ұлттық парк]]тер және 3 ұлттық резервациялар бар. Провинцияның 12.5% (114,000 km2 немесе 44,000 шаршы миль) 800-ден астам әр түрлі аймақтарды қамтитын, 14 әр түрлі мақсаттың бірімен қорғалатын аймақ ретінде есептелінеді.

Британ Колумбиясында Канаданың жеті ұлттық паркі мен Ұлттық Парк Резвациялар бар:
* [[Глейшер Ұлттық Саябағы (Канада)|Глейшер Ұлттық Саябағы]]
* [[Галф Айлендс Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Гуаи Хаанас Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Кутеней Ұлттық Саябағы]]
* [[Маунт Ревелсток Ұлттық Саябағы]]
* [[Пасифик Рим Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Йохо Ұлттық Саябағы]]

Британ Колумбиясында Қоршаған Ортаны Қорғау астындағы BC Parks көптеген провинциялдық парктер бар. Британ Колумбиясының провинциялық парктер жүйесі көлемі жағынан Канададағы екінші парктер жүйесі болып табылады.

Британ Колумбиясындағы тағы бір парктер деңгейі — бұл провинцияның аймақтық округтерінің қолдауындағы және басқаруындағы аймақтық парктер. Ормандар Министрлігі ормандағы демалыс орындарын басқарады. 

Осы аудандардан басқа, 47,000 шаршы шақырым (18,000 шаршы миль) [[Егіндік жер|егістікке жарамды жерлер]] Егіншаруашылғына Арналған Жерлер Қорығының қорғауында.

=== Фауна ===
[[File:Awesome Takakkaw Falls IMG 4771.JPG|thumb|Йохо Ұлттық Саябағы]]
Провинцияның көп бөлігі игерілмеген, сондықтан Америка Құрама Штаттарының аумағының көп бөлігінде саны сиреп қалған сүтқоректілер Британ Колумбиясы аумағында әлі гүлденіп жатыр. Жануарлардың әр түрлі түрлерін, соның ішінде әр түрлі құстарды тамашалау баяғыдан танымал болды. Бұл жерде аюлар ([[Сұр аю|гриззли]], [[Барибал|қара аю]], соның ішінде Кермод аюы немесе елес аю) осы жерде тіршілік етеді, сондай-ақ [[бұғылар]], [[вапити]], [[бұлан]]дар, [[Солтүстік бұғысы|солтүстік бұғылары]], [[сабау қой]]лар, тауешкілер, [[суыр]]лар, [[құндыздар]], [[ондатр]]лар, [[Шалғын қасқыры|шалғын қасқырлары]], [[қасқыр]]лар, [[сусарлар тұқымдасы]] (мысалы [[құну]]лар, борсықтар), [[пума]]лар, бүркіттер, [[Балықшы тұйғын|тұйғындар]], [[құтандар]], Канада қаздары, [[аққулар]], [[маймаққаздар]], [[ақтұйғын]]дар, [[жапалақтәрізділер]], қарғалар, арлекин үйректері, және де үйректердің көптеген түрлері. Кішкентай құстардың да көптеген түрлері бар. Муррелдар Хайда-Гуай жағалауындағы кішкентай аралдардың ішіндегі Фредерик аралынан танымал.&lt;ref&gt;Attenborough, D.1998. ''The Life of Birds''. BBC publication. {{ISBN|0563-38792-0}}&lt;/ref&gt;

Балықтардың көптеген сау популяциялары бар, [[албырттар]]ды да қосқанда, сондай-ақ албырттардың бірнеше түрлері, [[бақтақ]] балықтары. Албырт пен бақтақтан басқа, Британ Колумбиясының тәжірбиелі балықшылары [[палтус]], [[құбылмалы бахтах]], [[бекірелер]]ді аулайды. Жағалауда әдетте, [[Ескекаяқтылар|итбалықтар]] және Канада кәмшаттар. Теңіз жағалауларында тұратын [[киттәрізділер]]ге [[Косатка (сүтқоректі)|косаткаларды]], [[өркешті кит]]терді, [[сұр кит]]терді, тынықмұхиттық ақ-бауырлы дельфиндерді жатқызуға болады.

Британ Колумбиясындағы жойылып кету қаупі бар кейбір түрлер: Ванкувер Аралының суырлары, дақты үкі, [[Америкалық ақ түсті бірқазан]] және борсықтар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Организм түрі
! Британ Колумбиясының Қызыл Кітабына енген түрлері
! Британ Колумбиясындағы түрлерінің жалпы саны
|-
| Тұщы су балықтары
| 24
| 80
|-
| Қосмекенділер
| 5
| 19
|-
| Бауырымен жорғалаушылар
| 6
| 16
|-
| Құстар
| 34
| 465
|-
| Құрлықтағы сүтқоректілер
| Жаңа деректерді қажет етеді
| Жаңа деректерді қажет етеді
|-
| Теңіз сүтқоректілері
| 3
| 29
|-
| Өсімдіктер
| 257
| 2333
|-
| Көбелектер
| 19
| 187
|-
| Инеліктер
| 9
| 87
|}
&lt;ref&gt;BC Ministry of Sustainable Resource Management, Conservation Data Centre&lt;/ref&gt;

=== Ормандар ===
Ақ шырша немесе [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]] және олардың будандары Британдық Колумбияның 14 биогеоклиматтық аймағының 12-сінде кездеседі (1994). Британдық Колумбияның ормандарында кездесетін ағаштардың жалпы түрлері мыналардан тұрады: [[:en:Thuja plicata|Бүрлі Туя]], [[:en:Cupressus nootkatensis|Кипарис нуткандық]], [[:en:Juniperus scopulorum|Таулы шырша]], [[:en:Pinus contorta|Бүктелген қарағай]], [[:en:Pinus ponderosa|Сары қарағай]], [[:en:Pinus albicaulis|Ақ сабақты қарағай]], [[:en:Pinus flexilis|Жұмсақ қарағай]], [[:en:Western white pine|Батыстық ақ қарағай]], [[:en:Larix occidentalis|Батыстық балқарағай]], [[:en:Larix laricina|Америкалық балқарағай]], [[:en:Larix lyallii|Лайэл балқарағайы]], [[:en:Picea glauca|Ақ шырша]], [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]], [[:en:Picea sitchensis|Ситхин шыршасы]], [[:en:Picea mariana|Қара шырша]], [[:en:Abies grandis|Abies grandis]], [[:en:Abies amabilis|Abies amabilis]], [[:en:Abies lasiocarpa|Abies lasiocarpa]], [[:en:Abies lasiocarpa|Батыстық Тсуга]], [[:en:Tsuga mertensiana|Таулық Тсуга]], [[:en:Pseudotsuga menziesii var. menziesii|Жағалаулық Тсуга тәрізді]], [[:en:Taxus brevifolia|Taxus brevifolia]], 
[[:en:Cornus nuttallii|Cornus nuttallii]], [[:en:Acer macrophyllum|Үлкен жапырақты үйеңкі]], [[:en:Acer glabrum|Жалаңаш үйеңкі]], [[:en:Acer circinatum|Жүзімді үйеңкі]], [[:en:Arbutus menziesii|Arbutus menziesii]], [[:en:Crataegus douglasii|Crataegus douglasii]], [[:en:Rhamnus purshiana|Каскара]], [[:en:Quercus garryana|Quercus garryana]], [[:en:Malus fusca|Тынықмұхиттық алма ағашы]], [[:en:Prunus virginiana|Виргиниялық мойыл]], [[:en:Prunus pensylvanica|Пенсильвандық мойыл]], [[:en:Prunus emarginata|Ашты мойыл]], [[:en:Alnus rubra|Қызыл қандыағаш]], [[:en:Alnus incana|Сұр қандыағаш]], [[:en:Betula papyrifera|Қағаз қайың]], [[:en:Betula occidentalis|Сулы қайың]], [[:en:Populus trichocarpa|Populus trichocarpa]], [[:en:Populus balsamifera|Populus balsamifera]], [[:en:Populus tremuloides|Populus tremuloides]].

== Демография ==
[[Сурет:Canada British Columbia Density 2016.png|thumb|right|Британ Колумбиясының халық тығыздығы]]

=== Халық саны ===
2021 жылға қарай 5.1&amp;nbsp;миллион тұрғыны бар Британдық Колумбия [[Онтарио]] мен [[Квебек]]тен кейінгі ең көп қоныстанған үшінші [[Канада]] [[Канада провинциялары мен территориялары|провинциясы]] болып табылады.
{{Graph:Chart
 | width = 300
 | height= 200
 | type = line
 | interpolate = basis
 | xType = date
 | xAxisAngle = -40
 | yAxisTitle = Халық саны
 | yGrid = yes
 | linewidth = 2
 | x = 1851, 1861, 1871, 1881, 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1975, 1981, 1986, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016
 | y = 55000, 51524, 36247, 49459, 98173, 178657, 392480, 524582, 694263, 817861, 1165210, 1398464, 1629082, 1873674, 2184620, 2466610, 2744467, 2883370, 3282061, 3724500, 3907738, 4113487, 4400057, 4648055
 | colors = #f47f28
}}
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |title=Statistics Canada&amp;nbsp;– Population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519055145/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |archive-date=May 19, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |title=Canada's population |publisher=Statistics Canada |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104230200/http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |archive-date=November 4, 2008 |access-date=September 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлты ===
Британ Колумбиясы Канададағы ең алуан түрлі провинция. Ең көп тараған нәсілдер бестігіне [[Еуропалық нәсіл|Еуропоидтар]] (64%), Шығыс Азиялықтар (15%), Оңтүстік Азиялықтар (8%), Аборигендер (6%), Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар (4%) кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;SearchText=British+Columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1&amp;type=0| title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] and Canada [Country] | publisher=Statistics Canada | accessdate=May 20, 2020}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британ Колумбиясындағы ең ірі этникалық топтар (2016 жылғы санақ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |date=February 8, 2017 |access-date=November 25, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Ұлт
!Саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшындар]]
|1,203,540
|26.39%
|-
|2
|[[Канадалықтар]]
|866,530
|19%
|-
|3
|[[Шотландтықтар]]
|860,775
|18.88%
|-
|4
|[[Ирландықтар]]
|675,135
|14.80%
|-
|5
|[[Немістер]]
|603,265
|13.23%
|-
|6
|[[Қытайлар]]
|540,155
|11.84%
|-
|7
|[[Француздар]]
|388,815
|8.53%
|-
|8
|[[Үнділер]]
|309,315
|6.78%
|-
|9
|[[Украиндар]]
|229,205
|5.03%
|-
|10
|Канаданың жергілікті халқы ([[Үндістер]])
|220,245
|4.83%
|-
|}

=== Діні ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ style=&quot;vertical-align: text-top;&quot; | Британ Колумбиясындағы діни топтар (1991, 2001 &amp; 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=Religion&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;amp;TABID=1 |title=NHS Profile, British Columbia, 2011 |date=May 8, 2013 |publisher=Statistics Canada |access-date=March 27, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/tables/provs/bcmajor.cfm |title=Major religious denominations |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/prprofile/prprofile.cfm?G=59 |title=Profile of British Columbia |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
! ||% (1991)||% (2001)||% (2011)||Саны (2011)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Христиандық|Христиандар]] || 64.5% || 55.7%||44.6%|| 1,930,415
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Дінсіздер || 30.0% || 35.1% ||44.1% || 1,908,285
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Сикхалар|Сикхтар]] ||2.3%|| 3.5% ||4.7%||201,110
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Буддизм|Буддистар]] ||1.1%|| 2.2%||2.1%||90,620
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Ислам|Мұсылмандар]] ||0.8%|| 1.5%||1.8%||79,310
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Индуизм|Индустар]] || 0.6%|| 0.8%||1.1%||45,795
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Яһудилік|Иудейлер]] || 0.5% || 0.5%||0.5%||23,130
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Басқа діндегілер|| || ||0.8%||35,500
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Аборигендік діндер || || ||0.2%|| 10,295
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Жалпы саны''' ||100% ||100%||100%|| 4,324,455
|-
|}

2011 жылғы санақ бойынша ұстанушылар саны бойынша ең үлкен конфессиялар — [[Христиандық|Христиандар]] 1,930,415 (44.6%); Дінсіздер (атеистар, агностиктер және тағы басқалары) 1,908,285 (44.1%); [[Сикхалар|Сикхтар]] 201,110 (4.7%); [[Буддизм|Буддистар]] 90,620 (2.1%); [[Ислам|Мұсылмандар]] 79,310 (1.8%); және [[Индуизм|Индустар]] 45,795 (1.1%).

=== Тілі ===
2016 жылғы санақ бойынша есептелген 4,648,055 халықтың ішінен, 4,598,415 адам тіл туралы бөлімін толтырған. Олардың ішінен 4,494,995 адам [[ана тілі]] туралы сұраққа нақты жауап берді. Ең көп айтылған тілдер:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британ Колумбиясында ең көп таралған ана тілдер (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Language&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |access-date=March 29, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Тіл
!Халық саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
|3,170,110
|70.52%
|-
|2
|[[Панджаби]]
|198,805
|4.42%
|-
|3
|[[Кантондық]]
|193,530
|4.31%
|-
|4
|[[Мандариндік Қытай тілі|Мандарин]]
|186,325
|4.15%
|-
|5
|[[Тагаль тілі|Тагаль]]
|78,770
|1.75%
|-
|6
|[[Неміс тілі|Неміс]]
|66,885
|1.49%
|-
|7
|[[Француз тілі|Француз]]
|55,325
|1.23%
|-
|8
|[[Корей тілі|Корей]]
|52,160
|1.17%
|-
|9
|[[Испан тілі|Испан]]
|47,010
|1.05%
|-
|10
|[[Парсы тілі|Парсы]]
|43,470
|0.97%
|-
|}

== Қалалар ==
[[Сурет:Bcmap.png|thumb|Британ Колумбиясының танымал қалалары көрсетілген карта.]]
&lt;/onlyinclude&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot; | Атауы
!scope=&quot;col&quot; | Ресми атауы&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Округ&lt;ref name=BCmunis&gt;{{cite web|url=http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |title=British Columbia Regional Districts, Municipalities, Corporate Name, Date of Incorporation and Postal Address |publisher=British Columbia Ministry of Communities, Sport and Cultural Development |type=[[Microsoft Excel|XLS]] |accessdate=December 8, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713004716/http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |archivedate=July 13, 2014 }}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Құрылған күні&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2016)&lt;ref name=2016StatCanBC&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&amp;T=302&amp;SR=1&amp;S=86&amp;O=A&amp;RPP=9999&amp;PR=59&amp;CMA=0#tPopDwell | title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2016 and 2011 censuses (British Columbia) | publisher=[[Statistics Canada]] | date=February 20, 2019 | accessdate=October 17, 2019}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2011)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; &quot;| Айырмашылығы (%)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Аумағы (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық тығыздығы&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
|-&lt;onlyinclude&gt;
|scope=&quot;row&quot; | [[Абботсфорд (Британ Колумбиясы)|Абботсфорд]] || Абботсфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Abbotsford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley Regional District'' ||align=center| 12 желтоқсан, 1995 ||align=center| {{nts|141397}} ||align=center| {{nts|133497}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|375.55}} ||align=center| {{nts|376.5}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Армстронг (Британ Колумбиясы)|Армстронг]] || Армстронг қаласы&lt;br /&gt;''(City of Armstrong)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of North Okanagan'' ||align=center| 31 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|5114}} ||align=center| {{nts|4830}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|5.22}} ||align=center| {{nts|979.8}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Бернаби]] || Бернаби қаласы&lt;br /&gt;''(City of Burnaby)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver Regional District'' ||align=center| 22 қыркүйек, 1892 ||align=center| {{nts|232755}} ||align=center| {{nts|223218}} ||align=center| {{nts|4.3}} ||align=center| {{nts|90.61}} ||align=center| {{nts|2568.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кэмпбелл-Ривер]] || Кэмпбелл-Ривер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Campbell River)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Strathcona Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1947 ||align=center| {{nts|32588}} ||align=center| {{nts|31186}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|144.36}} ||align=center| {{nts|225.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Каслгар]] || Каслгар қаласы&lt;br /&gt;''(City of Castlegar)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of Central Kootenay'' ||align=center| 1 қаңтар, 1974 ||align=center| {{nts|8039}} ||align=center| {{nts|7816}} ||align=center| {{nts|2.9}} ||align=center| {{nts|19.67}} ||align=center| {{nts|408.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Чиллиуак]] || Чилливак қаласы&lt;br /&gt;''(City of Chilliwack)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley'' ||align=center| 26 сәуір, 1873 ||align=center| {{nts|83788}} ||align=center| {{nts|77936}} ||align=center| {{nts|7.5}} ||align=center| {{nts|261.65}} ||align=center| {{nts|320.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Колвуд]] || Колвуд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Colwood)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Capital Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1985 ||align=center| {{nts|16859}} ||align=center| {{nts|16093}} ||align=center| {{nts|4.8}} ||align=center| {{nts|17.67}} ||align=center| {{nts|954.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кокуитлам]] || Кокуитлам қаласы&lt;br /&gt;''(City of Coquitlam)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 шілде, 1891 ||align=center| {{nts|139284}} ||align=center| {{nts|126,804}} ||align=center| {{nts|9.8}} ||align=center| {{nts|122.30}} ||align=center| {{nts|1138.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кортни (Британ Колумбиясы)|Кортни]] || Кортни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Courtenay)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Comox Valley Regional District'' ||align=center| 1 қаңтар, 1915 ||align=center| {{nts|25599}} ||align=center| {{nts|24216}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|29.38}} ||align=center| {{nts|789.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кранбрук]] || Кранбрук қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Cranbrook)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of East Kootenay'' ||align=center| 1 қараша, 1905 ||align=center| {{nts|20047}} ||align=center| {{nts|19319}} ||align=center| {{nts|3.8}} ||align=center| {{nts|32.00}} ||align=center| {{nts|626.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Досон-Крик]] || Досон-Крик қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Dawson Creek)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Peace River Regional District'' ||align=center| 26 мамыр, 1936 ||align=center| {{nts|12178}} ||align=center| {{nts|11583}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|24.37}} ||align=center| {{nts|499.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Делта (Британ Колумбиясы)|Делта]] || Делта қаласы&lt;br /&gt;''(City of Delta)'' &lt;includeonly&gt;||Қала&lt;/includeonly&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| {{sort|2017-09-22|22 қыркүйек, 2017}}&lt;ref name=Delta&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0362_2017 | title=Order in Council No. 362 | publisher=Province of British Columbia | date=22 қыркүйек, 2017 | accessdate=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|102238}} ||align=center| {{nts|99863}} ||align=center| {{nts|2.4}} ||align=center| {{nts|180.20}} ||align=center| {{nts|567.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Данкан (Британдық Колумбия)|Данкан]] || Данкан қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Duncan)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cowichan Valley Regional District'' ||align=center| 4 наурыз, 1912 ||align=center| {{nts|4944}} ||align=center| {{nts|4932}} ||align=center| {{nts|0.2}} ||align=center| {{nts|2.07}} ||align=center| {{nts|2387.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Эндерби (Британдық Колумбия)|Эндерби]] || Эндерби қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Enderby)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 1 наурыз, 1905 ||align=center| {{nts|2964}} ||align=center| {{nts|2932}} ||align=center| {{nts|1.1}} ||align=center| {{nts|4.26}} ||align=center| {{nts|695.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ферни (Британдық Колумбия)|Ферни]] || Ферни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Fernie)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 28 шілде, 1904 ||align=center| {{nts|5249}} ||align=center| {{nts|4448}} ||align=center| {{nts|18.0}} ||align=center| {{nts|13.50}} ||align=center| {{nts|388.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Форт-Сент-Джон]] || Форт-Сент-Джон қаласы&lt;br /&gt;''(City of Fort St. John)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Peace River'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1947 ||align=center| {{nts|20155}} ||align=center| {{nts|18609}} ||align=center| {{nts|8.3}} ||align=center| {{nts|26.27}} ||align=center| {{nts|767.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гранд-Форкс (Британдық Колумбия)|Гранд-Форкс]] || Гранд-Форкс қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Grand Forks)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kootenay Boundary'' ||align=center| 15 сәуір, 1897 ||align=center| {{nts|4049}} ||align=center| {{nts|3985}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|10.43}} ||align=center| {{nts|388.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гринвуд (Британдық Колумбия)|Гринвуд]] || Гринвуд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Greenwood)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 12 шілде, 1897 ||align=center| {{nts|665}} ||align=center| {{nts|708}} ||align=center| {{nts|-6.1}} ||align=center| {{nts|2.42}} ||align=center| {{nts|274.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Камлупс]] || Камлупс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kamloops)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola Regional District'' ||align=center| 17 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|90280}} ||align=center| {{nts|85678}} ||align=center| {{nts|5.4}} ||align=center| {{nts|299.25}} ||align=center| {{nts|301.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Келоуна]] || Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Central Okanagan'' ||align=center| 4 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|127380}} ||align=center| {{nts|117312}} ||align=center| {{nts|8.6}} ||align=center| {{nts|211.85}} ||align=center| {{nts|601.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кимберли (Британдық Колумбия)|Кимберли]] || Кимберли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kimberley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 29 наурыз, 1944 ||align=center| {{nts|7425}} ||align=center| {{nts|6652}} ||align=center| {{nts|11.6}} ||align=center| {{nts|60.62}} ||align=center| {{nts|122.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лангфорд]] || Лангфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 8 желтоқсан, 1992 ||align=center| {{nts|35342}} ||align=center| {{nts|29228}} ||align=center| {{nts|20.9}} ||align=center| {{nts|39.94}} ||align=center| {{nts|885.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лэнгли (Британдық Колумбия, қала)|Лэнгли]] || Лэнгли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 наурыз, 1955 ||align=center| {{nts|25888}} ||align=center| {{nts|25081}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|10.22}} ||align=center| {{nts|2533.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мэйпл-Ридж (Британдық Колумбия)|Мэйпл-Ридж]] || Мэйпл-Ридж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Maple Ridge)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 12 қыркүйек, 2014&lt;ref name=cityincorporation&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0513_2014 | title=Order of the Lieutenant Governor in Council: Order in Council No. 513 | publisher=Province of British Columbia | type=[[PDF]] | date=September 9, 2014 | accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|82256}} ||align=center| {{nts|76052}} ||align=center| {{nts|8.2}} ||align=center| {{nts|266.78}} ||align=center| {{nts|308.3}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мерритт]] || Мерритт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Merritt)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola'' ||align=center| 1 сәуір, 1911 ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|7113}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|26.07}} ||align=center| {{nts|273.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нанаймо]] || Нанаймо қаласы&lt;br /&gt;''(City of Nanaimo)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Nanaimo'' ||align=center| 24 желтоқсан, 1874 ||align=center| {{nts|90504}} ||align=center| {{nts|83810}} ||align=center| {{nts|8.0}} ||align=center| {{nts|90.76}} ||align=center| {{nts|997.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нельсон (Британдық Колумбия)|Нельсон]] || Нельсон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Nelson)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Kootenay'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|10572}} ||align=center| {{nts|10230}} ||align=center| {{nts|3.3}} ||align=center| {{nts|11.95}} ||align=center| {{nts|884.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нью-Уэстминстер]] || Нью-Уэстминстер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of New Westminster)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 16 шілде, 1860 ||align=center| {{nts|70996}} ||align=center| {{nts|65976}} ||align=center| {{nts|7.6}} ||align=center| {{nts|15.63}} ||align=center| {{nts|4543.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] || Норт Ванкувер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of North Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 тамыз, 1891 ||align=center| {{nts|52898}} ||align=center| {{nts|48196}} ||align=center| {{nts|1.8}} ||align=center| {{nts|11.85}} ||align=center| {{nts|4465.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Парксвилл (Британдық Колумбия)|Парксвилл]] || Парксвилл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Parksville)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Nanaimo'' ||align=center| 19 маусым, 1945 ||align=center| {{nts|12514}} ||align=center| {{nts|11977}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|14.56}} ||align=center| {{nts|859.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пентиктон]] || Пентиктон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Penticton)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Okanagan-Similkameen'' ||align=center| 1 қаңтар, 1909 ||align=center| {{nts|33761}} ||align=center| {{nts|32877}} ||align=center| {{nts|2.7}} ||align=center| {{nts|42.10}} ||align=center| {{nts|801.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Питт-Медоус]] || Питт-Медоус қаласы&lt;br /&gt;''(City of Pitt Meadows)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 сәуір, 1914 ||align=center| {{nts|18573}} ||align=center| {{nts|17736}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|86.51}} ||align=center| {{nts|214.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Алберни]] || Порт-Алберни қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Alberni)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Alberni-Clayoquot'' ||align=center| 28 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|17678}} ||align=center| {{nts|17743}} ||align=center| {{nts|-0.4}} ||align=center| {{nts|19.76}} ||align=center| {{nts|894.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Кокитлем]] || Порт-Кокитлем қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Port Coquitlam)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 7 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|58612}} ||align=center| {{nts|55958}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|29.17}} ||align=center| {{nts|2009.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Муди]] || Порт-Муди қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Moody)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 11 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|33551}} ||align=center| {{nts|33011}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|25.89}} ||align=center| {{nts|1295.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пауэлл-Ривер]] || Пауэлл-Ривер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Powell River)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Powell River Regional District'' ||align=center| 15 қазан, 1955 ||align=center| {{nts|13157}} ||align=center| {{nts|13165}} ||align=center| {{nts|-0.1}} ||align=center| {{nts|28.91}} ||align=center| {{nts|455.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Джордж (Британдық Колумбия)|Принс-Джордж]] || Принс-Джордж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince George)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Fraser-Fort George'' ||align=center| 6 наурыз, 1915 ||align=center| {{nts|74003}} ||align=center| {{nts|71974}} ||align=center| {{nts|2.8}} ||align=center| {{nts|318.26}} ||align=center| {{nts|232.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Руперт (Британдық Колумбия)|Принс-Руперт]] || Принс-Руперт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince Rupert)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Coast Regional District'' ||align=center| 10 наурыз, 1910 ||align=center| {{nts|12220}} ||align=center| {{nts|12508}} ||align=center| {{nts|-2.3}} ||align=center| {{nts|66.28}} ||align=center| {{nts|184.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кунэл]] || Кунэл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Quesnel)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo Regional District'' ||align=center| 21 наурыз, 1928 ||align=center| {{nts|9879}} ||align=center| {{nts|10007}} ||align=center| {{nts|-1.3}} ||align=center| {{nts|35.39}} ||align=center| {{nts|279.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ривелстоук]] || Ривелстоук қаласы&lt;br /&gt;''(City of Revelstoke)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap Regional District'' ||align=center| 1 наурыз, 1899 ||align=center| {{nts|7547}} ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|41.13}} ||align=center| {{nts|183.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ричмонд (Британдық Колумбия)|Ричмонд]] || Ричмонд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Richmond)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|198309}} ||align=center| {{nts|190473}} ||align=center| {{nts|4.1}} ||align=center| {{nts|129.27}} ||align=center| {{nts|1534.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Россленд]] || Россленд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Rossland)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|3729}} ||align=center| {{nts|3556}} ||align=center| {{nts|4.9}} ||align=center| {{nts|59.79}} ||align=center| {{nts|62.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Салмон-Арм]] || Салмон-Арм қаласы&lt;br /&gt;''(City of Salmon Arm)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap'' ||align=center| 15 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|17706}} ||align=center| {{nts|17464}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|155.28}} ||align=center| {{nts|114.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Суррей (Британдық Колумбия)|Суррей]] || Суррей қаласы&lt;br /&gt;''(City of Surrey)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|517887}} ||align=center| {{nts|468251}} ||align=center| {{nts|10.6}} ||align=center| {{nts|316.41}} ||align=center| {{nts|1636.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Террейс]] || Террейс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Terrace)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kitimat-Stikine'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1927 ||align=center| {{nts|11643}} ||align=center| {{nts|11486}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|57.36}} ||align=center| {{nts|203.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Трэйл (Британдық Колумбия)|Трэйл]] || Трэйл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Trail)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 14 маусым, 1901 ||align=center| {{nts|7709}} ||align=center| {{nts|7681}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|34.93}} ||align=center| {{nts|220.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ванкувер]] || Ванкувер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 6 сәуір, 1886 ||align=center| {{nts|631486}} ||align=center| {{nts|603502}} ||align=center| {{nts|4.6}} ||align=center| {{nts|114.97}} ||align=center| {{nts|5492.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Вернон (Британдық Колумбия)|Вернон]] || Вернон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Vernon)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 30 желтоқсан, 1892 ||align=center| {{nts|40116}} ||align=center| {{nts|38180}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|96.05}} ||align=center| {{nts|417.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] || Виктория қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Victoria)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 2 тамыз, 1862 ||align=center| {{nts|85792}} ||align=center| {{nts|80017}} ||align=center| {{nts|7.2}} ||align=center| {{nts|19.47}} ||align=center| {{nts|4305.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уест-Келоуна]] || Уест-Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of West Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Okanagan'' ||align=center| 26 маусым, 2015&lt;ref name=WestKelowna&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0357_2015/search/CIVIX_DOCUMENT_ROOT_STEM:(West%20Kelowna)%20AND%20CIVIX_DOCUMENT_ANCESTORS:1990219485?1#hit1 | title=Order in Council No. 357 | publisher=Province of British Columbia | date=June 26, 2015 | accessdate=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|32655}} ||align=center| {{nts|30902}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|123.53}} ||align=center| {{nts|264.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уайт-Рок (Британдық Колумбия)|Уайт-Рок]] || Уайт-Рок қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of White Rock)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 сәуір, 1957 ||align=center| {{nts|19952}} ||align=center| {{nts|19339}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|5.12}} ||align=center| {{nts|3893.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уильямс-Лейк]] || Уильямс-Лейк қаласы&lt;br /&gt;''(City of Williams Lake)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo'' ||align=center| 15 наурыз, 1929 ||align=center| {{nts|10753}} ||align=center| {{nts|10832}} ||align=center| {{nts|-0.7}} ||align=center| {{nts|33.13}} ||align=center| {{nts|324.6}} 
|-&lt;/onlyinclude&gt; class=&quot;sortbottom&quot; align=&quot;center&quot;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| Барлық қалалар
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3327824}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3133081}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4.5}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4263.15}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|1081.81}}
|-
|}

== Экономика ==
[[Сурет:Canada Place with Downtown Vancouver, British Columbia, Canada Masson.jpg|thumb|[[Ванкувер]]дің орталығындағы Canada Place]]
[[Сурет:Vancouver downtown.jpg|thumb|right|[[Ванкувер]]дің орталығы, 2007 жыл.]]
Британдық Колумбияның экономикасы алуан түрлі, қызмет өндіретін салалар провинцияның [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің көп бөлігін құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fin.gov.bc.ca/tbs/F&amp;Ereview14.pdf |title=2014 British Columbia Financial and Economic Review, 74th Edition April 2013 – March 2014 |date=July 2014 |publisher=BC Ministry of Finance |access-date=March 11, 2016}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия екі трансқұрлықты темір жолдың соңғы аялдамасы және 27 ірі теңіз жүктері мен жолаушылар терминалдары орналасқан жер. Провинцияның үлкен 944,735 шаршы шақырымдық (364,764 шаршы мильдік) жерінің тек 5%-нан азы ғана [[Егіндік жер|егістікке жарамды]] болғанына қарамастан, провинция егін шаруашылығына бай (әсіресе Фрейзер және Оканаган алқаптары), өйткені жағалауға жақын жерлердің ауа-райы жұмсақ және кейбір оңтүстік алқаптары қорғалған. Провинцияның климаты провинцияда ашық аспан астындағы демалыстар мен [[туризм]]нің дамуына мүмкіндік береді, бірақ экономикалық тірегі ұзақ уақыттан бері пайдалы қазбалаларды табу, орман шаруашылығы, егін шаруашылығы тау-кен өндірісі болды. Ванкувер провинцияның ең ірі қаласы, табиғи ресурстарды табумен айналысатын көптеген батыстың компанияларына штаб-пәтер ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ мықты тұрғын үй нарығынан және орташа республикалық деңгейден асатын жан басына шаққанда табыс көлемінен пайда көруде. Британдық Колумбияның жағалауларында және провинциянығ оңтүстік-ішкі бөліктерінде ауа-райы жұмсақ болғанымен, Канаданың қалған бөліктеріндегідей, құрлықтың көп бөлігінде суық климат. Провинцияның солтүстік бөлігі субарктикалық климатқа ие, сондықтан ол жерлер де өте суық қыс болады. Ванкувердің климаты қазіргі таңда канадалық ірі қалалардың ішіндегі ең жұмсақ қысқы климат болып табылады, мұнда қаңтардың түнгі температурасы орташа қату температурасынан жоғары болады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=889&amp;lang=e&amp;StationName=Vancouver&amp;SearchType=Contains&amp;stnNameSubmit=go&amp;dCode=1 |title=Canadian climate normals 1981–2010 Vancouver International Airport |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=October 3, 2015}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбия тарихи орман өнеркәсібіне негізделген, сонымен бірге тау-кен өндірісінде құбылмалы маңыздылыққа ие ресурстарға негізделген экономика болған.  Ресурстар саласындағы жұмыспен қамту пайыздық көрсеткіші бойынша тұрақты түрде төмендеді, ал жаңа жұмыс орындары көбінесе құрылыс және бөлшек сауда / қызмет көрсету салаларында пайда болып жатыр. Қазір ол қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының ең жоғары пайызына ие, 72% құрайды (егер салыстыратын болсақ, Батыс Канадада 60%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |title=Economic output in the West |website=State of the West 2010 |publisher=Canada West Foundation |pages=103–109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812195015/http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |archive-date=August 12, 2011 |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; Бұл саланың көп бөлігі қаржыға, сақтандыруға, жылжымайтын мүлікке және корпоративті басқаруға келеді; дегенмен мегаполистардан тыс көптеген аймақтар әлі де ресурстарды табуға тәуелді. Өзінің Солтүстік Голливуд деген атауымен танымал Ванкувер аймағы киноиндустриясы, Солтүстік Америкадағы көлемі жағынан [[Лос-Анджелес]] пен [[Нью-Йорк]]тан кейінгі үшінші  көркем фильмдер өндіретін орын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |title=Film and TV |year=2005 |publisher=Vancouver Economic Development |archive-url=https://web.archive.org/web/20070101014505/http://vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |archive-date=January 1, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбияның экономикалық тарихы [[Экономикалық Цикл|драмалық көтерілістер мен құлдырау]] туралы ертегілермен толы болды, және бұл серпіліс пен құлдырау көрінісі провинцияның саясатына, мәдениеті мен іскерлік климатына әсер етті. Шикізат бағасының өзгеруі пайдалы қазбалаларды табу өндірісіне байланысты болған экономикалық қызметке қатты әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |title=Hard on Health of Mining Communities |date=September 2006 |publisher=University of British Columbia |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415163741/http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |archive-date=April 15, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Британдық Колумбия 282 миллиард Канадалық Доллар ЖІӨ-мен және 57,335 жан басына шаққанда ЖІӨ-мен Канада провинцияларының ішінде ЖІӨ көлемі бойынша төртінші орынды алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=3610022201 |title=Add/Remove data – Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual |publisher=Statistics Canada |date=May 30, 2018 |website=www150.statcan.gc.ca |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/data/statistics/people-population-community/population/population-estimates |title=Population Estimates – Province of British Columbia |work= Ministry of Citizens Services |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt; 2019-20 жылдары Британдық Колумбияның қарызы ЖІӨ-ға қатынасы 15.0% дейін өседі, және 2021-22 жылдары 16.1% дейін өседі деп күтілуде..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lovely |first=Warren |last2=Maltais |first2=Catherine |date=February 19, 2019 |title=British Columbia 2019 Budget |url=https://www.nbc.ca/content/dam/bnc/en/rates-and-analysis/economic-analysis/british-columbia-budget.pdf#targetText=Total%20taxpayer%2Dsupported%20debt%20looks,eliminated%20as%20of%202018%2D19.&amp;targetText=Taxpayer%2Dsupported%20debt%20is%20projected,16.1%25%20by%202021%2D22. |journal=National Bank of Canada Financial Markets |pages=1–3 |via=National Bank of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.com/economics/economic-reports/pdf/canadian-fiscal/prov_fiscal.pdf |title=Canadian Federal and Provincial Fiscal Tables |date=January 14, 2020 |website=Economic Reports |publisher=Royal Bank of Canada |access-date=January 18, 2020}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия экономикасы 2017 жылы қарқынды өсуі байқалды, оның жылдық көрсеткіші төртінші жыл қатарынан Канаданың орташа көрсеткішінен асып түсті. 2017 жылы Британдық Колумбияның ЖІӨ-нің нақты 3,9% өсімі канадалық провинциялар арасында екінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=August 2018 |title=2018 British Columbia Financial and Economic Review |url=https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/british-columbians-our-governments/government-finances/financial-economic-review/financial-economic-review-2018.pdf |journal=British Columbia Ministry of Finance |volume=78 |pages=3 |via=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;

== Үкімет және саясат ==
[[File:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|thumb|centre|upright=3|[[Виктория (Британдық Колумбия)|Викториядағы]] Британдық Колумбия Парламент Ғимараттары]]
Лейтенант-Губернатор Джанет Остин — провинциядағы Канада патшайымының өкілі. Лейтенант-Губернатор жоқ кезде Генерал Губернатор кеңесте өзінің міндеттерін орындау үшін әкімшіні тағайындай алады. Іс жүзінде бұл әдетте Британдық Колумбияның Бас Судьясы.

Канаданың өзге тоғыз провинциясы секілді де, Британдық Колумбияның да өзінің монархиясы бар, алайда монархтың қатысуынсыз Канада Билігі өзі таңдайтын комиссарлардың басқаруындағы Нунавут, Солтүстік-Батыс территориялары және Юконның республикалық басқару формасы бар. Қазіргі провинция басшысының міндетін атқарушы — Британдық Колумбияның Патшайымы (Queen in right of British Columbia) [[II Елизавета]].

Британдық Колумбияда көптеген сайлау жүйелерімен сайланатын 87 мүшеден құралған Заң Шығарушы Ассамблея бар, дегенмен 2003 жылдан 2009 жылға дейін BC-STV деп аталатын бірыңғай дауыс беру жүйесіне көшу туралы үлкен пікірталастар болды. Күн билігі премьер төрағасы болып табылатын Атқарушы Кеңестің құрамына ресми түрде кіретін әртүрлі қызметтерге министірлерді тағайындайды.

=== Ресми рәміздер ===
Британдық Колумбия үкіметі бірнеше ресми рәміздерді белгіледі:&lt;ref name=&quot;Act&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bclaws.ca/Recon/document/ID/freeside/00_96380_01#section1 |title=Provincial Symbols and Honours Act |year=1996 |publisher=Her Majesty the Queen in Right of British Columbia |access-date=August 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%;&quot;
! 
!Рәміз
!Рәміздің суреті
!Қабылданды
|-
! Елтаңба
| Британдық Колумбияның елтаңбасы 
| [[File:Coat of Arms of British Columbia.svg|112x112px|center|Coat of arms of British Columbia]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Ұран
| '''Splendor sine occasu''' &lt;br&gt;''Шексіз сұлулық''
|[[File:BC Motto.png|center|100x100px]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Қару қалқаны
| Британдық Колумбияның қару қалқаны
|[[File:Arms of British Columbia.svg|center|118x118px]]
| 1906 
|-
! Ту
| Британдық Колумбияның туы
| [[Image:Flag of British Columbia.svg|border|92px|center|Flag of British Columbia]]
| 1960
|-
!Лейтенант-губернатордың эмблемасы
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының эмблемасы
|[[File:Badge of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
!Лейтенант-губернатордың штандарты
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының штандарты
|[[File:Flag of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
! [[Гүл]]
| [[:en:Pacific dogwood|Pacific dogwood]]&lt;br&gt;(''Cornus nuttalli'')
| [[Image:Cornus nuttallii1.jpg|100x100px|center|Pacific dogwood]]
| 1956
|-
! [[Сүтқоректілер|Сүтқоректі]]
| Кермод аюы
| [[Image:Spiritbear.jpg|150x150px|center|Spirit bear]]
| Сәуір 2006
|-
! [[Құстар|Құс]]
| [[:en:Steller's jay|Steller's jay]]&lt;br&gt;(''Cyanocitta stelleri)''
| [[Image:Stellers jay - natures pics.jpg|100x100px|center|Steller's jay]]
| 17 желтоқсан, 1987
|-
! [[Балықтар|Балық]]
| Тынықмұхиттық албырт
| [[Image:Oncorhynchus nerka 2.jpg|100x100px|center|Pacific salmon]]
| Ақпан 2013
|-
! [[Ағаш]]
| Бүрлі Туя
| [[Image:Trees dsc00826.jpg|133x133px|center|Western redcedar]]
| Ақпан 1988
|-
! [[Асыл тастар|Асыл тас]]
| Жэйд
| [[Image:Jade 001.jpg|100x100px|center|Jade]]
| 1968
|}

== Жоғарғы білім ==
Мемлекеттік университеттер мен колледждерге мыналар кіреді:
* [[Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Саймон Фрейзер Университеті]]
* [[Виктория Университеті]]
* [[Солтүстік Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Ванкувер Аралы Университеті]]
* [[Британдық Колумбия Технологиялық Институты]]
* [[Квантлент Политехникалық Университеті]]
* [[Томпсон-Риверс Университеті]]
* [[Эмили Карр атындағы Өнер және Дизайн Университеті]]
* [[Ройал-Роудс Университеті]]
* [[Капилано Университеті]]
* [[Фрейзер Алқабы Университеті]]
* [[Дуглас Колледжі]]
* [[Камосун Колледжі]]
* [[Лангара Колледжі]]
* [[Селкирк Колледжі]]
* [[Жаңа Каледония Колледжі]]
* [[Сеңгір Таулар Колледжі]]
* [[Оканаган Колледжі]]
* [[Жағалау Таулар Колледжі]]

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=140px heights=140px&gt;
File:Vancouver dusk pano.jpg|[[Ванкувер]] қаласы, оңтүстіктен қарағанда, 2008 жыл
File:Cusheon Lake in the early morning, Saltspring Island, British Columbia, Canada.jpg|Кушеон көлі, 2018 жыл
File:Cultus lake.JPG|[[Калтес (көл, Британдық Колумбия)|Калтес]] көлі, 2010 жыл
File:TakakkawFalls2 edit.jpg|Такакко Сарқырамалары, 2004 жыл
File:Okanagan.jpg|Оканаган, 2005 жыл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер==
* [http://www.gov.bc.ca Government of British Columbia website]
* [http://www.hellobc.com Туризм — Британдық Колумбия]
* {{Cite web |url=http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |title=BC Facts |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707193800/http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |archive-date=July 7, 2013 |access-date=July 10, 2013}}
* [https://web.archive.org/web/20150624003733/http://www.newsroom.gov.bc.ca/ Newsroom]
* [https://web.archive.org/web/20170326171338/http://www.bcstats.gov.bc.ca/Home.aspx BCStats &amp; Infoline Weekly Digest]
* {{Cite web |url=http://www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |title=Provincial Archives including online photo database |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20021013074240/http%3A//www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |archive-date=October 13, 2002 |access-date=May 15, 2019}}
* {{Cite web |url=http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |title=Vancouver Public Library; Historical Photographs of BC &amp; the Yukon |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324042144/http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |archive-date=March 24, 2009 |access-date=March 10, 2009}}
* {{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |title=BC Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library – searchable photo database |archive-url=https://archive.today/20121205230512/http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 5, 2008}}
* [http://maps.gov.bc.ca Британдық Колумбияның онлайн картасы]

{{Британдық Колумбия}}
{{Канада провинциялары мен территориялары}}
{{Канада тақырыптарда}}

[[Санат:Британ Колумбиясы]]</text>
      <sha1>lizk80hqap0ar2l0cepraafmei2ik0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689826</id>
      <parentid>3689825</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85054" sha1="0utk8tze9hn31jqcg3j5kbig8oym6x0" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Канада}}
 |Қазақша атауы   = Британ Колумбиясы
 |Шынайы атауы    = {{lang-en|British Columbia}}
 |Суреті          = British Columbia in Canada.svg
 |Сурет атауы     = Британ Колумбиясы
 |Елтаңба         = Coat of Arms of British Columbia.svg
 |Ту              = Flag of British Columbia.svg
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Канада
  |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 00|lat_sec = 00 
  |lon_dir = W|lon_deg = 125|lon_min = 00|lon_sec = 00 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = Канада провинциясы
 |Кіреді          = Батыс Канада
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = [[Ванкувер]]
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 20 шілде 1871
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Джон Хорган
  |Басшының түрі         = Премьер-министр
 |Басшысы2               = Джанет Остин
  |Басшының түрі2        = Лейтенант-губернатор
 |ЖІӨ                    = [[Канада доллары|CA]]$249.981 млрд
  |ЖІӨ жылы              = 2015
  |ЖІӨ бойынша орны              = 4
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 5,000,879&lt;ref name=&quot;census2021&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;SearchText=British%20Columbia&amp;DGUIDlist=2021A000259&amp;GENDERlist=1&amp;STATISTIClist=1&amp;HEADERlist=0 |title=Data table, Census Profile, 2021 Census of Population – British Columbia [Province] |date=February 9, 2022 |publisher=Statistics Canada |access-date=February 10, 2022}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                    = 2021
  |Пайызы                        = 13,1
  |Халық саны бойынша орны       = 3
  |Тығыздығы                     = 5.41
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = [[Ағылшындар]] 26.39%&lt;br /&gt;[[Канадалықтар]] 19%&lt;br /&gt;[[Шотландтықтар]] 18.88%&lt;br /&gt;[[Ирландықтар]] 14.80%&lt;br /&gt;[[Немістер]] 13.23%
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 944,735 
  |Жер аумағының пайызы          = 9,5
  |Жер аумағы бойынша орны       = 5
 |Максималды биіктігі            = 4663
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = [[UTC−8:00]]
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = CA-BC
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 236, 778, 250 және 604
 |Пошта индекстері               = BC
 |Интернет-үйшігі                = .bc.ca
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = www2.gov.bc.ca
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = British Columbia
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}

'''Британ Колумбиясы''' ('''БК''') ({{lang-en|British Columbia}} ('''BC''') {{IPA|[ˌbrɪtiʃ kəˈlʌmbiə]}}) — [[Канада]]ның батысында, [[Тынық мұхит]]ының жағалауында орналасқан [[Канада провинциялары мен территориялары|провинция]], [[1871 жыл]]ы конфедерацияның құрамына қосылған алтыншы провинция.

Британ Колумбиясының астанасы — [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]] қаласы, көлемі бойынша Канаданың он бесінші [[Муниципалитет|муниципалдық ауданы]]. Ең ірі қаласы — [[Ванкувер]], көлемі жағынан Канаданың үшінші мегаполисі және [[Тынық мұхит]]ының солтүстік-батысындағы екінші. [[2016 жыл]]ғы мәлімет бойынша провинцияның халық саны 4,648,055 құрады (екі миллионға жуығы Үлкен Ванкуверде тұрады). Британ Колумбиясы провинциясының премьер-министрі — [[Джон Хорган]].

Британ Колумбиясының экономикасы табиғи ресурстарға негізделген. Бұл трансқұрлықтық көлік және темір жол жолдарының соңғы нүктесі, осы жерде белсенді халықаралық тауар айналымды жүргізуге мүмкіндік беретін Тынық мұхитының ең ірі порттары орналасқан. Тек қана 5 %-дан аз жері ғана егістікке жарамды болса да, өзінің қолайлы климатының арқасында провинцияда дамыған ауыл шаруашылығы бар, әсіресе Фрейзерде және Окаган алқабында. Климат табиғат аясындағы демалыс пен туризмнің дамуына ықпал етеді, бірақ баяғыдан провинцияның экономикасының тірегі ағаш өңдеу мен пайдалы қазбаларды табу.

== Сөз төркіні ==
[[1858 жыл]]ы Британ Колумбиясы колониясы британдық болғанда, провинцияның атауын [[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]] патшайым таңдаған болатын.&lt;ref&gt;Ged Martin, &quot;The Naming of British Columbia, &quot; ''Albion: A Quarterly Journal Concerned with British Studies,'' Vol. 10, No. 3 (Autumn, 1978), pp. 257—263 [https://www.jstor.org/stable/4048132 in JSTOR]&lt;/ref&gt; Провинция атауы өзінің бастауын Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысынан алатын [[Колумбия өзені]]н бойлап орналасқан Колумбия ауданынан пайда болды. Британдық Колумбия деген атау [[Орегон келісімі]]не дейін ''Гудзон Шығанағы компаниясына'' тиесілі болды. Виктория патшайым ''Британдық Колумбия'' деген атауды [[1848 жыл]]ы орнатылған келісімнен кейін [[Орегон]] штатының құрамына қосылған [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы Колумбия округінен («Америкалық Колумбия» немесе «Оңтүстік Колумбия») ажырату үшін таңдады.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Akrigg |first=Helen B. |url=https://books.google.com/books?id=bXWRSgAACAAJ |title=British Columbia Chronicle, 1847–1871: Gold &amp; Colonists |last2=G.P.V. |publisher=Discovery Press |year=1977 |isbn=9780919624030 |edition=illustrated}}&lt;/ref&gt;

== География ==
[[Сурет:BC-relief.png|thumb|right|200px|Британдық Колумбияның [[география]]сы оның физикалық рельефінің алуан түрлілігімен және қарқындылығымен ерекшеленеді, ол отарлау кезеңінен бастап қоныстану мен өнеркәсіптің заңдылықтарын анықтады.]]
Британдық Колумбия [[Солтүстік|солтүстігінде]] [[Юкон (территория)|Юкон]]мен және [[Солтүстік-Батыс территориялары]]мен, [[Шығыс|шығысында]] [[Альберта]]мен, [[Оңтүстік|оңтүстігінде]] АҚШ-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]], [[Монтана]], [[Айдахо]] штаттарымен шектеседі. [[Батыс|Батысында]] провинция жері [[Аляска]] штатымен шектеседі және [[Тынық мұхит]]ының суын жағалайды. Провинцияның жер аумағы — 944,735 км² немесе 364,800 квадрат миль (Канада бойынша бесінші орын), Британдық Колумбияның жағалау сызығы 27,000 километрге (немесе 17,000 мильге) созылған, Британдық Колумбияның құрамында 6,000 жуық арал бар, олардың көбісін елсіз аралдар құрайды. Бұл Тынық мұхитымен шектесетін Канаданың жалғыз провинциясы. Провиинцияның 12,5 %-ын қорғалатын аумақтар алып жатыр.

Британдық Колумбияның астанасы - [[Ванкувер аралы]]ның оңтүстік-шығысында орналасқан [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] қаласы.  Ванкувер аралының тек Кемпбелл өзенінен Викторияға дейінгі тар жолағы едәуір қоныстанған. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың қалған бөлігі қоңыржай белдеуінің тропикалық ормандарымен қапталған.

Провинцияның ең көп қаныстанған қаласы - Ванкувер қаласы, ол [[Фрейзер өзені]] мен [[Джорджия Бұғазы]]ның түйіскен жерінде, материктің оңтүстік-батысында (көбінесе Төменгі материк деп аталатын) аймақта орналасқан. Жер аумағы жағынан [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] ең үлкен қала. [[Вандехуф]] провинцияның географиялық орталығына жақын орналасқан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |title=Vanderhoof |publisher=Tourism BC |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709215521/http://www.hellobc.com/en-CA/RegionsCities/Vanderhoof.htm |archive-date=July 9, 2011 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;
[[File:Bcmap.png|alt=Outline map of British Columbia with significant cities and towns.|left|thumb|Британдық Колумбияның маңызды қалалары мен елді мекендері бар контурлық картасы.]]

Жағалау жоталары және Пассаждың ішкі кіреберістері Британдық Колумбияның кейбір әйгілі және керемет көріністерін қамтамасыз етеді, олар ашық аспан астындағы шытырман оқиғалар индустриясын және экотуризмді дамытады. Провинцияның 75%-ын биіктігі 1000 метрден (3300 футтан) асатын таулы аймақтар; 60%-ын орманды аймақтар алып жатыр, және тек 5%-ы егістікке жарамды жерлер.

Жағалау аудандарынан алыс орналасқан құрлық аймақтарын Тынық мұхиты жұмсақтатады. Жер бедері құрғақ ішкі ормандардан және жартылай құрғақ аңғарлардан Орталық және Оңтүстік аймақтарында орналасқан жоталар мен шатқалдардан, Солтүстік ішкі аймақтарындағы бореалды ормандар мен субарктикалық прериялардан тұрады. Солтүстіктегі де, оңтүстіктегі де биік таулы аймақтар субальпілік флорасы&lt;ref name=&quot;Subalpine&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.for.gov.bc.ca/hfd/pubs/docs/Bro/bro55.pdf |title=The Ecology of the Engelmann Spruce – Subalpine Fir Zone |publisher=B.C. Ministry of Forests |access-date=January 17, 2019}}&lt;/ref&gt; және субальпілік климаты бар.

Верноннан АҚШ шекарасындағы Осоайосқа дейінгі Оканаган шарап аймағы - Канададағы бірнеше шарап және сидр өндіретін аймақтардың бірі. Британдық Колумбияның басқа шарап аймақтарына Ванкувер аралындағы Ковичан алқабы және Фрейзер алқабы жатады.

Оңтүстік ішкі Камлупс және Пентиктон қалаларында Канададағы ең жылы және ең ұзақ жазғы климаты бар. Солтүстік, әсіресе таулы аймақтар немесе провинцияның үштен екі бөлігінде адамдар көп қоныстанбаған және игерілмеген. Ванкувер аралының батыс бөлігі және жағалаудың басқа бөліктері тайга ормандарымен қапталған. Бірнеше оңтүстіктегі аңғарларда анда-санда қар жауатын, көп созылмайтын қыс бар. Солтүстіктегі аңғарларда суық климат бар. 

=== Климат ===
[[File:British Columbia Köppen.svg|thumb|Британдық Колумбиядағы Кёппен климат түрлері]]
[[File:Strait of Georgia.jpg|thumb|[[Ванкувер]]ден алыс емес орналасқан Джорджия бұғазы]]
Тынық мұхитының солтүстігін кесіп өтетін [[Куросио]] жылы ағысының ықпалынан провинцияның жағажай аймақтарында жылы, жаңбырлы теңіз климаты бар. Таулы жоталар ылғалды ауаны ұстап тұрғандықтан провинцияның ішкі аймақтарында құрғақ климат бар, кейбір жерлерде жылына 250 мм-нан кем жауын-шашын түседі. Провинцияның көп қоныстанған аймақтарындағы орташа жылдық температура — 10 °C жоғары, бұл Канаданың кез-келген басқа нүктесіне қарағанла жылы. [[Ванкувер аралы]]нда орналасқан Хендерсон көліне жыл сайын орташа есеппен 6,903 мм жауын-шашын жауады. Викториядағы орташа жылдық температура 11.2 °C (52.2 °F) құрайды, Канададағы ең жоғарғы температура.

Провинцияның ішкі және солтүстік аймақтарында қыс өте қатты болуы мүмкін. Мысалы, қаңтар айында [[Принс Джордж (Британдық Колумбия)|Принс Джордж]] қаласындағы орташа түнгі температура −13 °C құрайды. Британдық Колумбиядағы ең төмен температура Блю-Риверде тіркелді, температура бағамы −59 °C-қа дейін құлаған. Бұл Солтүстік Америкада тіркелген ең төмен температуралардың бірі. Оңтүстіктегі ішкі аңғарларда суықтың қысқа түрімен келетін қысқа қыс болады. Жағалауда қар көп жауады, және [[Сеңгір таулары]] шаңғышылар үшін қолайлы орынмен қамтамасыз етеді.

[[Тының мұхиты]]ның солтүстік бөлігіндегі төмен қысымның әсерінен жағалауда қыста көп жаңбыр жауады. Кей жағдайда (әрбір қыста емес) арктикалық ауа жағалау аймақтарына келген кезде көп қар жауатын, температура нөлден төмен түсетін кездер болады, бірақ бұл әдетте өте қысқа мерзімге созылады. Жаз мезгілінде оңтүстіктегі ішкі аңғарларда, мысалы, Осойоста шілдеде орташа максимум 32 °C-қа жетеді, кейде ыстық ауа-райы жағалауға немесе Шеткі Солтүстікке жылжиды.

Жаздағы құрғақшылық орман өрттерінің пайда болуына мүмкіндік жасайды, немесе найзағайдың немесе [[Антропикалық фактор]]дың кесірінен. Жазда жағалау аумақтары құрғақ және жұмсақ климатқа ие, бұған көбіне тұрақты антициклондық жоғары қысым әсер етеді. Шуақты жазға қарамастан провинцияның көп аудандары қыста қалың бұлт жамылғысымен және төмен тұманмен жамылған. Жылына шуақты сағаттар саны [[Кранбурк (Британдық Колумбия)|Кранбуркке]] жақын жерде 2300-ден [[Аляска]]ның оңтүстігінде орналасқан [[Принс Руперт (Британдық Колумбия)|Принс Рупертте]] 1300-ге шуақты сағаттарға дейін азаюы мүмкін.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:60%; font-size:95%;&quot;
|+ Британдық Колумбияның таңдалған қалалары үшін орташа тәуліктік максималды және минималды температуралар&lt;ref name=&quot;Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010&quot;&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/index_e.html |title=Canadian Climate Normals or Averages 1981–2010 |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=December 19, 2014}}&lt;/ref&gt;
|-
! rowspan=2 | Муниципалитет
! colspan=2 | Қаңтар
! colspan=2 | Сәуір
! colspan=2 | Шілде
! colspan=2 | Қазан
|-
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
! data-sort-type=number | Max
! data-sort-type=number | Min
|- 
| [[Принс Руперт (Британ Колумбиясы)|Принс Руперт]]
| 5.6 °C (42.1 °F)
| −0.8 °C (30.6 °F)
| 10.2 °C (50.4 °F)
| 2.5 °C (36.5 °F)
| 16.2 °C (61.2 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 11.1 °C (52.0 °F)
| 4.9 °C (40.8 °F)
|-
| [[Тофино]]
| 8.3 °C (46.9 °F)
| 2.3 °C (36.1 °F)
| 11.9 °C (53.4 °F)
| 4.0 °C (39.2 °F)
| 18.9 °C (66.0 °F)
| 10.5 °C (50.9 °F)
| 13.6 °C (56.5 °F)
| 6.3 °C (43.3 °F)
|-
| [[Нанаймо]]
| 6.9 °C (44.4 °F)
| 0.1 °C (32.2 °F)
| 14.1 °C (57.4 °F)
| 3.9 °C (39.0 °F)
| 23.9 °C (75.0 °F)
| 12.3 °C (54.1 °F)
| 14.6 °C (58.3 °F)
| 5.2 °C (41.4 °F)
|-
| [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]]
| 7.6 °C (45.7 °F)
| 1.5 °C (34.7 °F)	
| 13.6 °C (56.5 °F)	
| 4.3 °C (39.7 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 11.3 °C (52.3 °F)	
| 14.2 °C (57.6 °F)	
| 5.7 °C (42.3 °F)
|-
| [[Ванкувер]]
| 6.9 °C (44.4 °F)	
| 1.4 °C (34.5 °F)	
| 13.2 °C (55.8 °F)	
| 5.6 °C (42.1 °F)	
| 22.2 °C (72.0 °F)	
| 13.7 °C (56.7 °F)	 
| 13.5 °C (56.3 °F)	
| 7.0 °C (44.6 °F)
|-
| [[Чиллиуак]]
| 6.1 °C (43.0 °F)	
| 0.4 °C (32.7 °F)	
| 15.8 °C (60.4 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| 25.0 °C (77.0 °F)	
| 12.5 °C (54.5 °F)	
| 15.3 °C (59.5 °F)	
| 6.4 °C (43.5 °F)
|-
| [[Пентиктон]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Камлупс]]
| 1.8 °C (35.2 °F)	 
| −3.0 °C (26.6 °F)	
| 15.7 °C (60.3 °F)	
| 2.5 °C (36.5 °F)	
| 28.7 °C (83.7 °F)	
| 13.3 °C (55.9 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 3.2 °C (37.8 °F)
|-
| [[Осоайос]]
| 2.0 °C (35.6 °F)	
| −3.8 °C (25.2 °F)	
| 18.1 °C (64.6 °F)	
| 3.6 °C (38.5 °F)	
| 31.5 °C (88.7 °F)	
| 14.3 °C (57.7 °F)	
| 16.4 °C (61.5 °F)	
| 3.5 °C (38.3 °F)
|-
| [[Принстон (Британ Колумбиясы)|Принстон]]
| −1.4 °C (29.5 °F)	
| −8.6 °C (16.5 °F)	
| 14.4 °C (57.9 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)	
| 26.3 °C (79.3 °F)	
| 9.5 °C (49.1 °F)	 
| 13.2 °C (55.8 °F)	 
| 0.3 °C (32.5 °F)
|-
| [[Кранбурк]]
| −1.9 °C (28.6 °F)	
| −10.2 °C (13.6 °F)	
| 12.9 °C (55.2 °F)	
| 0.3 °C (32.5 °F)	
| 26.2 °C (79.2 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| 11.7 °C (53.1 °F)	
| −0.3 °C (31.5 °F)
|-
| [[Принс Джордж (Британ Колумбиясы)|Принс Джордж]]
| −4.0 °C (24.8 °F)	
| −11.7 °C (10.9 °F)	
| 11.2 °C (52.2 °F)	
| −1.1 °C (30.0 °F)	
| 22.4 °C (72.3 °F)	
| 9.1 °C (48.4 °F)	 
| 9.4 °C (48.9 °F)	
| −0.5 °C (31.1 °F)
|-
| [[Форт Нельсон (Британ Колумбиясы)|Форт Нельсон]] 
| −16.1 °C (3.0 °F)	
| −24.6 °C (−12.3 °F)	
| 9.6 °C (49.3 °F)	
| −3.6 °C (25.5 °F)	
| 23.2 °C (73.8 °F)	
| 10.9 °C (51.6 °F)	
| 5.2 °C (41.4 °F)	
| −4.2 °C (24.4 °F)
|}

=== Саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар ===
[[File:Snow covered mountains in Mount Robson (Unsplash).jpg|thumb|[[Робсон (тау)|Робсон]], [[Канадалық Сеңгір таулар]]]]
[[File:Lake O'Hara Yoho National Park.jpg|thumb|Оудерей тауы және О'Гара көлі]]

Провинцияда 14 саябақтар мен қорғалатын табиғи аумақтар бар, олар қазіргі заманғы контекстте осы аймақтарды әр түрлі басқару мен құруды бейнелейді. 141 экологиялық қорықтар, 35 провинциялық теңіз саябақтар, 7 провинциялық мұра орындар, Канаданың 6 ұлттық тарихи ескерткіштер, 4 [[ұлттық парк]]тер және 3 ұлттық резервациялар бар. Провинцияның 12.5% (114,000 km2 немесе 44,000 шаршы миль) 800-ден астам әр түрлі аймақтарды қамтитын, 14 әр түрлі мақсаттың бірімен қорғалатын аймақ ретінде есептелінеді.

Британ Колумбиясында Канаданың жеті ұлттық паркі мен Ұлттық Парк Резвациялар бар:
* [[Глейшер Ұлттық Саябағы (Канада)|Глейшер Ұлттық Саябағы]]
* [[Галф Айлендс Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Гуаи Хаанас Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Кутеней Ұлттық Саябағы]]
* [[Маунт Ревелсток Ұлттық Саябағы]]
* [[Пасифик Рим Ұлттық Парк Резервациясы]]
* [[Йохо Ұлттық Саябағы]]

Британ Колумбиясында Қоршаған Ортаны Қорғау астындағы BC Parks көптеген провинциялдық парктер бар. Британ Колумбиясының провинциялық парктер жүйесі көлемі жағынан Канададағы екінші парктер жүйесі болып табылады.

Британ Колумбиясындағы тағы бір парктер деңгейі — бұл провинцияның аймақтық округтерінің қолдауындағы және басқаруындағы аймақтық парктер. Ормандар Министрлігі ормандағы демалыс орындарын басқарады. 

Осы аудандардан басқа, 47,000 шаршы шақырым (18,000 шаршы миль) [[Егіндік жер|егістікке жарамды жерлер]] Егіншаруашылғына Арналған Жерлер Қорығының қорғауында.

=== Фауна ===
[[File:Awesome Takakkaw Falls IMG 4771.JPG|thumb|Йохо Ұлттық Саябағы]]
Провинцияның көп бөлігі игерілмеген, сондықтан Америка Құрама Штаттарының аумағының көп бөлігінде саны сиреп қалған сүтқоректілер Британ Колумбиясы аумағында әлі гүлденіп жатыр. Жануарлардың әр түрлі түрлерін, соның ішінде әр түрлі құстарды тамашалау баяғыдан танымал болды. Бұл жерде аюлар ([[Сұр аю|гриззли]], [[Барибал|қара аю]], соның ішінде Кермод аюы немесе елес аю) осы жерде тіршілік етеді, сондай-ақ [[бұғылар]], [[вапити]], [[бұлан]]дар, [[Солтүстік бұғысы|солтүстік бұғылары]], [[сабау қой]]лар, тауешкілер, [[суыр]]лар, [[құндыздар]], [[ондатр]]лар, [[Шалғын қасқыры|шалғын қасқырлары]], [[қасқыр]]лар, [[сусарлар тұқымдасы]] (мысалы [[құну]]лар, борсықтар), [[пума]]лар, бүркіттер, [[Балықшы тұйғын|тұйғындар]], [[құтандар]], Канада қаздары, [[аққулар]], [[маймаққаздар]], [[ақтұйғын]]дар, [[жапалақтәрізділер]], қарғалар, арлекин үйректері, және де үйректердің көптеген түрлері. Кішкентай құстардың да көптеген түрлері бар. Муррелдар Хайда-Гуай жағалауындағы кішкентай аралдардың ішіндегі Фредерик аралынан танымал.&lt;ref&gt;Attenborough, D.1998. ''The Life of Birds''. BBC publication. {{ISBN|0563-38792-0}}&lt;/ref&gt;

Балықтардың көптеген сау популяциялары бар, [[албырттар]]ды да қосқанда, сондай-ақ албырттардың бірнеше түрлері, [[бақтақ]] балықтары. Албырт пен бақтақтан басқа, Британ Колумбиясының тәжірбиелі балықшылары [[палтус]], [[құбылмалы бахтах]], [[бекірелер]]ді аулайды. Жағалауда әдетте, [[Ескекаяқтылар|итбалықтар]] және Канада кәмшаттар. Теңіз жағалауларында тұратын [[киттәрізділер]]ге [[Косатка (сүтқоректі)|косаткаларды]], [[өркешті кит]]терді, [[сұр кит]]терді, тынықмұхиттық ақ-бауырлы дельфиндерді жатқызуға болады.

Британ Колумбиясындағы жойылып кету қаупі бар кейбір түрлер: Ванкувер Аралының суырлары, дақты үкі, [[Америкалық ақ түсті бірқазан]] және борсықтар.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Организм түрі
! Британ Колумбиясының Қызыл Кітабына енген түрлері
! Британ Колумбиясындағы түрлерінің жалпы саны
|-
| Тұщы су балықтары
| 24
| 80
|-
| Қосмекенділер
| 5
| 19
|-
| Бауырымен жорғалаушылар
| 6
| 16
|-
| Құстар
| 34
| 465
|-
| Құрлықтағы сүтқоректілер
| Жаңа деректерді қажет етеді
| Жаңа деректерді қажет етеді
|-
| Теңіз сүтқоректілері
| 3
| 29
|-
| Өсімдіктер
| 257
| 2333
|-
| Көбелектер
| 19
| 187
|-
| Инеліктер
| 9
| 87
|}
&lt;ref&gt;BC Ministry of Sustainable Resource Management, Conservation Data Centre&lt;/ref&gt;

=== Ормандар ===
Ақ шырша немесе [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]] және олардың будандары Британдық Колумбияның 14 биогеоклиматтық аймағының 12-сінде кездеседі (1994). Британдық Колумбияның ормандарында кездесетін ағаштардың жалпы түрлері мыналардан тұрады: [[:en:Thuja plicata|Бүрлі Туя]], [[:en:Cupressus nootkatensis|Кипарис нуткандық]], [[:en:Juniperus scopulorum|Таулы шырша]], [[:en:Pinus contorta|Бүктелген қарағай]], [[:en:Pinus ponderosa|Сары қарағай]], [[:en:Pinus albicaulis|Ақ сабақты қарағай]], [[:en:Pinus flexilis|Жұмсақ қарағай]], [[:en:Western white pine|Батыстық ақ қарағай]], [[:en:Larix occidentalis|Батыстық балқарағай]], [[:en:Larix laricina|Америкалық балқарағай]], [[:en:Larix lyallii|Лайэл балқарағайы]], [[:en:Picea glauca|Ақ шырша]], [[:en:Picea engelmannii|Энгельман шыршасы]], [[:en:Picea sitchensis|Ситхин шыршасы]], [[:en:Picea mariana|Қара шырша]], [[:en:Abies grandis|Abies grandis]], [[:en:Abies amabilis|Abies amabilis]], [[:en:Abies lasiocarpa|Abies lasiocarpa]], [[:en:Abies lasiocarpa|Батыстық Тсуга]], [[:en:Tsuga mertensiana|Таулық Тсуга]], [[:en:Pseudotsuga menziesii var. menziesii|Жағалаулық Тсуга тәрізді]], [[:en:Taxus brevifolia|Taxus brevifolia]], 
[[:en:Cornus nuttallii|Cornus nuttallii]], [[:en:Acer macrophyllum|Үлкен жапырақты үйеңкі]], [[:en:Acer glabrum|Жалаңаш үйеңкі]], [[:en:Acer circinatum|Жүзімді үйеңкі]], [[:en:Arbutus menziesii|Arbutus menziesii]], [[:en:Crataegus douglasii|Crataegus douglasii]], [[:en:Rhamnus purshiana|Каскара]], [[:en:Quercus garryana|Quercus garryana]], [[:en:Malus fusca|Тынықмұхиттық алма ағашы]], [[:en:Prunus virginiana|Виргиниялық мойыл]], [[:en:Prunus pensylvanica|Пенсильвандық мойыл]], [[:en:Prunus emarginata|Ашты мойыл]], [[:en:Alnus rubra|Қызыл қандыағаш]], [[:en:Alnus incana|Сұр қандыағаш]], [[:en:Betula papyrifera|Қағаз қайың]], [[:en:Betula occidentalis|Сулы қайың]], [[:en:Populus trichocarpa|Populus trichocarpa]], [[:en:Populus balsamifera|Populus balsamifera]], [[:en:Populus tremuloides|Populus tremuloides]].

== Демография ==
[[Сурет:Canada British Columbia Density 2016.png|thumb|right|Британ Колумбиясының халық тығыздығы]]

=== Халық саны ===
2021 жылға қарай 5.1&amp;nbsp;миллион тұрғыны бар Британдық Колумбия [[Онтарио]] мен [[Квебек]]тен кейінгі ең көп қоныстанған үшінші [[Канада]] [[Канада провинциялары мен территориялары|провинциясы]] болып табылады.
{{Graph:Chart
 | width = 300
 | height= 200
 | type = line
 | interpolate = basis
 | xType = date
 | xAxisAngle = -40
 | yAxisTitle = Халық саны
 | yGrid = yes
 | linewidth = 2
 | x = 1851, 1861, 1871, 1881, 1891, 1901, 1911, 1921, 1931, 1941, 1951, 1956, 1961, 1966, 1971, 1975, 1981, 1986, 1991, 1996, 2001, 2006, 2011, 2016
 | y = 55000, 51524, 36247, 49459, 98173, 178657, 392480, 524582, 694263, 817861, 1165210, 1398464, 1629082, 1873674, 2184620, 2466610, 2744467, 2883370, 3282061, 3724500, 3907738, 4113487, 4400057, 4648055
 | colors = #f47f28
}}
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |title=Statistics Canada&amp;nbsp;– Population |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060519055145/http://www40.statcan.ca/l01/cst01/demo62k.htm |archive-date=May 19, 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |title=Canada's population |publisher=Statistics Canada |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081104230200/http://www.statcan.ca/Daily/English/060927/d060927a.htm |archive-date=November 4, 2008 |access-date=September 28, 2006}}&lt;/ref&gt;

=== Ұлты ===
Британ Колумбиясы Канададағы ең алуан түрлі провинция. Ең көп тараған нәсілдер бестігіне [[Еуропалық нәсіл|Еуропоидтар]] (64%), Шығыс Азиялықтар (15%), Оңтүстік Азиялықтар (8%), Аборигендер (6%), Оңтүстік-Шығыс Азиялықтар (4%) кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;SearchText=British+Columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1&amp;type=0| title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] and Canada [Country] | publisher=Statistics Canada | accessdate=May 20, 2020}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британ Колумбиясындағы ең ірі этникалық топтар (2016 жылғы санақ)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Ethnic%20origin&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |date=February 8, 2017 |access-date=November 25, 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Ұлт
!Саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшындар]]
|1,203,540
|26.39%
|-
|2
|[[Канадалықтар]]
|866,530
|19%
|-
|3
|[[Шотландтықтар]]
|860,775
|18.88%
|-
|4
|[[Ирландықтар]]
|675,135
|14.80%
|-
|5
|[[Немістер]]
|603,265
|13.23%
|-
|6
|[[Қытайлар]]
|540,155
|11.84%
|-
|7
|[[Француздар]]
|388,815
|8.53%
|-
|8
|[[Үнділер]]
|309,315
|6.78%
|-
|9
|[[Украиндар]]
|229,205
|5.03%
|-
|10
|Канаданың жергілікті халқы ([[Үндістер]])
|220,245
|4.83%
|-
|}

=== Діні ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|+ style=&quot;vertical-align: text-top;&quot; | Британ Колумбиясындағы діни топтар (1991, 2001 &amp; 2011)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;A1=Religion&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;amp;TABID=1 |title=NHS Profile, British Columbia, 2011 |date=May 8, 2013 |publisher=Statistics Canada |access-date=March 27, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/Products/Analytic/companion/rel/tables/provs/bcmajor.cfm |title=Major religious denominations |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census01/products/standard/prprofile/prprofile.cfm?G=59 |title=Profile of British Columbia |publisher=Statistics Canada |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
! ||% (1991)||% (2001)||% (2011)||Саны (2011)
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Христиандық|Христиандар]] || 64.5% || 55.7%||44.6%|| 1,930,415
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Дінсіздер || 30.0% || 35.1% ||44.1% || 1,908,285
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Сикхалар|Сикхтар]] ||2.3%|| 3.5% ||4.7%||201,110
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Буддизм|Буддистар]] ||1.1%|| 2.2%||2.1%||90,620
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Ислам|Мұсылмандар]] ||0.8%|| 1.5%||1.8%||79,310
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Индуизм|Индустар]] || 0.6%|| 0.8%||1.1%||45,795
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Яһудилік|Иудейлер]] || 0.5% || 0.5%||0.5%||23,130
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Басқа діндегілер|| || ||0.8%||35,500
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | Аборигендік діндер || || ||0.2%|| 10,295
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | '''Жалпы саны''' ||100% ||100%||100%|| 4,324,455
|-
|}

2011 жылғы санақ бойынша ұстанушылар саны бойынша ең үлкен конфессиялар — [[Христиандық|Христиандар]] 1,930,415 (44.6%); Дінсіздер (атеистар, агностиктер және тағы басқалары) 1,908,285 (44.1%); [[Сикхалар|Сикхтар]] 201,110 (4.7%); [[Буддизм|Буддистар]] 90,620 (2.1%); [[Ислам|Мұсылмандар]] 79,310 (1.8%); және [[Индуизм|Индустар]] 45,795 (1.1%).

=== Тілі ===
2016 жылғы санақ бойынша есептелген 4,648,055 халықтың ішінен, 4,598,415 адам тіл туралы бөлімін толтырған. Олардың ішінен 4,494,995 адам [[ана тілі]] туралы сұраққа нақты жауап берді. Ең көп айтылған тілдер:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Британ Колумбиясында ең көп таралған ана тілдер (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=PR&amp;Code1=59&amp;Geo2=PR&amp;Code2=01&amp;Data=Count&amp;SearchText=british%20columbia&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=Language&amp;TABID=1 |title=Census Profile, 2016 Census British Columbia [Province] |access-date=March 29, 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
!#
!Тіл
!Халық саны
!Пайыз
|-
|1
|[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
|3,170,110
|70.52%
|-
|2
|[[Панджаби]]
|198,805
|4.42%
|-
|3
|[[Кантондық]]
|193,530
|4.31%
|-
|4
|[[Мандариндік Қытай тілі|Мандарин]]
|186,325
|4.15%
|-
|5
|[[Тагаль тілі|Тагаль]]
|78,770
|1.75%
|-
|6
|[[Неміс тілі|Неміс]]
|66,885
|1.49%
|-
|7
|[[Француз тілі|Француз]]
|55,325
|1.23%
|-
|8
|[[Корей тілі|Корей]]
|52,160
|1.17%
|-
|9
|[[Испан тілі|Испан]]
|47,010
|1.05%
|-
|10
|[[Парсы тілі|Парсы]]
|43,470
|0.97%
|-
|}

== Қалалар ==
[[Сурет:Bcmap.png|thumb|Британ Колумбиясының танымал қалалары көрсетілген карта.]]
&lt;/onlyinclude&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!scope=&quot;col&quot; | Атауы
!scope=&quot;col&quot; | Ресми атауы&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Округ&lt;ref name=BCmunis&gt;{{cite web|url=http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |title=British Columbia Regional Districts, Municipalities, Corporate Name, Date of Incorporation and Postal Address |publisher=British Columbia Ministry of Communities, Sport and Cultural Development |type=[[Microsoft Excel|XLS]] |accessdate=December 8, 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140713004716/http://www.cscd.gov.bc.ca/lgd/infra/library/Name%20Incorp%202011.xls |archivedate=July 13, 2014 }}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Құрылған күні&lt;ref name=BCmunis/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2016)&lt;ref name=2016StatCanBC&gt;{{cite web | url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&amp;T=302&amp;SR=1&amp;S=86&amp;O=A&amp;RPP=9999&amp;PR=59&amp;CMA=0#tPopDwell | title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), 2016 and 2011 censuses (British Columbia) | publisher=[[Statistics Canada]] | date=February 20, 2019 | accessdate=October 17, 2019}}&lt;/ref&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық саны (2011)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; &quot;| Айырмашылығы (%)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Аумағы (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
!scope=&quot;col&quot; | Халық тығыздығы&lt;ref name=2016StatCanBC/&gt;
|-&lt;onlyinclude&gt;
|scope=&quot;row&quot; | [[Абботсфорд (Британ Колумбиясы)|Абботсфорд]] || Абботсфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Abbotsford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley Regional District'' ||align=center| 12 желтоқсан, 1995 ||align=center| {{nts|141397}} ||align=center| {{nts|133497}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|375.55}} ||align=center| {{nts|376.5}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Армстронг (Британ Колумбиясы)|Армстронг]] || Армстронг қаласы&lt;br /&gt;''(City of Armstrong)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of North Okanagan'' ||align=center| 31 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|5114}} ||align=center| {{nts|4830}} ||align=center| {{nts|5.9}} ||align=center| {{nts|5.22}} ||align=center| {{nts|979.8}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Бернаби]] || Бернаби қаласы&lt;br /&gt;''(City of Burnaby)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver Regional District'' ||align=center| 22 қыркүйек, 1892 ||align=center| {{nts|232755}} ||align=center| {{nts|223218}} ||align=center| {{nts|4.3}} ||align=center| {{nts|90.61}} ||align=center| {{nts|2568.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кэмпбелл-Ривер]] || Кэмпбелл-Ривер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Campbell River)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Strathcona Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1947 ||align=center| {{nts|32588}} ||align=center| {{nts|31186}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|144.36}} ||align=center| {{nts|225.7}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Каслгар]] || Каслгар қаласы&lt;br /&gt;''(City of Castlegar)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of Central Kootenay'' ||align=center| 1 қаңтар, 1974 ||align=center| {{nts|8039}} ||align=center| {{nts|7816}} ||align=center| {{nts|2.9}} ||align=center| {{nts|19.67}} ||align=center| {{nts|408.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Чиллиуак]] || Чилливак қаласы&lt;br /&gt;''(City of Chilliwack)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Fraser Valley'' ||align=center| 26 сәуір, 1873 ||align=center| {{nts|83788}} ||align=center| {{nts|77936}} ||align=center| {{nts|7.5}} ||align=center| {{nts|261.65}} ||align=center| {{nts|320.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Колвуд]] || Колвуд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Colwood)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Capital Regional District'' ||align=center| 24 маусым, 1985 ||align=center| {{nts|16859}} ||align=center| {{nts|16093}} ||align=center| {{nts|4.8}} ||align=center| {{nts|17.67}} ||align=center| {{nts|954.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кокуитлам]] || Кокуитлам қаласы&lt;br /&gt;''(City of Coquitlam)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 шілде, 1891 ||align=center| {{nts|139284}} ||align=center| {{nts|126,804}} ||align=center| {{nts|9.8}} ||align=center| {{nts|122.30}} ||align=center| {{nts|1138.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кортни (Британ Колумбиясы)|Кортни]] || Кортни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Courtenay)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Comox Valley Regional District'' ||align=center| 1 қаңтар, 1915 ||align=center| {{nts|25599}} ||align=center| {{nts|24216}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|29.38}} ||align=center| {{nts|789.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кранбрук]] || Кранбрук қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Cranbrook)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Regional District of East Kootenay'' ||align=center| 1 қараша, 1905 ||align=center| {{nts|20047}} ||align=center| {{nts|19319}} ||align=center| {{nts|3.8}} ||align=center| {{nts|32.00}} ||align=center| {{nts|626.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Досон-Крик]] || Досон-Крик қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Dawson Creek)'' &lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;|| ''Peace River Regional District'' ||align=center| 26 мамыр, 1936 ||align=center| {{nts|12178}} ||align=center| {{nts|11583}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|24.37}} ||align=center| {{nts|499.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Делта (Британ Колумбиясы)|Делта]] || Делта қаласы&lt;br /&gt;''(City of Delta)'' &lt;includeonly&gt;||Қала&lt;/includeonly&gt;|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| {{sort|2017-09-22|22 қыркүйек, 2017}}&lt;ref name=Delta&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0362_2017 | title=Order in Council No. 362 | publisher=Province of British Columbia | date=22 қыркүйек, 2017 | accessdate=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|102238}} ||align=center| {{nts|99863}} ||align=center| {{nts|2.4}} ||align=center| {{nts|180.20}} ||align=center| {{nts|567.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Данкан (Британдық Колумбия)|Данкан]] || Данкан қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Duncan)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cowichan Valley Regional District'' ||align=center| 4 наурыз, 1912 ||align=center| {{nts|4944}} ||align=center| {{nts|4932}} ||align=center| {{nts|0.2}} ||align=center| {{nts|2.07}} ||align=center| {{nts|2387.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Эндерби (Британдық Колумбия)|Эндерби]] || Эндерби қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Enderby)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 1 наурыз, 1905 ||align=center| {{nts|2964}} ||align=center| {{nts|2932}} ||align=center| {{nts|1.1}} ||align=center| {{nts|4.26}} ||align=center| {{nts|695.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ферни (Британдық Колумбия)|Ферни]] || Ферни қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Fernie)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 28 шілде, 1904 ||align=center| {{nts|5249}} ||align=center| {{nts|4448}} ||align=center| {{nts|18.0}} ||align=center| {{nts|13.50}} ||align=center| {{nts|388.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Форт-Сент-Джон]] || Форт-Сент-Джон қаласы&lt;br /&gt;''(City of Fort St. John)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Peace River'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1947 ||align=center| {{nts|20155}} ||align=center| {{nts|18609}} ||align=center| {{nts|8.3}} ||align=center| {{nts|26.27}} ||align=center| {{nts|767.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гранд-Форкс (Британдық Колумбия)|Гранд-Форкс]] || Гранд-Форкс қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Grand Forks)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kootenay Boundary'' ||align=center| 15 сәуір, 1897 ||align=center| {{nts|4049}} ||align=center| {{nts|3985}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|10.43}} ||align=center| {{nts|388.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Гринвуд (Британдық Колумбия)|Гринвуд]] || Гринвуд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Greenwood)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 12 шілде, 1897 ||align=center| {{nts|665}} ||align=center| {{nts|708}} ||align=center| {{nts|-6.1}} ||align=center| {{nts|2.42}} ||align=center| {{nts|274.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Камлупс]] || Камлупс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kamloops)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola Regional District'' ||align=center| 17 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|90280}} ||align=center| {{nts|85678}} ||align=center| {{nts|5.4}} ||align=center| {{nts|299.25}} ||align=center| {{nts|301.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Келоуна]] || Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Central Okanagan'' ||align=center| 4 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|127380}} ||align=center| {{nts|117312}} ||align=center| {{nts|8.6}} ||align=center| {{nts|211.85}} ||align=center| {{nts|601.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кимберли (Британдық Колумбия)|Кимберли]] || Кимберли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Kimberley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''East Kootenay'' ||align=center| 29 наурыз, 1944 ||align=center| {{nts|7425}} ||align=center| {{nts|6652}} ||align=center| {{nts|11.6}} ||align=center| {{nts|60.62}} ||align=center| {{nts|122.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лангфорд]] || Лангфорд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langford)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 8 желтоқсан, 1992 ||align=center| {{nts|35342}} ||align=center| {{nts|29228}} ||align=center| {{nts|20.9}} ||align=center| {{nts|39.94}} ||align=center| {{nts|885.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Лэнгли (Британдық Колумбия, қала)|Лэнгли]] || Лэнгли қаласы&lt;br /&gt;''(City of Langley)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 наурыз, 1955 ||align=center| {{nts|25888}} ||align=center| {{nts|25081}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|10.22}} ||align=center| {{nts|2533.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мэйпл-Ридж (Британдық Колумбия)|Мэйпл-Ридж]] || Мэйпл-Ридж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Maple Ridge)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 12 қыркүйек, 2014&lt;ref name=cityincorporation&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0513_2014 | title=Order of the Lieutenant Governor in Council: Order in Council No. 513 | publisher=Province of British Columbia | type=[[PDF]] | date=September 9, 2014 | accessdate=September 14, 2014}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|82256}} ||align=center| {{nts|76052}} ||align=center| {{nts|8.2}} ||align=center| {{nts|266.78}} ||align=center| {{nts|308.3}}
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Мерритт]] || Мерритт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Merritt)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Thompson-Nicola'' ||align=center| 1 сәуір, 1911 ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|7113}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|26.07}} ||align=center| {{nts|273.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нанаймо]] || Нанаймо қаласы&lt;br /&gt;''(City of Nanaimo)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Nanaimo'' ||align=center| 24 желтоқсан, 1874 ||align=center| {{nts|90504}} ||align=center| {{nts|83810}} ||align=center| {{nts|8.0}} ||align=center| {{nts|90.76}} ||align=center| {{nts|997.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нельсон (Британдық Колумбия)|Нельсон]] || Нельсон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Nelson)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Kootenay'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|10572}} ||align=center| {{nts|10230}} ||align=center| {{nts|3.3}} ||align=center| {{nts|11.95}} ||align=center| {{nts|884.3}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Нью-Уэстминстер]] || Нью-Уэстминстер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of New Westminster)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 16 шілде, 1860 ||align=center| {{nts|70996}} ||align=center| {{nts|65976}} ||align=center| {{nts|7.6}} ||align=center| {{nts|15.63}} ||align=center| {{nts|4543.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] || Норт Ванкувер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of North Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 тамыз, 1891 ||align=center| {{nts|52898}} ||align=center| {{nts|48196}} ||align=center| {{nts|1.8}} ||align=center| {{nts|11.85}} ||align=center| {{nts|4465.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Парксвилл (Британдық Колумбия)|Парксвилл]] || Парксвилл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Parksville)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Nanaimo'' ||align=center| 19 маусым, 1945 ||align=center| {{nts|12514}} ||align=center| {{nts|11977}} ||align=center| {{nts|4.5}} ||align=center| {{nts|14.56}} ||align=center| {{nts|859.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пентиктон]] || Пентиктон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Penticton)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Okanagan-Similkameen'' ||align=center| 1 қаңтар, 1909 ||align=center| {{nts|33761}} ||align=center| {{nts|32877}} ||align=center| {{nts|2.7}} ||align=center| {{nts|42.10}} ||align=center| {{nts|801.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Питт-Медоус]] || Питт-Медоус қаласы&lt;br /&gt;''(City of Pitt Meadows)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 25 сәуір, 1914 ||align=center| {{nts|18573}} ||align=center| {{nts|17736}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|86.51}} ||align=center| {{nts|214.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Алберни]] || Порт-Алберни қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Alberni)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Alberni-Clayoquot'' ||align=center| 28 қазан, 1967 ||align=center| {{nts|17678}} ||align=center| {{nts|17743}} ||align=center| {{nts|-0.4}} ||align=center| {{nts|19.76}} ||align=center| {{nts|894.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Кокитлем]] || Порт-Кокитлем қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Port Coquitlam)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 7 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|58612}} ||align=center| {{nts|55958}} ||align=center| {{nts|4.7}} ||align=center| {{nts|29.17}} ||align=center| {{nts|2009.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Порт-Муди]] || Порт-Муди қаласы&lt;br /&gt;''(City of Port Moody)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 11 наурыз, 1913 ||align=center| {{nts|33551}} ||align=center| {{nts|33011}} ||align=center| {{nts|1.6}} ||align=center| {{nts|25.89}} ||align=center| {{nts|1295.9}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Пауэлл-Ривер]] || Пауэлл-Ривер қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Powell River)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Powell River Regional District'' ||align=center| 15 қазан, 1955 ||align=center| {{nts|13157}} ||align=center| {{nts|13165}} ||align=center| {{nts|-0.1}} ||align=center| {{nts|28.91}} ||align=center| {{nts|455.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Джордж (Британдық Колумбия)|Принс-Джордж]] || Принс-Джордж қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince George)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Fraser-Fort George'' ||align=center| 6 наурыз, 1915 ||align=center| {{nts|74003}} ||align=center| {{nts|71974}} ||align=center| {{nts|2.8}} ||align=center| {{nts|318.26}} ||align=center| {{nts|232.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Принс-Руперт (Британдық Колумбия)|Принс-Руперт]] || Принс-Руперт қаласы&lt;br /&gt;''(City of Prince Rupert)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Coast Regional District'' ||align=center| 10 наурыз, 1910 ||align=center| {{nts|12220}} ||align=center| {{nts|12508}} ||align=center| {{nts|-2.3}} ||align=center| {{nts|66.28}} ||align=center| {{nts|184.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Кунэл]] || Кунэл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Quesnel)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo Regional District'' ||align=center| 21 наурыз, 1928 ||align=center| {{nts|9879}} ||align=center| {{nts|10007}} ||align=center| {{nts|-1.3}} ||align=center| {{nts|35.39}} ||align=center| {{nts|279.2}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ривелстоук]] || Ривелстоук қаласы&lt;br /&gt;''(City of Revelstoke)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap Regional District'' ||align=center| 1 наурыз, 1899 ||align=center| {{nts|7547}} ||align=center| {{nts|7139}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|41.13}} ||align=center| {{nts|183.5}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ричмонд (Британдық Колумбия)|Ричмонд]] || Ричмонд қаласы&lt;br /&gt;''(City of Richmond)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|198309}} ||align=center| {{nts|190473}} ||align=center| {{nts|4.1}} ||align=center| {{nts|129.27}} ||align=center| {{nts|1534.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Россленд]] || Россленд қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Rossland)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 18 наурыз, 1897 ||align=center| {{nts|3729}} ||align=center| {{nts|3556}} ||align=center| {{nts|4.9}} ||align=center| {{nts|59.79}} ||align=center| {{nts|62.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Салмон-Арм]] || Салмон-Арм қаласы&lt;br /&gt;''(City of Salmon Arm)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Columbia Shuswap'' ||align=center| 15 мамыр, 1905 ||align=center| {{nts|17706}} ||align=center| {{nts|17464}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|155.28}} ||align=center| {{nts|114.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Суррей (Британдық Колумбия)|Суррей]] || Суррей қаласы&lt;br /&gt;''(City of Surrey)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 10 қараша, 1879 ||align=center| {{nts|517887}} ||align=center| {{nts|468251}} ||align=center| {{nts|10.6}} ||align=center| {{nts|316.41}} ||align=center| {{nts|1636.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Террейс]] || Террейс қаласы&lt;br /&gt;''(City of Terrace)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Regional District of Kitimat-Stikine'' ||align=center| 31 желтоқсан, 1927 ||align=center| {{nts|11643}} ||align=center| {{nts|11486}} ||align=center| {{nts|1.4}} ||align=center| {{nts|57.36}} ||align=center| {{nts|203.0}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Трэйл (Британдық Колумбия)|Трэйл]] || Трэйл қаласы&lt;br /&gt;''(City of Trail)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Kootenay Boundary'' ||align=center| 14 маусым, 1901 ||align=center| {{nts|7709}} ||align=center| {{nts|7681}} ||align=center| {{nts|0.4}} ||align=center| {{nts|34.93}} ||align=center| {{nts|220.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Ванкувер]] || Ванкувер қаласы&lt;br /&gt;''(City of Vancouver)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 6 сәуір, 1886 ||align=center| {{nts|631486}} ||align=center| {{nts|603502}} ||align=center| {{nts|4.6}} ||align=center| {{nts|114.97}} ||align=center| {{nts|5492.6}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Вернон (Британдық Колумбия)|Вернон]] || Вернон қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Vernon)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''North Okanagan'' ||align=center| 30 желтоқсан, 1892 ||align=center| {{nts|40116}} ||align=center| {{nts|38180}} ||align=center| {{nts|5.1}} ||align=center| {{nts|96.05}} ||align=center| {{nts|417.7}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] || Виктория қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of Victoria)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Capital'' ||align=center| 2 тамыз, 1862 ||align=center| {{nts|85792}} ||align=center| {{nts|80017}} ||align=center| {{nts|7.2}} ||align=center| {{nts|19.47}} ||align=center| {{nts|4305.8}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уест-Келоуна]] || Уест-Келоуна қаласы&lt;br /&gt;''(City of West Kelowna)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Central Okanagan'' ||align=center| 26 маусым, 2015&lt;ref name=WestKelowna&gt;{{cite web | url=http://www.bclaws.ca/civix/document/id/oic/oic_cur/0357_2015/search/CIVIX_DOCUMENT_ROOT_STEM:(West%20Kelowna)%20AND%20CIVIX_DOCUMENT_ANCESTORS:1990219485?1#hit1 | title=Order in Council No. 357 | publisher=Province of British Columbia | date=June 26, 2015 | accessdate=July 1, 2015}}&lt;/ref&gt; ||align=center| {{nts|32655}} ||align=center| {{nts|30902}} ||align=center| {{nts|5.7}} ||align=center| {{nts|123.53}} ||align=center| {{nts|264.4}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уайт-Рок (Британдық Колумбия)|Уайт-Рок]] || Уайт-Рок қаласының корпорациясы&lt;br /&gt;''(The Corporation of the City of White Rock)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Metro Vancouver'' ||align=center| 15 сәуір, 1957 ||align=center| {{nts|19952}} ||align=center| {{nts|19339}} ||align=center| {{nts|3.2}} ||align=center| {{nts|5.12}} ||align=center| {{nts|3893.1}} 
|-
|scope=&quot;row&quot;| [[Уильямс-Лейк]] || Уильямс-Лейк қаласы&lt;br /&gt;''(City of Williams Lake)''&lt;/onlyinclude&gt;&lt;!--&lt;onlyinclude&gt;|| Қала &lt;/onlyinclude&gt;--&gt;&lt;onlyinclude&gt;
|| ''Cariboo'' ||align=center| 15 наурыз, 1929 ||align=center| {{nts|10753}} ||align=center| {{nts|10832}} ||align=center| {{nts|-0.7}} ||align=center| {{nts|33.13}} ||align=center| {{nts|324.6}} 
|-&lt;/onlyinclude&gt; class=&quot;sortbottom&quot; align=&quot;center&quot;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| Барлық қалалар
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| &amp;mdash;
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3327824}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|3133081}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4.5}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|4263.15}}
!scope=&quot;col&quot; align=&quot;center&quot;| {{nts|1081.81}}
|-
|}

== Экономика ==
[[Сурет:Canada Place with Downtown Vancouver, British Columbia, Canada Masson.jpg|thumb|[[Ванкувер]]дің орталығындағы Canada Place]]
[[Сурет:Vancouver downtown.jpg|thumb|right|[[Ванкувер]]дің орталығы, 2007 жыл.]]
Британдық Колумбияның экономикасы алуан түрлі, қызмет өндіретін салалар провинцияның [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің көп бөлігін құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fin.gov.bc.ca/tbs/F&amp;Ereview14.pdf |title=2014 British Columbia Financial and Economic Review, 74th Edition April 2013 – March 2014 |date=July 2014 |publisher=BC Ministry of Finance |access-date=March 11, 2016}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия екі трансқұрлықты темір жолдың соңғы аялдамасы және 27 ірі теңіз жүктері мен жолаушылар терминалдары орналасқан жер. Провинцияның үлкен 944,735 шаршы шақырымдық (364,764 шаршы мильдік) жерінің тек 5%-нан азы ғана [[Егіндік жер|егістікке жарамды]] болғанына қарамастан, провинция егін шаруашылығына бай (әсіресе Фрейзер және Оканаган алқаптары), өйткені жағалауға жақын жерлердің ауа-райы жұмсақ және кейбір оңтүстік алқаптары қорғалған. Провинцияның климаты провинцияда ашық аспан астындағы демалыстар мен [[туризм]]нің дамуына мүмкіндік береді, бірақ экономикалық тірегі ұзақ уақыттан бері пайдалы қазбалаларды табу, орман шаруашылығы, егін шаруашылығы тау-кен өндірісі болды. Ванкувер провинцияның ең ірі қаласы, табиғи ресурстарды табумен айналысатын көптеген батыстың компанияларына штаб-пәтер ретінде қызмет етеді. Ол сондай-ақ мықты тұрғын үй нарығынан және орташа республикалық деңгейден асатын жан басына шаққанда табыс көлемінен пайда көруде. Британдық Колумбияның жағалауларында және провинциянығ оңтүстік-ішкі бөліктерінде ауа-райы жұмсақ болғанымен, Канаданың қалған бөліктеріндегідей, құрлықтың көп бөлігінде суық климат. Провинцияның солтүстік бөлігі субарктикалық климатқа ие, сондықтан ол жерлер де өте суық қыс болады. Ванкувердің климаты қазіргі таңда канадалық ірі қалалардың ішіндегі ең жұмсақ қысқы климат болып табылады, мұнда қаңтардың түнгі температурасы орташа қату температурасынан жоғары болады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://climate.weather.gc.ca/climate_normals/results_1981_2010_e.html?stnID=889&amp;lang=e&amp;StationName=Vancouver&amp;SearchType=Contains&amp;stnNameSubmit=go&amp;dCode=1 |title=Canadian climate normals 1981–2010 Vancouver International Airport |date=October 31, 2011 |publisher=Environment Canada |access-date=October 3, 2015}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбия тарихи орман өнеркәсібіне негізделген, сонымен бірге тау-кен өндірісінде құбылмалы маңыздылыққа ие ресурстарға негізделген экономика болған.  Ресурстар саласындағы жұмыспен қамту пайыздық көрсеткіші бойынша тұрақты түрде төмендеді, ал жаңа жұмыс орындары көбінесе құрылыс және бөлшек сауда / қызмет көрсету салаларында пайда болып жатыр. Қазір ол қызмет көрсету саласындағы жұмыс орындарының ең жоғары пайызына ие, 72% құрайды (егер салыстыратын болсақ, Батыс Канадада 60%).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |title=Economic output in the West |website=State of the West 2010 |publisher=Canada West Foundation |pages=103–109 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812195015/http://cwf.ca/pdf-docs/publications/StateWest2010_Chapter_9.pdf |archive-date=August 12, 2011 |access-date=September 21, 2014}}&lt;/ref&gt; Бұл саланың көп бөлігі қаржыға, сақтандыруға, жылжымайтын мүлікке және корпоративті басқаруға келеді; дегенмен мегаполистардан тыс көптеген аймақтар әлі де ресурстарды табуға тәуелді. Өзінің Солтүстік Голливуд деген атауымен танымал Ванкувер аймағы киноиндустриясы, Солтүстік Америкадағы көлемі жағынан [[Лос-Анджелес]] пен [[Нью-Йорк]]тан кейінгі үшінші  көркем фильмдер өндіретін орын.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |title=Film and TV |year=2005 |publisher=Vancouver Economic Development |archive-url=https://web.archive.org/web/20070101014505/http://vancouvereconomic.com/key_sectors/film_tv.htm |archive-date=January 1, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

Британдық Колумбияның экономикалық тарихы [[Экономикалық Цикл|драмалық көтерілістер мен құлдырау]] туралы ертегілермен толы болды, және бұл серпіліс пен құлдырау көрінісі провинцияның саясатына, мәдениеті мен іскерлік климатына әсер етті. Шикізат бағасының өзгеруі пайдалы қазбалаларды табу өндірісіне байланысты болған экономикалық қызметке қатты әсер етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |title=Hard on Health of Mining Communities |date=September 2006 |publisher=University of British Columbia |archive-url=https://web.archive.org/web/20070415163741/http://www.publicaffairs.ubc.ca/ubcreports/2005/05oct06/mining.html |archive-date=April 15, 2007 |access-date=April 26, 2007}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы Британдық Колумбия 282 миллиард Канадалық Доллар ЖІӨ-мен және 57,335 жан басына шаққанда ЖІӨ-мен Канада провинцияларының ішінде ЖІӨ көлемі бойынша төртінші орынды алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=3610022201 |title=Add/Remove data – Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual |publisher=Statistics Canada |date=May 30, 2018 |website=www150.statcan.gc.ca |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www2.gov.bc.ca/gov/content/data/statistics/people-population-community/population/population-estimates |title=Population Estimates – Province of British Columbia |work= Ministry of Citizens Services |access-date=September 19, 2019}}&lt;/ref&gt; 2019-20 жылдары Британдық Колумбияның қарызы ЖІӨ-ға қатынасы 15.0% дейін өседі, және 2021-22 жылдары 16.1% дейін өседі деп күтілуде..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Lovely |first=Warren |last2=Maltais |first2=Catherine |date=February 19, 2019 |title=British Columbia 2019 Budget |url=https://www.nbc.ca/content/dam/bnc/en/rates-and-analysis/economic-analysis/british-columbia-budget.pdf#targetText=Total%20taxpayer%2Dsupported%20debt%20looks,eliminated%20as%20of%202018%2D19.&amp;targetText=Taxpayer%2Dsupported%20debt%20is%20projected,16.1%25%20by%202021%2D22. |journal=National Bank of Canada Financial Markets |pages=1–3 |via=National Bank of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rbc.com/economics/economic-reports/pdf/canadian-fiscal/prov_fiscal.pdf |title=Canadian Federal and Provincial Fiscal Tables |date=January 14, 2020 |website=Economic Reports |publisher=Royal Bank of Canada |access-date=January 18, 2020}}&lt;/ref&gt; Британдық Колумбия экономикасы 2017 жылы қарқынды өсуі байқалды, оның жылдық көрсеткіші төртінші жыл қатарынан Канаданың орташа көрсеткішінен асып түсті. 2017 жылы Британдық Колумбияның ЖІӨ-нің нақты 3,9% өсімі канадалық провинциялар арасында екінші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=August 2018 |title=2018 British Columbia Financial and Economic Review |url=https://www2.gov.bc.ca/assets/gov/british-columbians-our-governments/government-finances/financial-economic-review/financial-economic-review-2018.pdf |journal=British Columbia Ministry of Finance |volume=78 |pages=3 |via=Statistics Canada}}&lt;/ref&gt;

== Үкімет және саясат ==
[[File:British Columbia Parliament Buildings - Pano - HDR.jpg|thumb|centre|upright=3|[[Виктория (Британдық Колумбия)|Викториядағы]] Британдық Колумбия Парламент Ғимараттары]]
Лейтенант-Губернатор Джанет Остин — провинциядағы Канада патшайымының өкілі. Лейтенант-Губернатор жоқ кезде Генерал Губернатор кеңесте өзінің міндеттерін орындау үшін әкімшіні тағайындай алады. Іс жүзінде бұл әдетте Британдық Колумбияның Бас Судьясы.

Канаданың өзге тоғыз провинциясы секілді де, Британдық Колумбияның да өзінің монархиясы бар, алайда монархтың қатысуынсыз Канада Билігі өзі таңдайтын комиссарлардың басқаруындағы Нунавут, Солтүстік-Батыс территориялары және Юконның республикалық басқару формасы бар. Қазіргі провинция басшысының міндетін атқарушы — Британдық Колумбияның Патшайымы (Queen in right of British Columbia) [[II Елизавета]].

Британдық Колумбияда көптеген сайлау жүйелерімен сайланатын 87 мүшеден құралған Заң Шығарушы Ассамблея бар, дегенмен 2003 жылдан 2009 жылға дейін BC-STV деп аталатын бірыңғай дауыс беру жүйесіне көшу туралы үлкен пікірталастар болды. Күн билігі премьер төрағасы болып табылатын Атқарушы Кеңестің құрамына ресми түрде кіретін әртүрлі қызметтерге министірлерді тағайындайды.

=== Ресми рәміздер ===
Британдық Колумбия үкіметі бірнеше ресми рәміздерді белгіледі:&lt;ref name=&quot;Act&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bclaws.ca/Recon/document/ID/freeside/00_96380_01#section1 |title=Provincial Symbols and Honours Act |year=1996 |publisher=Her Majesty the Queen in Right of British Columbia |access-date=August 8, 2014}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%;&quot;
! 
!Рәміз
!Рәміздің суреті
!Қабылданды
|-
! Елтаңба
| Британдық Колумбияның елтаңбасы 
| [[File:Coat of Arms of British Columbia.svg|112x112px|center|Coat of arms of British Columbia]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Ұран
| '''Splendor sine occasu''' &lt;br&gt;''Шексіз сұлулық''
|[[File:BC Motto.png|center|100x100px]]
| 15 қазан, 1987
|-
! Қару қалқаны
| Британдық Колумбияның қару қалқаны
|[[File:Arms of British Columbia.svg|center|118x118px]]
| 1906 
|-
! Ту
| Британдық Колумбияның туы
| [[Image:Flag of British Columbia.svg|border|92px|center|Flag of British Columbia]]
| 1960
|-
!Лейтенант-губернатордың эмблемасы
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының эмблемасы
|[[File:Badge of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
!Лейтенант-губернатордың штандарты
|Британдық Колумбияның Лейтенант-губернаторының штандарты
|[[File:Flag of the Lieutenant-Governor of British Columbia.svg|center|100x100px]]
|
|-
! [[Гүл]]
| [[:en:Pacific dogwood|Pacific dogwood]]&lt;br&gt;(''Cornus nuttalli'')
| [[Image:Cornus nuttallii1.jpg|100x100px|center|Pacific dogwood]]
| 1956
|-
! [[Сүтқоректілер|Сүтқоректі]]
| Кермод аюы
| [[Image:Spiritbear.jpg|150x150px|center|Spirit bear]]
| Сәуір 2006
|-
! [[Құстар|Құс]]
| [[:en:Steller's jay|Steller's jay]]&lt;br&gt;(''Cyanocitta stelleri)''
| [[Image:Stellers jay - natures pics.jpg|100x100px|center|Steller's jay]]
| 17 желтоқсан, 1987
|-
! [[Балықтар|Балық]]
| Тынықмұхиттық албырт
| [[Image:Oncorhynchus nerka 2.jpg|100x100px|center|Pacific salmon]]
| Ақпан 2013
|-
! [[Ағаш]]
| Бүрлі Туя
| [[Image:Trees dsc00826.jpg|133x133px|center|Western redcedar]]
| Ақпан 1988
|-
! [[Асыл тастар|Асыл тас]]
| Жэйд
| [[Image:Jade 001.jpg|100x100px|center|Jade]]
| 1968
|}

== Жоғарғы білім ==
Мемлекеттік университеттер мен колледждерге мыналар кіреді:
* [[Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Саймон Фрейзер Университеті]]
* [[Виктория Университеті]]
* [[Солтүстік Британдық Колумбия Университеті]]
* [[Ванкувер Аралы Университеті]]
* [[Британдық Колумбия Технологиялық Институты]]
* [[Квантлент Политехникалық Университеті]]
* [[Томпсон-Риверс Университеті]]
* [[Эмили Карр атындағы Өнер және Дизайн Университеті]]
* [[Ройал-Роудс Университеті]]
* [[Капилано Университеті]]
* [[Фрейзер Алқабы Университеті]]
* [[Дуглас Колледжі]]
* [[Камосун Колледжі]]
* [[Лангара Колледжі]]
* [[Селкирк Колледжі]]
* [[Жаңа Каледония Колледжі]]
* [[Сеңгір Таулар Колледжі]]
* [[Оканаган Колледжі]]
* [[Жағалау Таулар Колледжі]]

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; widths=140px heights=140px&gt;
File:Vancouver dusk pano.jpg|[[Ванкувер]] қаласы, оңтүстіктен қарағанда, 2008 жыл
File:Cusheon Lake in the early morning, Saltspring Island, British Columbia, Canada.jpg|Кушеон көлі, 2018 жыл
File:Cultus lake.JPG|[[Калтес (көл, Британдық Колумбия)|Калтес]] көлі, 2010 жыл
File:TakakkawFalls2 edit.jpg|Такакко Сарқырамалары, 2004 жыл
File:Okanagan.jpg|Оканаган, 2005 жыл
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер==
* [http://www.gov.bc.ca Government of British Columbia website]
* [http://www.hellobc.com Туризм — Британдық Колумбия]
* {{Cite web |url=http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |title=BC Facts |archive-url=https://web.archive.org/web/20130707193800/http://www.gov.bc.ca/bcfacts/ |archive-date=July 7, 2013 |access-date=July 10, 2013}}
* [https://web.archive.org/web/20150624003733/http://www.newsroom.gov.bc.ca/ Newsroom]
* [https://web.archive.org/web/20170326171338/http://www.bcstats.gov.bc.ca/Home.aspx BCStats &amp; Infoline Weekly Digest]
* {{Cite web |url=http://www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |title=Provincial Archives including online photo database |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20021013074240/http%3A//www.bcarchives.gov.bc.ca/index.htm |archive-date=October 13, 2002 |access-date=May 15, 2019}}
* {{Cite web |url=http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |title=Vancouver Public Library; Historical Photographs of BC &amp; the Yukon |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324042144/http://www.vpl.vancouver.bc.ca/find/cat/C393/ |archive-date=March 24, 2009 |access-date=March 10, 2009}}
* {{Cite web |url=http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |title=BC Multicultural Photographs from the Vancouver Public Library – searchable photo database |archive-url=https://archive.today/20121205230512/http://www.multiculturalcanada.ca/vpl |archive-date=December 5, 2012 |access-date=June 5, 2008}}
* [http://maps.gov.bc.ca Британдық Колумбияның онлайн картасы]

{{Британдық Колумбия}}
{{Канада провинциялары мен территориялары}}
{{Канада тақырыптарда}}

[[Санат:Британ Колумбиясы]]</text>
      <sha1>0utk8tze9hn31jqcg3j5kbig8oym6x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Канада провинциялары мен территориялары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>645490</id>
    <revision>
      <id>3689813</id>
      <parentid>2797709</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1216" sha1="bnp7ipvd0iwzfb27pj135yv2pffw7m2" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Канада провинциялары мен территориялары
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = [[Сурет:Flag of Canada.svg|50px|Канаданың туы]]
|тақырып = [[Канада провинциялары мен территориялары]]
|тақырып_стиль = background:{{түс|Канада}}
|бөлім_стиль = background:{{түс|Канада}}
|тізім_стиль = hlist

|бөлім1 = Провинциялар
|тізім1 = [[Альберта]] • [[Британ Колумбиясы]] • [[Жаңа Шотландия]] • [[Квебек]] • [[Манитоба]] • [[Нью-Брансуик]] • [[Ньюфаундленд және Лабрадор]] • [[Онтарио]] • [[Саскачеван]] • [[Ханзада Эдуард Аралы]]

|бөлім2 = Территориялар
|тізім2 = [[Нунавут]] • [[Солтүстік-Батыс территориялары]] • [[Юкон (территория)|Юкон]]
}}&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Канаданың әкімшілік бөліністері]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bnp7ipvd0iwzfb27pj135yv2pffw7m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктория (Британ Колумбиясы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>646180</id>
    <revision>
      <id>3689817</id>
      <parentid>2838370</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Batyrbek.kz [[Виктория (Британдық Колумбия)]] бетін [[Виктория (Британ Колумбиясы)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2838370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13901" sha1="f2nhvcvm3xebffmo4igdkt53egj7s0k" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Виктория
 |шынайы атауы            = Victoria
 |сурет                   = Victoria Montage 2020.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Канада
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 48|lat_min = 25|lat_sec = 0
  |lon_dir = W|lon_deg = 123|lon_min = 21|lon_sec = 0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Провинция
 |аймағы                  = Британдық Колумбия
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр
 |басшысы                 = Лиза Хелпс
 |құрылған уақыты         = 1862
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19.47
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 23
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = ағылшын
  |тұрғыны                = 85,792
  |санақ жылы             = 2016
  |тығыздығы              = 4 406.3
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = Викторияндық, -тар
 |уақыт белдеуі           = −08:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +1-250
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = V0S, V8N-V8Z, V9A-V9E
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Victoria, British Columbia
 |сайты                   = http://www.victoria.ca/
 |сайт тілі               = 
}}

'''Виктория''' ({{lang-en|Victoria}} {{IPA|[vɪkˈtɔəriə]}}) — [[Канада]]ның [[Британдық Колумбия]] провинциясының астанасы, [[Ванкувер аралы]]ның оңтүстік шетінде, Канаданың [[Тынық мұхит]]ы жағалауында орналасқан. Қаланың 85,792 тұрғыны бар, ал Үлкен Виктория Ауданында 367,770 тұрғыны бар. Виктория — Канададағы тығыздығы жағынан 7-ші қала, бір шаршы километрге 4 405.8 тұрғыны бар (11,411/шаршы миль).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/t001a-eng.htm|title=The 10 highest population densities among municipalities (census subdivisions) with 5,000 residents or more, Canada, 2016|last=Canada|first=Government of Canada, Statistics|website=www.statcan.gc.ca|language=en|access-date=2017-04-19|date=2017-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420143706/http://www.statcan.gc.ca/daily-quotidien/170208/t001a-eng.htm|archive-date=20 April 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Виктория — Батыс Канаданың ең оңтүстік ірі қаласы және Британдық Колумбияның ең ірі қаласы [[Ванкувер]]ден шамамен 100 км (60 миль) жерде. Қала [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатының [[Сиэтл]] қаласынан шамамен 100 км (60 миль) қашықтықта орналасқан.

== Тарихы ==
[[Ванкувер аралы]]ның оңтүстігіндегі аймақты еуропалықтардың келуіне дейін салишан тілдерінде сөйлейтін тайпалар мекендеген. Бұл жерлерге ақ адамдардың алғашқы рет келуі 1774 жылы болды, ол кезде Хуан Перестің басқаруындағы испандық теңіз экспедициясы бұл аймақты зерттеді. Пересті солтүстікке орыстардың Солтүстік Америкадағы белсенділігіне алаңдаған [[Жаңа Испания]] билігі жіберді. 1778 жылы [[Джеймс Кук]]тың үшінші экспедициясының арқасында ағылшындар бұл жерге алғаш рет аяқ басты.

1841 жылы Орегон шекарасындағы дау-дамай асқынып тұрған кезінде [[Британ империясы|британдық]] Гудзон Шығанағы Компаниясы компаниясы өзінің қызметкерлерінің бірі Джеймс Дугласты АҚШ-пен қарсыласудағы позициясын нығайтуға үміттеніп, қамалдар мен сауда орындарының желісін құру үшін даулы аймаққа жіберді. Сол жылы Дуглас (Британдық Колумбияның болашақ губернаторы) бүгінгі қала орталығының орнында Форт Викторияның негізін қалады.
[[Сурет:Fort Victoria watercolour.jpg|thumb|right|Форт Виктория, оңтүстік-батыстық бастион, Сара Крис, 1860&amp;nbsp;ж.]]
1855 жылғы [[Алтын безгек|алтын безгекке]] дейін Виктория өте баяу дамыды, Британдық Колумбияда алтын кен орындары табылғаннан кейін қала халқы бір аптаның ішінде 300 адамнан 5000 адамға дейін өсті. 1892 жылы бұл елді мекен ресми түрде қала статусын алды. Сол жылдары Виктория экономикасының негізгі тірегі теңіз порты болды. Бұл порт [[Опиум|опиумның]] [[Солтүстік Америка]]ға жеткізілуінің негізгі нүктесі болды (опиумды кіргізуге және сатуға тек 1908 жылы шектеу қойылды).

Қала экономикасына ең үлкен соққы 1886 жылы келді, сол кезде Канадалық Тынық мұхиты Теміржолының құрылысы аяқталғаннан кейін жүк тасымалының негізгі бөлігі [[Ванкувер]]ге көшті. Алайда, тапқыр қала тұрғындары Викторияны негізгі канадалық курортқа айналдыра отырып, жаңа қызмет түріне тез қайта құрылды.

{{wide image|Victoria harbour - Victoria, British Columbia - 2014.jpg|1000px|Ішкі гавань, сол жақта The Empress Hotel, 2014 жыл.}}

== География ==
[[Сурет:Camassia quamash 07017.JPG|thumb|150px|Камассия квамаш ({{lang-lat|Essbare Prärielilie}})]]
[[Сурет:Christ Church Cathedral Interior, main aisle.jpg|200px|thumb|Католиктік костелдегі неф]]

=== Климат ===
{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Виктория
 | Дерекнама  = [http://www.climate.weatheroffice.gc.ca/climate_normals/results_e.html?stnID=113 Environment Canada], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/britishcolumbia/victoria.php World Climate Guide]

 | Қаң_ор =5.0          | Қаң_ор_ж-ш =94 
 | Ақп_ор =6.2          | Ақп_ор_ж-ш =72 
 | Нау_ор =7.6          | Нау_ор_ж-ш =47 
 | Сәу_ор =9.6          | Сәу_ор_ж-ш =29 
 | Мам_ор =12.1         | Мам_ор_ж-ш =26 
 | Мау_ор =14.0         | Мау_ор_ж-ш =21 
 | Шіл_ор =15.6         | Шіл_ор_ж-ш =14 
 | Там_ор =15.9         | Там_ор_ж-ш =20 
 | Қыр_ор =14.6         | Қыр_ор_ж-ш =27 
 | Қаз_ор =10.9         | Қаз_ор_ж-ш =51 
 | Қар_ор =7.2          | Қар_ор_ж-ш =96 
 | Жел_ор =5.2          | Жел_ор_ж-ш =102 
 | Жыл_ор =10.3         | Жыл_ор_ж-ш =583 

 | Қаң_ор_мин =3.0      | Қаң_ор_макс =7.0 
 | Ақп_ор_мин =3.7      | Ақп_ор_макс =8.6 
 | Нау_ор_мин =4.5      | Нау_ор_макс =10.6 
 | Сәу_ор_мин =6.0      | Сәу_ор_макс =13.1 
 | Мам_ор_мин =8.2      | Мам_ор_макс =15.9 
 | Мау_ор_мин =10.0     | Мау_ор_макс =17.9 
 | Шіл_ор_мин =11.3     | Шіл_ор_макс =19.8 
 | Там_ор_мин =11.7     | Там_ор_макс =20.1 
 | Қыр_ор_мин =10.7     | Қыр_ор_макс =18.5 
 | Қаз_ор_мин =7.9      | Қаз_ор_макс =13.8 
 | Қар_ор_мин =5.0      | Қар_ор_макс =9.4 
 | Жел_ор_мин =3.2      | Жел_ор_макс =7.1 
 | Жыл_ор_мин =7.1      | Жыл_ор_макс =13.5 

 | Қаң_а_мин =-14.4     | Қаң_а_макс =14.4
 | Ақп_а_мин =-12.4     | Ақп_а_макс =17.4 
 | Нау_а_мин =-7.2      | Нау_а_макс =20.6
 | Сәу_а_мин =-2.2      | Сәу_а_макс =27.0
 | Мам_а_мин =1.1       | Мам_а_макс =29.5
 | Мау_а_мин =3.9       | Мау_а_макс =35.0
 | Шіл_а_мин =6.1       | Шіл_а_макс =35.0 
 | Там_а_мин =4.4       | Там_а_макс =32.8 
 | Қыр_а_мин =1.7       | Қыр_а_макс =31.7
 | Қаз_а_мин =-2.8      | Қаз_а_макс =25.0
 | Қар_а_мин =-11.1     | Қар_а_макс =18.9
 | Жел_а_мин =-15.6     | Жел_а_макс =15.0
 | Жыл_а_мин =-15.6     | Жыл_а_макс =35.0 

 | Қаң_су =8 
 | Ақп_су =8 
 | Нау_су =8 
 | Сәу_су =10 
 | Мам_су =12 
 | Мау_су =13 
 | Шіл_су =14 
 | Там_су =14 
 | Қыр_су =13 
 | Қаз_су =11 
 | Қар_су =9 
 | Жел_су =8 
 | Жыл_су =11 
}}

== Демография ==
2011 жылы Викторияның халқы 80,017 адамды құрады. Бейресми түрде Үлкен Виктория деп аталатын он үш муниципалитетті қамтитын Виктория Санақ Метрополиті 344,615 халқы бар және Ванкувер аралындағы қалалық аймақ.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=CMA&amp;Code1=935&amp;Geo2=PR&amp;Code2=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=victoria&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;TABID=1 |title=Census Profile – Census Metropolitan Area/Census Agglomeration |publisher=2.statcan.ca |date=1 February 2012 |accessdate=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718101014/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&amp;Geo1=CMA&amp;Code1=935&amp;Geo2=PR&amp;Code2=59&amp;Data=Count&amp;SearchText=victoria&amp;SearchType=Begins&amp;SearchPR=01&amp;B1=All&amp;Custom=&amp;TABID=1 |archive-date=18 July 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Нәсілдік топтар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Канада 2006 санақ!! Халық саны !! % жалпы халық санынан
|-
| rowspan=&quot;12&quot; | Азшылық&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{Citation needed|date=April 2014}}&lt;/small&gt; || [[Қытайлар]] || 3,280 || 4%
|-
| [[Негроидты нәсіл|Қаралар]] || 1,130 || 1.4%
|-
| [[Оңтүстік Азия|Оңтүстік Азиялықтар]] || 1,750 || 2.1%
|-
| Филиппиндер || 1,700 || 2.1%
|-
| Латын Америкалықтар || 765 || 0.9%
|-
| [[Арабтар]] || 575 || 0.7%
|-
| [[Оңтүстік-шығыс Азия]]лықтар || 720 || 0.9%
|-
| [[Оңтүстік-Батыс Азия]]лықтар || 445 || 0.5%
|-
| [[Корейлер]] || 580 || 0.7%
|-
| [[Жапондар]] || 855 || 1%
|-
| Басқа көрінетін азшылық || 135 || 0.2%
|-
| Көпнәсілді адамдар || 445 || 0.5%
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''Көрінетін азшылықтың жалпы саны'''|| '''12,370''' || '''15.2%'''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Аборигендер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{Citation needed|date=April 2014}}&lt;/small&gt; || Алғашқы ұлттар || 2,145 || 2.6%
|-
| Метис || 1,455 || 1.8%
|-
| Инуит || 25 || 0%
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''Аборигендердің жалпы саны''' || '''3,780''' || '''4.6%'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; | [[Еуропалықтар]] || 65,500 || 80.2%
|-
| colspan=&quot;2&quot; | '''''Жалпы халық''''' || '''''81,650''''' || '''''100%'''''
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commonscat|Victoria, British Columbia}}
* [http://www.victoria.ca/ Ресми сайт]

{{Британдық Колумбия}}

[[Санат:Канада провинциялары мен территорияларының астаналары]]
[[Санат:Британдық Колумбиядағы қалалар]]</text>
      <sha1>f2nhvcvm3xebffmo4igdkt53egj7s0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Канада тақырыптарда</title>
    <ns>10</ns>
    <id>646726</id>
    <revision>
      <id>3689811</id>
      <parentid>3352452</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4342" sha1="jorzl5kqenqz1ab8dl0vsunzlnbljkp" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Канада тақырыптарда
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Flag of Canada.svg|150px]]
|сурет_стиль = 
|сурет2 = 
|сурет2_стиль = 
|тақырып = [[Канада]] тақырыптарда
|тақырып_стиль = background:{{түс|Канада}}
|дене_стиль = hlist
|үсті = 
|үсті_стиль = 
|тақ_стиль = 
|жұп_стиль = 
|бөлім_стиль = background:{{түс|Канада}}
|тізім_стиль = hlist

|бөлім1 = [[Канада мемлекеттік рәміздері|Рәміздер]]
|тізім1 = [[Оттава|Астана]] • [[Канада әнұраны|Әнұран]] • [[Канада елтаңбасы|Елтаңба]] • [[Канада туы|Ту]] • [[Үйеңкі жапырағы]]

|бөлім2 = [[Канада тарихы|Тарих]]
|тізім2 = [[Акадия]] • [[Британдық Солтүстік Америка]] • [[Жаңа Франция]] • [[Канадалық конфедерация]]
 
|бөлім3 = [[Канада саясаты|Саясат]] 
|тізім3 = [[Канада Патшалық Атты Полициясы|Атты полиция]] • [[Канада Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сот]] • [[Канада кабинеті|Кабинет]] • [[Канада монархиясы|Монархия]] • [[Канада парламенті|Парламент]]

|бөлім4 = [[Канада Қарулы Күштері|Қарулы күштер]]
|тізім4 = [[Канада Әскері|Әскер]] • [[Канада Патшалық Әуе Қорғаныс Күштері|Патшалық әуе қорғаныс күштері]] • [[Канада Патшалық Әскери-Теңіз Күштері|Патшалық әскери-теңіз күштері]] • [[Солтүстік Америка Аэроғарыштық Қорғаныс Қолбасшылығы|СААҚҚ]]

|бөлім5 = [[Канада географиясы|География]]
|тізім5 = [[Канада қалаларының тізімі|Қалалар тізімі]] • [[Ниагара сарқырамасы]] • [[Ұлы көлдер]] • [[Канададағы уақыт|Уақыт]] 

|бөлім6 = [[Канада экономикасы|Экономика]]
|тізім6 = [[Канада доллары]] • [[Канада Банкі]]

|бөлім7 = [[Канада демографиясы|Демография]]
|тізім7 = [[Канадалықтар]] • [[Канада Үндістері|Үндістер]] • [[Канада тілдері|Тілдері]] ([[Ағылшын тілді әлем]])

|бөлім8 = [[Канада мемлекеттік мерекелері|Мерекелер]]
|тізім8 = [[Жаңа жыл]] • [[Канада күні]] • [[Рождество]] • [[Пасха]]

|бөлім9 = Басқа
|тізім9 = [[.ca|Үйшік]]

|бөлім10 = [[Канада провинциялары мен территориялары|Әкімшілік бөлініс]]
|тізім10 = 
  {{Навигациялық кесте|subgroup
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Канада}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = Провинциялар
  |тізім1 = [[Альберта]] • [[Британ Колумбиясы]] • [[Жаңа Шотландия]] • [[Квебек]] • [[Манитоба]] • [[Нью-Брансуик]] • [[Ньюфаундленд және Лабрадор]] • [[Онтарио]] • [[Саскачеван]] • [[Ханзада Эдуард Аралы]] 

  |бөлім2 = Территориялар
  |тізім2 = [[Нунавут]] • [[Солтүстік-Батыс территориялары]] • [[Юкон (территория)|Юкон]]
  }}

|асты = {{icon|Commons}} '''[[c:Category:Canada|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Канада|Санат]]'''
|асты_стиль = background:{{түс|Канада}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Тақырыптардағы елдер]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Канада]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jorzl5kqenqz1ab8dl0vsunzlnbljkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689812</id>
      <parentid>3689811</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:36:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="f9b29fgdid3uttyusu1cl3krotixxf3" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Канада тақырыптарда
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|collapsed&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Flag of Canada.svg|150px]]
|сурет_стиль = 
|сурет2 = 
|сурет2_стиль = 
|тақырып = [[Канада]] тақырыптарда
|тақырып_стиль = background:{{түс|Канада}}
|дене_стиль = hlist
|үсті = 
|үсті_стиль = 
|тақ_стиль = 
|жұп_стиль = 
|бөлім_стиль = background:{{түс|Канада}}
|тізім_стиль = hlist

|бөлім1 = [[Канада мемлекеттік рәміздері|Рәміздер]]
|тізім1 = [[Оттава|Астана]] • [[Канада әнұраны|Әнұран]] • [[Канада елтаңбасы|Елтаңба]] • [[Канада туы|Ту]] • [[Үйеңкі жапырағы]]

|бөлім2 = [[Канада тарихы|Тарих]]
|тізім2 = [[Акадия]] • [[Британ Солтүстік Америкасы]] • [[Жаңа Франция]] • [[Канадалық конфедерация]]
 
|бөлім3 = [[Канада саясаты|Саясат]] 
|тізім3 = [[Канада Патшалық Атты Полициясы|Атты полиция]] • [[Канада Жоғарғы Соты|Жоғарғы Сот]] • [[Канада кабинеті|Кабинет]] • [[Канада монархиясы|Монархия]] • [[Канада парламенті|Парламент]]

|бөлім4 = [[Канада Қарулы Күштері|Қарулы күштер]]
|тізім4 = [[Канада Әскері|Әскер]] • [[Канада Патшалық Әуе Қорғаныс Күштері|Патшалық әуе қорғаныс күштері]] • [[Канада Патшалық Әскери-Теңіз Күштері|Патшалық әскери-теңіз күштері]] • [[Солтүстік Америка Аэроғарыштық Қорғаныс Қолбасшылығы|СААҚҚ]]

|бөлім5 = [[Канада географиясы|География]]
|тізім5 = [[Канада қалаларының тізімі|Қалалар тізімі]] • [[Ниагара сарқырамасы]] • [[Ұлы көлдер]] • [[Канададағы уақыт|Уақыт]] 

|бөлім6 = [[Канада экономикасы|Экономика]]
|тізім6 = [[Канада доллары]] • [[Канада Банкі]]

|бөлім7 = [[Канада демографиясы|Демография]]
|тізім7 = [[Канадалықтар]] • [[Канада Үндістері|Үндістер]] • [[Канада тілдері|Тілдері]] ([[Ағылшын тілді әлем]])

|бөлім8 = [[Канада мемлекеттік мерекелері|Мерекелер]]
|тізім8 = [[Жаңа жыл]] • [[Канада күні]] • [[Рождество]] • [[Пасха]]

|бөлім9 = Басқа
|тізім9 = [[.ca|Үйшік]]

|бөлім10 = [[Канада провинциялары мен территориялары|Әкімшілік бөлініс]]
|тізім10 = 
  {{Навигациялық кесте|subgroup
  |бөлім_стиль = background:{{түс|Канада}}
  |тізім_стиль = hlist

  |бөлім1 = Провинциялар
  |тізім1 = [[Альберта]] • [[Британ Колумбиясы]] • [[Жаңа Шотландия]] • [[Квебек]] • [[Манитоба]] • [[Нью-Брансуик]] • [[Ньюфаундленд және Лабрадор]] • [[Онтарио]] • [[Саскачеван]] • [[Ханзада Эдуард Аралы]] 

  |бөлім2 = Территориялар
  |тізім2 = [[Нунавут]] • [[Солтүстік-Батыс территориялары]] • [[Юкон (территория)|Юкон]]
  }}

|асты = {{icon|Commons}} '''[[c:Category:Canada|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Канада|Санат]]'''
|асты_стиль = background:{{түс|Канада}}
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Тақырыптардағы елдер]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Канада]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f9b29fgdid3uttyusu1cl3krotixxf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1971</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647508</id>
    <revision>
      <id>3689687</id>
      <parentid>3660615</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>Panathinaikos kit</comment>
      <origin>3689687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5981" sha1="dssaz50k74fd0jocucst56vq91ulwlu" xml:space="preserve">{{футбол матчы
|атауы            = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1971
|турнир              = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1970/71]]
|команда1            = [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]
|команда1ел      = {{ту|Нидерланд}}
|команда1есеп = 2
|команда2 = [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]
|команда2ел = {{ту|Грекия}}
|команда2есеп = 0
|дата = [[2 маусым]] [[1971 жыл|1971]]
|стадион = «[[Уэмбли]]»
|қала = [[Лондон]]
|алдыңғы= [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1970|1970]]
|келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1972|1972]]
}}
'''Еуропа чемпиондары кубогының 1971 жылғы финалы''' — 2 маусым күні Лондондағы &quot;[[Уэмбли]]&quot; стадионында өтіп, &quot;[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]&quot; 2:0 есебімен &quot;[[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикосты]]&quot; ұтты.
== Матч ==
=== Детальдар ===
{{Матч туралы есептеме
|мерзімі     = [[2 маусым]] [[1971 жыл]]
|команда1 = [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] {{ту|Нидерланд}}
|есеп= 2:0 (1:0)&lt;ref&gt;http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1970/matches/round=972/match=63031/index.html&lt;/ref&gt;
|команда2 = {{ту|Грекия}} [[Панатинаикос (футбол клубы)|Панатинаикос]]
|голдар1    = [[Дик Ван Дейк]] {{гол|5}}&lt;br&gt;[[Ари Хан]] {{гол|87}} 
|стадион  = {{ту|Англия}} [[Уэмбли]], [[Лондон]]
|көрермендер  = 83 179
|төреші    = {{ту|Англия}} [[Джек Тейлор]]
}}
{| width=92%
|-
|{{Футбол формасы
 | pattern_la = 
 | pattern_b  = _afcajax71h
 | pattern_ra = 
 | pattern_so = _top_on_white
 | leftarm    = FFFFFF
 | body       = ED0A0A
 | rightarm   = FFFFFF
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = ED0A0A
 | title      = Аякс
}}
|{{Футбол формасы
 | pattern_la = _whiteborder
 | pattern_b  = _panathinaikos71
 | pattern_ra = _whiteborder
 | pattern_sh = _panathinaikos71
 | pattern_so = _whitetop
 | leftarm    = 21823b
 | body       = 21823b
 | rightarm   = 21823b
 | shorts     = 21823b
 | socks      = 21823b
 | title      = Панатинаикос
}}
|}

{| width=&quot;100%&quot;
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|'''Аякс:'''
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''1''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Хейнц Стёй]]
|-
|DF ||'''7''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Нескенс]]
|-
|DF ||'''3''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Барри Хюльсхофф]]
|-
|DF ||'''4''' ||{{ту|Югославия}} [[Велибор Васович]] ([[Капитан (футбол)|к]])
|-
|DF ||'''2''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Сурбиер|Вим Сюрбир]]
|-
|MF ||'''6''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Рейндерс, Нико|Нико Рейндерс]] || || {{алаңнан|46}}
|-
|MF ||'''14'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф]]
|-
|MF ||'''9''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Герри Мюрен]]
|-
|FW ||'''8''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Шак Сварт]] || || {{алаңнан|46}}
|-
|FW ||'''10'''||{{ту|Нидерланд}} [[Дик ван Дейк]]
|-
|FW ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Кейзер, Пит|Пит Кейзер]]
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|DF ||'''12'''||{{ту|Германия}} [[Хорст Бланкенбург]] || || {{алаңға|46}}
|-
|MF ||'''15'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ари Хан]] || || {{алаңға|46}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Нидерланд}} [[Ринус Михелс]]
|}
|[[сурет:Ajax-Panathinaikos 1971-06-02.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|'''Панатинаикос:'''
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''1''' ||{{ту|Грекия}} [[Панайотис Икономопулос]]
|-
|DF ||'''2''' ||{{ту|Грекия}} [[Яннис Томарас]]
|-
|DF ||'''3''' ||{{ту|Грекия}} [[Антимос Капсис]]
|-
|DF ||'''4''' ||{{ту|Грекия}} [[Фрагискос Сурпис]]
|-
|DF ||'''5''' ||{{ту|Грекия}} [[Георге Влахос]]
|-
|MF ||'''6''' ||{{ту|Грекия}} [[Аристидис Камарас]]
|-
|MF ||'''7''' ||{{ту|Грекия}} [[Костас Элефтеракис]]
|-
|MF ||'''8''' ||{{ту|Грекия}} [[Харис Граммос]]
|-
|FW ||'''9''' ||{{ту|Грекия}} [[Антонис Антониадис]]
|-
|FW ||'''10'''||{{ту|Грекия}} [[Димитрис Домазос]] ([[Капитан (футбол)|к]])
|-
|FW ||'''11'''||{{ту|Грекия}} [[Тотис Филакурис]]
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Мажарстан}} [[Ференц Пушкаш]]
|}
|}

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20170902073843/http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html Турнирдің ресми сайты]{{ref-en}}
{{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}}
[[Санат:1971 жылғы футбол]]
[[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]]
[[Санат:Аякс Амстердам ФК ойындары]]
[[Санат:Панатинаикос ФК ойындары]]</text>
      <sha1>dssaz50k74fd0jocucst56vq91ulwlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1972</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647510</id>
    <revision>
      <id>3689677</id>
      <parentid>3660616</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LCont5</username>
        <id>150191</id>
      </contributor>
      <comment>-inter kit</comment>
      <origin>3689677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6137" sha1="50v3jtrhewf85f30ftzsevbflp73i4t" xml:space="preserve">{{футбол матчы
|атауы            = Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1972
|турнир              = [[Еуропа чемпиондары кубогы 1971/72]]
|команда1            = [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]
|команда1ел      = {{ту|Нидерланд}}
|команда1есеп = 2
|команда2 = [[Интернационале]]
|команда2ел = {{ту|Италия}}
|команда2есеп = 0
|дата = [[31 мамыр]] [[1972 жыл|1972]]
|стадион = «[[Фейеноорд (стадион)|Де Кёйп]]»
|қала = [[Роттердам]]
|алдыңғы = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1971|1971]]
|келесі = [[Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1973|1973]]
}}
''Толық мақаласы: [[Еуропа чемпиондары кубогы 1971/72]]''

'''Еуропа чемпиондары кубогының финалы 1973''' — [[УЕФА Чемпиондар Лигасы|Еуропа чемпиондары кубогының]] 1973 жылғы финалында &quot;[[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]]&quot; пен [[Интернационале|&quot;Интернационале]]&quot; кездесіп, &quot;Аякс&quot; 2:0 есебімен жеңіске жеттті де, қатарынан екінші жыл чемпион атанды.

== Матч ==
=== Детальдар ===
{{матч туралы есептеме
|мерзімі    = [[31 мамыр]] [[1972 жыл]]
|команда1 = [[Аякс (футбол клубы, Амстердам)|Аякс]] {{ту|Нидерланд}}
|есеп= 2:0 (0:0)&lt;ref&gt;http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1971/index.html&lt;/ref&gt;
|команда2 = {{ту|Италия}} [[Интернационале|Интер]]
|голдар1    = [[Йохан Кройф]] {{гол|48||77}}
|стадион  = [[Фейеноорд (стадион)|Де Кёйп]], [[Роттердам]]
|көрермендер  = 61 354
|төреші    = {{ту|Франция}} [[Робер Элье]]
}}


{| width=92%
|-
|{{Футбол формасы
 | pattern_la = 
 | pattern_b  = _afcajax72h
 | pattern_ra = 
 | pattern_so = _top_on_white
 | leftarm    = FFFFFF
 | body       = ED0A0A
 | rightarm   = FFFFFF
 | shorts     = FFFFFF
 | socks      = ED0A0A
 | title      = Аякс
}}
|{{Футбол формасы
 | pattern_la =_black_stripes 
 | pattern_b  =_internazionale1971h
 | pattern_ra =_black_stripes 
 | pattern_so = _top_on_black
| leftarm    = 3344CC
 | body       = 3344CC
 | rightarm   = 3344CC
 | shorts     = 000000
 | socks      = 3344CC
 | title      = Интернационале
}}
|}

{| width=&quot;100%&quot;
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot;
|colspan=&quot;4&quot;|'''Аякс:'''
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''1''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Хейнц Стёй]]
|-
|DF ||'''3''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Вим Сурбиер|Вим Сюрбир]]
|-
|DF ||'''13'''||{{ту|Нидерланд}} [[Барри Хюльсхофф]]
|-
|DF ||'''12'''||{{ту|Германия}} [[Хорст Бланкенбург]]
|-
|DF ||'''5''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Руд Крол]]
|-
|MF ||'''7''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Нескенс]]
|-
|MF ||'''15'''||{{ту|Нидерланд}} [[Ари Хан]]
|-
|MF ||'''9''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Герри Мюрен]]
|-
|FW ||'''8''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Шак Сварт]]
|-
|FW ||'''14'''||{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф]]
|-
|FW ||'''11'''||{{ту|Нидерланд}} [[Пит Кейзер]] ([[Капитан (футбол)|к]])
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Румыния}} [[Штефан Ковач]]
|}
|valign=&quot;top&quot;|[[сурет:Ajax-Internazionale 1972-05-31.svg|300px]]
|valign=&quot;top&quot; width=&quot;50%&quot;|
{| style=&quot;font-size: 90%&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; align=center
|colspan=&quot;4&quot;|'''Интернационале:'''
|-
!width=25| !!width=25|
|-
|GK ||'''1''' ||{{ту|Италия}} [[Ивано Бордон]]
|-
|DF ||'''2''' ||{{ту|Италия}} [[Мауро Беллуджи]]
|-
|DF ||'''3''' ||{{ту|Италия}} [[Джачинто Факкетти]] ([[Капитан (футбол)|к]])
|-
|DF ||'''5''' ||{{ту|Италия}} [[Джубертони, Марио|Марио Джубертони]] || || {{алаңнан|12}}
|-
|DF ||'''6''' ||{{ту|Италия}} [[Тарчизио Бурньич]]
|-
|MF ||'''4''' ||{{ту|Италия}} [[Габриеле Ориали]]
|-
|MF ||'''8''' ||{{ту|Италия}} [[Джанфранко Бедин]]
|-
|MF ||'''10'''||{{ту|Италия}} [[Сандро Маццола]]
|-
|MF ||'''11'''||{{ту|Италия}} [[Марио Фрусталупи]]
|-
|FW ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Жаир да Коста]] || || {{алаңнан|56}}
|-
|FW ||'''9''' ||{{ту|Италия}} [[Роберто Бонинсенья]] || || {{СҚ}}
|-
|colspan=3|'''Алаңға шыққандар:'''
|-
|MF ||'''14'''||{{ту|Италия}} [[Марио Бертини]] || || {{алаңға|12}}
|-
|FW ||'''16'''||{{ту|Италия}} [[Серджо Пеллиццаро]] || || {{алаңға|56}}
|-
|colspan=3|'''Бапкер:'''
|-
|colspan=4|{{ту|Италия}} [[Джованни Инверницци]]
|}
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [http://www.rsssf.com/ec/ec197172.html Статистикасы]{{ref-en}}
*https://web.archive.org/web/20190410120223/https://www.uefa.com/uefachampionsleague/final/index.html
{{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}}
[[Санат:1972 жылғы футбол]]
[[Санат:Аякс Амстердам ФК ойындары]]
[[Санат:Интернационале ФК ойындары]]
[[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]]</text>
      <sha1>50v3jtrhewf85f30ftzsevbflp73i4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Британ Колумбиясы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>653894</id>
    <revision>
      <id>3689814</id>
      <parentid>3352455</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4752" sha1="57co9moe0o897vtmneb7dr5v69weg9d" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Британ Колумбиясы
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Canada British Columbia location map.svg|150px]]
|тақырып = [[Сурет:Flag of British Columbia.svg|22px|Британ Колумбиясы туы]] [[Британ Колумбиясы]]
|дене_стиль = hlist 

|бөлім1 = [[Британ Колумбиясындағы қалалар тізімі|Қалалар]]
|тізім1 = [[Абботсфорд (Британдық Колумбия)|Абботсфорд]] • [[Армстронг (Британдық Колумбия)|Армстронг]] • [[Бернаби]] • [[Ванкувер]] • [[Вернон (Британдық Колумбия)|Вернон]] • [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] • [[Гранд-Форкс (Британдық Колумбия)|Гранд-Форкс]] • [[Гринвуд (Британдық Колумбия)|Гринвуд]] • [[Делта (Британдық Колумбия)|Делта]] • [[Досон-Крик]] • [[Данкан (Британдық Колумбия)|Данкан]] • [[Камлупс]] • [[Келоуна]] • [[Кокуитлам]] • [[Кэмпбелл-Ривер]] • [[Каслгар]] • [[Колвуд]] • [[Кортни (Британдық Колумбия)|Кортни]] • [[Кранбрук]] • [[Кимберли (Британдық Колумбия)|Кимберли]] • [[Кунэл]] • [[Лангфорд]] • [[Лэнгли (Британдық Колумбия, қала)|Лэнгли]] • [[Мэйпл-Ридж (Британдық Колумбия)|Мэйпл-Ридж]] • [[Мерритт]] • [[Нанаймо]] • [[Нельсон (Британдық Колумбия)|Нельсон]] • [[Нью-Уэстминстер]] • [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] • [[Парксвилл (Британдық Колумбия)|Парксвилл]] • [[Пентиктон]] • [[Питт-Медоус]] • [[Порт-Алберни]] • [[Порт-Кокитлем]] • [[Порт-Муди]] • [[Пауэлл-Ривер]] • [[Принс-Джордж (Британдық Колумбия)|Принс-Джордж]] • [[Принс-Руперт (Британдық Колумбия)|Принс-Руперт]] • [[Ривелстоук]] • [[Ричмонд (Британдық Колумбия)|Ричмонд]] • [[Россленд]] • [[Салмон-Арм]] • [[Суррей (Британдық Колумбия)|Суррей]] • [[Террейс]] • [[Трэйл (Британдық Колумбия)|Трэйл]] • [[Уест-Келоуна]] • [[Уайт-Рок (Британдық Колумбия)|Уайт-Рок]] • [[Уильямс-Лейк]] • [[Форт-Сент-Джон]] • [[Ферни (Британдық Колумбия)|Ферни]] • [[Чиллиуак]] • [[Эндерби (Британдық Колумбия)|Эндерби]]

|бөлім2 = [[Британдық Колумбияның аймақтық округтерінің тізімі|Округтар]]
|тізім2 = [[Алберни-Клейокуот]] • [[Балкли-Нечако]] • [[Ист-Кутеней]] • [[Капитал (округ)|Капитал]] • [[Карибу (округ)|Карибу]] • [[Китимат-Стикин]] • [[Кауикан-Валли]] • [[Коламбия-Шасуоп]] • [[Комокс-Валли]] • [[Кутеней-Баундари]] • [[Маунт-Уоддингтон]] • [[Метро-Ванкувер]] • [[Нанаймо (округ)|Нанаймо]] • [[Норт-Коаст]] • [[Норт-Оканаган]] • [[Нортерн-Рокиз]] • [[Оканаган-Симилкамин]] • [[Пис-Ривер]] • [[Саншайн-Коаст]] • [[Сентрал-Коаст]] • [[Сентрал-Кутеней]] • [[Сентрал-Оканаган]] • [[Скуомиш-Лиллуэт]] • [[Стикин]] • [[Страткона (округ)|Страткона]] • [[Томпсон-Никола]] • [[Фрейзер-Валли]] • [[Фрейзер-Форт-Джордж]]

|асты = ''Бөлімшелер:'' {{Канада провинциялары мен территориялары/Бөлімшелер}}&lt;br /&gt;{{icon|Commons}} '''[[c:Category:British Columbia|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Британдық Колумбия|Санат]]'''
|асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Канада әкімшілік бөлінісі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>57co9moe0o897vtmneb7dr5v69weg9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689815</id>
      <parentid>3689814</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <origin>3689815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="9ulx95lwmk1wbj40f9w14g9f20cmpe9" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Британ Колумбиясы
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Canada British Columbia location map.svg|150px]]
|тақырып = [[Сурет:Flag of British Columbia.svg|22px|Британ Колумбиясы туы]] [[Британ Колумбиясы]]
|дене_стиль = hlist 

|бөлім1 = [[Британ Колумбиясындағы қалалар тізімі|Қалалар]]
|тізім1 = [[Абботсфорд (Британ Колумбиясы)|Абботсфорд]] • [[Армстронг (Британ Колумбиясы)|Армстронг]] • [[Бернаби]] • [[Ванкувер]] • [[Вернон (Британ Колумбиясы)|Вернон]] • [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]] • [[Гранд-Форкс (Британ Колумбиясы)|Гранд-Форкс]] • [[Гринвуд (Британ Колумбиясы)|Гринвуд]] • [[Делта (Британ Колумбиясы)|Делта]] • [[Досон-Крик]] • [[Данкан (Британ Колумбиясы)|Данкан]] • [[Камлупс]] • [[Келоуна]] • [[Кокуитлам]] • [[Кэмпбелл-Ривер]] • [[Каслгар]] • [[Колвуд]] • [[Кортни (Британ Колумбиясы)|Кортни]] • [[Кранбрук]] • [[Кимберли (Британ Колумбиясы)|Кимберли]] • [[Кунэл]] • [[Лангфорд]] • [[Лэнгли (Британ Колумбиясы, қала)|Лэнгли]] • [[Мэйпл-Ридж (Британ Колумбиясы)|Мэйпл-Ридж]] • [[Мерритт]] • [[Нанаймо]] • [[Нельсон (Британ Колумбиясы)|Нельсон]] • [[Нью-Уэстминстер]] • [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] • [[Парксвилл (Британ Колумбиясы)|Парксвилл]] • [[Пентиктон]] • [[Питт-Медоус]] • [[Порт-Алберни]] • [[Порт-Кокитлем]] • [[Порт-Муди]] • [[Пауэлл-Ривер]] • [[Принс-Джордж (Британ Колумбиясы)|Принс-Джордж]] • [[Принс-Руперт (Британ Колумбиясы)|Принс-Руперт]] • [[Ривелстоук]] • [[Ричмонд (Британ Колумбиясы)|Ричмонд]] • [[Россленд]] • [[Салмон-Арм]] • [[Суррей (Британ Колумбиясы)|Суррей]] • [[Террейс]] • [[Трэйл (Британ Колумбиясы)|Трэйл]] • [[Уест-Келоуна]] • [[Уайт-Рок (Британ Колумбиясы)|Уайт-Рок]] • [[Уильямс-Лейк]] • [[Форт-Сент-Джон]] • [[Ферни (Британ Колумбиясы)|Ферни]] • [[Чиллиуак]] • [[Эндерби (Британ Колумбиясы)|Эндерби]]

|бөлім2 = [[Британ Колумбиясының аймақтық округтерінің тізімі|Округтар]]
|тізім2 = [[Алберни-Клейокуот]] • [[Балкли-Нечако]] • [[Ист-Кутеней]] • [[Капитал (округ)|Капитал]] • [[Карибу (округ)|Карибу]] • [[Китимат-Стикин]] • [[Кауикан-Валли]] • [[Коламбия-Шасуоп]] • [[Комокс-Валли]] • [[Кутеней-Баундари]] • [[Маунт-Уоддингтон]] • [[Метро-Ванкувер]] • [[Нанаймо (округ)|Нанаймо]] • [[Норт-Коаст]] • [[Норт-Оканаган]] • [[Нортерн-Рокиз]] • [[Оканаган-Симилкамин]] • [[Пис-Ривер]] • [[Саншайн-Коаст]] • [[Сентрал-Коаст]] • [[Сентрал-Кутеней]] • [[Сентрал-Оканаган]] • [[Скуомиш-Лиллуэт]] • [[Стикин]] • [[Страткона (округ)|Страткона]] • [[Томпсон-Никола]] • [[Фрейзер-Валли]] • [[Фрейзер-Форт-Джордж]]

|асты = ''Бөлімшелер:'' {{Канада провинциялары мен территориялары/Бөлімшелер}}&lt;br /&gt;{{icon|Commons}} '''[[c:Category:British Columbia|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Британ Колумбиясы|Санат]]'''
|асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Канада әкімшілік бөлінісі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ulx95lwmk1wbj40f9w14g9f20cmpe9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689816</id>
      <parentid>3689815</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Batyrbek.kz [[Үлгі:Британдық Колумбия]] бетін [[Үлгі:Британ Колумбиясы]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3689815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4704" sha1="9ulx95lwmk1wbj40f9w14g9f20cmpe9" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Британ Колумбиясы
|state = {{{state&lt;includeonly&gt;|autocollapse&lt;/includeonly&gt;}}}
|сурет = [[Сурет:Canada British Columbia location map.svg|150px]]
|тақырып = [[Сурет:Flag of British Columbia.svg|22px|Британ Колумбиясы туы]] [[Британ Колумбиясы]]
|дене_стиль = hlist 

|бөлім1 = [[Британ Колумбиясындағы қалалар тізімі|Қалалар]]
|тізім1 = [[Абботсфорд (Британ Колумбиясы)|Абботсфорд]] • [[Армстронг (Британ Колумбиясы)|Армстронг]] • [[Бернаби]] • [[Ванкувер]] • [[Вернон (Британ Колумбиясы)|Вернон]] • [[Виктория (Британ Колумбиясы)|Виктория]] • [[Гранд-Форкс (Британ Колумбиясы)|Гранд-Форкс]] • [[Гринвуд (Британ Колумбиясы)|Гринвуд]] • [[Делта (Британ Колумбиясы)|Делта]] • [[Досон-Крик]] • [[Данкан (Британ Колумбиясы)|Данкан]] • [[Камлупс]] • [[Келоуна]] • [[Кокуитлам]] • [[Кэмпбелл-Ривер]] • [[Каслгар]] • [[Колвуд]] • [[Кортни (Британ Колумбиясы)|Кортни]] • [[Кранбрук]] • [[Кимберли (Британ Колумбиясы)|Кимберли]] • [[Кунэл]] • [[Лангфорд]] • [[Лэнгли (Британ Колумбиясы, қала)|Лэнгли]] • [[Мэйпл-Ридж (Британ Колумбиясы)|Мэйпл-Ридж]] • [[Мерритт]] • [[Нанаймо]] • [[Нельсон (Британ Колумбиясы)|Нельсон]] • [[Нью-Уэстминстер]] • [[Норт Ванкувер (қала)|Норт Ванкувер]] • [[Парксвилл (Британ Колумбиясы)|Парксвилл]] • [[Пентиктон]] • [[Питт-Медоус]] • [[Порт-Алберни]] • [[Порт-Кокитлем]] • [[Порт-Муди]] • [[Пауэлл-Ривер]] • [[Принс-Джордж (Британ Колумбиясы)|Принс-Джордж]] • [[Принс-Руперт (Британ Колумбиясы)|Принс-Руперт]] • [[Ривелстоук]] • [[Ричмонд (Британ Колумбиясы)|Ричмонд]] • [[Россленд]] • [[Салмон-Арм]] • [[Суррей (Британ Колумбиясы)|Суррей]] • [[Террейс]] • [[Трэйл (Британ Колумбиясы)|Трэйл]] • [[Уест-Келоуна]] • [[Уайт-Рок (Британ Колумбиясы)|Уайт-Рок]] • [[Уильямс-Лейк]] • [[Форт-Сент-Джон]] • [[Ферни (Британ Колумбиясы)|Ферни]] • [[Чиллиуак]] • [[Эндерби (Британ Колумбиясы)|Эндерби]]

|бөлім2 = [[Британ Колумбиясының аймақтық округтерінің тізімі|Округтар]]
|тізім2 = [[Алберни-Клейокуот]] • [[Балкли-Нечако]] • [[Ист-Кутеней]] • [[Капитал (округ)|Капитал]] • [[Карибу (округ)|Карибу]] • [[Китимат-Стикин]] • [[Кауикан-Валли]] • [[Коламбия-Шасуоп]] • [[Комокс-Валли]] • [[Кутеней-Баундари]] • [[Маунт-Уоддингтон]] • [[Метро-Ванкувер]] • [[Нанаймо (округ)|Нанаймо]] • [[Норт-Коаст]] • [[Норт-Оканаган]] • [[Нортерн-Рокиз]] • [[Оканаган-Симилкамин]] • [[Пис-Ривер]] • [[Саншайн-Коаст]] • [[Сентрал-Коаст]] • [[Сентрал-Кутеней]] • [[Сентрал-Оканаган]] • [[Скуомиш-Лиллуэт]] • [[Стикин]] • [[Страткона (округ)|Страткона]] • [[Томпсон-Никола]] • [[Фрейзер-Валли]] • [[Фрейзер-Форт-Джордж]]

|асты = ''Бөлімшелер:'' {{Канада провинциялары мен территориялары/Бөлімшелер}}&lt;br /&gt;{{icon|Commons}} '''[[c:Category:British Columbia|Ортаққор]]''' • '''{{Icon|Category}} [[:Санат:Британ Колумбиясы|Санат]]'''
|асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Үлгілер:Канада әкімшілік бөлінісі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9ulx95lwmk1wbj40f9w14g9f20cmpe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаушы жіберу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654712</id>
    <revision>
      <id>3689568</id>
      <parentid>3688735</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3648184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="j5w4yb5qw3634gwe6fq9etvey1yc9ua" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады.

== Мысалдар ==
Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды.

Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады.

== Тарихы ==
Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады.
&lt;ref&gt;http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</text>
      <sha1>j5w4yb5qw3634gwe6fq9etvey1yc9ua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоянақ әулие Жолшарақызы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>659995</id>
    <revision>
      <id>3689573</id>
      <parentid>3688830</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3684051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2706" sha1="i539henht7oek2dzbn1rmhiq5j6cbe9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' —  бітім-болмысы ерекше, өнегесі халық жадында жатталған ел анасы.
==Аңыз==
Әкесі Жолшара мен атасы Тастемір де ел арасында әулие атанған адамдар болған. Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына
шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Жылдар өтіп, ұрпақтар ауысқанымен, Қоянақ әулиенің басына зиярат етушілер легі толастаған жоқ, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген,
дүниеден өтсе де, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар,
аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп-өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген.

== Кесенесі ==
Кесене — Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.&lt;ref&gt;Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>i539henht7oek2dzbn1rmhiq5j6cbe9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дэвид Паттерсон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661093</id>
    <revision>
      <id>3689574</id>
      <parentid>3688831</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] ([[User talk:ШҚО арнаулы кітапхана|т]]) өңдемелерінен [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3684943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11984" sha1="pxm1fwzxqyrigney5x7mp87wbquzo9h" xml:space="preserve">{{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&amp;C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы америкалық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және &quot;RISC&quot;терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&amp;action=edit&amp;redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&amp;action=edit&amp;redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&amp;action=edit&amp;redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&amp;action=edit&amp;redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты.

[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&amp;action=edit&amp;redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды.

== Қызметі ==

Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&amp;action=edit&amp;redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&amp;action=edit&amp;redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло).

1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады, оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&amp;action=edit&amp;redlink=1 Berkeley IRAM project]).

Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&amp;C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017).
== Таңдалған библиография ==
* ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады, 5 басылым, сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X])

* ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]).

== Ескертпелер ==
 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50
 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы. Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014). Дата обращения: 26 августа 2014.
 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014.
 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum
 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014.
 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] &quot;Компьютерра&quot; №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014.
== Дереккөздер ==
* [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3]
== Сілтемелер ==
*[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.)
* [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.)
* [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.)

{{Тьюринг сыйлығының иегерлері}}
[[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>pxm1fwzxqyrigney5x7mp87wbquzo9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қырғыз өлкесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>664016</id>
    <revision>
      <id>3689704</id>
      <parentid>3091477</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8385" sha1="hrtzbeiftj7gcbj526ar0lalpdburty" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|КСРО}}
 |Қазақша атауы   = Қырғыз өлкесі
 |Шынайы атауы    = 
 |Суреті          = 
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         = 
 |Ту              = 
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = КСРО
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Сурет:Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|23px]] [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = [[Орынбор]]
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = [[10 шілде]] [[1919 жыл]]ы
 |Таратылған уақыты      = [[26 тамыз]] [[1920 жыл]]ы
 |Басшысы                = 
  |Басшының түрі         = 
 |Басшысы2               = 
  |Басшының түрі2        = 
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ жан басына шаққанда       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = 
  |Санақ жылы                    = 
  |Пайызы                        = 
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = 
  |Конфессиялық құрамы           = 
 |Жер аумағы                     = 
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = 
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          = 
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = 
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Қырғыз өлкесі''' (немесе '''Қазақ өлкесі''') — 1919 жылдың 10 шілдесінен 1920 жылдың 26 тамызына дейін болған [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы]]ның құрамындағы әкімшілік бірлік&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =А. Г. Виноградов|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Ежелгі заманнан бастап қазіргі уақытқа дейінгі Ресей мен КСРО-ның халқы: ДЕМОГРАФИЯ|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = |баспасы = WP IPGEB|жыл = |томы = |беттері =128|барлық беті = 368|сериясы = |isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;.

Әкімшілік орталығы — [[Орынбор]] қаласы.

Бұрын [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан|Ресей империясының]] құрамында Қазақстанның солтүстік-шығыс жерлерінде [[Дала генерал-губернаторлығы|Дала өлкесі]] болған. [[Қазан төңкерісі|1917 жылғы төңкерістен]] кейін [[РКФСР халық комиссарлар кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің]] (ХКК) 1919 жылғы 10 шілдедегі жарлығымен Қырғыз өлкесі сол аумақта, ішінара оның батысында құрылды&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/heraldicum/kazakstn/kassr.htm Қырғыз/Қазақ автономиялық КСР]&lt;/ref&gt;.

Аймақты басқару үшін әскери және үкіметтік міндеттерді орындайтын Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі [[Революциялық комитеттер|Революциялық комитет]] тағайындалды, оның төрағасы поляк [[Станислав Станиславович Пестковский]], революциялық комитет төрағасының орынбасары [[Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин]] болды. Қазіргі солтүстік Қазақстанның қырғыз-қайсақтар (орыстар қазақтарды осылай атайтын) мекендеген аумағы ревкомның қарауына өтті.

1920 жылдан бастап өлкеде «[[Казахстанская правда|Қырғыз өлкесінің хабарлары]]» газеті шыға бастады.

Қазіргі Қазақстанның бүкіл аумағында Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, 1920 жылы 26 тамызда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті]] мен [[РКФСР халық комиссарлары кеңесі|РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің]] бірлескен жарлығымен [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы|Қырғыз Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасы]] құрылып, аумағының негізі орталық және оңтүстік Қазақстан жерлерімен кеңейтілген Қырғыз өлкесі болды.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20210225045346/https://aftershock.news/?q=node/878075&amp;full Кеңестік Қазақстанның құрылуы]
* [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%94%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82_%D0%A1%D0%9D%D0%9A_%D0%A0%D0%A1%D0%A4%D0%A1%D0%A0_%D0%BE%D1%82_10_%D0%B8%D1%8E%D0%BB%D1%8F_1919_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%C2%AB%D0%9E_%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%BC_%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B5_%D0%BF%D0%BE_%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8E_%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%C2%BB 1919 жылғы 10 шілдедегі РКФСР ХКК «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет туралы» Жарлығы] {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:РКФСР өлкелері]]</text>
      <sha1>hrtzbeiftj7gcbj526ar0lalpdburty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саятшы жабдықтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>666319</id>
    <revision>
      <id>3689563</id>
      <parentid>3688711</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3678811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24889" sha1="nrgfinzwzdnj8vvv9yrp5w07qexd3iw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date = тамыз 2021}}
 &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Саятшы құрал-жабдықтарының''' барлығы да аса қажеттіліктен шыққандығын әркім-ақ біледі. Олардың қандай рөл атқаратындығын, неден жасалатындығын және әрқайсысының атаулары бар.

== Томаға ==
[[Сурет:Asyqbas tomaga.jpg|alt=sayat|нобай|sayatshy]]
Қыран құстардың екі көзін саңылаусыз жауып тұратын [[Құсбегілік|құсбегілердің]] саят құрғандағы негізгі құрал-жабдықтарының бірі. Жұмсақ қалың былғарыдан ыңғайлы етіп тігіледі. Көбіне күміспен немесе табиғи тастармен көмкеріледі. [[Бүркіт]]ті баптап-баулу үшін, оның бала-шаға, итке, құсқа, қызылға ұмтыла бермеуі үшін және жақындағанды шап беріп бүру қаупінен сақтану үшін [[Томаға|томағалайды]]. Сондықтан, қолдағы бүркіт өз төңірегіндегі қызылды-жасылдан, өз ортасынан аз да болса бөлектенеді. Құстың Томағасы аңға жіберілген кезде сыпырылады.Томаға құстың басын қыспайтын, қажамайтын, көз жанарын баспай, саңылаусыз жабатын, құстың басынан түсіп қалмайтын етіп жасалады. Томағаны осы шарттарды толық білетін, пішуге, тігуге машықтанған томағашылар ғана тігеді. Томағаның олпы-солпы болмай, мінсіз шығуы үшін оны қалың былғары ұлтанының тегіс жерінен үлгі салып ойып алады. Пішуші шебер өз қалағанынша біртұтас немесе екі-үш бөлек, кейде төрт бөлек етіп ойып құрастырады. Тамақ бау мен айдар кейде бірге, кейде бөлек ойылады. Томаға шарттары бойынша әрі нәзік, әрі әдемі тігілген, таза былғарының өзінен әсем ою-өрнек шығарған, алтынмен,күміспен және ұсақ қымбат тастармен шытыраланған томағаларды қазақ құсбегілері бір бестіден кем бағаламаған.

== Биялай ==
Саятшылар қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. [[Биялай|Биялайды]] алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың ұясын бөлек тіккен. Биялайдың ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысын жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. Бүркітпен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды [[Балдақ|балдаққа]] сүйеп отырады;
[[Сурет:Bialay-gloves.jpg|нобай]]

== Балдақ ==
[[Балдақ]] — құсты ат үстінде алып жүруге арналған, құс салмағынан қолдың талмауы үшін оң қолдың білегін сүйеп отыратын, ашасында жұмсақ төсеніші бар тіреу. Төсеніші былғарыдан не қайыстан жасалады, ол балдақ ашасының ішіне түсіп тұрады. Балдақ таяғының екінші басы бүлдіргілі, ол ердің қамшылар жақ алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі.

Атпен құйындата шапқанда балдақ көп толқымау үшін балдақ таяғының орта шенінен жіңішке қайыс бау өткізіп, бау ұшы ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжыралы шығыршыққа байланады. Балдақ ағаштан, не [[таутеке]]нің мүйізінен жасалады.

== Тұғыр ==
Құсты қондырып қоятын орын, жабдық. Ол көшпелі тұрмысқа лайықтап ағаштан жасалады. Тұғырдың ұзыны екі қарыс сынық сүйемдей, көлденеңі [[сүйем]]дей, жұмыр ағашқа үш не төрт талтақ сирақ бекітіледі немесе бұтақтары сирақ боларлық ағаштан шабылады, аң [[мүйіз]]дерінен және де т.б. табиғи материалдардан жасалады. Биіктігі екі сүйемдей, орнықты әрі жатаған келеді.
[[Сурет:Тұғыр-Tugyr.jpg|нобай]]

== Жемаяқ ==
Жем саптаяқ — бүркітке жем беретін ыдыс. Оны кейде жем сапты аяқ, жем тостаған, құс сапты аяқ, құс аяқ деп те атайды. Ағаштан ойып жасалады. Бұл ыдыстың сыйымдылығы 2—2,5 литрден кем болмайды. Бір жағы құс тұмсықтау сопақ келеді де, бір жағында тұтамдай сабы болады. Сабына қайыс бүлдіргі өткізіледі. Көшкенде байлап қоюға, салбурында қанжығалауға лайықталған. Жемаяқтың түрі көп. Соның ішінде құс тұмсықтау, сопақтау, асты орнықты, іші шұңғыл, өзі жұқа, өзі жеңіл, әдемі жонылғандары да жоқ емес. Кейбіреулерінің тұмсығында жем-суын сүзіп шығаратын бір, не екі тесік те болады. [[Сапты аяқ]]тың ернеуіне таяу (түрмесіне) жасалған екі тесік жем шаюға өте қолайлы.Қыранды қайырып баптағанда, аңға салып жүргенде құсбегілер бап дегенді — жем деп, жем дегенді — бап деп түсіндіреді. Ал осы екі кезеңде де құсқа көбінше — қолаба, сары бөртпе, ақ жем береді. Әдетте етті жұқалай жона жапырақтап, суға салып бөрттіреді. Сонан соң сумен қайта-қайта шайып, қан-сөлсіз, құнарсыз, кенеусіз жем дайындалады. Мұндай күрделі жұмысқа арнайы жасалған ыдысты «саптаяқ» атаған. Ал оны құсқа тәуелді ете атағанда — жем саптаяқ, құсаяқ, жемаяқ делінеді.
[[Сурет:Жемаяқ.jpg|нобай]]

== Жемқалта ==
Саятқа шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. Тіленіп ұшқан құс кейде әр жағдаймен аңға түспей, бір қиырға барып қонып қалады. Кейде аңды өзі қағып, өзі алуға үйретілген бүркіттің иесінен шалғайлап ұшатын кездері де кездесіп тұрады. Осындай жағдайда құсты дереу қолға шақыру керек болса, жем қалтада алып жүрген «қызылды» көрсету арқылы ғана шақырылады. Сондықтан жемқалтада қашан да қойдың толарсақты еті, қоянның бөксесі, кекілік, үйрек — әйтеуір құсты шақыруға арналған қол басындай «қызыл» болғаны жөн. Құс аңшылығы көбіне қыс маусымында болатындықтан, аязда «қызылдың» қатпауын еске алып, жем қалта киізден жасалады. Киіздің қыл-қыбыры «қызылға» жұқпауы үшін қалтаның іші шүберекпен астарланған. Әдемілік, сәнділік талғамды да ескерген құсбегілер қалтаның сыртын оюлатып, зерлетеді. Жемқалтаның ұзындығы 25—30 см, көлденеңі 20 см мөлшерінде болады. Қалтаның бір жақ ішкі қырында түтік қыстыратын орын жасалған. Қалтаны белбеуге ілетін бау да тағылады.

== Балақбау ==
Балақбау (аяқбау, білезік бау) — құстың екі [[Жіліншік|жіліншігіне]] (балағына) бірдей тағылатын бау. Мұны құстың «аяқ бауы» деп те атайды. Балақ баудың іші жұмсақ киіз, оның іші ұлпа тері, сырты былғары немесе жұмсақ иленген қайыс. Киіз бен қайыс қабатталып тігіледі. Ені екі елідей, ұзыны жіліншікті бір орап түйіліседі. Түйіліскен екі ұшын біріктіріп, шолақ аяқ бау тағылады. Демек, құс аяғының әр жіліншігіне балақ бау мен шолақ аяқ бау тағылады да, ол баулар құс аяғында ұдайы тұрады.
[[Сурет:JessesБалақбау.jpg|нобай]]

== Шолақ аяқбау ==
Бүркіттің жіліншігіне тағылған балақ бауды бау деп атағанымен, онда қолға ұсталатын ештеңе жоқ. Ал қолға ұстау үшін балақ бауға жалғанған екінші бөлегін — «шолақ аяқ бау» деп атайды. Шолақ аяқ бау құсты қолға қондырғанда, жем тарттырғанда әсіресе ат үсті алып жүргенде құс өз аяғын еркін қозғауына, құсбегінің аяқ баудан ұстап отыруына мүмкіндік береді. Құс аңға түсерде де осы шолақ аяқ баумен ұшады. Құсқа қол-аяғының байлаулы екенін сезіндіретін де балақ бау мен шолақ аяқ бау. Өйткені бұл екі бау құстың аяғынан өмірі түспейді. Шолақ аяқ баудың ұзындығы бір қарыс, бір тұтам, кейде бір жарым қарыс болады. Оны жұмсақ иленген теріден тіліп алады немесе мал,аң терісінің таспасынан өріп, ширатады. Шолақ аяқ баудың бір ұшы балақ бауға бекітіледі, ал екінші ұшында темірден, не қайыстан жасалған шығыршық болады.
[[Сурет:Аяқбаубалақ.jpg|нобай]]

== Шыжым ==
Жаңа үйретіліп жүрген құсты шырға тартып баулығанда шолақ аяқ баудың ұшындағы шығыршыққа ұзындығы 7—8 құлаштай жіңішке арқан жалғанады. Бұл арқанды жұмсақ иленген аң-мал терісінің таспасынан ширатады немесе ешкі, қой, түйе жүнінен еседі. Құстың қашып кетпеуі үшін жасалған осы арқанды құсбегілер «шыжым» деп атайды.
[[Сурет:Шыжым.jpg|нобай]]

== Түтік ==
Құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. Құсбегілер жуандығы саусақтай тал таяқшаны жарып, оның ішін ояды да, қайта қапсырып түтік жасайды. Ұзындығы 25—30 см немесе ұзын сирақ құстардың жіліншігін пайдаланады. Түтік құстың көмейіне жүгіртілетін болғандықтан, жұп-жұмыр әрі сырты жып-жылтыр етіліп өңделген болады.
[[Сурет:Йфя.jpg|нобай]]

== Ырғақ ==
Түзден түскен асау құстың аптығын басып, біршама ырыққа көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. Ырғақтың түрі көп. Ал оның көбірек пайдаланылатын түрлерінің бірі — қажетіне қарай екі ұшын екі жағына шығара қалдырып, шумақталған арқан. Ұқыпты шумақталған арқанның екі жағындағы артық екі ұшын шумақтың екі басынан бір рет шалып тартады да, арнайы қағылған (құстың құйрығы жерге тимейтіндей) екі қазыққа немесе қолайлы деп тапқан орынға керіп байлайды. Егер арқанның орнына ағаш пайдаланылса, бүркіттің шеңгеліне толарлықтай таяқшаның (ұзындығы 1–2 құлаш) екі басынан жіп байлап, арқан ырғақ сияқты оны да керіп тастайды. Бұл тәсілмен жасалған ырғақтар (тұғырлар) өте тынышсыз, қармақ қалтқы секілді қалтылдақ келеді. Оңды-солды бұлтылдап ойнақшыған ырғақта отырған асау құс жығылып түсуден сескенеді де, тұяғымен шеңгелдеп қармап, бойын ұдайы теңеп ұстауға тырысады. Құс ұйқыдан қалжырап жығылып түскен кезінде оны күндіз-түні аңдып отырған құсбегі дереу орнына қайта қондырып қояды. Осылай басталған мазасыз ырғақ күн озған сайын құсты ұйқыдан өлердей халге жеткізеді. Құстың шаршап-шалдығуы — құсбегінің жеңісі. Мұндай жағдайда бапкер өз көздегенінің көбін істеп үлгереді.

== Қоя ==
Ит пен жыртқыш құста болатын ішкі кінәраттың бір түрін қоя деп атайды. Жыртқыш аң мен жыртқыш құстар өз қорегін қыл-қыбырымен қылғи салады да, содан ішке дерт байланады. Іште жиналған осы ласты хайуанаттар табиғи емделу жолымен алды-артының бірінен өздері сыртқа шығарып тастайды. Соны қазақ тілінде қоя тастау деп атайды да, тасталған заттың өзін де қоя дейді. Құсбегілер бүркіт пен тазының қоясын қолдан тастатады. Ал қоя тастату үшін салынған, не берілген заттың өзін де қоя деп атаған.

== Аяққап ==
Бүркіттің саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін саусақ қапты құсбегілер «аяққап» деп атаған. Аяққап саусақтың үстін жабады да, бауыры ашық болады. Бауырын екі жерден жіңішке таспамен жалғастырып қояды. Ал әрбір саусаққап жіңішке таспалармен білезікке бекітіледі. Аяққаптың [[таутеке]] мен [[елік]] терілерінің иін қандыра жұмсартылған қалың ұлпасынан ғана жасалғаны өте жақсы болады.

== Жезтұяқ ==
Бүркіт қасқыр не түлкіге түскен кездегі арпалыста абайсыздан саусағын жыртқыштардың аузына түсіріп алады да, ызалы аң аузына түскен саусақты қыршып тастайды. Бүркіттің осы кемтарлығын толықтыру мақсатымен шеберлер оған жезден немесе темірден тұяқ жасап, кигізеді. Қолдан жасалған осы тұяқты құсбегілер «жезтұяқ» деп атаған. Жезтұяқтардың қозғалысы табиғи тұяқтай болмағанымен, аңды ұстағаннан кейінгі қысу қимылында кемтарлығы көп білінбейді.

== Иыққап ==
[[Құстар|Құстың]] екі иығын басып келген арқа тұсында жіппен қосақталып байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей жаурауық болады, әрі қуаты қайтады. Тіптен «құрт қанат» аталатын ауруға шалдығады. Суық өңірдің кәнігі бүркітшілері иыққапты кигізер болса, бүркітке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол бал аға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бұжырына дейін жауып тұратынд ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта тұсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. [[Жыртқыш аң]]ға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған тұяққап жасап салады. Аушы құстың кемтарлығын толықтыратын оны «жезтұяқ» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар.

== Таңдай ағаш ==
Бүркітті көп піштактаудан &quot;сақтайтын&quot; құрал. Көп елеусіз ұмыт қалған құрал туралы осы тақырыпты арнайы зерттеген Б.Кәмалашұлы былай жазады: [[аң]]ға жортқанда құс дауысын естіп «[[олжа]]» қашып кетпес үшін бүркіттің аузына салады. Оны құстың тамағы астына, құс тұмсығымен мөлшерімен ағаштан жонып істелген, ұшына «ноқталайтын» бау тағылған қарапайым қалақ тәрізді ағаш. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағаның алқым бауына қыстырып, екінші ұшын ілмек баумен құс тұмсығын ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды. [[Құс]] мыңқылдай шақырып ақырында ауырсынып қояды. Кейбір құсбегілердің таңдай ағашы ықшам, томағаның, &quot;алқым бауының&quot; астына бармақтай етіп бастырып қояды. Көбіне саятта томағамен бірге жүреді.

== Құндақ ==
Құс сиятындай етіп талдан дөңгеленте иіп жасалған, астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған [[құс]] &quot;бесігі&quot;. Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, жауын-шашыннан сақтайды. Оның түрі бірнешеу: жас талдан астауша пішінінде немесе торлап доғалантып; тақтай [[ағаш]]тан топсалы етіп; киізден сырып, бау тағып істейді. Құс саяттан соң шаршап тоңса, ұйықтаса, алысқа алып жүретін жағдай туса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды.

== Қауырсын, тұяқтар ==
[[Бүркіт]] аңды ілгенде алысып, қанат, шалғы қауырсындары сынып қалса, оны орнына салады да, жоқтарының орнына қауырсын жалғайды. Оған арнап құстың жазда түлегенде түскен қауырсындарын немесе басқа бүркіт, [[Құмай (құс)|құмай]], [[тазқара]], [[қарақұс]], құбарақтардың қауырсынын жинайды. Бүркіттің қанаты, тұяғы, «құрт ауруға» шалдықса да, «құрт қанат», «құрт тұяқ» болғанда қауырсынды және тұяқты жалғап салатын болған деген аңыз тәрізді деректер бар.&lt;ref&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Саятшылық]]
[[Санат:Құсбегілік]]
[[Санат:Қазақ ұлттық спорты]]</text>
      <sha1>nrgfinzwzdnj8vvv9yrp5w07qexd3iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IGEM</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670526</id>
    <revision>
      <id>3689796</id>
      <parentid>3093876</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12680" sha1="htczxiokupd9uakwzmu3e5qo9t4wo6z" xml:space="preserve">{{Infobox recurring event|name=&lt;!--Uses page name if omitted--&gt;|activity=|last=&lt;!-- Date of most recent event; if the event will not be held again, use {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} --&gt; Соңғы рет 2020|prev=|next=|participants=|attendance=|capacity=|area=|budget=|leader_name=|first=&lt;!-- {{start date|YYYY|mm|dd}} &quot;founded=&quot; and &quot;established=&quot; also work --&gt; Инаугурациясы 2003|patron=|organised=&lt;!-- &quot;organized=&quot; also works --&gt;|filing=|people=|member=|sponsor=&lt;!-- | or sponsors = --&gt;|website=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
{{URL|www.igem.org}}|current=|founder_name=&lt;!-- or | founders = --&gt;|years_active=&lt;!-- {{age|YYYY|mm|dd}} Date of the first occurrence --&gt;|native_name=|caption=|native_name_lang=|logo=|logo_alt=|logo_caption=|logo_size=|image=|image_size=|alt=|status=&lt;!-- e.g. defunct, active, inactive ... --&gt;|country=|genre=&lt;!-- e.g. natural phenomena, fairs, festivals, conferences, exhibitions ... --&gt;|date=&lt;!-- {{start date|YYYY|mm|dd}} &quot;dates=&quot; also works, but do not use both --&gt;
Қараша 09 - Қараша 13 (2017)
Қазан 24 - Қазан 28 (2018)
Қазан 31 - Қараша 4 (2019)
Қазан 28 - Қараша 2 (2020)|begins=&lt;!-- {{start date|YYYY|mm|dd}} --&gt;|ends=&lt;!-- {{end date|YYYY|mm|dd}} --&gt;|frequency=&lt;!-- Weekly, Monthly, Quarterly, Semi-annually, Annually, Bi-annually, 2nd Tuesday of November, etc. --&gt;
Жыл сайын|venue=|location=Бостон, Массачусетс, АҚШ|coordinates=&lt;!-- {{coord|LAT|LON|type:event|display=inline,title}} --&gt;|footnotes=}}
'''Генетикалық инженерлік машиналардың халықаралық сайысы''' (iGEM) — алғашында бакалавриат [[студент]]теріне бағытталған, бірақ қазір жоғары мектеп оқушыларын, [[кәсіпкер]]лерді, қоғамдық лабораторияларды және аспиранттарды да қамтитын әлемдік деңгейдегі синтетикалық биология жарысы.  

== Сайыс туралы мәліметтер ==
Топтарға Стандартты Биологиялық Бөліктер Регистрынан жаздың басында промотерлер, [[терминатор]]лар, репортер элементтері және [[Плазмидтер|плазмида]] қаңқалары секілді әр түрлі генетикалық компоненттерден тұратын стандартты жинақ (‘Жеткізу Жиынтығы’), өзара ауыспалы бөліктер ('BioBricks') беріледі.

Топтар жобаны өздері таңдайды, ол алдыңғы жобаларға қатысты бола алады немесе iGEM үшін жаңа тақырып болуы мүмкін. Сәтті жобаларда бірнеше гендерді инженерлеу, олардың экспрессиясын реттейтін механизмдерді қолдану арқылы жасушалар жаңа және ерекше қасиеттерге ие болады.

Жаздың соңында топтар өздерінің жаңа BioBricks-ті Бөліктер Регистрына енгізеді және келесі жылы ғылыми қоғам солардың негізінде BioBricks-тің толығырақ жиынтығын құрастырады.

Жыл сайын өтетін ‘iGEM Jamboree’-де бүкіл континенттен жиналған топтар бір-біріне және ~120 әділқазыларға өздерінің жобасын таныстыру үшін [[Бостон]]дағы ғылыми конференцияда кездеседі. Әділқазылар медальдарды, арнайы сыйлықтарды топтарға үлестіріп, ‘Гран-при Жеңімпазын’, сонымен қатар әр бөлімдегі (жоғары мектеп, бакалавриат және аспирантура) ‘Runner-Up’ жүлдесіне лайықты топтарды таңдайды.

== iGEM жарысындағы Сыйлықтар мен Бағалау ==
Әр қатысушы тобымен бірге жарыстарда орындаған әртүрлі критерийлерге байланысты қатысушы сертификатын (төмендені суретті қараңыз) алады және медальдар ұтуға (қола, күміс және алтын; төмендегі суретті қараңыз) мүмкіндігі бар. Мысалы, қола медаль алу үшін Бөліктер Регистріне жаңа бөлік енгізу қажет, күміс медаль алу үшін топ бөліктің функционалдығын көрсетуі қажет және соңында, алтын медаль алу үшін басқа критерийлердің арасында топтың жобасы жұмыс істейтініне дәлел алу қажет.

Мысалы, [[2016 жыл|2016]] жылы жарысқа 300 топ қатысқан болатын, олардың 37%-ы алтын медаль, 25%-ы күміс медаль, 26%-ы қола медаль алды және қалған 12%-ы ешқандай медаль алған жоқ.

Әр бөлімде сайыстың белгілі бір саласындағы ең керемет орындау арнайы сыйлықтармен марапатталады. Арнайы марапаттарға кіреді: сәйкес категориялардың ішінде 'Ең Керемет Жоба' (шамамен 10 категория), 'Ең Керемет Өнер және Дизайн', 'Ең Керемет Жабдық', 'Ең Керемет Өлшеу', 'Ең Керемет Бағдарлама', 'Ең Керемет Қоғамдық Жұмыстар', 'Ең Керемет Модель', 'Ең Керемет Жаңа Бөлік', 'Ең Керемет Постер', 'Ең Керемет Презентация', 'Ең Керемет Вики' және өткізілетін жылға байланысты басқа да марапаттар болады. Жеке сертификаттармен қоса топтарға арнайы марапат үшін шыны олжалар беріледі.

Әр бөлімдегі бірнеше топтардың ішінен бірнеше топтар таңдап алынып (өткізілетін жыл мен бөлімге байланысты 1-ден 6-ға дейін), барлық Jamboree қатысушыларының алдында өз жобаларын баяндайды. Барлық әділқазылар көрсетілген жобалардың ішінен осы жылдың iGEM жарыстарының жеңімпазы, Гран-при Жеңімпазы болған топты таңдап, үлкен металдан жасалған Lego-кірпішпен (төмендегі суретті қараңыз) марапаттайды. Жеңімпаз топ келесі 'Гран-при Жеңімпазы' таңдалғанға дейін бір жыл бойы осы олжаны өздерінде сақтай алады. 'Гран-при Жеңімпазы' тобының қатысушыларына да сәйкес жылдың естелік тиындары беріледі (төмендегі суретті қараңыз).
&lt;gallery&gt;
File:IGEM certificate.png|Қатысушы сертификаты
File:IGEM-gold medal.tif|Алтын медаль
&lt;/gallery&gt;


== Жарыс тарихы ==
iGEM ​​[[2003 жыл|2003]] және [[2004 жыл|2004]] жылдары [[Массачусетс технологиялық институты|MIT]]-дегі Тәуелсіздік Шаралары уақыт аралығында жүзеге асырылған студенттік жобаларға негізделген. Кейінірек 2004 жылы әр мектептен бес команда қатысқан жарыс өткізілді. [[2005 жыл|2005]] жылы алғаш рет АҚШ-тан тыс аймақтан командалар қатысты&lt;ref&gt; [http://2006.igem.org/Igem_2005 &quot;iGEM 2005&quot;. Retrieved 2013-05-06]&lt;/ref&gt;. Содан бергі кезеңде iGEM дамуын жалғастырды, оған [[2010 жыл|2010]] жылы 130 команда қосылды&lt;ref&gt;[http://igem.org/Previous_iGEM_Competitions &quot;Previous iGEM Competitions&quot;. iGEM. Retrieved 2011-11-12.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021050317/https://igem.org/Previous_iGEM_Competitions |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;. Apple, Sun және BBN &lt;ref&gt;[https://en.m.wikipedia.org/wiki/IEEE Rettberg, R.; Dally, W.J.; Culler, D.E. (1998). &quot;The Bleeding Edge&quot;. IEEE Micro. IEEE. 18: 10–11. doi:10.1109/MM.1998.653009.]&lt;/ref&gt; сияқты технологиялық компанияларда жұмыс жасаған инженер Рэнди Реттберг - iGEM байқауының негізін қалаушы және директоры.

Бұл көлемнің ұлғаюына байланысты, [[2011 жыл|2011]]–[[2013 жыл|201]]3 жылдары байқау үш аймаққа бөлінді: [[Еуропа]], [[Америка |Америка]] және [[Азия]] ([[Африка |Африка]] мен [[Аустралия (құрлық)|Австралия]]ның командалары тиісінше «Еуропа» мен «Азия» арқылы қатысқан)&lt;ref&gt;[http://igem.org/Team_List?year=2011 &quot;Team List 2011&quot;. iGEM. Retrieved 18 October 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211021050331/https://igem.org/Team_List?year=2011 |date=2021-10-21 }}&lt;/ref&gt;. Қазан айында аймақтық джемборлар (jamboree) өткен болатын; және осы шараларға қатысқан кейбір командалар қарашада өтетін MIT әлем чемпионатына қатысуға іріктелді&lt;ref&gt;[http://2011.igem.org/Jamborees &quot;Jamborees&quot;. iGEM. Retrieved 18 October 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141021180221/http://2011.igem.org/Jamborees |date=2014-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

[[2012 жыл|2012]] жылдың қаңтарында iGEM қоры [[Массачусетс технологиялық институты]]нан бастау алып, [[Кэмбридж (Массачусетс)|Кембридж]]де ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Массачусетс|Массачусетс штаты]]) тәуелсіз коммерциялық емес ұйымға айналды. iGEM қоры iGEM байқауымен зерттеу және білім беруді қолдайды. Сол жылы iGEM университет бөлімшелерін ғана емес, сонымен қатар кәсіпкерлер мен жоғары сынып оқушыларға арналған сайыстарды да қосып үлгерді.

iGEM өзінің он жылдық мерейтойына қолданыстағы жаңа бағыттарды қосты: Өнер &amp; Дизайн, Әлеуметтік зертхана, кәсіпкерлік, өлшеу, микрофлюидика, саясат және практика және бағдарламалық қамтамасыз ету. Кәсіпкерлік пен бағдарламалық қамтамасыз ету алдыңғы жылдардағы бағыттар болып саналса, 2014 жылы олар бағалау талаптары тұрғысынан неғұрлым айқындалып, айырмашылықтары байқала бастады.&lt;ref&gt;[http://2014.igem.org/Tracks &quot;Tracks 2014&quot;. iGEM. Retrieved 24 October 2014.]&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, 2014 жылы iGEM -де аймақтық джамбори шаралары (jamborees) болмады, оның орнына Кембриджге тек аймақтық финалистерді ғана шақырудан бөлек, әр команда Кембридждегі ортақ ірі конференцияға қатыса алатындай үлкен шара ұйымдастырылды.&lt;ref&gt;[http://2014.igem.org/Giant_Jamboree &quot;Giant Jamboree&quot;. iGEM. Retrieved 24 October 2014.] &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Массачусетс технологиялық институты]]</text>
      <sha1>htczxiokupd9uakwzmu3e5qo9t4wo6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Феликс Эдмундович Дзержинский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>671570</id>
    <revision>
      <id>3689444</id>
      <parentid>3685917</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес */</comment>
      <origin>3689444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155389" sha1="2q4bzlh8d52bdv3bx67rekbxa3h431j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>2q4bzlh8d52bdv3bx67rekbxa3h431j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689451</id>
      <parentid>3689444</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халық шаруашылығының Жоғары Кеңесі */</comment>
      <origin>3689451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159834" sha1="bd6gfddab3xfbnoqoqy2uolhsbpdila" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>bd6gfddab3xfbnoqoqy2uolhsbpdila</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689452</id>
      <parentid>3689451</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес */</comment>
      <origin>3689452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162061" sha1="grj8tu7cknhjdc2cuc3pozas55ql4rv" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>grj8tu7cknhjdc2cuc3pozas55ql4rv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689464</id>
      <parentid>3689452</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дүниеден өтуі */</comment>
      <origin>3689464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165902" sha1="8izy88dmz0msbra2m615b2wknb7hrpm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды.

== Естелік ==

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>8izy88dmz0msbra2m615b2wknb7hrpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689465</id>
      <parentid>3689464</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дүниеден өтуі */</comment>
      <origin>3689465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166576" sha1="848rb2oxkrav0twzmodaoyhrc9cspj2" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>848rb2oxkrav0twzmodaoyhrc9cspj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689466</id>
      <parentid>3689465</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естелік */</comment>
      <origin>3689466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166744" sha1="qjfe90ruhafb3fy81jzr3xbvsetkeww" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>qjfe90ruhafb3fy81jzr3xbvsetkeww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689469</id>
      <parentid>3689466</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естелік */</comment>
      <origin>3689469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174341" sha1="j5td2cnlicido1s9wg71z9v0jzr6fi8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>j5td2cnlicido1s9wg71z9v0jzr6fi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689474</id>
      <parentid>3689469</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Отбасы мен туыстары */</comment>
      <origin>3689474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178160" sha1="a8jjll08d5cbv4bmlh0uq797j0wicss" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==
* Әкесі — [[Эдмунд Иосифович Дзержинский]] (1838–1882) — педагог, титулдық кеңесші. Анасы — Елена Игнатьевна Янушевская.
* Ағасы — Витольд (1868) — сәби кезінде қайтыс болған.
* Апайы — Альдона (1870–1966) — мұғалім. Төңкерістен кейін Польшадағы [[Лодзь]] қаласында тұрып, сол жерде жерленген. Оның ұлы Антоний Ежи Булгак (1898–1961) [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Юзеф Пилсудский|Юзеф Пилсудскийдің]] адъютанты болған. Эмиграцияда, [[Канада|Канадада]] қайтыс болған.
* Апайы — Ядвига (1871–1949).
* Ағасы — Станислав (1872–1917) — 1917 жылы әулеттің ата қонысындағы үй-жайда тонаушылардың қолынан қаза тапқан.
* Ағасы — Казимир (1875–1943) — поляк ұлтшылдарының «[[Отан армиясы|Армия Крайова]]» ұйымы ұйымдастырған Ивенец көтерілісіне белсене қатысқаны үшін 1943 жылы 24 шілдеде нацистер тарапынан атылған.
* Қарындасы — Ванда (1878–1892) — аң аулау кезінде абайсызда атылған оқтан қаза тапқан. Бір нұсқа бойынша, оқты ағасы Станислав, екінші нұсқа бойынша Феликс атқан.
* Бауыры — Игнатий (1879–1953) — Варшава гимназиясында география пәнінен сабақ берген. Игнатийдің немересі Анджей Дзержинский (1936 жылы туған) — бүгінде танымал британдық суретші.
* Бауыры — [[Владислав Эдмундович Дзержинский|Владислав]] (1881–1942) — медицина профессоры, [[Неврология|неврология]] бойынша поляк тіліндегі алғашқы академиялық оқулықтың авторы. Азамат соғысы жылдарында [[Юзеф Пилсудский]] басқарған поляк армиясында полковник шенінде әскери дәрігер болып қызмет еткен. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ұлтшыл «Армия Крайова» ұйымымен байланыста болған. Немістер оны [[Лодзь]] қаласының маңындағы [[Згеж]] қаласында атып өлтірген.
* Әйелі — [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Дзержинская (Мушкат)]] (1882–1968) — революционер, поляк тілінен аудармашы. Ұлы — [[Ян Феликсович Дзержинский]] (1911–1960), Орталық комитет аппаратында қызмет атқарған. Немересі — [[Феликс Янович Дзержинский]] (1937–2015) — ресейлік омыртқалы жануарлар зоологы, орнитолог, биология ғылымдарының докторы (1993), профессор (2004), [[Алексей Николаевич Северцов|А. Н. Северцов]] атындағы эволюциялық морфология зертханасының ғылыми жетекшісі.

== Шығармашылықтары ==

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>a8jjll08d5cbv4bmlh0uq797j0wicss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689475</id>
      <parentid>3689474</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығармашылықтары */</comment>
      <origin>3689475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180507" sha1="1hfhxcquol34sdrvx6wxigoaukglj6o" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==
* Әкесі — [[Эдмунд Иосифович Дзержинский]] (1838–1882) — педагог, титулдық кеңесші. Анасы — Елена Игнатьевна Янушевская.
* Ағасы — Витольд (1868) — сәби кезінде қайтыс болған.
* Апайы — Альдона (1870–1966) — мұғалім. Төңкерістен кейін Польшадағы [[Лодзь]] қаласында тұрып, сол жерде жерленген. Оның ұлы Антоний Ежи Булгак (1898–1961) [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Юзеф Пилсудский|Юзеф Пилсудскийдің]] адъютанты болған. Эмиграцияда, [[Канада|Канадада]] қайтыс болған.
* Апайы — Ядвига (1871–1949).
* Ағасы — Станислав (1872–1917) — 1917 жылы әулеттің ата қонысындағы үй-жайда тонаушылардың қолынан қаза тапқан.
* Ағасы — Казимир (1875–1943) — поляк ұлтшылдарының «[[Отан армиясы|Армия Крайова]]» ұйымы ұйымдастырған Ивенец көтерілісіне белсене қатысқаны үшін 1943 жылы 24 шілдеде нацистер тарапынан атылған.
* Қарындасы — Ванда (1878–1892) — аң аулау кезінде абайсызда атылған оқтан қаза тапқан. Бір нұсқа бойынша, оқты ағасы Станислав, екінші нұсқа бойынша Феликс атқан.
* Бауыры — Игнатий (1879–1953) — Варшава гимназиясында география пәнінен сабақ берген. Игнатийдің немересі Анджей Дзержинский (1936 жылы туған) — бүгінде танымал британдық суретші.
* Бауыры — [[Владислав Эдмундович Дзержинский|Владислав]] (1881–1942) — медицина профессоры, [[Неврология|неврология]] бойынша поляк тіліндегі алғашқы академиялық оқулықтың авторы. Азамат соғысы жылдарында [[Юзеф Пилсудский]] басқарған поляк армиясында полковник шенінде әскери дәрігер болып қызмет еткен. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ұлтшыл «Армия Крайова» ұйымымен байланыста болған. Немістер оны [[Лодзь]] қаласының маңындағы [[Згеж]] қаласында атып өлтірген.
* Әйелі — [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Дзержинская (Мушкат)]] (1882–1968) — революционер, поляк тілінен аудармашы. Ұлы — [[Ян Феликсович Дзержинский]] (1911–1960), Орталық комитет аппаратында қызмет атқарған. Немересі — [[Феликс Янович Дзержинский]] (1937–2015) — ресейлік омыртқалы жануарлар зоологы, орнитолог, биология ғылымдарының докторы (1993), профессор (2004), [[Алексей Николаевич Северцов|А. Н. Северцов]] атындағы эволюциялық морфология зертханасының ғылыми жетекшісі.

== Шығармашылықтары ==
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Из дневника |жауапты = Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 128 |сериясы = портр., ил. |тиражы = 25000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Избранные произведения: в 2 т |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1957 |барлық беті = Т. 1 — 564 с., Т. 2 — 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т. 1 — 590 с., Т. 2 — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т. 1 — 494 с., Т. 2 — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>1hfhxcquol34sdrvx6wxigoaukglj6o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689478</id>
      <parentid>3689475</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:36:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығармашылықтары */</comment>
      <origin>3689478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180557" sha1="878jnnxanmdgltlkkscefae0qupe9f6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==
* Әкесі — [[Эдмунд Иосифович Дзержинский]] (1838–1882) — педагог, титулдық кеңесші. Анасы — Елена Игнатьевна Янушевская.
* Ағасы — Витольд (1868) — сәби кезінде қайтыс болған.
* Апайы — Альдона (1870–1966) — мұғалім. Төңкерістен кейін Польшадағы [[Лодзь]] қаласында тұрып, сол жерде жерленген. Оның ұлы Антоний Ежи Булгак (1898–1961) [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Юзеф Пилсудский|Юзеф Пилсудскийдің]] адъютанты болған. Эмиграцияда, [[Канада|Канадада]] қайтыс болған.
* Апайы — Ядвига (1871–1949).
* Ағасы — Станислав (1872–1917) — 1917 жылы әулеттің ата қонысындағы үй-жайда тонаушылардың қолынан қаза тапқан.
* Ағасы — Казимир (1875–1943) — поляк ұлтшылдарының «[[Отан армиясы|Армия Крайова]]» ұйымы ұйымдастырған Ивенец көтерілісіне белсене қатысқаны үшін 1943 жылы 24 шілдеде нацистер тарапынан атылған.
* Қарындасы — Ванда (1878–1892) — аң аулау кезінде абайсызда атылған оқтан қаза тапқан. Бір нұсқа бойынша, оқты ағасы Станислав, екінші нұсқа бойынша Феликс атқан.
* Бауыры — Игнатий (1879–1953) — Варшава гимназиясында география пәнінен сабақ берген. Игнатийдің немересі Анджей Дзержинский (1936 жылы туған) — бүгінде танымал британдық суретші.
* Бауыры — [[Владислав Эдмундович Дзержинский|Владислав]] (1881–1942) — медицина профессоры, [[Неврология|неврология]] бойынша поляк тіліндегі алғашқы академиялық оқулықтың авторы. Азамат соғысы жылдарында [[Юзеф Пилсудский]] басқарған поляк армиясында полковник шенінде әскери дәрігер болып қызмет еткен. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ұлтшыл «Армия Крайова» ұйымымен байланыста болған. Немістер оны [[Лодзь]] қаласының маңындағы [[Згеж]] қаласында атып өлтірген.
* Әйелі — [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Дзержинская (Мушкат)]] (1882–1968) — революционер, поляк тілінен аудармашы. Ұлы — [[Ян Феликсович Дзержинский]] (1911–1960), Орталық комитет аппаратында қызмет атқарған. Немересі — [[Феликс Янович Дзержинский]] (1937–2015) — ресейлік омыртқалы жануарлар зоологы, орнитолог, биология ғылымдарының докторы (1993), профессор (2004), [[Алексей Николаевич Северцов|А. Н. Северцов]] атындағы эволюциялық морфология зертханасының ғылыми жетекшісі.

== Шығармашылықтары ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Из дневника |жауапты = Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 128 |сериясы = портр., ил. |тиражы = 25000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Избранные произведения: в 2 т |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1957 |барлық беті = Т. 1 — 564 с., Т. 2 — 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958.
{{Col-break}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т. 1 — 590 с., Т. 2 — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т. 1 — 494 с., Т. 2 — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.
{{Col-end}}

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>878jnnxanmdgltlkkscefae0qupe9f6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689479</id>
      <parentid>3689478</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шығармашылықтары */</comment>
      <origin>3689479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180751" sha1="b8oh217xock7pf2xwgnyir1xfp5mv4f" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==
* Әкесі — [[Эдмунд Иосифович Дзержинский]] (1838–1882) — педагог, титулдық кеңесші. Анасы — Елена Игнатьевна Янушевская.
* Ағасы — Витольд (1868) — сәби кезінде қайтыс болған.
* Апайы — Альдона (1870–1966) — мұғалім. Төңкерістен кейін Польшадағы [[Лодзь]] қаласында тұрып, сол жерде жерленген. Оның ұлы Антоний Ежи Булгак (1898–1961) [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Юзеф Пилсудский|Юзеф Пилсудскийдің]] адъютанты болған. Эмиграцияда, [[Канада|Канадада]] қайтыс болған.
* Апайы — Ядвига (1871–1949).
* Ағасы — Станислав (1872–1917) — 1917 жылы әулеттің ата қонысындағы үй-жайда тонаушылардың қолынан қаза тапқан.
* Ағасы — Казимир (1875–1943) — поляк ұлтшылдарының «[[Отан армиясы|Армия Крайова]]» ұйымы ұйымдастырған Ивенец көтерілісіне белсене қатысқаны үшін 1943 жылы 24 шілдеде нацистер тарапынан атылған.
* Қарындасы — Ванда (1878–1892) — аң аулау кезінде абайсызда атылған оқтан қаза тапқан. Бір нұсқа бойынша, оқты ағасы Станислав, екінші нұсқа бойынша Феликс атқан.
* Бауыры — Игнатий (1879–1953) — Варшава гимназиясында география пәнінен сабақ берген. Игнатийдің немересі Анджей Дзержинский (1936 жылы туған) — бүгінде танымал британдық суретші.
* Бауыры — [[Владислав Эдмундович Дзержинский|Владислав]] (1881–1942) — медицина профессоры, [[Неврология|неврология]] бойынша поляк тіліндегі алғашқы академиялық оқулықтың авторы. Азамат соғысы жылдарында [[Юзеф Пилсудский]] басқарған поляк армиясында полковник шенінде әскери дәрігер болып қызмет еткен. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ұлтшыл «Армия Крайова» ұйымымен байланыста болған. Немістер оны [[Лодзь]] қаласының маңындағы [[Згеж]] қаласында атып өлтірген.
* Әйелі — [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Дзержинская (Мушкат)]] (1882–1968) — революционер, поляк тілінен аудармашы. Ұлы — [[Ян Феликсович Дзержинский]] (1911–1960), Орталық комитет аппаратында қызмет атқарған. Немересі — [[Феликс Янович Дзержинский]] (1937–2015) — ресейлік омыртқалы жануарлар зоологы, орнитолог, биология ғылымдарының докторы (1993), профессор (2004), [[Алексей Николаевич Северцов|А. Н. Северцов]] атындағы эволюциялық морфология зертханасының ғылыми жетекшісі.

== Шығармашылықтары ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Из дневника |жауапты = Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 128 |сериясы = портр., ил. |тиражы = 25000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Избранные произведения: в 2 т |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1957 |барлық беті = Т. 1 — 564 с., Т. 2 — 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958.
{{Col-break}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т. 1 — 590 с., Т. 2 — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т. 1 — 494 с., Т. 2 — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.
{{Col-end}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы]]

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>b8oh217xock7pf2xwgnyir1xfp5mv4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689480</id>
      <parentid>3689479</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="180806" sha1="n2zjhgifzzb4b7dtvfz1t8qgrdzll5g" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    = мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Феликс Эдмундович Дзержинский
 | Шынайы есімі         = {{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}
 | Суреті               = Bundesarchiv Bild 102-00032, Felix Dzierzynski.jpg
 | Атауы                = Ф.Э. Дзержинский 1923 жылы
 | Сурет ені            =
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Emblema KGB.svg
 | Ту2                   = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Басқара бастады      = 20 желтоқсан 1917
 | Басқаруын аяқтады    = 7 шілде 1918
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = &lt;small&gt;лауазым құрылды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары             = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 22 тамыз 1918
 | Басқаруын аяқтады_2  = 6 ақпан 1922
 | Ізашары_2            = [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]]
 | Ізбасары_2           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Титулы_3             = РКФСР Ішкі істер халық комиссары
 | Ту_3                 = Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1920).svg
 | Ту2_3                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 30 наурыз 1919
 | Басқаруын аяқтады_3  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_3            = [[Григорий Иванович Петровский|Григорий Петровский]]
 | Ізбасары_3           = [[Александр Георгиевич Белобородов|Александр Белобородов]]
 | Титулы_4             = РКФСР байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_4                 = Emblem of the Russian SFSR (1920–1954).svg
 | Ту2_4                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 14 сәуір 1921
 | Басқаруын аяқтады_4  = 6 шілде 1923
 | Ізашары_4            = [[Александр Иванович Емшанов|Александр Емшанов]]
 | Ізбасары_4           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_5             = [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы]]
 | Ту_5                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_5                = Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 | Реті_5               = 
 | Басқара бастады_5    = 1 наурыз 1922
 | Басқаруын аяқтады_5  = 18 қыркүйек 1923
 | Ізашары_5            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ХКК қарамағындағы БТК төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_5           = &lt;small&gt;лауазым жойылды, өзі КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Титулы_6             = КСРО байланыс жолдары халық комиссары
 | Ту_6                 = Coat of arms of the Soviet Union (1923–1936).svg
 | Ту2_6                = Flag of the Soviet Union (1922–1923).svg
 | Реті_6               = 
 | Басқара бастады_6    = 6 шілде 1923
 | Басқаруын аяқтады_6  = 2 ақпан 1924
 | Ізашары_6            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР байланыс жолдары халық комиссары болып тағайындалды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_6           = [[Ян Эрнестович Рудзутак|Ян Рудзутак]]
 | Титулы_7             = [[КОКП ОК саяси бюросы|БКП(б) ОК Саяси бюросы]] мүшелігінің кандидаты
 | Ту_7                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
 | Ту2_7                = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Реті_7               = 
 | Басқара бастады_7    = 2 маусым 1924
 | Басқаруын аяқтады_7  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_7            = 
 | Ізбасары_7           = 
 | Титулы_8             = [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ төрағасы]]
 | Ту_8                 = Emblema KGB.svg
 | Ту2_8                = Flag of the Soviet Union (1924).svg
 | Реті_8               = 
 | Басқара бастады_8    = 15 қараша 1923
 | Басқаруын аяқтады_8  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_8            = &lt;small&gt;лауазым құрылды, өзі РКФСР ІІХК қарамағындағы МСБ төрағасы болды&lt;/small&gt;
 | Ізбасары_8           = [[Вячеслав Рудольфович Менжинский|Вячеслав Менжинский]]
 | Титулы_9             = [[Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|ХШЖК төрағасы]]
 | Ту_9                 = VSNH.png
 | Ту2_9                = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png
 | Реті_9               = 
 | Басқара бастады_9    = 2 ақпан 1924 
 | Басқаруын аяқтады_9  = 20 шілде 1926
 | Ізашары_9            = [[Алексей Иванович Рыков|Алексей Рыков]]
 | Ізбасары_9           = [[Валериан Владимирович Куйбышев|Валериан Куйбышев]]
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = 11.9.1877
 | Туған жері         = [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]]&lt;br /&gt; қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь |Беларусь Республикасы]]
 | Қайтыс болған күні   = 20.7.1926
 | Қайтыс болған жері   = [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Жерленді             = Кремль қабырғасы маңындағы қорым
 | Династия             = Дзержиндер
 | Туған кездегі есімі      = Феликс Шченсны Дзержинский ({{lang-pl|Feliks Szczęsny Dzierżyński}})
 | Әкесі                = [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд Дзержинский]] ({{lang-pl|Edmund Dzierżyński}})
 | Анасы                = Елена Игнатьевна Янушевская ({{lang-pl|Helena Januszewska}})
 | Жұбайы               = Софья Сигизмундовна Мушкат ({{lang-pl|Zofia Muszkat}})
 | Балалары             = [[Ян Феликсович Дзержинский|Ян Дзержинский]]
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 1) [[Литва социал-демократиялық партиясы|ЛСДП]] (1895—1900)&lt;br /&gt;2) [[Польша Патшалығы және Литва социал-демократиясы|ППжЛСД]] (1900—1917)&lt;br /&gt;3) [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] (1917-1918) 4) [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|РК(б)П]] (1918-1925)
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = кәсіби революционер, саяси қайраткер
 | Білімі               = ''толық емес орта''
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = {{(!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Қызыл Ту ордені}}{{!!}}
{{!)}}
{{(!}}style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Мемлекеттік қауіпсіздіктің құрметті қызметкері|түрі=1923}}{{!!}}
{{!)}}
 | Қолтаңбасы           = Felix Edmundovich Dzerzhinsky signature.svg
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Felix Edmundovich Dzerzhinsky
}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{lang-pl|Feliks Dzierżyński}}; лақап аты '''Темір Феликс''', '''ФД''', жасырын лақап аттары: ''Я́цек, Я́куб, Переплетчик, Франек, Астроном, Ю́зеф, Доманский''; [[11 қыркүйек]] [[1877 жыл|1877]], [[Дзержиново]] қожалығы, [[Ошмән уезі]], [[Вилна губерниясы]], [[Ресей империясы]] (қазіргі [[Столбцовский ауданы]], [[Минск облысы]], [[Беларусь|Беларусь Республикасы]]) — [[20 шілде]] [[1926 жыл|1926]], [[Мәскеу]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — ресейлік және поляк революционері, кеңестік мемлекет және партия қайраткері. Бірқатар халық комиссариаттарының басшысы, БТК негізін қалаушы және басшысы.

РСДЖП(б) ОК хатшысы (1917), [[БК(б)П ОК ұйымбюросы|РК(б)П ОК Ұйымбюросының]] мүшесі (1919-1920, 1921-1924), РКП(б) ОК Ұйымбюросы мүшелігіне кандидат. РКП(б) (1921, 1924-1926). [[КОКП ОК саяси бюросы|БК(б)П ОК Саяси бюросының]] мүшелігіне кандидат.

== Тегі және отбасы ==
=== Дзержинскийлер әулеті ===
Сулима елтаңбасын қолданған Дзержинскийлер әулеті ертеректегі поляктік католик ақсүйектер (шляхта) болып келеді: «Дзержиново» мұражай-мекенжайдың қызметкерлері әулеттің шежіресін XVII ғасырдың ортасына дейін зерттеді. Әулеттің негізін қалаушы Станислав Дзержинский болып саналады.

Сонда да, бұл отбасы байлығымен танымал болмады, XVIII ғасырда Дзержинский ақсүйектері көбінесе көрнекті поляк-литва ақсүйектерінің мүлік басқарушысы қызметін атқарды. Феликстің атасы Юзеф-Ян (Йозеф-Иван) Дзержинский (1788–1854) Радван елтаңбасын қолданған ақсүйек отбасынан шыққан Антуанетта (Антонине) Озембловскаға (1799–1869) үйленіп, қалыңдықтың жасауы ретінде Оземблово ({{lang-pl|Oziembłowo}}) алпауыт қожалығын немесе мұра ретінде алып, атауын Дзержиново деп өзгертті. Алпауыт қожалық байбатша үйінен және 180 гектар жерден тұрды. Дзержинский алпауыт қожалығы 1830 жылғы поляк көтерілісі кезінде қиратылды, бірақ біртіндеп қалпына келтірілді. Алайда, Дзержинскийлер отбасының көп баласы болғандықтан, табысы жеткіліксіз болды.

Юзеф-Ян Дзержинский мен Антуанетта Озембловсканың некесінде он бір бала туды. Екі кіші ұлдары Эдмунд (Эдмунд-Руфин) мен Фелисиан-Иосиф университетте білім алды.

=== Әкесінің тұлғасы ===
Феликс Дзержинскийдің әкесі [[Эдмунд Иосифович Дзержинский|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский]] 1838 жылы 15 (27) мамырда дүниеге келген. Ол [[Императорлық Санкт-Петербург университеті|Санкт-Петербург университетінің]] физика-математика факультетінде оқығанымен, оқу барысында едәуір қаржылық қиындықтарға тап болды.

Университетті бітіргеннен кейін Эдмунд Дзержинский жұмыс табуда да қиындық көрді. Оның поляк ұлтынан болуы және Дзержинскийлер әулетінің кейбір өкілдерінің [[Поляк көтерілісі (1863)|1863 жылғы поляктардың көтерілісіне]] қатысуы бірнеше университетке жұмысқа орналасуына кедергі келтірді. Санкт-Петербургтен жұмыс табуға жасаған талпыныстары сәтсіз аяқталған соң, Эдмунд-Руфин [[Вильнюс|Вильноға]] оралды. Сол жерде профессор Игнатий Семёнович Янушевскийдің қыздарына үйде сабақ беретін мұғалім болып орналасты.

Ол осында профессордың төртінші әрі кенже қызы, он бес жастағы Еленаға ғашық болды. Елена бірнеше тіл білген, поляк әдебиетіне қызыққан және музыкамен айналысқан. Сонымен қатар ол көрікті қыз болған: оны сымбатты, жүзі сұлу әрі тәкаппар, бетінде нәзік қызғылт реңі бар, қалың қасты бойжеткен ретінде сипаттаған. Жастар бір-біріне көңіл білдіріп, Елена Янушевская он алты жасқа толғанда Эдмунд екеуі үйленді.

1864 жылдың көктемінде Эдмунд Дзержинский [[Херсон]] губерниялық қаласында жаңадан ашылған [[Бірінші Херсон ерлер гимназиясы|Бірінші Херсон ерлер гимназиясына]] мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1868 жылы Херсоннан [[Таганрог|Таганрогқа]] көшіп, [[Мария гимназиясы (Таганрог)|Мария әйелдер гимназиясында]] физика мен математикадан сабақ берді. Бір жылдан кейін оған надворный кеңесші шені берілді. Ал осы қызметтегі соңғы жылы ол III дәрежелі Әулие Анна орденімен марапатталды. Бұл марапат жыл сайын 90–100 рубль зейнетақы алуға құқық беретін.

1873–1875 жылдары Эдмунд Дзержинский Таганрогтағы [[А. П. Чехов атындағы гимназия|Александров ерлер гимназиясында]] сабақ берді. Оның шәкірттерінің бірі [[Антон Павлович Чехов]] болатын. Кейін Чехов 1884 жылы жазған «Орыс көмірі (Шынайы оқиға)» атты әңгімесінде Дзержинский деген тегі бар кейіпкерді суреттеді. Ол — поляк ұлтынан шыққан, граф Тулуповтың иелігін басқаратын, мінезі уытты әрі карта ойнауды ұнататын адам.

1875 жылы Эдмунд Дзержинскийге [[Туберкулез|туберкулез]] диагнозы қойылды. Осыған байланысты ол зейнетке шығып, Дзержиново атты әулеттік мекеніне көшуге мәжбүр болды. Мүлкінің бір бөлігін жалға беріп, екінші бөлігінде омарта ұстады. Бұған қоса, зейнетақы да алып отырды. Алайда осы табыстың бәрі көп балалы үлкен отбасын асырауға әрең жететін. Өмірінің соңғы жылдарын ол өз иелігінде өткізіп, шаруа балаларына сауат ашуды, арифметиканы және физиканы тегін үйретті.

== Өмірбаяны ==
=== Туған кезі және балалық шағы ===
Феликс Дзержинский 1877 жылы 30 тамызда (11 қыркүйекте) дүниеге келді. Ол отбасындағы алтыншы бала болды. Феликс есімі ({{lang-lat|felix}}) «бақытты», «жолы болғыш», «өсіп-өнген» деген мағыналарды білдіреді. Баланың бұл есімді иеленуіне қатысты бірнеше болжам бар:
* 30 тамыз — католик шіркеуінде әулие әрі азап шегуші Феликсті еске алу күні;
* Анасы босанар алдында ашық жертөлеге құлап, қатты жарақат алған. Соған қарамастан, сәтті босанып, анасы да, сәбиі де аман қалған. Сондықтан балаға аман-есен дүниеге келгенінің құрметіне «бақытты» деген мағынадағы Феликс есімі берілген болуы мүмкін;
* Отбасылық дәстүр бойынша балаларға туыстарының есімі қойылатын. Сондықтан Феликс есімі анасының үлкен әпкесінің күйеуі Феликс Иозефович Завадскийдің құрметіне берілуі де ықтимал. Ол Дзержинскийлер отбасына қаржылай көмектесіп, пәтер беріп отырған, сондай-ақ Вильно гимназияларында оқыған отбасының үлкен балаларына материалдық жәрдем көрсеткен.

Отбасылық дәстүрге сай, балаға Щастны деген екінші есім де берілді.

1877 жылғы қарашада Феликс Дзержинский католиктік рәсім бойынша шоқындырылды.

1878–1881 жылдары отбасында тағы үш бала дүниеге келді: Ванда, Игнатий және Владислав. Ванда мен Игнатий туғаннан кейін отбасыға кеңірек үйге көшу қажет болды. Сәулетші болған жиені Юстин Дзержинскийдің көмегімен Эдмунд-Руфин ескі үйдің жанындағы төбеге мансардалы, екі қабатты жаңа үй салды. Бұл әйнектелген дәлізі, үлкен асханасы және алауошағы бар қонақ бөлмесі бар, поляк үй-жайына тән классикалық үлгідегі үй еді. Феликстің балалық шағы осы үйде өтті. Феликстің апайы Альдона үйді былай сипаттаған: «Онда жасандылық атаулы жоқ еді. Әдетте помещиктердің үй-жайларына тән қырқылған ағаштармен көмкерілген аллеялар да, сары құм төселген жолдар да болмады. Үйімізді ағаштар мен қалың өскен жасыл шөп қоршап жататын. Балалар сол шөптің үстімен үлкен қуанышпен жүгіретін».

[[Сурет:Dziaržynava, Dziaržynski. Дзяржынава, Дзяржынскі (1901-39).jpg|thumb|right|200px|Дзержинскийлердің үй-жайы, 1939 жылға дейін түсірілген сурет]]
1882 жылы Эдмунд-Руфин Дзержинский қырық үш жасында өкпе туберкулезінен қайтыс болды. Ол Столбцы ауданына қарасты [[Деревная (Минск облысы)|Деревная]] ауылындағы зиратқа жерленді. Сол кезде Феликстің анасы Елена Дзержинская отыз екі жаста, ал Феликс бес жаста еді. Отбасында сегіз бала болды: Альдона, Ядвига, Станислав, Казимир, Феликс, Ванда, Игнатий және Владислав. Апайларының үлкені Альдона он екі жаста болса, ең кенжесі Владислав бір жас үш айлық еді. Отбасының жағдайы ауыр болды, бірақ көптеген туыстары қол ұшын беріп, көмектесіп тұрды.

Елена Дзержинская үй шаруасымен айналысып, балалардың тәрбиесіне көп көңіл бөлді. «Кешкісін балаларды дөңгелек үстелдің басына жинап, олармен емен-жарқын әңгімелесетін, қызықты ойындар ойнайтын, күн ішінде болған оқиғаларды талқылайтын. Адам Мицкевичтің, Юлиуш Словацкийдің, Мария Конопницканың өлеңдерін оқып, поляк көтерілісшілерінің әндерін шырқайтын».

Балалар Фридерик Шопен мен Михал Огинский сияқты поляк композиторларының шығармаларын, сондай-ақ Бетховеннің және басқа композиторлардың музыкасын жақсы білді. Феликс Дзержинский анасы туралы былай деп жазған: «Мен өз өміріме ризамын әрі бойымнан анамыздың да, бүкіл адамзаттың да болмысын сезінемін. Олар маған барлық азапқа төтеп беретін күш берді. Анамыз біздің бойымызда мәңгі жасайды. Ол маған жан беріп, жүрегіме сүйіспеншілік ұялатты, жүрегімді кеңейтіп, онда мәңгілікке орын алды».

Бұған қоса, анасы балаларына тарихты, Ресей империясындағы поляктардың өмірін әңгімелеп беретін. Феликс былай деп еске алған: «Шағын үй-жайымыздағы кештер есімде. Терезе сыртында орман шуылдап тұрғанда, анам шамның жарығымен отырып әңгіме айтатын. Ол униаттардың қудаланғаны, католиктер беларусь болғандықтан, шіркеулерде оларды дұғаларды орыс тілінде айтуға мәжбүрлегені туралы баяндайтын. Халыққа қандай өтемақылар салынғанын, оны қалай қудалағанын, салықпен қалай титықтатқанын және тағы басқа жайттарды да айтып беретін». Осы әңгімелер мен Дзержинскийлер отбасының да Ресей билігінің қудалауынан зардап шегуі жас Феликстің Ресейге және орыстарға қарсы көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Кейін ол: «Бала кезімде көзге көрінбейтін қалпақ тауып алып, барлық [[Москәл|москәлді]] жойып жіберуді армандайтынмын», — деп еске алған.

Апайларының үлкені Альдона Вильно қаласындағы қыздарға арналған гимназияда оқыды. Жазғы демалыста Дзержиновоға келіп, анасына інілері мен сіңлілеріне қарауға көмектесетін. Феликс пен Альдонаның арасында өте жылы қарым-қатынас орнады.

=== Вильно гимназиясы және революциялық қызметінің басталуы ===
[[Сурет:Feliks Dzierżyński dziecko.png|thumb|left|200px|Бала кездегі Феликс, 1890 жылға дейінгі сурет]]
1887 жылдың күзінде он жастағы Феликс апайы мен анасымен бірге [[Вильнюс|Вильноға]] келіп, [[Вильно ерлер гимназиясы|Бірінші Вильно ерлер гимназиясының]] дайындық сыныбына түсу емтихандарын тапсырды. Гимназияны бұрын бітіргендер оқу орнында үлгілі қатаң тәртіп орнағанын, оқыту жүйесінің қаталдығын және оқушылардың еркін ойлауына жол берілмегенін еске алған. Феликс Дзержинский де гимназияны жек көретінін жасырмаған. Вильноға көшкеннен кейінгі алғашқы екі жылда Феликс анасымен бірге нағашы апайы Эмилия Игнатьевна Завадскаяның үйінде тұрды, ал жазда Дзержиновоға қайтатын. Кейін ол ағаларымен бірге оқытушылардың пәтерлерінде орналасқан жекеменшік пансиондарда тұрды.

Бірінші Вильно гимназиясында оқыту тәртібі өте қатал болды. Оқушылардың төрттен біріне жуығы бір сыныпта екінші жылға қалатын, ал гимназияның төменгі сыныптарында оқушы саны шамадан тыс көп еді. Оқыту орыс тілінде жүргізілгендіктен, Феликс Дзержинский де орыс тілін нашар білгені үшін бір сыныпта екінші жылға қалдырылды. Дзержинскийлер отбасында поляк тілінде сөйлейтін. Феликске орысша оқып, жазуды үйретуді анасы мен әпкесі Альдона ол жеті жасқа толғанда ғана бастаған. Гимназиядағы екінші оқу жылынан бастап Феликстің нақты ғылымдарға қабілеті біртіндеп байқала бастады. Алайда [[Орыс тілі|орыс тілін]] меңгерудегі қиындықтары әлі де сақталды.

[[Валентин Николаевич Сперанский]] әр жылдардағы естеліктерінде Феликс Дзержинскийді «сынаптай жылдам қимылдайтын, жүйкесі тым ширыққан, тіпті эпилепсияға шалдыққан адамдай мазасыз» деп сипаттаған. Ол дәліздерде жүгіріп, шу шығарып, жанжалға жиі ұрынатын. Феликс тәртіп бұзғаны үшін бірнеше оқытушымен қақтығысып, кейде оны гимназиядан шығару туралы талаптар да қойылған.

Гимназияның 6-сыныбына дейін Феликс өте діндар болып, Құдай заңы пәнін үздік оқыды. 1893 жылы ол болашақта [[Ксиондз|ксиондз]] болу үшін гимназиядан [[Семинария|семинарияға]] ауысқысы келді. Алайда анасы мен гимназияда Құдай заңы пәнінен сабақ беретін ксиондз Ясинский оны бұл ойынан айнытты.

1893–1895 жылдардың тоғысында Дзержинскийдің мінезі мен дүниетанымында үлкен өзгеріс болды. Оның айтуынша, кейінгі бүкіл өмірін өзгерткен оқиға — Крожи қырғыны еді. 1893 жылы патша өкіметінің [[Орыстандыру|орыстандыру]] саясаты мен католицизмге қарсы күресі аясында Литваның Кроже елді мекеніндегі ағаштан салынған католик шіркеуін жабу туралы шешім қабылданды. Жергілікті тұрғындар бұған қарсылық білдіріп, шіркеуде тәулік бойы кезекшілік ұйымдастырды. 21 қараша күні кешке губернатор бастаған 70 жандарм шіркеуді жамағаттан босатуға әрекет жасады. Алайда іште бекінген адамдар полицияға қарсылық көрсетті. Осыдан кейін 23 қарашада Крожиге Дон казактарынан құралған 300 адамдық жазалаушы жасақ кірді. Олар діндарларды тарату үшін нагайкамен де, атыс қаруымен де күш қолданды. Тоғыз адам қаза тапты, олардың бірнешеуі өзенге батырып өлтірілді. Бір әйелді құрбандық үстелінің үстінде қылышпен шауып өлтірді, елуден астам адам жараланды.

Осы кезеңде Дзержинский белгілі жебірей көпесі әрі жазушы [[Исаак Меерович Гольдман|Исаак Гольдманның]] балаларымен достасты. Бірқатар естеліктерге қарағанда, Дзержинскийді гимназиядағы өзін-өзі жетілдірумен қатар, революциялық-азаттық мақсаттарды да көздеген үйірмелерге ағайындылардың үлкені [[Борис Исаакович Горев|Борис Горев]] тартқан. Феликс осы үйірмелерге қатысқан Юлия Гольдманмен де романтикалық қарым-қатынаста болды.

Дзержинский [[Йоһанн Готтлиб Фихте|Фихте]], [[Иммануил Кант|Кант]] және [[Георг Вильгельм Фридрих Гегель|Гегельдің]] философиялық еңбектеріне қызығып, [[Климент Аркадьевич Тимирязев|Климент Тимирязевтің]] көпшілікке түсінікті еңбектері арқылы [[Чарлз Дарвин|Чарлз Дарвиннің]] эволюция теориясымен танысты. Оның бойында материалистік дүниетаным қалыптасты. Ол кейін былай деп еске алған: «Гимназияның 6-сыныбында оқып жүргенімде, 1894 жылы дүниетанымым күрт өзгерді. Сол кезде бір жыл бойы Құдай жоқ деген оймен жүріп, мұны бәріне қызу дәлелдеумен болдым».

1895 жылы Дзержинский Литва социал-демократтарының қызметіне араласып, [[Марксизм|марксизмді]] оқып-үйренді әрі қолөнершілер мен фабрика жұмысшыларының шәкірттерінен құралған үйірмеге жетекшілік етті. Оны бұл қозғалысқа тәлімгері, дәрігер Андрюс Домашявичюс тартты. Екеуінің арасында сенімді қарым-қатынас орнады. Дзержинскийді «Якуб» деген жолдас ретінде таныстырды. Алайда жұмысшылардың бірі басшылыққа теміржолшылар арасында үгіт жүргізіп жүрген Якуб деген адамның барын хабарлағаннан кейін, ол бүркеншік атын «Яцек» деп өзгертті. Дзержинскийдің өзі де осы есімді өзінің алғашқы партиялық бүркеншік аты деп санаған.

[[Сурет:RIAN archive 44856 Dzerzhinsky House-Museum.jpg|thumb|right|200px|Вильнюстегі Ф. Э. Дзержинскийдің мемориалдық үй-мұражайы. Дзержинский 1895 жылы тұрған, жасырын баспахана ұйымдастырған, ал 1902 жылы айдаудан қашқаннан кейін осы үйді паналаған шағын ағаш үй (Паупё көшесі, 26).]]

Дзержинский Вильно қаласында үнпарақ басып шығаратын жасырын баспаханалар ұйымдастырды. 1895 жылы желтоқсанда Варшавада өткен заңсыз оқушылар мен студенттер үйірмелерінің съезіне қатысты. Уақыт өте келе революциялық қызметі гимназиядағы оқуына барған сайын кері әсерін тигізе бастады. Дзержинский гимназияда оқуды қажеттілік әрі анасы мен әжесінің көңілін қимағандықтан жасалған жеңілдік деп қабылдады. 1896 жылы 14 қаңтарда Варшава ауруханасында ұзаққа созылған сырқаттан анасы қайтыс болды. Екі аптадан кейін әжесі де дүниеден өтті. Осыдан соң Дзержинский гимназияны тастап, бар күшін революциялық күреске арнауға шешім қабылдады.

Дзержинскийдің жақындарының естеліктерінде оның гимназиядан кетер алдында оқытушылармен жанжалдасқаны айтылады. Ол ұстаздарды поляк оқушыларына әділетсіздік танытып, шовинистік көзқараста болды деп айыптаған. Туындаған жағдайды Феликстің Софья Игнатьевна Пилляр есімді тәтесі жұмсартуға тырысты. Ол гимназия директорына өтініш жасап, жиенін сабаққа қатысудан босатуды сұрады. Дзержинскийге гимназиядан кеткені туралы куәлік берілді. Бұл құжат оған кез келген басқа қалада гимназияны бітіргені туралы аттестат алу емтихандарын тапсыруға, содан кейін университетке емтихансыз түсуге мүмкіндік беретін.

Құжаттарда мынадай мәлімет келтірілген: «18 жастағы, католик дінін ұстанатын Дзержинский Феликс сабаққа қанағаттанарлық деңгейде зейін қойып, ынта-жігері де қанағаттанарлық болғанымен, пәндерді меңгеруде мынадай нәтижелер көрсетті: Құдай заңы — “жақсы”, логика, латын тілі, алгебра, геометрия, математикалық география, физика, тарих, француз тілі — “қанағаттанарлық”, ал орыс тілі мен грек тілі — “қанағаттанарлықсыз”».

=== Алғашқы жер аударылуы және қашуы ===
Гимназиядан кеткеннен кейін Дзержинский апайы Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйінде тұрды. Олармен бірге Феликстің гимназияда оқып жүрген екі інісі Игнатий мен Владислав та тұратын. Дзержинскийлердің үйіне Феликстің жолдасы, дәрігер Андрюс Домашявичюс жиі келіп тұратын.

Дзержинскийдің гимназиядан кетуі Литва социал-демократтарының қызметі жандана бастаған кезеңмен тұспа-тұс келді. 1896 жылы 1 мамырда Андрюс Домашявичюстің пәтерінде Вильно мен Ковно социал-демократиялық топтарының жетекшілері бас қосты. Кездесу нәтижесінде [[Литва социал-демократиялық партиясы]] құрылды. Партияны Альфонсас Моравскис пен Андрюс Домашявичюс басқарды. Сол күні Каролин орманында жасырын митинг өтіп, оған елуге жуық жұмысшы қатысты. Феликс Дзержинский мен Александр Гульбинович қызыл ту астында сөз сөйледі.

Заңсыз революциялық қызметке барған сайын терең араласқан Дзержинский апайына қауіп төндірмеу үшін оның үйінен кетуге шешім қабылдады. 1897 жылғы қаңтарда ол тағы бір жұмысшы-революционер, етікші Франц Корчмарикпен (Францишек) бірге Е. И. Миллердің үйінен мансарданы жалдап алды.

Жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізе жүріп, ол [[Штрейкбрехерлер|ереуілді бұзушылармен]] және арандатушылармен де бетпе-бет келді. Дзержинский сол кезең туралы естеліктерінде Гольдштейн зауытының жұмысшылары өзіне және досы Александр Гульбиновичке шабуыл жасап, екеуін қатты соққыға жыққан бір оқиғаны баяндаған. Дзержинскийдің оң жақ самайы мен басына пышақ жарақаты түсті. Андрюс Домашявичюс жарасын тігіп, оған медициналық көмек көрсетті.

1897 жылы наурызда социал-демократиялық ұйымның шешімімен Дзержинский [[Каунас|Ковно]] қаласына көшті. Осыдан аз уақыт бұрын мұнда Польша социалистік партиясының жергілікті ұйымының әшкереленгені белгілі болған еді. Дзержинский қалада кітап түптеу шеберханасына жұмысқа орналасты. Бұл жұмыс оған жасырын әрекет етуге мүмкіндік берді, қағазға қол жеткізуін жеңілдетті әрі аз да болса табыс әкелді. Осылайша, Дзержинский «Түптеуші» деген тағы бір партиялық бүркеншік атқа ие болды.

Ковнода Дзержинский гектограф арқылы заңсыз «Ковно жұмысшысы» атты газеттің бір нөмірін шығарды. Газетке мақалаларды өзі жазып, жұмысшылар арасында таратты. Сондай-ақ осы кезеңде шетелде жарық көретін «Роботник литевски» социал-демократиялық газетіне де мақалалар жазды. Ол 1 мамыр мерекесін атап өтуді ұйымдастырып, өткізді. Ковноның шетіндегі Алексотас елді мекенінде жұмысшылардың ереуіліне жетекшілік етіп, соның нәтижесінде жұмыс күнін үш сағатқа қысқартуға қол жеткізді. Осы кезеңде полякша да, орысша да сөйлемейтін жұмысшылармен тілдесу үшін литва тілін үйрене бастады.

1897 жылғы шілдеде «Ағайынды Тильманстар» зауытының жасөспірім жұмысшысы тасыған мәліметтің салдарынан Дзержинский тыйым салынған әдебиетті соған бергені үшін тұтқындалды. Оның үйін тінту кезінде жұмысшылардың жағдайы туралы заңды және астыртын газеттерден қиып алынған мақалалар, сондай-ақ жұмысшылар арасында таратуға арналған заңсыз кітаптардың бірнеше данасы табылды. Дзержинский Ковно түрмесіне қамалды. Ресей заңдары бойынша ол кәмелетке толмаған деп есептелгенімен, түрмеде оған психологиялық және физикалық қысым көрсетілді: су мен тамақ бермей, карцерге қамады, есінен танғанша ұрып-соқты. Алайда Дзержинский жолдастарын әшкерелеп, олар туралы ештеңе айтпады. Түрмеде отырған кезде денсаулығы нашарлап, әсіресе көру қабілеті төмендеді. Біраз уақыттан кейін ұстау жағдайы жеңілдеп, інісі оған кітаптар әкеле бастады, ал Феликс неміс тілін үйренуге мүмкіндік алды.

Дзержинскийге «[[Жұмысшы табын азат ету жолындағы күрес одағы]]» деп аталатын «құпия қылмыстық ұйымға» мүше болды деген айып тағылды. Бұған оның 1897 жылдың көктемінде тұтқындалған әрі 1895 жылдан бері осы одақтың мүшесі болған [[Борис Исаакович Горев|Борис Горевпен (Гольдманмен)]] жеке байланысының болуы себеп болды. 1898 жылы маусымда Дзержинский полицияның бақылауымен үш жылға [[Ноқрат губерниясы|Ноқрат губерниясына]] жер аударылды.

Жер аударылатын жеріне жету жолы екі айға созылды. Дзержинский [[Калуга|Калугаға]] дейін пойызбен, одан әрі Ока өзенімен пароход арқылы жол жүрді. 1898 жылғы 27 шілдеде [[Киров (қала)|Вяткаға]] жетті. Алайда сапарын жалғастыруға тиіс пароход қайраңға тұрып қалғандықтан, ол мұнда тағы екі апта кідіруге мәжбүр болды. 6 тамызда Дзержинский Вятка губернаторына өз қаражаты есебінен жер аударылатын жеріне баруға рұқсат сұрап өтініш жазды. Рұқсат алған соң, пароходпен [[Нолинск|Нолинскіге]] аттанды.

Нолинскіде Дзержинский жергілікті тұрғындардың үйлерінен бөлме жалдап тұрды. Полиция бақылауы туғызған қолайсыздықтарға байланысты пәтерін жиі ауыстыруға тура келді. Ақырында ол Белозерскіден жер аударылған халықшыл Александр Иванович Якшинмен бірге қоныстанды. Дзержинский «Яков Евсеевич Небогатиков және ұлдары» сауда үйіне тиесілі темекі және махорка фабрикасына жұмысқа орналасты. Фабрикада жұмыс таңғы сағат алтыдан кешкі сегізге дейін созылатын. Темекі фабрикасындағы жұмыс оның көру қабілетін одан әрі нашарлатты. Дзержинский өзінде [[Трахома|трахома]] бар деп күдіктенгенімен, жұмыстан шықпады: ол аз да болса табыс тауып, жұмысшылар арасында үгіт-насихат жүргізуге мүмкіндік беретін.

Революциялық ұйымға қатысы бар деп айыпталып, Нолинскіге жер аударылған Сергей Александрович Порецкийдің үйі жер аударылған нолинскіліктердің бас қосатын орнына айналды. Дзержинский де бұл үйге жиі барып тұрды. Осында ол Нолинскіге бара жатқан жолда танысқан, студенттер толқуларына қатысқаны үшін жер аударылған 25 жастағы Маргарита Фёдоровна Николаевамен араласуын жалғастырды. Көп ұзамай екеуінің арасында махаббат сезімі оянды.
[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1898.jpg|thumb|left|200px|Дзержинский 1898 жылы]]
Дзержинский полиция бақылаушысы Золотухинмен жанжалдасып қалды. Ол Золотухиннің өзінің жеке хат-хабарларын оқып отырғанын көріп, оған күш қолданды. Бұған қоса, полиция басшылығында Дзержинскийдің пікірлес адамдарымен байланысын үзбегені және бұрын сенімді саналған азаматтарға ықпал етіп жүргені туралы мәліметтер болды. Осы жағдайларды ескерген губернатор Дзержинский мен Якшинді Нолинскіден солтүстікке қарай 400 верст қашықтықтағы [[Кай|Кайгородское]] ауылына жер аударуға шешім қабылдады. Дзержинскийдің денсаулығының нашарлауы да бұл шешімнің өзгеруіне әсер етпеді.

Кайгородское ауылы едәуір үлкен елді мекен еді: мұнда шамамен 100 үй болып, 700-ге жуық адам тұрды. Ауыл Кама өзенінің жағасында орналасып, айналасын орман мен батпақтар қоршаған. Дзержинский мұнда 1898 жылғы 17 желтоқсаннан 1899 жылғы 27 тамызға дейін сегіз ай тұрды. Осы уақыт ішінде аң аулап, өз бетінше білімін жетілдірді, ал қыста шаңғы теуіп серуендейтін. Якшин мен Дзержинский тұрған үйге жергілікті шаруалар жиналып, жер аударылғандар олармен түрлі тақырыпта әңгімелесетін. Жергілікті басқарма Слободской уезінің полиция бастығына жолдаған хабарламаларында: «Дзержинский шаруалардың атынан түрлі мекемелер мен лауазымды адамдарға шағымдар, өтініштер және арыздар жазумен де айналысты», — деп көрсеткен.

Кайгородское ауылында тұрған кезінде Дзержинский Маргарита Николаевамен хат алысып тұрды. Оның сол кездегі күнделіктерінде өмірін бір әйелмен байланыстыруға бола ма, бұл революциялық қызметіне кедергі келтірмей ме деген толғаныстары көрініс тапқан. Соған қарамастан, 1898 жылдың соңында ол Маргаритаға сүйіспеншілігін білдірді.

Ақпан айында Дзержинский әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін медициналық комиссиядан өтті. Слободское ауылында өткен комиссия оны ауыр науқас деп танып, жақын арада қайтыс болуы мүмкін деген қорытындымен әскери қызметке жарамсыз деп тапты. Бұл хабар Дзержинскийді қатты күйзелтті. Соның әсерінен ол Николаевамен қарым-қатынасын үзуге бел буды. Алайда Кайгородскоедегі жергілікті дәрігер комиссияның қорытындысымен келіспей, мұндай сенімсіз адамды әскерге алғысы келмегендіктен осындай шешім шығарылған болуы мүмкін деп топшылады. Біраз уақыттан кейін Маргарита Николаева Дзержинскиймен қарым-қатынасын қалпына келтіруге үміттеніп, оның қасына келді. Бірақ Дзержинский революциялық қызметті таңдады.

Николаева келгеннен кейін Дзержинский қашуға дайындала бастады. Жергілікті тұрғындар оның аң аулауға ұзақ уақытқа кетіп қалатынына бұрыннан үйренген еді. Аңшылықпен айналысу оған күдік тудырмай, қашуға қажетті кепкен нан қорын жинауға да мүмкіндік берді. 1899 жылғы 28 тамызда Дзержинский жер аударылған жерінен қашып кетті. Якшин де оған көмектесті: ол біраз уақыт бойы Дзержинскийдің жоқ екенін жасырып жүрді. Дзержинский Кама өзенімен қайықпен бірнеше жүз верст жүзіп өтіп, Калугадағы теміржол станциясына жетті. Сол жерден пойызға отырып, еш кедергісіз Вильноға оралды.

=== Екінші рет тұтқындалуы және жер аударылуы, Александровск орталық каторгалық түрмесіндегі көтеріліс пен қашуы ===
Вильноға оралған Дзержинский ұлттық мәселе жөнінде [[Роза Люксембург|Роза Люксембургтің]] көзқарасын ұстанатындықтан, өз ұстанымының Литва социал-демократтарының көзқарасымен сәйкес келмейтінін байқады. Өзінің өмірбаянында ол Вильноға оралған кезін былай деп сипаттаған: «Қайтып келгенімде, Литва социал-демократтарының [[Польша социалистік партиясы|Польша социалистік партиясымен]] (ПСП) бірігу жөнінде келіссөздер жүргізіп жатқанын көрдім. Мен ұлтшылдықтың бітіспес қарсыласы едім. 1898 жылы түрмеде отырған кезімде Литва социал-демократтарының біртұтас Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының құрамына кірмегенін аса үлкен қателік деп санадым. Бұл туралы түрмеден сол кездегі Литва социал-демократтарының жетекшісі, доктор Домашевичке де хат жаздым. Вильноға келгенімде, бұрынғы жолдастарым жер аударылып кеткен екен, ұйымға студент жастар жетекшілік етіпті. Мені жұмысшылармен кездестірмей, тезірек шетелге жіберуге асықты».

Жалған құжаттармен Дзержинский Польшаға аттанды. 1899 жылғы қыркүйектің басында Варшаваға келді. Қалаға келген соң саяси оқшаулануға тап болды: мұнда сол кезде тек екі революциялық ұйым — Польша социалистік партиясы (ПСП) мен Бунд белсенді әрекет етіп жатқан еді. Дзержинский Варшавадағы социал-демократиялық қозғалысты қайта жандандыруды мақсат етіп, социал-демократ Ян Росольмен және оның он сегіз жастағы ұлы Антекпен бірге «Социал-демократияның жұмысшылар одағын» құрды. Одаққа түрлі мамандықтағы жұмысшылар қосылды. Олар үгітшілер мен насихатшылар даярлау үшін бес үйірме ұйымдастырды, астыртын баспахана ашуға әрекеттенді және жұмысшылар арасында өздері үгіт жүргізді. Осы кезеңде Дзержинский «Астроном» деген тағы бір партиялық бүркеншік ат иеленді. Оны «Франек» деген бүркеншік атымен қатар қолданды.

Желтоқсанның соңында Дзержинский Вильноға барып, жергілікті социал-демократиялық ұйыммен бірігу мәселесін талқылады. Қайтып келген соң Росольдермен бірге болашақ біріккен партияның бағдарламасын жазуға кірісті. 1900 жылғы қаңтарда Литва жұмысшылар одағының съезіне қатысып, онда Польша Патшалығы социал-демократиясымен (ППСД) бірігу туралы шешім қабылданды. Дзержинский Орталық комитеттің құрамына кірді.

Варшаваға оралғаннан кейін ол революциялық қызметін жалғастырды. Кейін ол сол кезеңді былай деп еске алған: «Жеке өзімнің жиналысқа қатысуға мәжбүр болмаған бірде-бір күнім болған жоқ. Ал мереке күндері басқа жұмыстарды қоспағанда, беске дейін жиналыс өткізетінмін. Жазу да, үгіт жүргізу де, зиялы қауым өкілдерімен байланыс орнату да, гектограф арқылы үнпарақтар көбейту де өз мойнымда болды. Мені тұтқындау қаупі төнді, бірақ қызметімді тоқтата алмадым, өйткені жұмысшылардың сұраныстарын қанағаттандыру қажет еді». Ол 23 қаңтарда (4 ақпанда) жұмысшылар үйірмесінің жиналысы кезінде тұтқындалды. Дзержинскиймен бірге жиналысқа қатысушылардың бәрі де қамауға алынды. Дзержинский Варшава цитаделінің X павильонына қамалды.

[[Сурет:Cela Feliksa Dzierżyńskiego X Pawilon Cytadeli Warszawskiej 2020.jpg|thumb|left|240px|Варшава цитаделінің X павильонындағы Феликс Дзержинскийдің камерасы]]
Дзержинский түрмеде отырған кезде, 1900 жылы тамызда Польшаның [[Отвоцк]] қаласында өткен Польша Патшалығы социал-демократиясының екінші съезінде партия Литва жұмысшы қозғалысындағы интернационалистік күштермен бірікті. Осыдан кейін партия [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы]] деп атала бастады. Партия [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) жақындасу ұранын жариялады. Бұған Дзержинский де елеулі үлес қосты.

1901 жылы сәуірде Дзержинский [[Седльце]] түрмесіне ауыстырылды. Жыл соңына дейін ол осында, № 17 камерада отырды. Түрмеде Дзержинский [[Туберкулез|туберкулезбен]] ауырды. Болжам бойынша, ол ауруды бұған дейін сырқаттанып қалған Антек Росолдан жұқтырған. Дзержинский оған күтім жасап, бір ай бойы серуенге шығарғанда оны арқасына көтеріп жүрген. Шамамен осы кезеңде жүрегіне де қатысты мәселелер пайда болған болуы мүмкін.

Сол жылдың жазында Дзержинскийдің түрмеде отырғанын оның бұрынғы сүйіктісі Маргарита Николаева білді. Екеуі қысқа уақыт хат алысып тұрды. Маргарита Николаева онымен кездескісі келетінін жазды. Ал Дзержинский түрме тәртібі кездесуге рұқсат бермейтінін айтып, өзін [[Шығыс Сібір|Шығыс Сібірге]] бес жылға жер аудару күтіп тұрғандықтан, не хат алмасуды мүлде тоқтатуды, не дос болып қалуды ұсынды. Алайда қатаң тәртіпке қарамастан, Дзержинскийдің тағы бір танысы Юлия Гольдман өзін оның апайымын деп таныстырып, онымен кездесуге рұқсат алды.

[[Сурет:Feliks Dzierzynski 1902.jpg|thumb|right|270px|Феликс 1902 жылы]]
1902 жылғы 5 қаңтарда Дзержинский әкімшілік тәртіппен бес жылға [[Вилюйск|Вилюйскіге]] жер аударуға үкім етілді. Ол жаққа жету жолы екі айдан астам уақытқа созылды. Бағыт Варшава мен [[Мәскеу]] арқылы өтті. Мәскеудегі жолай қамалатын [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесінде]] оның Владислав және Игнаций есімді ағалары Феликспен кездесіп үлгерді. Осында ол Сібірге кезекті жер аударылғандар тобын жөнелтуге байланысты саяси тұтқындардың ынтымақтастық шеруіне қатысты. Осы әрекеті үшін Дзержинский бір айға кездесуге және хат алмасуға тыйым салу жазасына тартылды. Мәскеуден тұтқындар легі [[Самара|Самараға]], одан әрі [[Красноярск]] пен [[Иркутск|Иркутскіге]] жөнелтілді. Наурыздың басында жер аударылғандар Иркутскіден 76 шақырым жерде орналасқан [[Александровское (Иркутск облысы)|Александровское]] ауылына жетті. Мұнда Александровск орталық түрмесі деп аталатын жолай қамалатын түрме орналасқан еді.

Бұл түрмеде жолай қамалғандардың жағдайы жазасын өтеп жатқан тұтқындарға қарағанда әлдеқайда еркін болатын. Олар шеберханаларда жұмыс істеуге міндеттелмеді, азық-түлік алу үшін ауылға шығуға және моншаға баруға рұқсат етілді. Мұндай жағдай Сібірдегі жолай қамалатын түрмелердің бәріне біршама тән еді: ондағы тұтқындарға «жартылай еркін адамдар» ретінде қарайтын. Дегенмен Александровск орталық түрмесі бұл жағынан да басқалардан ерекшеленді. Дзержинский апайы Альдонаға жазған хаттарында түрмедегі тәртіпті де сипаттаған: «Камераларымыз күні бойы ашық тұрады, біз салыстырмалы түрде кең аулада серуендей аламыз. Жанымызда қоршаумен бөлінген әйелдер түрмесі бар. Кітаптарымыз бар, аздап оқимыз, бірақ көбіне әңгімелесіп, әзілдесеміз. Шынайы өмірдің орнына оның пародиясын жасап, сонымен көңіл көтереміз… Түрме мені онша қажытпайды, өйткені күзетшіні күніне бір-ақ рет көремін, ал қалған уақытта таза ауада жолдастарымның арасында боламын».

1902 жылы сәуірде жолай қамалып, жер аударылуын күтіп отырған тұтқындардың жағдайы өзгерді: олар жазасын өтеп жатқан қылмыстық тұтқындармен теңестірілді. Болжам бойынша, бұған 2 сәуірде Ресей империясының ішкі істер министрі [[Дмитрий Сергеевич Сипягин|Дмитрий Сергеевич Сипягиннің]] өлтірілуі себеп болған. Оны [[Социалист-революционерлер партиясының жауынгерлік ұйымы|эсерлер партиясының жауынгерлік ұйымының]] мүшесі [[Степан Валерианович Балмашев|Степан Балмашев]] атып өлтірген еді. Айдың соңында түрмеге тағы бір саяси тұтқындар тобы жеткізілді. Олардың саны елу адам болатын. Жер аударылатын тұтқындар топтарын жазасын өтейтін жерлеріне жөнелтудің кешігуі де түрмедегі жағдайды ушықтыра түсті. Осындай ахуал аясында 1902 жылы 6 мамырда түрмеде бүлік басталды.

Саяси тұтқындардың басқосуында Дзержинскийдің түрме корпустарынан күзетшілерді қуып шығып, талаптары толық орындалғанға дейін түрмені өз бақылауына алу туралы ұсынысы қабылданды. Тұтқындар бұрынғы ұстау тәртібін қалпына келтіруді және өздерін қай жерге жер аударуға жіберетінін хабарлауды талап етті. Жолай қамалатын корпусты күзететін, саны оннан аспайтын, көбіне егде жастағы күзетшілер қуып шығарылды. Қақпаларға баррикада тұрғызылып, түрменің үстіне «Бостандық» деген жазуы бар қызыл ту көтерілді. Дзержинский бекіністің коменданты болып тағайындалды. Тұтқындар баррикадаларда тәулік бойы кезекшілік етті.

[[Сурет:Aleksandrovskiy Tsentral (Old Russian Prison).jpg|thumb|left|230px|Александровск орталық түрмесі]]
Екі күннен кейін бір рота сарбазбен бірге төтенше өкілеттік берілген Иркутск вице-губернаторы келді. Вице-губернатор тұтқындардың талаптарына көнді: ұстау тәртібін жеңілдету жөніндегі талаптар орындалды, бүлікке қатысқан тұтқындарға қарсы ешқандай шара қолданылмайтыны уәде етілді. Сондай-ақ тұтқындарға кімнің қайда жіберілетіні көрсетілген тізімдер таратылды. 8 мамырда бүлік аяқталып, баррикадалар алынды.

1902 жылғы 12 мамырда Дзержинскийді бір топ тұтқынмен бірге [[Верхоленск|Верхоленскіге]] жөнелтті. [[Вилюйск|Вилюйскіге]] дейінгі жол бір жарым айға дейін созылуы тиіс еді. [[Качуг (Иркутск облысы)|Качугтағы]] жолай аялдама кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкиймен]] танысты. 1902 жылғы 12 маусымда (25 маусымда) Дзержинский эсер Михаил Сладкопевцевпен бірге жер аударылған жерінен қашып кетті. Олар түнде жолға шығарылған тұтқындар қонып жатқан үйдің терезесінен шығып, өзенге жетті. Қайық су астындағы бұтаққа соғылып, батып кетті де, қашқындар өзен ортасындағы аралда қалып қойды. Оларды қайықпен келе жатқан шаруалар құтқарып алды. Қашқындар өздерін апатқа ұшыраған көпестер ретінде таныстырды. Олар жеткен ауылда да көпес кейпін сақтап, ат алды. Бірнеше күннен кейін пойызға отырып, Дзержинский Литваға қашып кетті. Ол осы қашу оқиғасы туралы әңгіме жазды. Әңгіменің көркемдік ерекшеліктерін [[Максим Горький]] жоғары бағалады.

=== Бірінші орыс төңкерісіне дейінгі қызметі ===
Литваға оралғаннан кейін Дзержинский ешкімге білдірмей, немере апайы Станислава Богуцкая тұратын Поплавы ауылына барып қайтты. Сондай-ақ Гольдман отбасындағы таныстарына жолығып, кейін [[Краков|Краковқа]] бет алды. Шетелге кетер алдында Мицкевичи ауылындағы әпкесі Альдона мен оның күйеуі Гедымин Булгактың үйіне қонаққа барды. Осыдан кейін Дзержинский [[Герман империясы|Германияға]] жол тартты.

[[Берлин|Берлинде]] Дзержинский [[Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литва социал-демократиясының]] (ППмЛСД) жетекшілері — [[Роза Люксембург|Роза Люксембургпен]], [[Юлиан Юзефович Мархлевский|Юлиан Мархлевскиймен]], [[Адольф Варский|Адольф Варскиймен]] және [[Лео Йогихес|Ян Тышкамен]] танысты. 1902 жылғы тамыздың басында ол ППмЛСД конференциясына қатысып, партияның шетелдегі комитетінің хатшысы болып сайланды. Конференцияда «Червони штандар» атты астыртын газет шығару туралы шешім қабылданды. Дзержинскийге газетті басып шығаруға және таратуға қатысу міндеті жүктелді.

Конференциядан кейін партия басшылығының талабымен ол емделу үшін [[Швейцария|Швейцарияға]] аттанды. [[Женева|Женевада]] Дзержинский гимназияда өзі басқарған үйірмеге бұрын қатысқан Мария Войткевич-Кржижановскаямен кездесті. Ол өз естеліктерінде осы кездесуде Дзержинскийді әбден қажыған, еңкіш тартқан, қызбадан еріндері кезерген адам ретінде сипаттаған. Швейцарияда Дзержинский туберкулезге қарсы диспансерде емделіп жатқан Юлия Гольдманға да барып тұрды.

Дзержинскийді туберкулезден емдеген швейцариялық дәрігерлер оны Аустрия билігіндегі Польша жеріндегі [[Закопане]] қаласында орналасқан «Братская помощь» («Бауырластық көмек») студенттер шипажайына жіберді. Жалған құжаттар бойынша ол шипажайға Юзеф Доманский деген атпен тіркелді. Юзеф есімі кейін оның тұрақты партиялық бүркеншік атына айналды, ал Юзеф Доманскийдің атына рәсімделген төлқұжатты ол астыртын сапарларға жиі пайдаланды. Дзержинский шипажайда 1902 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін болды.

1903 жылы қаңтарда шипажайдан шыққаннан кейін Дзержинский [[Краков|Краковқа]] қоныстанып, астыртын әдебиеттерді тасымалдау және тарату ісімен айналысты. ППмЛСД Бас басқармасының шетелдегі өкілі ретінде «Пшегленд социал-демократычны» («Социал-демократиялық шолу») журналының шығарылуын басқарды, сондай-ақ «Червони штандар» газетіне мақалалар мен хабарламалар жіберіп тұрды. Бұл жұмыс шетелге және басқа қалаларға жиі сапарға шығуды талап етті. Соның салдарынан денсаулығы нашарлап, сәуірдің соңында емделу үшін Швейцарияның [[Кларан]] ауылына аттанды.

[[Сурет:Dzerzhinskiy&amp;Goldmans.jpg|thumb|left|250px|Феликс Дзержинский, Юлия Гольдман және Михаил Гольдман (Либер), Швейцария, 1904 жыл]]
Дзержинский Швейцарияда екі айға жуық болды. 1903 жылы шілдеде Берлинде өткен ППмЛСД-ның IV съезіне делегат ретінде қатысты. Осы съезде ол партияның Бас басқармасының мүшесі болып сайланды. Съезде ППмЛСД-ын [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (РСДЖП) біріктіру туралы шешім қабылданды. 1903–1904 жылдары Дзержинский партияның тапсырмаларын орындау үшін Еуропаны үздіксіз аралап жүрді. Көбіне сол кезде партия басшылығы орналасқан Берлинде болды, сондай-ақ Польша аумағына бірнеше рет астыртын түрде барды.

1904 жылы көктемнің соңында Дзержинский Швейцарияға барып, сол жерде емделіп жатқан Юлия Гольдманмен кездесті. Ол осы уақытқа қарай Юлияны өзінің қалыңдығы деп санаған еді. Алайда Юлияның денсаулығы қатты нашарлап, маусымның басында ол қайтыс болды. Дзержинский сүйіктісінің өлімін ауыр қабылдады. Бұл қайғы оның тәндік және рухани күйіне кері әсер етіп, бойында немқұрайлылық сезімін туғызды. Кейін ол Краковқа оралып, партиялық жұмысын жалғастырды. Күзде апайы Альдонаның қызы, жиені Елена қайтыс болды. Дзержинский бұл қазаны да өте ауыр қабылдады.

Дзержинскийдің жағдайына кері әсер еткен тағы бір оқиға 1903 жылдың басынан бері таныс [[Карл Бернгардович Радек|Карл Радекке]] қатысты жанжал болды. Карл Радектің Краковта түнеп шығатын жері болмағандықтан, партия мүшелерінің бірі оған өз пәтерінен орын берді. Осыдан кейін бірнеше кітап, соның ішінде қымбат басылымдар жоғалып кетті. Кейін бұл кітаптар көне кітаптар сататын дүкеннен табылды.

Осы оқиғалар Дзержинскийді күйзеліске ұшыратты. 1904 жылы қарашада бірнеше апта бойы [[Карпат таулары|Карпат тауларының]] етегінде, орманшының үйінде адаммен қатынаспай саяқ тұрды.

=== Бірінші орыс төңкерісі ===
1905 жылдың басында Дзержинский [[Краков|Краковтан]] [[Варшава|Варшаваға]] келді. Сол күндері [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] [[Бірінші орыс төңкерісі|1905–1907 жылдардағы революциялық]] оқиғалардың басталуына түрткі болған [[Қанды жексенбі (1905)|Қанды жексенбі]] оқиғасы болды.

Халық толқулары Санкт-Петербургпен ғана шектелмей, басқа да өнеркәсіп орталықтарына таралды. Мәскеу, Рига, Тифлис және басқа да көптеген қалаларда жұмысшылар ереуілге шықты. Кейбір жерлерде билік шерулерді қару қолдану арқылы күшпен таратты. Ресей империясының құрамындағы Польша жерлерінде де ереуілдер мен жұмысшылардың наразылықтары өтті. Мәселен, 14–15 қаңтарда Варшавада социал-демократтар мен ПСП басшылық еткен жалпы ереуіл болды. Оған жұмысшылармен қатар қызметкерлер мен оқушылар да қатысты.

Варшавада екі апта бойы әскермен және полициямен қақтығыстар жалғасты. 17 қаңтардан 15 ақпанға дейін Польшаның барлық аймағында әскери жағдай енгізілді. Осы кезеңде Дзержинский болашақ жары [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] танысты. Ол кезде екеуін тек партиялық жұмыс байланыстыратын. Дзержинский революционер [[Владислав Людвигович Ледер|Владислав Ледердің]] апайы Сабина Файнштейнге ғашық еді, ал Софьяның да сүйген адамы болған.

Дзержинский саяси үгіт-насихат ұйымдастыруға баса назар аударды, үнпарақтар мен мақалаларды басып шығару және жеткізу жұмыстарын жолға қойды. Берлиннен Варшаваға баспахана жабдықтарын тасымалдады. Ақпанның ортасында [[Большевиктердің әскери ұйымы|большевиктердің Әскери-революциялық ұйымымен]] байланыс орнатты.

Дзержинский Варшавада мамырдың 1-іне арналған жиырма мың адам қатысқан шеруді ұйымдастырды. Бұл шеру самодержавиеге қарсы жұмысшылар ереуілі мен наразылығының бастамасы ретінде жоспарланған еді. Өзін-өзі қорғау мақсатында жауынгерлік жасақ құрылды. Шеру «Патша жойылсын!», «Самодержавие жойылсын!» деген радикалды ұрандармен өтіп, оған қатысушылар революциялық әндер шырқады. Билік шеруді күшпен тарату үшін қатаң шаралар қолданып, шерушілерге оқ атты. Салдарынан 30-дан 50-ге дейін адам қаза тауып, жүзден астамы жараланды. Өзін-өзі қорғау жасағының тапаншадан атқан оғынан бір сарбаз бен бір полицей қаза болды. Осы оқиғалар кезінде Дзержинский жараланғандарды ауруханаларға жеткізуге көмектесті.

Сол күні түнде Дзержинский ППмЛСД-ның Варшава комитетін жинады. Жиналыста шеруде қаза тапқандарды жерлеу күні ереуіл өткізу туралы шешім қабылданды. 4 мамырда Варшавада жалпы ереуіл өтті. Басқа қалаларда да ереуілдер мен шерулер ұйымдастырылып, олар көбіне әскермен қақтығыстарға ұласты.

Патша өкіметіне қарсы қарулы күреске дайындалу үшін Дзержинский РСДЖП-ның Әскери-революциялық ұйымымен байланысын күшейтті. Ол кезде бұл ұйымды [[Владимир Александрович Антонов-Овсеенко]] басқарған еді. Олар жұмысшылар мен сарбаздар арасында қарулы көтеріліске шақырған белсенді үгіт-насихат жүргізді. Дзержинский әдебиеттерді [[Ченстохова|Ченстоховаға]], [[Лодзь|Лодзьге]] және басқа қалаларға жеткізуді өзі ұйымдастырды.

1905 жылғы маусымның соңында Варшавада өткен партияның ауданаралық конференциясы кезінде Дзержинский үшінші рет тұтқындалды. Конференцияға қатысқан 36 адамның барлығы да қамауға алынды. Дзержинский табылған астыртын әдебиеттер үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Тұтқындалғаннан кейін оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Қарашада рақымшылық бойынша босатылды.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский ППмЛСД-ның кезектен тыс съезіне қатысып, қарулы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. [[Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі (1905)|Мәскеудегі желтоқсан көтерілісі]] кезінде көтерілісті басу үшін әскер жіберуге жол бермеу мақсатында теміржолшылар арасында үгіт жүргізді.

1906 жылдың басында Дзержинский [[Стокгольм|Стокгольмде]] өткен [[РСДЖП-ның IV съезі|РСДЖП-ның IV съезіне]] қатысты. Сол жерде [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленинмен]] және [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] алғаш рет жеке жүздесті. Съезде Дзержинский ППмЛСД мен РСДЖП-ны біріктіру мәселесі бойынша сөз сөйледі. 1906 жылғы маусымда ол ППмЛСД-ның V съезіне қатысып, партияның Бас басқармасының атқарған жұмысы туралы есеп берді.

1906 жылы шілдеде Дзержинский ППмЛСД өкілі ретінде РСДЖП Орталық комитетінің құрамына енгізілді. Осыған байланысты тамыз-қыркүйек айларында [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургте]] болды. Қалада жүрген кезінде жиналыстарға қатысып, меньшевиктердің большевиктермен бірігуіне қарсы шықты. Сондай-ақ [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродты]], [[Федор Ильич Дан|Данды]], [[Александр Самойлович Мартынов|Мартыновты]] және басқа да меньшевиктерді сынады. Меньшевиктердің қысымымен қазан айында Польшаға оралды.

Польшада Дзержинский Сабина Файнштейнмен кездесіп, екеуінің арасында қызу махаббат хикаясы басталды. 1906 жылы қарашада [[Тампере|Таммерфорс]] қаласында өткен РСДЖП-ның екінші партиялық конференциясына қатысты. Дзержинский мен басқа да поляк делегаттары конференцияда азшылықта қалған большевиктерді қолдады. Конференциядан кейін Польшаға оралған Дзержинский 1906 жылы желтоқсанда төртінші рет тұтқындалды.

1907 жылы мамырда [[Лондон|Лондонда]] өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның V съезінде]] Дзержинский сырттай партияның Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Бірнеше күннен кейін партияның ақшасына кепіл төлеп, түрмеден босатылды да, қаладан кетіп қалды.

1907 жылы шілденің соңында Дзержинский [[Котка]] қаласында өткен РСДЖП-ның 3 конференциясына қатысты. Конференция Ресейдегі [[Үшінші маусым төңкерісі|Үшінші маусым төңкерісінен]] және [[Ресей империясындағы Мемлекеттік Думаның II шақырылымы|Мемлекеттік думаның]] мерзімінен бұрын таратылуынан кейінгі жағдайға арналды. Дзержинский бұл жерде Лениннің кадеттермен одақ құрмай-ақ сайлауға қатысу қажет деген ұстанымын қолдады. Қарашада [[Хельсинки|Гельсингфорсте]] өткен РСДЖП-ның 4 конференциясына қатысты.

=== 1908 жылдан бастап 1917 жылдың ақпанына дейінгі қызметі ===
1908 жылы сәуірде Варшавада Дзержинский бесінші рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. Екі аптадан кейін ол осында кейіннен «Тұтқынның күнделігі» деген атпен танылған күнделігін жаза бастады. Жалғыз адамдық камерада отыру оның денсаулығына кері әсер етті.

Дзержинский бұл түрмеде он алты ай қамауда болды. 1908 жылы қарашада өткен ППмЛСД-ның VI съезінде ол сырттай партия басқармасының мүшесі болып сайланды.

1909 жылы Варшава сот палатасының үкімімен Дзержинский барлық сословиелік құқықтарынан, соның ішінде дворяндық мәртебесінен айырылып, өмір бойына Сібірге жер аударуға кесілді. Бастапқыда оны Сахалин аралына жіберу жоспарланған еді, ал нақты қай жерге жер аударылатыны оған соңғы сәтке дейін белгісіз болды. 1909 жылы 31 тамызда (12 қыркүйекте) Дзержинский жер аударуға жіберілді. Қыркүйектің ортасында Красноярскідегі каторга түрмесіне жетіп, жер аударылатын жері [[Красноярск|Красноярскіден]] 300 шақырым қашықтықтағы [[Енисей уезі|Енисей уезінің]] [[Бельское (Красноярск өлкесі)|Бельское]] ауылы екенін білді. Ол ауылға 24 қыркүйекте келді. 8 қазанда Тасеев болысына қарасты [[Кан уезі|Канск уезіндегі]] [[Сухово (Красноярск өлкесі)|Сухово]] ауылына ауыстырылды, ал тағы бір айдан кейін Тасеево ауылына жіберілді.

Дзержинский Тасеевоға келген кезде, оны түрмеден бір кезеңмен тасымалдау барысында партиялас жолдастары ұйымдастырған қашуға қажеттінің бәрі дайын еді: жалған құжаттар жасалып, ақша әзірленген болатын. Алайда қашу бір аптаға кейінге қалды. Жер аударылғандардың бірі өзіне шабуыл жасаған қарақшыны өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген еді. Мұны естіген Дзержинский оған құжаттары мен ақшаның бір бөлігін берді де, өзі кейінірек құжатсыз қашып кетті. Вильноға жеткен соң әпкесі Альдонаның үйінде бір түн болды. Келесі күні қаладан шығып, Варшава арқылы Германияға аттанды. 1909 жылғы желтоқсанға қарай Берлинге жетті.

Дзержинскийді тексерген дәрігер оның жүйке жүйесі мен тәнінің әбден әлсірегенін анықтады. Дәрігердің кеңесімен әрі достарының табанды өтінішінен кейін Дзержинский Германиядан Италияға, теңіз жағалауына емделуге аттанды. Италияға бара жатқан жолда тұтқындаулар, түрме мен жер аудару салдарынан үзіліп қалған Сабина Файнштейнмен хат алмасуын қайта жалғастырды. Олар Дзержинскийдің бүкіл сапары бойы хат жазысып тұрды. Алайда ақырында бұрынғы сезімдерінің суығаны белгілі болып, екеуі қайта кездеспеді.

Дзержинский демалу үшін [[Капри (арал)|Капри]] аралын таңдады. Онда [[Максим Горький|Максим Горькиймен]] жеке танысып, оның үйіне барып тұрды, кейде екеуі бірге серуендейтін. Демалып жүрген кезінде де Дзержинский жұмысын жалғастырды. Мәселен, Генуя маңындағы шағын Нерви ауылына барған сапарында Польша социал-демократиялық қозғалысына іріткі салған арандатушыларға қарсы айғақ болатын құжаттарды алды.

1910 жылғы наурыздың басында Дзержинский Берлинге оралды. Сол жерде [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] оған партияның Бас басқармасының кассасын тапсырды. Содан кейін ол [[Краков|Краковқа]] ат басын бұрып, партияның Бас басқармасының хатшысы әрі қазынашысы ретінде астыртын жұмыс жүргізді. Партия ішінде [[Отзовизм|отзовизм]] мен [[Жойымпаздық|жойымпаздық]] бағыттарға қарсы күресті. Краковтан партиялық іс-шараларға қатысу үшін басқа қалаларға да барып тұрды.

Наурыздың екінші жартысында Дзержинскийдің [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Мушкатпен]] қарым-қатынасы қайта жанданды. Софья Ресейде үш ай қамауда болғаннан кейін елден кеткен еді. Дзержинскийдің ұсынысымен партия мұрағатын ретке келтіру жұмысымен айналысты. Уақыт өте келе екеуінің арасында сүйіспеншілік сезімі оянып, бірге тұра бастады. Қарашада Краковтағы Әулие Николай шіркеуінде католиктік неке қию рәсімі өтті. Желтоқсанда Софья Мушкат Варшавада тұтқындалды. 1911 жылы 23 маусымда түрмеде отырған кезінде ұлы Ян дүниеге келді. Бала туғаннан кейін сегіз ай бойы анасымен бірге камерада болды.

1911 жылы жаздың басында Дзержинский Франциядағы РСДЖП Орталық комитетінің кеңесіне қатысты. Жылдың екінші жартысын Краковта өткізіп, партиялық және журнал шығару жұмыстарымен айналысты, ара-тұра Варшаваға астыртын барып тұрды. Ақырында Польшаға жұмыс істеуге жіберілуіне қол жеткізді. 1912 жылы наурызда Леопольд Велецкийдің атына рәсімделген төлқұжатпен Варшаваға көшті. Ол кезде жергілікті партия басшылары — Ганецкий, Уншлихт және басқалар — Бас басқармаға қарсы оппозицияда еді. Дзержинскийге ұйымды қайтадан Бас басқармаға бағындыру тапсырылды. Варшаваға келген соң ол Бас басқарманың басшылығын мойындайтын жаңа партия комитетін шақырды.

[[Сурет:Feliks Dzierżyński 1914.jpg|thumb|right|270px|Дзержинский Орлов түрмесінде, 1914 жыл]]
Шілде-тамыз айларында Дзержинский ППмЛСД-ның Лодзь ауданаралық және Ченстохова конференцияларына жетекшілік етті. Белсенді жұмыс пен үздіксіз шамадан тыс күш салудың салдарынан оның денсаулығы тағы да сыр берді. 1912 жылғы қыркүйектің басында Дзержинский алтыншы рет тұтқындалды. Оны Варшава цитаделінің X павильонына қамады. 1914 жылы 29 сәуірде (12 мамырда) Дзержинский үш жылға каторга жұмыстарына кесілді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстың]] басталуына байланысты тұтқындарды Варшавадан Орёл губерниялық түрмесіне, одан кейін Орёл каторга түрмесіне ауыстырды.

Мұндағы ұстау жағдайы Варшавадағы X каторга түрмесіне қарағанда әлдеқайда ауыр болды. Көптеген тұтқын іш сүзегі мен бөртпе сүзегіне шалдықты. Оларға қырыққабат беріліп, аптасына бір рет бұршақ сорпасы ұсынылатын. Іш киім екі аптада бір рет ауыстырылатын, бірақ ол кір әрі бит басқан күйде болатын. Камералар тар, паразиттерге толы еді. Дзержинский тұтқындардың ұстау жағдайына қарсы аштық жариялауына жетекшілік етті. Бірнеше күннен кейін аштық жариялау сусыз ашығуға ұласып, тағы төрт күнге созылды. Әкімшілік тұтқындардың бірнешеуі қайтыс болып, Дзержинскийдің өзі де ауыр халге түскеннен кейін ғана бұл наразылыққа назар аударды. Соның нәтижесінде тұтқындар ұстау тәртібін жеңілдетуге, төсеніштерді ауыстыруға және іш киімнің сапасын жақсартуға қол жеткізді.

1916 жылы наурыздың соңында Дзержинскийге қатысты жаңа сот ісі қозғалуына байланысты оны [[Таганка түрмесі|Мәскеу губерниялық (Таганка) түрмесіне]] ауыстырды. Мамырдың басында ол алты жылға каторга жұмыстарына кесілді. Соттан кейін Дзержинский қайтадан Таганка түрмесіне қамалып, кейін [[Бутырка түрмесі|Бутырка түрмесіне]] ауыстырылды. Мұнда ол «Сахалин» деп аталатын камерада отырды. Бұл түрменің ерекшелігі — тұтқындарға аты-жөнімен емес, нөмірімен жүгінетін. Дзержинскийдің нөмірі 217 болды. Түрмеде отырған кезінде оның аяғына кісен салынды.

=== Ақпан және Қазан төңкерісі ===
1917 жылы 1 (14) наурызда, [[Ақпан төңкерісі]] кезінде, Дзержинский Мәскеу әскери-революциялық комитеті құрған жедел жасақтың көмегімен басқа саяси тұтқындармен бірге Бутырка түрмесінен босатылды. Бостандыққа шыққан күні ол [[Мәскеу қалалық кеңесі|Мәскеу кеңесінің]] мәжілісінде, Скобелев алаңында өткен жұмысшылар мен сарбаздар митингінде сөз сөйледі, сондай-ақ жұмысшылар алдында сөз сөйлеп, үйіне тек түнде ғана жетті. Ол апайы Ядвиганың үйіне барып, сонда тұра бастады. Дзержинский әлі де түрме киімінде жүрген еді. Оған пальто мен басқа да киімдерді, соның ішінде Дзержинскийдің көптеген фотосуреттерінен көрінетін гимнастёрканы апайы тауып берді.

Түрмеден шыққан соң Дзержинский әбден қажыған еді, аяғына салынған кісеннің салдарынан сәл ақсап жүрді, сондай-ақ туберкулезбен ауырған болатын. Сондықтан белсенді жұмысқа тек сәуірде ғана қайта кірісті. Ол поляк социал-демократтарының атынан РСДЖ(б)П-ның Мәскеу облыстық конференциясында сөз сөйледі. Сонымен қатар поляк социал-демократтарының өкілі ретінде Петроградта өткен РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясына қатысты. Оны партияның Орталық комитетіне ұсынғанымен, Дзержинский денсаулығының нашарлығын және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтынын айтып, бас тартты.

1917 жылы мамырда Петроградтан Мәскеуге оралғаннан кейін Дзержинский бостандыққа шыққан саяси тұтқындарды емдеу және уақытша орналастыру үшін ашылған партиялық лазареттердің бірінде емделді. Ол жатқан лазарет Сокольники ауданында, Ботаникалық бақтың қарсы бетінде, Мәскеудің бұрынғы полиция басшысының үйінде орналасқан еді. Өкпесінде көлеңкелі дақ анықталғандықтан, 1917 жылы 1 маусымда Дзержинский Орынбор өлкесіндегі «Джанетовка» қымызбен емдеу орнына барып, туберкулезден ем қабылдай бастады. Революциялық қызметтен қол үзіп қалғаны және отбасының хаттары келмегені оны қатты алаңдатты. Кейінірек ол отбасының хаттары Мәскеуге келіп тұрғанын білді.

1917 жылы 3 (16) маусымнан 24 маусымға (7 шілдеге) дейін Петроградта өткен [[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің I Бүкілресейлік съезінде]] Дзержинский [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] мүшелігіне сырттай кандидат болып сайланды. Сондай-ақ Ресейдегі ППмЛСД топтарының Орталық атқару комитетіне де сырттай сайланды. Шілденің ортасында Дзержинский Мәскеуге оралып, отбасынан хаттар алды. Сол кезде ол үлкен ағасы Станиславтың өзін тонамақ болған қарақшылардың қолынан қаза тапқанын білді. 18 шілдеде Дзержиновоға жолға шықты. Феликс келген кезде Станислав әкесінің жанына, Деревная ауылындағы әулеттік зиратқа жерленіп қойған еді. Бірнеше күннен кейін Дзержинский Мәскеуге оралды.

1917 жылы тамыздың басында Дзержинский Мәскеуден делегат ретінде Петроградта өткен [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі|РСДЖ(б)П-ның VI съезіне]] қатысты. Осы съезде ол РСДЖ(б)П Орталық комитетінің мүшесі болып сайланды. Ол партиялық жұмысын жалғастыру үшін қалада қалып, Разливте Ленинге жиі барып тұрды және оның хат-хабарларын Петроградқа жеткізіп отырды. Дзержинскийдің белсенді қызметінің нәтижесінде ол Орталық комитеттің шағын құрамына және РСДЖ(б)П Орталық комитетінің Хатшылығына сайланды. [[Корнилов қимылы|Корнилов бүлігі]] кезінде Дзержинский БОАК құрған контрреволюцияға қарсы халық күресі комитетінің құрамына кірді. Ол қарулы жұмысшы жасақтарын ұйымдастырып, поляк солдаттары арасында үгіт-насихат жүргізді және бүлік туралы бірнеше мақала жазды.

1917 жылдың күзінде бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін большевиктердің беделі артып, олар кеңестерде басымдыққа ие бола бастады. Большевиктер «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұран көтерді. 1917 жылы қазанда Петроградқа оралған Ленин шілдеден бері алғаш рет Орталық комитеттің мәжілісіне қатысып, [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкіметті]] құлату үшін қарулы көтеріліске дайындалу қажеттігін талап етті. Дзержинский Ленинді бұл мәселеде үнемі қолдап, қарулы көтеріліске қарсы болған [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменев]] пен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Григорий Зиновьевті]] сынға алды.

Дзержинский [[Петроград жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі]] құрған, бұқараны қарулы көтеріліске ұйымдастыруды мақсат еткен [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Әскери-революциялық комитетте]] жұмыс істеді. 15 қазаннан 16 қазанға қараған түні [[Андрей Сергеевич Бубнов|Андрей Бубнов]], Феликс Дзержинский, [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]] және [[Моисей Соломонович Урицкий|Моисей Урицкийден]] тұратын әскери-революциялық орталық құрылды. 1917 жылғы 22 қазаннан 2 қарашаға дейін Дзержинский Смольный комендантының міндетін атқарып, большевиктер штабының күзеті мен байланысына жауап берді.

[[Сурет:Congress of Soviets (1917).jpg|thumb|left|250px|Смольныйдағы Кеңестердің II Бүкілресейлік съезінің мәжілісі. 1917 жыл 25 қазан (7 қараша).]]
24 қазан күні кешке [[Смольный ғимараты|Смольныйға]] Ленин келді. Осыдан кейін [[Қазан төңкерісі|көтеріліс]] қарқынды өріс алды. Келесі күні таңертең [[Қысқы сарай|Қысқы сарайдан]] басқа негізгі билік органдары мен мекемелердің барлығы басып алынып, парламент таратылды. Дзержинский Орталық телеграф пен пошта бөлімшесін басып алуға жауапты болды.

[[Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезі|Жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің II Бүкілресейлік съезінде]] Ленин бастаған [[Халық комиссарлар кеңесі|халық комиссарлары кеңесі]] құрылған кезде, Дзержинский сөз сөйледі: «Поляк пролетариаты әрдайым орыс пролетариатымен бірге бір сапта болды. Польша мен Литваның социал-демократтары бұл декретті зор ықыласпен қабылдайды. Біз әлемді азат ете алатын жалғыз күш — социализм үшін күресіп жатқан пролетариат екенін білеміз. Социализм жеңіске жеткенде, капитализм талқандалып, ұлттық езгі жойылады. Бұл декларацияны ұсынғандардың барлығы пролетариат пен ең кедей шаруалардың қатарында келеді. Осындай қайғылы сәтте залдан шығып кеткендердің бәрі революция мен пролетариаттың достары емес, жаулары. Олардың бұл үндеуге үн қосатынын күтпеңіздер, алайда барлық елдің пролетариатының жүрегінен оған жауап табасыздар. Осындай одақтаспен бірге біз бейбітшілікке қол жеткіземіз. Біз революциялық Ресейден бөлінуді көздемейміз. Біз онымен әрдайым ортақ келісімге келе аламыз. Біздің араздық пен алауыздықсыз, біртұтас бауырлас халықтар отбасымыз болады».

Съезде Дзержинский БОАК пен БОАК Төралқасының мүшесі болып сайланды.

=== БТК–МСБ–БМСБ және ХЖҚК басшысы ===
{{main|Қызыл террор}}
[[Сурет:Dzerzhinsky's office on Gorokhovaya 2 Reconstruction 04.jpg|thumb|left|250px|Дзержинский кабинетінің қайта жасалған көрінісі]]
Төңкерістен кейін Дзержинский [[Петроград әскери-революциялық комитеті|Петроград әскери-революциялық комитетіндегі]] қызметін жалғастырды. Бұл комитет контрреволюциямен күрес жөніндегі жаңа биліктің төтенше органы міндетін атқарды. Алайда көп ұзамай контрреволюциямен тиімді күресу үшін үкіметке бағынатын, бүкіл Ресей аумағында әрекет ететін орган қажет екені белгілі болды. Ал Петроград әскери-революциялық комитеті бастапқыда жергілікті әрі көппартиялы орган болатын. [[Халық комиссарлар кеңесі|Халық комиссарлары кеңесіне]] тікелей бағынатын жаңа орган құру большевиктер үкіметінің оған бақылауын күшейтер еді. Бұған қоса, әртүрлі құқық қорғау органдарының міндеттері қайталанып, олардың өкілеттіктері нақты ажыратылмағандықтан, өзара келіспеушіліктер туындады. Дзержинский: «БТК контрреволюциямен, іріткімен және алыпсатарлықпен күресті өз мойнына ала алатын орган болмаған кезде құрылды», — деп атап өтті. Жаңа орган ықтимал қауіптердің, соның ішінде контрреволюциялық әрекеттердің алдын алуға бағытталды. Бұл оны мұндай тәсілді қарастырмаған Петроград әскери-революциялық комитетінен ерекшелендірді.

1917 жылы қарашада контрреволюциямен күресетін органдарды қайта ұйымдастыру үдерісі басталды. Дзержинскийдің бастамасымен Петроград әскери-революциялық комитетінің құрамында Контрреволюциямен күрес жөніндегі комиссия құрылды. Сонымен қатар [[Революциялық трибуналдар|революциялық трибуналдар]] ұйымдастырылып, бұрын Петроград әскери-революциялық комитеті қараған істердің бір бөлігі солардың қарауына берілді. Комитет құрылымынан тәртіпсіздік пен жаппай зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы күрес жөніндегі комитет шығарылып, оған [[Владимир Дмитриевич Бонч-Бруевич|Владимир Бонч-Бруевич]] басшылық етті.

[[Сурет:19180902-red terror-banner.jpg|thumb|left|250px|1918 жылғы большевиктік плакат: «Буржуазия мен оның жандайшаптарына өлім, қызыл террор жасасын!»]]
1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығынан жіберілген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылғы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін Контрреволюциямен және саботажбен күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісім берді. Жаңа комиссияның құрамы негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелерінен жасақталды.

1917 жылы желтоқсанның басында мемлекеттік мекемелер қызметкерлерінің ереуілі жалғасуына байланысты жағдай шиеленісе түсті. Большевиктер саботаж ұйымдастырушылардың құпия орталығы жіберген, бүкілресейлік ереуілге шақырған жеделхатты қолға түсірді. 1917 жылы 5 желтоқсанда Петроград әскери-революциялық комитеті таратылды. Ал 7 желтоқсанда Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Дзержинскийдің баяндамасы талқыланғаннан кейін [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|Контрреволюциямен және іріткіге қарсы күрес жөніндегі Бүкілресейлік төтенше комиссия]] (БТК) құрылды. Ленин комиссияны Дзержинский басқаруы керек деп табанды түрде талап етті. Дзержинский бұл ұсынысқа келісті. Жаңа комиссияның құрамына негізінен Петроград әскери-революциялық комитетінің бұрынғы мүшелері кірді.

10 желтоқсанда комиссияға [[Фитингоф үйі|бұрынғы Петроград қалалық басқармасының ғимараты]] берілді. [[Яков Христофорович Петерс|Яков Петерс]] сол кезді былай деп еске алған: «Смольныйдан Гороховая көшесіндегі № 2 ғимаратқа көшкен кезде БТК-ның бүкіл аппараты бірнеше адамнан ғана тұрды. Кеңсе құжаттары Дзержинскийдің портфелінде сақталатын, ал бастапқыда БТК-ны ұйымдастыруға бөлінген мың рубль, кейін он мың рубль көлеміндегі қаражат қазынашы ретінде менің үстелімнің тартпасында жатты». Тінту мен жауап алуға комиссияның барлық мүшесі, соның ішінде Дзержинский де қатысты. Уақыт өте келе комиссияның міндеттері мен қызмет аясы кеңейіп, оған ұқсас міндеттер атқарған басқа комиссиялар таратылғандықтан, БТК қызметкерлерінің саны көбейді. Оның жанынан арнайы қарулы жасақ та құрылды.

Дзержинский басқа басшылармен бірге Кеңес мемлекетінің контрреволюционерлерге қарсы репрессиялық шараларын әзірлеуге және жүзеге асыруға, сондай-ақ концлагерьлер желісінің жұмысын ұйымдастыруға қатысты.

[[Сурет:RIAN archive 481417 Document granting Felix Dzherzhinsky title of Honored security officer.jpg|thumb|left|270px|Ф. Э. Дзержинскийге құрметті чекист атағы берілгені туралы куәлік]]
1918 жылғы 21 ақпанда ХКК «[[Социалистік Отанға қауіп төніп тұр!]]» атты декрет шығарды. Декреттің 8-тармағында былай деп жарияланды:
{{Дәйексөз|Жау агенттері, алыпсатарлар, баукеспелер, бұзақылар, контрреволюциялық үгітшілер мен герман тыңшылары қылмыс үстінде ұсталған жерде ату жазасына кесіледі.}}

Осылайша, декрет сот пен тергеусіз, оқиға орнында жаппай ату жазасын қолдануға заңды негіз беріп, «[[Қызыл террор|коммунистік террор дәуірінің]]» басталуына жол ашты.

Осы декретке сүйене отырып, [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК]]: «Контрреволюциялық үгітшілер... контрреволюциялық әскерлер қатарына қосылу үшін Донға бет алғандардың барлығы... комиссия жасағы тарапынан қылмыс үстінде аяусыз атылады», — деп жариялады.

[[Сурет:1924 yagoda menshinsky dsershinsky.jpg|thumb|left|270px|[[Генрих Григорьевич Ягода|Г. Ягода]], В. Менжинский, Ф. Дзержинский. 1924 жыл]]
«[[Солшыл коммунисттер|Солшыл коммунист]]» ретінде Дзержинский Орталық комитетте [[Брест келісімі|Брест келісіміне]] қол қоюға қарсы шықты. Алайда партияның екіге бөлінуіне жол беруге болмайды деп есептегендіктен, 1918 жылы 23 ақпанда дауыс беру кезінде қалыс қалды. 1918 жылы 7 шілдеде БТК төрағасы қызметінен кетті. Бұған БТК қызметкерлерінің Германия елшісі [[Вильгельм фон Мирбах|Вильгельм фон Мирбахты]] өлтіру ісі бойынша куәгер болуы себеп болды. 22 тамызда ол қайтадан осы қызметке тағайындалды.

1918 жылы қазанның басында [[Яков Михайлович Свердлов|Яков Свердловтың]] кеңесімен әрі [[Владимир Ильич Ленин|Лениннің]] қолдауымен Дзержинский Феликс Доманскийдің атына рәсімделген құжаттарды пайдаланып, [[Швейцария|Швейцарияға]] сапар шекті. Ол [[Берн]] мен [[Лугано]] қалаларында әйелі және ұлымен кездесті. Бұл сапарда Дзержинскийге БОАК төралқасының хатшысы [[Варлаам Александрович Аванесов|Варлаам Аванесов]] еріп жүрді. 1918 жылы қазанның соңында Дзержинский Мәскеуге оралды.

1919 жылы қаңтарда [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталинмен]] бірге Орталық комитет пен Қорғаныс кеңесінің комиссиясын құрып, Вяткада Пермь маңында Қызыл Армияның жеңіліске ұшырау себептерін анықтады. 1919 жылдың наурызынан 1923 жылдың шілдесіне дейін Дзержинский бір мезгілде Ішкі істер халық комиссары және [[Республиканың ішкі күзет әскерлері|РІК әскерлерінің]] әскери кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1920 жылдың қарашасынан бастап [[Республиканың ішкі қызмет әскерлері|Ішкі қызмет әскерлерінің]] әскери кеңесін де басқарды. 1919 жылдың тамызынан 1920 жылдың шілдесіне дейін қосымша міндет ретінде БТК-ның [[Жеке бөлім (КСРО)|Жеке бөлімінің]] басшысы болды. 1919 жылы қыркүйекте және 1920 жылы қазанда Мәскеу Қорғаныс комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1920 жылы ақпаннан бастап Жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі жөніндегі Бас комитеттің (Бас еңбек комитеті) төрағасы болды. Сол жылдың сәуірінен бастап РК(б)П Орталық комитеті Ұйымдастыру бюросының мүшелігіне кандидат, ал 1921 жылдан бастап оның мүшесі болды.

Дзержинский [[Украина|Украинадағы]] көтерілісшілер қозғалысына қарсы күресті басқарды. 1920 жылы [[Кеңес-поляк соғысы]] кезінде Оңтүстік-Батыс майданның тыл басшысы қызметін атқарып, революциялық тәртіпті қорғауды ұйымдастырды. Сонымен қатар [[Смоленск|Смоленскіде]] қызмет еткен [[Польшаның Уақытша революциялық комитеті|Польшаның Уақытша революциялық комитетінің]] және РК(б)П ОК Польша бюросының мүшесі, сондай-ақ Польша коммунистік жұмысшы партиясы ОАК мүшесі болды.

[[Кәсіподақтар туралы пікірталас|Кәсіподақтар туралы партияішілік пікірталас]] кезінде Дзержинский [[Лев Давидович Троцкий|Троцкийдің]] көзқарасын қолдады. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталиннің]] айтуынша, сол кезеңде [[Троцкизм|троцкизмді]] белсенді жақтаған. Алайда кейін Дзержинский өз көзқарасын өзгертіп, Троцкийге қарсы белсенді күрес жүргізді.
{{Дәйексөз|Сіздерде тағы бір қате, бірақ кең тараған пікір бар. Көбіне: «Пәленше 1922 жылы Троцкийді қолдап дауыс берген», — деп жатады. Бұл да дұрыс емес. Ол кезде адам жас болуы мүмкін, мәселенің мәнін түсінбеген шығар, бәлкім, қызбалық танытқан болар. Дзержинский Троцкийді қолдап дауыс берді. Ол жай ғана дауыс беріп қойған жоқ, Лениннің көзі тірісінде-ақ Ленинге қарсы шығып, Троцкийді ашық қолдады. Мұны білесіздер ме? Ол ешбір мәселеде сырттай бақылап, енжар қалатын адам емес еді. Ол Троцкийдің өте белсенді жақтаушысы болды және Троцкийді қорғау үшін бүкіл МСБ-ны жұмылдырмақ болды. Бірақ оның бұл ойы жүзеге аспады... Адамдарды олардың сөздеріне емес, істері мен атқарған жұмысына қарап бағалаған дұрыс. Екіұдай күйде болғанымен, кейін өз ұстанымын ашық әрі адал түрде өзгертіп, біздің қатарымызға қосылған адамдар да болды. Олар бізбен бірге троцкистерге қарсы өте жақсы күресіп жүр. Дзержинский де бұл күресте жақсы күресті, [[Андрей Андреевич Андреев|Андреев]] жолдас та қазір жақсы күресіп жүр.}}

1921 жылдың 14 сәуірінен 1923 жылдың 6 шілдесіне дейін — РКФСР жол қатынастары халық комиссары. 1923 жылдың 6 шілдесінен 1924 жылдың 2 ақпанына дейін — КСРО жол қатынастары халық комиссары болды. Ол теміржолдардың техникалық базасын қалпына келтіруді басқарды, теміржол көлігінің ырғақты жұмыс істеуін ұйымдастырды, сондай-ақ мүлікті жымқыруға, шаруашылықты ұқыпсыз жүргізуге, сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы батыл күрес жүргізді. Ол үзеңгілестеріне былай деп жазған:
{{Дәйексөз|«Біздің өңірдегі теміржолдарда ұрлық пен шаруашылықты ұқыпсыз жүргізу жайы сұмдық деңгейге жеткен... Вагондардан ұрлау, кассалардан ұрлау, қоймалардан ұрлау, мердігерлік жұмыстар кезінде ұрлау, жабдықтау барысында ұрлау. Осындай шектен шыққан былықты еңсеру үшін берік жүйке мен мықты ерік-жігер қажет...»}}

1921 жылы 9 желтоқсанда Дзержинскийдің бастамасымен [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] пен республиканың [[Еңбек және қорғаныс кеңесі|ЕҚКЕ]] «Қоймаларды, [[Пакгауз|пакгауздарды]], сақтау бөлмелерін, сондай-ақ теміржол және су жолдары қатынасы нысандарын күзету туралы» декрет қабылдады. Осы декретке сәйкес РКФСР жол қатынастары халық комиссариатының құрамында Жол қатынасын қарулы күзету қызметі құрылды. Бұл қызмет теміржол нысандарына, жүк және жолаушылар пойыздарына жасалатын жаппай шабуылдарды тоқтатты.

1922–1923 жылдары Дзержинский РКФСР Ішкі істер халық комиссариаты қарамағындағы [[РКФСР ІІХК қарамағындағы Мемлекеттік саяси басқарма|Мемлекеттік саяси басқарманың]] (МСБ) төрағасы болды. 1923 жылдың қыркүйегінен бастап КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі қарамағындағы [[КСРО ХКК қарамағындағы БМСБ|Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың]] (БМСБ) төрағасы қызметін атқарды. Ол Ресейден көптеген мәдени құндылықтардың, соның ішінде бірегей музыкалық аспаптардың шетелге әкетілуіне жол бермеді.

1923 жылдың басында Күнгей Кавказ өлкелік комитеті мен грузин коммунистері — ұлтшылдар арасындағы жанжалды тергеу жөніндегі Орталық комитет комиссиясын басқарған кезде, Дзержинский Сталинмен бірге өлкелік комитет пен оның төрағасы [[Серго Орджоникидзе|Григорий Орджоникидзенің]] бейтараптық ұстанымын қолдады. Олардың пікірінше, бұл ұстаным ОК нұсқауларына сәйкес келетін.

Дзержинский [[Мемлекеттік шекара|мемлекеттік шекараларды]] күзетуді күшейту шараларын әзірлеу жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін де атқарды.

==== Қараусыз қалған балалар мәселесімен күрес ====
{{main|КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары}}
БТК-ны басқара отырып, Дзержинский [[КСРО-дағы қараусыз қалған балалар, жетім балалар және қуғын-сүргінге ұшырағандардың балалары|қараусыз қалған балалар мәселесімен]] күрес ісін қолға алды. 1921 жылы 27 қаңтарда [[Бүкілресейлік орталық атқару комитеті|БОАК]] төралқасы мәжілісінде БОАК қарамағында Дзержинский басқаратын Балалардың тұрмысын жақсарту жөніндегі комиссия құру туралы қаулы қабылданды. Комиссия құрамына халық ағарту, денсаулық сақтау және азық-түлік комиссариаттарының, Жұмысшы-шаруа инспекциясының, БОАК-тың, Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің және [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы|БТК-ның]] өкілдері кірді. Ф. Э. Дзержинский мен педагогтар [[Зиновий Петрович Соловьев|З. П. Соловьев]] және [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] 1920–1940 жылдардағы Кеңес Одағында балаларды тәрбиелеу жүйесінің қалыптасуына негіз қалады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|title=ИСТОРИЯ БЕСПРИЗОРНОСТИ В РОССИИ В 20-Е ГОДЫ XX ВЕКА - Современные проблемы науки и образования (сетевое издание)|author=Войткевич, И.Н.|website=science-education.ru|date=2012-04-17|publisher=Современные проблемы науки и образования, № 2|access-date=2023-01-09|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151217/https://science-education.ru/ru/article/view?id=6002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Комиссия төрағасы ретінде Дзержинский балалар мекемелерінің тұтас жүйесін ұйымдастырды. Оның құрамына уақытша орналастыруға арналған қабылдаушы-бөлуші орындары, балалар үйлері, коммуналар мен балалар қалашықтары кірді. Бұл мекемелерде мыңдаған тұрмысы ауыр балалар медициналық көмек алып, біліммен және тамақпен қамтамасыз етілді. Ең бастысы, олардың қабілеттерін дамытып, болашақта өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жағдай жасалды&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2018-06-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180626164004/http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921 |lang =  |website = www.alexanderyakovlev.org |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2017-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 }}&lt;/ref&gt;.

Дзержинский атындағы коммунаның негізінде (оны [[Антон Семенович Макаренко|А. С. Макаренко]] басқарды) тұтас бір кәсіпорын құрылды. Онда жасөспірімдер сол кезеңдегі ең заманауи фотоаппараттардың бірі — «ФЭД» фотоаппаратын жасап шығарды. Оның атауы Феликс Эдмундович Дзержинскийдің аты, әкесінің аты және тегінің бас әріптерінен құралған.

Егде жастағы большевик Анна Сергеевна Курская 1921 жылдың күзінде Дзержинскийдің өзімен және оның күйеуі, Әділет халық комиссары [[Дмитрий Иванович Курский|Дмитрий Иванович Курскиймен]] болған әңгімесін еске алған. Сол кезде Дзержинский қараусыз қалған балаларға арналған еңбек коммунасы туралы былай деген: «Сенбессіздер, бірақ мына кір-қожалақ балалар — менің ең жақын достарым. Олардың арасында жүріп тынығамын. Егер біз оларды қамқорлығымызға алмасақ, қаншама таланттың жолы кесілер еді! Оларға бәрін үйрету керек: бетін жууды да, қалтаға қол салмауды да, кітапты сүюді де. Ал қоғамдық тәртіпті сақтауды, батылдық пен ұстамдылықты керісінше, біз олардан үйрене аламыз. Қандай төзімділік, қандай ынтымақ! Олар ешқашан бір-бірін сатпайды...»&lt;ref&gt;{{кітап|url=https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232|авторы=Дзержинская, С.С.|тақырыбы=В годы великих боёв|жылы=1975|бөлімі=Большой друг детей|орны=Москва|баспасы=Мысль|беттері=232—240|барлық беті=326|archive-date=2023-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109151215/https://knigogid.ru/books/118143-v-gody-velikih-boev/toread/page-232}}&lt;/ref&gt;.

==== «Динамо» Ерікті спорт қоғамының құрылуы ====
{{main|Динамо (спорт қоғамы)}}
Оның бастамасымен «Динамо» Ерікті спорт қоғамы (ЕСҚ) құрылды. 1923 жылы 18 сәуірде қоғамның құрылтай жиналысы өтті. Жаттықтырушы ретінде Мәскеудің үздік спорт мамандары тартылды. Құрылған спорт қоғамының қызмет аясы тез кеңейе түсті. 1926 жылға қарай «Динамо» спорт қоғамының 200-ден астам бастауыш ұйымы болды. Бүгінде де «Динамо» — бұқаралық спорт қоғамдарының бірі.

=== Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесі ===
[[Сурет:19240000-molotov dzershinsky moskow kremlin.jpg|thumb|left|250px|Ф. Э. Дзержинский мен В. М. Молотов]]
1924 жылдан бастап партия ОК Саяси бюросының мүшелігіне кандидат болды. 1924 жылдың ақпанынан бастап [[КСРО халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|КСРО халық шаруашылығы Жоғарғы кеңесінің]] төрағасы қызметін атқарды. Ол өнеркәсіпті дамытудың негізгі факторы ретінде «шаруалардың кең ауқымды нарығына бағдарлануды» санады. Сондай-ақ «ауылдың әл-ауқатына алаңдай берсек, индустрияландыруды жүзеге асыру мүмкін емес» екенін атап өтті. Ұсақ жеке сауданы дамытуға, жеке саудагерді жергілікті әкімшілердің қысымынан қорғап, оған «қалыпты жұмыс істеу жағдайын» жасауға жақ болды. Еңбек өнімділігін жалақы өсімінен озық қарқынмен арттыру арқылы өнімнің өзіндік құны мен өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендетуге ұмтылды.

Елдің металлургия кешенін дамыту мәселелерімен белсенді түрде айналысты. 1924 жылы оның бастамасымен [[РКФСР халық шаруашылығының Жоғарғы кеңесі|РКФСР халық шаруашылығының Жоғары кеңесі]] қарамағындағы Бас металл басқармасының орнына МеталлЧК комиссиясы құрылып, оған өзі төрағалық етті&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

1925 жылғы тамызда [[Железноводск|Железноводскіде]] демалды, [[Пятигорск|Пятигорскіде]] Лермонтовқа қатысты орындарды аралап, [[Машук]] тауының шыңына көтерілді.

Солшыл және біріккен оппозицияларға қарсы күреске қатысты. Оның пікірінше, олар партияның бірлігіне және [[Жаңа экономикалық саясат|Жаңа экономикалық саясаттың]] (ЖЭС) жүзеге асуына қауіп төндірді. Сонымен бірге 1925–1926 жылдары үкіметтің экономикалық саясатымен келіспейтінін білдіріп, отставкаға кету туралы өтініш берді. Металл өнеркәсібін дамытуда мемлекеттің, әсіресе армияның басым рөл атқаруы керек деген пікірге қарсы шықты. Бюрократиялық «өмірдің тұралауын» еңсеру үшін басқару жүйесін түбегейлі өзгертуді қажет деп санады. Әйтпесе, ел «киімінде қандай қызыл қауырсын болса да, өз диктаторын — революцияның көрін қазушысын табады» деп есептеді&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10317995@fsbPublication.html |title = ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА |lang = ru |website = www.fsb.ru |date =  |access-date = 2022-04-11 |url-status = live |archive-date = 2022-01-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220115103355/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21id%3D10317995%40fsbPublication.html }}&lt;/ref&gt;.

[[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинді]] жерлеуді ұйымдастыру жөніндегі комиссияны басқарды.

=== Дүниеден өтуі ===
Дзержинскийдің денсаулығы сыр беріп жүрді. Алайда дәрігерлердің демалуға қатысты кеңестеріне құлақ аспай, демалыс кезінде де жұмысын тоқтатпаған. Тіпті Саяси бюроның жұмыс күнін төрт сағатқа дейін қысқарту туралы талабын да орындамаған. Жолдастары оны демалуға мәжбүрлеп, жұмыстан қол үздіруге тырысқанымен, ол жұмыссыз отыра алмайтын. Тарихшы И. С. Ратьковскийдің айтуынша, дәрігерлер 1920-жылдардың басында-ақ оған осындай қарқынмен жұмыс істей берсе, екі-үш жыл ғана өмір сүретінін ескерткен.

[[Сурет:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|left|250px|Большевик басшылары Феликс Дзержинскийдің табытын көтеріп келеді]]
1926 жылы 20 шілдеде КСРО экономикасының жағдайына арналған Орталық комитет пленумында Дзержинский екі сағат бойы баяндама жасады. Сол кезде оның науқастанып жүргені анық байқалды. Баяндамасында ол статистикалық деректерді бұрмалағаны үшін [[Георгий Леонидович Пятаков|Георгий Пятаковты]] қатты сынға алып, оны «өнеркәсіп жұмысын ең көп ретсіздікке ұшыратқан адам» деп атады. Сондай-ақ [[Лев Борисович Каменев|Лев Каменевті]] жұмыс істемей, саяси айтыс-тартыспен айналысады деп айыптады.
{{Дәйексөз|«…Егер бүкіл аппаратымызға, басқару жүйемізге, шектен шыққан бюрократиямызға, сан түрлі мәселені келісу жолындағы бітпейтін әуре-сарсаңымызға көз салсаңыз, мұның бәрі мені қатты шошытады. Мен Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің төрағасына бірнеше рет барып: “Мені қызметімнен босатыңыз…” дедім. Бұлай жұмыс істеуге болмайды!»}}

Жүйкесі сыр беріп, кенеттен жағдайы нашарлады. Оны мінберден түсіріп, диванға жатқызды, дәрі беріп, содан кейін үйіне жіберді. Дзержинский дәлізбен өзі жүріп кетті, тіпті портфелін біреуге беруден де бас тартты. Пәтеріне келген соң да бала кезінен қалыптасқан әдетінен жаңылмай, төсегін өзі салмақ болды. Төсекке еңкейген сәтте есінен танып қалды. Сол күні жүрек талмасынан қайтыс болды&lt;ref&gt;{{мақала |авторы = Добрюха Н. |тақырыбы = Отчаяние Дзержинского |сілтеме = http://www.izvestia.ru/news/328565 |басылым = Известия |жыл = 2007, 11 сентября |archive-date = 2015-05-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150522015000/http://izvestia.ru/news/328565 }}&lt;/ref&gt;. Мәйітін зерттеу кезінде жүректің [[Сол жақ асқазан күретамыры|тәждік күретамырын]] зақымдаған ауыр жайылған [[Атеросклероз|артериосклероз]], қолқаның атеросклерозы және жүректің сол жақ қарыншасының гипертрофиясы анықталды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |title=Смерть Железного Феликса |access-date=2024-09-29 |archive-date=2024-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014111955/https://5rim.ru/text-news/smert-zheleznogo-feliksa/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Естелік ==
1926 жылы 22 шілдеде Мәскеудегі Қызыл алаңда, Кремль қабырғасының жанындағы қорымда жерленді.

=== Топонимика ===
* Дзержинскийдің есімі КСРО-ның көптеген қалалары мен ауылдарына, бірқатар зауыттар мен фабрикаларға, кемелерге және басқа да нысандарға берілді. Қалалардың көшелерінде «Темір Феликстің» ескерткіштері мен бюсттері орнатылды. Оның есімі көшелер мен алаңдарға, мектептер мен институттарға берілді.
* [[Мәскеу облысы|Мәскеу облысында]] 1920-жылдары құрылған «Дзержинский атындағы коммуна» орналасқан жерде кейіннен облыстық маңызы бар қалаға айналған [[Дзержинский (қала)|Дзержинский]] кенті бой көтерді.
* [[Нижегород облысы|Нижегород облысында]] 1929 жылы Растяпино кенті Дзержинскийдің құрметіне қайта аталды. 1930 жылдан бастап [[Дзержинск (Нижегород облысы)|Дзержинск]] қаласы деп аталды.
* Самара қаласындағы Бірінші өткел Дзержинский көшесі болып өзгертілді.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Солтүстік Жер архипелагындағы (Кар теңізі) Пионер аралында орналасқан мүйіске берілді. Бұл мүйісті 1931 жылы Ушаков пен Урванцев басқарған экспедиция ашқан.
* 1932 жылы [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР-індегі]] Койданово қаласы [[Дзержинск (Минск облысы)|Дзержинск]] болып қайта аталды.
* [[Украина|Украинадағы]] [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласына да Дзержинскийдің есімі берілді. 2016 жылғы 19 мамырда Жоғарғы Раданың шешімімен қалаға бастапқы Каменское атауы қайтарылды.
* 2013 жылы Ресейде 1342 алаң, көше, даңғыл мен тұйық көше Дзержинскийдің есімімен аталды.
* [[Жаңасібір]] қаласындағы аудандардың бірі Дзержинский ауданы деп аталады. Сондай-ақ Жаңасібірдегі ірі саябақтарының бірі — Ф. Э. Дзержинский атындағы бақ.
* Харьков машина жасау зауыты «ФЭД» Ф. Э. Дзержинский атындағы коммуна жанынан салынды әрі оның құрметіне аталды. 1990*жылдардың ортасына дейін мұнда «ФЭД» фотоаппараттары шығарылды.
* 1936 жылы «Уралвагонзаводқа» Дзержинскийдің есімі берілді.
* 1936 жылы [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украин КСР-інің]] [[Донецк облысы|Донецк облысындағы]] [[Торецк|Щербиновка]] кенті қала мәртебесін алып, Дзержинск деп аталды. 2016 жылы 18 ақпанда Жоғарғы Раданың қаулысымен қала Торецк болып қайта аталды.
* 1960-жылдардан 1991 жылға дейін [[Ярослав Мудрый атындағы Ұлттық заң университеті|Харьков заң институты]] Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды.
* Ф. Э. Дзержинскийдің есімі Батыс шекара округінің 86-шекара жасағына берілді. Ол Ф. Э. Дзержинский атындағы 86-шекара жасағы деп аталды.
* 1992 жылға дейін [[Мәскеу|Мәскеудегі]] Байланыс жолдары министрлігінің электротехникалық зауыты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде бұл — Лосиноостровск электротехникалық зауыты. Оның аумағында Дзержинскийдің ескерткіші әлі күнге дейін тұр.
* Волгоград трактор зауыты да Дзержинскийдің есімімен аталды.
* 1931–1941 жылдары Луганск (кейін Ворошиловград) паровоз жасау зауытында шығарылған ФД сериялы паровоздардың атауында Феликс Дзержинскийдің есімі сақталған.
* КСРО-да кеңінен таралған «Феликс» арифмометрі Феликс Дзержинскийдің құрметіне аталды.
* 2014 жылы Ресей президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] ''«Отан мен мемлекеттің мүдделерін қарулы қақтығыстар жағдайында қорғау жолындағы ұрыс қимылдарында жеке құрам көрсеткен жаппай ерлік пен батылдықты, табандылық пен қайсарлықты, сондай-ақ мемлекеттің қорғаныс қабілетін нығайтуға қосқан үлесін ескере отырып»'', Ресей Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлерінің Жеке жедел мақсаттағы дивизиясына «Ф. Э. Дзержинский атындағы» құрметті атағын беру туралы жарлыққа қол қойды. Бұл дивизия 1994 жылы қайта құрылымдалғанға дейін де осындай атаққа ие болған. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің құрамына кіреді.
* 1966 жылдан 1997 жылға дейін Саратов әскери институты Ф. Э. Дзержинскийдің есімімен аталды. Қазіргі кезде ол Ресей Ұлттық ұланы әскерлерінің Саратов әскери институты деп аталады.
* 1967 жылғы 19 қыркүйекте қызметтік, жауынгерлік және саяси даярлықтағы жоғары көрсеткіштері үшін Брест шекара жасағына «Феликс Эдмундович Дзержинский атындағы» құрметті атағы берілді.
* Мәскеу түбіндегі [[Пушкино]] қаласының шағын аудандарының бірі Дзержинец деп аталады.
* 2024 жылы [[Минск|Минскідегі]] [[Беларус мемлекеттік университеті лицейі|Беларус мемлекеттік университетінің лицейіне]] Феликс Эдмундович Дзержинскийдің есімі берілді.

== Отбасы мен туыстары ==
* Әкесі — [[Эдмунд Иосифович Дзержинский]] (1838–1882) — педагог, титулдық кеңесші. Анасы — Елена Игнатьевна Янушевская.
* Ағасы — Витольд (1868) — сәби кезінде қайтыс болған.
* Апайы — Альдона (1870–1966) — мұғалім. Төңкерістен кейін Польшадағы [[Лодзь]] қаласында тұрып, сол жерде жерленген. Оның ұлы Антоний Ежи Булгак (1898–1961) [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Юзеф Пилсудский|Юзеф Пилсудскийдің]] адъютанты болған. Эмиграцияда, [[Канада|Канадада]] қайтыс болған.
* Апайы — Ядвига (1871–1949).
* Ағасы — Станислав (1872–1917) — 1917 жылы әулеттің ата қонысындағы үй-жайда тонаушылардың қолынан қаза тапқан.
* Ағасы — Казимир (1875–1943) — поляк ұлтшылдарының «[[Отан армиясы|Армия Крайова]]» ұйымы ұйымдастырған Ивенец көтерілісіне белсене қатысқаны үшін 1943 жылы 24 шілдеде нацистер тарапынан атылған.
* Қарындасы — Ванда (1878–1892) — аң аулау кезінде абайсызда атылған оқтан қаза тапқан. Бір нұсқа бойынша, оқты ағасы Станислав, екінші нұсқа бойынша Феликс атқан.
* Бауыры — Игнатий (1879–1953) — Варшава гимназиясында география пәнінен сабақ берген. Игнатийдің немересі Анджей Дзержинский (1936 жылы туған) — бүгінде танымал британдық суретші.
* Бауыры — [[Владислав Эдмундович Дзержинский|Владислав]] (1881–1942) — медицина профессоры, [[Неврология|неврология]] бойынша поляк тіліндегі алғашқы академиялық оқулықтың авторы. Азамат соғысы жылдарында [[Юзеф Пилсудский]] басқарған поляк армиясында полковник шенінде әскери дәрігер болып қызмет еткен. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ұлтшыл «Армия Крайова» ұйымымен байланыста болған. Немістер оны [[Лодзь]] қаласының маңындағы [[Згеж]] қаласында атып өлтірген.
* Әйелі — [[Софья Сигизмундовна Дзержинская|Софья Дзержинская (Мушкат)]] (1882–1968) — революционер, поляк тілінен аудармашы. Ұлы — [[Ян Феликсович Дзержинский]] (1911–1960), Орталық комитет аппаратында қызмет атқарған. Немересі — [[Феликс Янович Дзержинский]] (1937–2015) — ресейлік омыртқалы жануарлар зоологы, орнитолог, биология ғылымдарының докторы (1993), профессор (2004), [[Алексей Николаевич Северцов|А. Н. Северцов]] атындағы эволюциялық морфология зертханасының ғылыми жетекшісі.

== Шығармашылықтары ==
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Из дневника |жауапты = Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 128 |сериясы = портр., ил. |тиражы = 25000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{кітап |авторы = Дзержинский Ф. Э. |тақырыбы = Избранные произведения: в 2 т |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1957 |барлық беті = Т. 1 — 564 с., Т. 2 — 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958.
{{Col-break}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т. 1 — 590 с., Т. 2 — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2 т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т. 1 — 494 с., Т. 2 — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.
{{Col-end}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Контрреволюция мен іріткіге қарсы күрес жөніндегі бүкілресейлік төтенше комиссиясы]]
* [[Феликс Дзержинский ордені]]

== Әдебиет ==
;Дзержинский жайлы естелік
* {{кітап |авторы = [[Анастас Иванович Микоян|Микоян А. И.]] |тақырыбы = Феликс Дзержинский |орны = М. |баспасы = Партиздат |жылы = 1937}}
* {{кітап | авторы = | бөлімі = Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР | тақырыбы = ''[[Николай Владиславович Валентинов|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина | орны = М. | баспасы = Современник | жылы = 1991}}
* {{кітап |авторы = Дзержинская С. С. |тақырыбы = В годы великих боёв |орны = М. |баспасы = Мысль |жылы = 1975}}
* {{кітап |тақырыбы = О Феликсе Дзержинском |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1987}}

;Өмірбаяндары, зерттеулері
* {{кітап |авторы = Велидов А. С. |тақырыбы = Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина |орны = М. |баспасы = Современник |жылы = 1998}}
* ''[[Роман Борисович Гуль|Гуль Р. Б.]]'' Дзержинский, Менжинский — Петерс, [[Мартын Иванович Лацис|Лацис]] — Ягода. — Париж, 1936. — 180 с.
* {{cite web|author = |url = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 |title = Феликс Дзержинский |lang = ru |website = elib.shpl.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Издательство Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом] |орны = М. |баспасы = Искусство |жылы = 1951 |барлық беті = 170 |сериясы = ил., карт.}}
* {{мақала |тақырыбы = Дзержинский Феликс Эдмундович |басылым = Политические партии России : Энциклопедия |орны = М. |баспасы = РОССПЭН |жылы = 1996}}
* {{кітап |авторы = Дмитриев Ю. |тақырыбы = Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1968 |барлық беті = 224}}
* {{кітап |авторы = Зубов Н. И. |тақырыбы = Ф. Э. Дзержинский : Биография |орны = М. |баспасы = Госполитиздат |жылы = 1963 |барлық беті = 335 |сериясы = ил., портр.}}
* {{мақала |авторы = Касис В., [[Леонид Сергеевич Колосов|Колосов Л.]] |тақырыбы = Капкан для террориста |басылым = 13 новелл о советских разведчиках : кн. 3 |орны = М. |баспасы = Международная книга |жылы = 1992}}
* {{кітап |авторы = [[Феликс Яковлевич Кон|Кон Ф.]] |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк |орны = М. |баспасы = Молодая гвардия |жылы = 1939 |барлық беті = 108 |сериясы = ил., портр.}}
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — 359 с. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)
* {{кітап |авторы = [[Федор Александрович Кудрявцев|Кудрявцев Ф.]] |тақырыбы = Александровский централ. Из истории сибирской каторги |баспасы = ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство |орны = Иркутск |жылы = 1936}}
* {{кітап |авторы = [[Александр Михайлович Плеханов|Плеханов А. М.]] |тақырыбы = Дзержинский. Первый чекист России |орны = М. |баспасы = ОЛМА Медиа Групп |жылы = 2007 |барлық беті = 816}}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович : [арх. 15 июня 2024] / Плеханов А. М. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 696. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* {{кітап |авторы = Ратьковский, Илья Сергеевич. |тақырыбы = Дзержинский. От «Астронома» до «Железного Феликса» |орны = М. |баспасы = Родина |сериясы = Советский век |жылы = 2021 |барлық беті = 464 |isbn = 978-5-00180-252-5}}
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 |title = А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений |lang = ru |website = elibrary.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''Ратьковский И. С.'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // Новейшая история России. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web |author = |url = http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |url-status = dead |title = Дзержиново в судьбе «Железного Феликса» |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf |archive-date = 2016-09-12}} // Новейшая история России. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo |title = Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo |title = Первая ссылка Дзержинского |lang = ru |website = cyberleninka.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''Ратьковский И. С.'' {{cite web|author = |url = http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf |title = Здоровье «Железного Феликса» |lang = ru |website = ej.kubagro.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}} // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: КубГАУ, 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{кітап |авторы = [[Дональд Рейфилд|Рейфилд Д.]] |тақырыбы = Сталин и его подручные |жауапты = авторск. пер. с англ., расширенн. и доп |орны = М. |баспасы = Новое литературное обозрение |жылы = 2008 |барлық беті = 576 |isbn = 978-5-86793-651-8 |бөлімі = Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК |беттері = 70−121}}
* {{кітап |тақырыбы = Рыцарь революции |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1967}}
* ''[[Арсений Васильевич Тишков|Тишков А. В]].'' Дзержинский. — 4-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1985. — 384 с. — (Жизнь замечательных людей)
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1977 |барлық беті = 494}} || {{кітап |тақырыбы = |орны = М. |баспасы = Политиздат |жылы = 1983 |барлық беті = 494}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения |орны = М. |баспасы = Кучково поле; Мастерская Зарубина |жылы = 2007 |барлық беті = 146}}
* {{кітап |тақырыбы = Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926 |орны = М. |баспасы = Материк |жылы = 2007 |барлық беті = 872 |сериясы = Россия XX век. Документы}}
* ''Фролов, Сильвия'' Дзержинский. Любовь и революция = Dzierżyński. Miłość i rewolucja. — М. : АСТ, 2017. — 412, [2] с., [16] л. ил., портр., факс. — (К столетию революции). — ISBN 978-5-17-090486-0
* {{кітап |авторы = Хацкевич А. Ф. |тақырыбы = Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм |орны = Минск |жылы = 1957}}

== Сілтеме ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Ф. Э. Дзержинскийге арналған сайт]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' {{cite web |author = |url = http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |url-status = dead |title = Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова |lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |archive-date = 2008-10-16}}
* [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html Дзержинский, Феликс Эдмундович] // Энциклопедия «Кругосвет».
* {{cite web|url = http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml|title = Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.) |lang = ru|author = Александр Меленберг|date=2003-02-24|access-date=2024-09-07|url-status=dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |archive-date = 2008-06-02}}
* ''Т. Федоткина''. {{cite web|author = |url = http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 |title = Палач королевства любви |lang = ru|website = www.rusk.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://specnaz.ru/article/?1197 |title = Строитель новой экономики России |lang = ru |website = specnaz.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web|author = |url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ |title = ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года |lang = ru |website = www.libussr.ru |date = |access-date = 2022-04-11 |url-status = live}}
* {{cite web |author = |url = http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872|title = Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921|lang=ru|access-date=2024-09-07|url-status=live|archive-url = https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 |archive-date = 2017-09-11}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>n2zjhgifzzb4b7dtvfz1t8qgrdzll5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3689715</id>
      <parentid>3689255</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:01:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17089" sha1="61665kfglm66mz5ysbmgsq9gz3vn1b4" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4349||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||97347||77566||11104||229||3393||234||110||5829||743
|-
|3||2||{{u|Мағыпар}}||90219||84912||999||665||37||388||0||2891||50
|-
|4||3||{{u|Салиха}}||86595||80992||1349||2242||909||49||0||957||136
|-
|5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24
|-
|6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||49961||41134||1781||109||639||17||11||4542||40
|-
|8||7||{{u|1nter pares}}||43031||39315||223||9||1887||76||0||1766||158
|-
|9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381
|-
|10||11||{{u|Ulan}}||30436||23958||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|11||10||{{u|Орел Карл}}||26072||24130||890||39||134||4||3||665||11
|-
|12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844
|-
|13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|14||12||{{u|Sagzhan}}||24113||22667||445||45||296||11||0||339||87
|-
|15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007
|-
|16||18||{{u|Nurken}}||21298||11290||1498||41||7449||115||8||442||59
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||17293||12309||224||7||135||162||8||2491||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42
|-
|21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11741||7222||515||0||125||519||0||617||55
|-
|23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36
|-
|25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32
|-
|27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52
|-
|28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200
|-
|30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72
|-
|35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23
|-
|37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444
|-
|38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311
|-
|39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5223||4199||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122
|-
|49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5
|-
|51||46||{{u|Makenzis}}||3912||3855||5||0||0||0||0||46||5
|-
|52||62||{{u|ShadZ01}}||3824||2976||511||126||106||0||2||12||1
|-
|53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21
|-
|54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138
|-
|57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8
|-
|60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0
|-
|63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3
|-
|65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0
|-
|66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3053||1968||336||2||91||55||0||470||4
|-
|67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0
|-
|68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1
|-
|69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6
|-
|71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2
|-
|75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|76||68||{{u|Unknown Alash}}||2589||2531||1||0||0||0||0||1||0
|-
|77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48
|-
|81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2
|-
|83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2
|-
|84||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44
|-
|86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75
|-
|88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2
|-
|89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86
|-
|94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48
|-
|95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1
|-
|98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2
|-
|99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1
|-
|100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29
|-
|102||110||{{u|Wikuiser}}||1777||1317||219||0||117||0||51||24||12
|-
|103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0
|-
|105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1627||1348||1||0||113||1||0||5||0
|-
|106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||94||{{u|Gliwi}}||1582||1576||3||0||0||0||0||0||0
|-
|109||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0
|-
|110||102||{{u|Marksscheider}}||1547||1378||48||0||119||0||0||9||0
|-
|111||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9
|-
|112||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|114||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0
|-
|115||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|117||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0
|-
|120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2
|-
|125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1
|-
|127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2
|-
|128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0
|-
|131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1
|-
|132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3
|-
|135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|138||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0
|-
|139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|140||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11
|-
|144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|147||140||{{u|Aldogarov}}||956||837||0||0||2||0||0||90||0
|-
|148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11
|-
|149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|168||145||{{u|Mheidegger}}||743||769||7||2||0||0||0||6||3
|-
|169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0
|-
|170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1
|-
|171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||730||721||0||1||0||0||0||6||1
|-
|173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1
|-
|185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17
|-
|188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0
|-
|192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11
|-
|194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||636||636||0||0||0||0||0||5||2
|-
|196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0
|-
|197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12
|-
|198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0
|-
|200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1
|-
|201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6
|-
|210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2
|-
|216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0
|-
|222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1
|-
|225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1
|-
|226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0
|-
|229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8
|-
|230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0
|-
|233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>61665kfglm66mz5ysbmgsq9gz3vn1b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3689806</id>
      <parentid>3689395</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="e5qd8okk30s2ws6vdi016lr1obruh89" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145905||131267||957||0||13592||6||0||61||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133392||127379||947||15||62||17||10||2859||2078
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||114581||1||0||0||0||0||0||114580||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497
|-
|7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99215||99215||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79282||79267||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50433||50140||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26631||22844||42||0||3648||2||0||73||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14845||13816||473||1||0||85||0||390||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-
|88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||86||{{u|KiranBOT}}||187||185||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>e5qd8okk30s2ws6vdi016lr1obruh89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3689421</id>
      <parentid>3688904</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:07:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105919" sha1="8dpjaun9k8owew94z8db0r4ipfp7aoi" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7390||84||695||187||814||2149||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2783||42||0||61||33||623||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2658||105||14||203||108||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Орел Карл}}||1422||330||1||337||90||24||0||2||0
|-
|11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0
|-
|13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78
|-
|16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1162||51||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||627||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0
|-
|24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25
|-
|26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|1nter pares}}||755||383||1||10||1583||3||0||0||4
|-
|39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Nurken}}||592||570||3||679||5157||32||15||3||4
|-
|44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|45||{{u|Sagzhan}}||561||92||2||23||225||30||0||0||0
|-
|46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0
|-
|48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11
|-
|49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0
|-
|51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0
|-
|57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0
|-
|63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21
|-
|67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0
|-
|77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|ShadZ01}}||277||31||0||71||82||72||0||2||0
|-
|87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0
|-
|89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4
|-
|90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49
|-
|99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49
|-
|122||{{u|Marksscheider}}||188||255||1||5||96||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|127||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21
|-
|128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309
|-
|147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0
|-
|154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2
|-
|179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8
|-
|201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0
|-
|207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|219||{{u|MuratbekErkebulan}}||97||22||0||70||83||1||11||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0
|-
|243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0
|-
|252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3
|-
|255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1
|-
|280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2979||521||93||0||38||4
|-
|288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0
|-
|301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3
|-
|303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0
|-
|337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72
|-
|355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0
|-
|385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|PushkinVko}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|436||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|437||{{u|Unknown Alash}}||32||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0
|-
|484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1
|-
|498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Амина Жанаковна}}||16||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|584||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|585||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|586||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|592||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|594||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|595||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|602||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|604||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|610||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|613||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|Akmaral090}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0
|-
|655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|684||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|685||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|688||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|690||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|696||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|699||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|705||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|713||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|718||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|724||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|727||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|730||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|732||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|738||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|752||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|753||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|754||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|758||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0
|-
|787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|793||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|796||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0
|-
|800||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|803||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|808||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|810||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|821||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|822||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|823||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|829||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|830||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|831||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|832||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|888||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|892||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|897||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|901||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|907||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|915||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0
|-
|922||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|924||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|926||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|933||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|941||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|945||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|952||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|955||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|956||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|967||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|978||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|979||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1018||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1020||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1032||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1040||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1048||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1051||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1061||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1068||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1075||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1076||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1080||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1104||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1127||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1151||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1157||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1159||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1162||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1167||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1169||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1189||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1192||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1197||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1199||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1214||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1218||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1225||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1280||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1308||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1421||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1434||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1449||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1451||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1452||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1463||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1464||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1480||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1483||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1509||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1540||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1542||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1557||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1575||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1576||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1583||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Гулмира Исатай}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1708||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1709||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1710||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1711||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1712||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1713||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1714||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1715||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1716||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1717||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1718||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1719||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1720||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1721||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1722||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1723||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1724||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1725||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1726||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1727||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1728||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1729||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1730||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1731||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1732||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1733||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1734||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1735||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1736||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1737||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1738||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1739||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1740||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1741||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1742||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1743||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1744||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1745||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||384||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>8dpjaun9k8owew94z8db0r4ipfp7aoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Левофлоксацин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>677339</id>
    <revision>
      <id>3689584</id>
      <parentid>3688896</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:Алфавит бойынша дәрілік заттар]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3689584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9423" sha1="c9vkm5cpllg4938vjcob81i92acfyoz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Левофлоксацин''' — дәрілік зат, ІІІ буын фторхинолондар тобына кіретін бактерияға қарсы препарат. Ол жедел бактериалды синусит, пневмония, H. pylori (басқа дәрі-дәрмектермен бірге), зәр шығару жолдарының инфекциясы, созылмалы простатит және гастроэнтериттің кейбір түрлерін қоса, бірқатар бактериялық инфекцияларды емдеу үшін қолданылады. Басқа антибиотиктермен қатар оны туберкулезді, менингитті немесе жамбас мүшелерінің қабыну ауруларын емдеу үшін қолдануға болады. Әдетте басқа параметрлер болмаған кезде ғана пайдалану ұсынылады. Ол ішке, көктамыр ішіне және көз тамшылары түрінде қабылданады.

Жалпы жағымсыз әсерлерге жүрек айну, диарея және ұйқы проблемалары жатады. Ауыр жағымсыз әсерлерге сіңірдің жыртылуы, сіңірлердің қабынуы, құрысулар, психоз және перифериялық нервтердің қалпына келмейтін зақымдануы кіруі мүмкін. Сіңірлердің зақымдануы емдеу аяқталғаннан кейін бірнеше айдан кейін пайда болуы мүмкін. Адамдар күннің күйіп қалуын қатты әсер алады. Миастениямен ауыратын адамдарда бұлшықет әлсіздігі және тыныс алу проблемалары жоғарылауы мүмкін.&lt;ref name=&quot;AHFS2016&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/levofloxacin.html|title=Levofloxacin|lang=|author=|website=|date=|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501162059/http://www.drugs.com/monograph/levofloxacin.html|archive-date=2016-05-01|access-date=2016-08-25}}&lt;/ref&gt; Жүктілік кезінде қолдану ұсынылмайды, бірақ қауіп төмен болып көрінеді. Емшекпен емізу кезінде осы кластағы басқа препараттарды қолдану қауіпсіз болып көрінеді; алайда левофлоксациннің қауіпсіздігі белгісіз.&lt;ref name=&quot;Preg2011&quot;&gt;{{cite book|last1=Yaffe|first1=Gerald G. Briggs, Roger K. Freeman, Sumner J.|title=Drugs in pregnancy and lactation : a reference guide to fetal and neonatal risk|date=2011|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9781608317080|page=828|edition=9th|url=https://books.google.com/books?id=OIgTE4aynrMC&amp;pg=PA828|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201164544/https://books.google.com/books?id=OIgTE4aynrMC&amp;pg=PA828|archive-date=2016-02-01|df=dmy-all}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=OIgTE4aynrMC&amp;pg=PA828 |title=Источник |access-date=2020-12-08 |archive-date=2019-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521010021/https://books.google.com/books?id=OIgTE4aynrMC&amp;pg=PA828 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt;

== Фармакологиялық әрекет ==
Фторхинолон — кең спектрлі микробқа қарсы бактерицидтік агент. ДНҚ гиразасын (топоизомераза II) және топоизомераза IV блоктайды, ДНҚ-ның суперспирализациясын және жыртылуын бұзады, ДНҚ синтезін басады, цитоплазмада, жасуша қабырғасында және бактерия мембраналарында терең морфологиялық өзгерістер тудырады.

== Тарихы ==
Левофлоксацин-бұл фотрхинолонның үшінші буыны, ол офлоксацин изомерлерінің бірі, ол норфлоксациннің кең спектрінің конформациялық оқшауланған аналогы болды; офлоксацин де, левофлоксаксинді де Daiichi Seiyaku ғалымдары синтездеп, әзірлеген.&lt;ref name=&quot;Sneader2005&quot;&gt;{{cite book|author=Walter Sneader|title=Drug Discovery: A History|url=https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA395|date=2005-10-31|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0-470-01552-0|pages=295|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908191512/https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA395|archive-date=2017-09-08|df=dmy-all}} {{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA395 |title=Источник |access-date=2020-12-08 |archive-date=2017-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908191512/https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&amp;pg=PA395 |url-status=unfit }}&lt;/ref&gt; Daiichi ғалымдары офлоксациннің ракемиялық екенін білді, бірақ екі изомерді бөлуге сәтсіз тырысты; 1985 жылы олар таза сол жақ пішінді бөлек синтездеп, оның басқа формаларға қарағанда аз уытты және белсенді екенін көрсетті.&lt;ref name=&quot;Fish&quot;&gt;Staff, Fish and Richardson. [http://www.fr.com/files/Uploads/attachments/memoranda/memorANDAQ209.pdf memorANDA, Q2, 2009] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827002405/http://www.fr.com/files/Uploads/attachments/memoranda/memorANDAQ209.pdf|date=2016-08-27}} p. VIII.  Cites [https://www.google.com/patents/US5053407 US Patent 5,053,407] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026080845/https://www.google.com/patents/US5053407|date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Atarashi&quot;&gt;S Atarashi  from Daiichi. [http://www.infectweb.com/only/03_SpeFeature.pdf Research and Development of Quinolones in Daiichi Sankyo Co., Ltd.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012025535/http://www.infectweb.com/only/03_SpeFeature.pdf|date=2016-10-12}} Page accessed August 25, 2016&lt;/ref&gt;.

Впервые он был одобрен для продажи в Японии в 1993 году для перорального применения, и Daiichi продавал его там под торговой маркой Cravit&lt;ref name=&quot;Atarashi&quot; /&gt;. Daiichi, работая с Johnson &amp; Johnson так же, как и с офлоксацином, получила одобрение FDA в 1996 году под торговой маркой Levaquin&lt;ref name=&quot;Fish&quot; /&gt; для лечения бактериального синусита, обострения бактериального бронхита, внебольничной пневмонии, неосложненных кожных инфекций, осложненных инфекций мочевыводящих путей и острого пиелонефрита&lt;ref name=&quot;Label2016US&quot; /&gt;

Ол алғаш рет 1993 жылы Жапонияда сатыла бастаған және Daiichi оны Cravit сауда маркасымен сатты.&lt;ref name=&quot;Atarashi&quot; /&gt; Daiichi Johnson &amp; Johnson-мен офлоксацинмен бірдей жұмыс істей отырып, FDA-ның 1996 жылы Levaquin&lt;ref name=&quot;Fish&quot; /&gt; сауда маркасымен бактериялық синуситті, бактериялық бронхиттің өршуін, ауруханадан тыс пневмонияны, асқынбаған тері инфекцияларын, зәр шығару жолдарының асқынған инфекцияларын және жедел пиелонефритті емдеу үшін мақұлдауын алды.&lt;ref name=&quot;Label2016US&quot;&gt;{{cite web|lang=|url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2016/020634s067,020635s073,021721s034lbl.pdf|title=US Label|author=|website=|date=2016|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919143335/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2016/020634s067,020635s073,021721s034lbl.pdf|archive-date=2016-09-19}}&lt;/ref&gt;

Левофлоксацинді Санофи-Авентис компаниясы 1993 жылы Daiichi компаниясымен қол қойылған лицензиялық келісімге сәйкес &quot;Таваник&quot; сауда маркасымен сатылады.&lt;ref name=&quot;DrugFocus2009&quot;&gt;{{cite web|lang=|url=http://www.genericsweb.com/druginfocus/Levofloxacin|title=Drug In Focus: Levofloxacin|author=Katie Taylor|work=GenericsWeb|date=2010-10|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140112065215/http://www.genericsweb.com/druginfocus/Levofloxacin|archive-date=2014-01-12}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Алфавит бойынша дәрілік заттар]]</text>
      <sha1>c9vkm5cpllg4938vjcob81i92acfyoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамара Макаровна Носова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>677364</id>
    <revision>
      <id>3689555</id>
      <parentid>3688389</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6811" sha1="lbxsdhdwlwxlxx9dci9yk1ymgnr89e0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Есімі=Тамара Носова Макаровна|Шынайы есімі=Тамара|Туған күні=1927 жылы 21 қараша|Қайтыс болған күні=2007 жылы 25 наурыз}}
 
'''Тамара Макаровна Носова''' ( 21 қараша 1927 , Мәскеу , КСРО - 25 наурыз 2007 , Мәскеу , Ресей ) - кеңестік және ресейлік кино [[актриса]]сы, [[Ресей Федерациясы]]ның халық әртісі (1992).

== Биографиясы ==

Ол 1927 жылы 21 қарашада [[Мәскеу]]де дүниеге келген және отбасындағы үшінші бала болды. Ол бір жарым жаста болғанда, анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі отбасын асырай алмай, үш баласын да балалар үйіне берді, бірақ көп ұзамай Тамараны авиациялық қозғалтқыш маманының отбасы асырап алды. Тамара биологиялық әкесімен 30 жастан асқан кезде ғана кездесті: ол олардың қарым-қатынасын мойындады, бірақ одан әрі қарым-қатынасты сақтаудан бас тартты.

1945 жылы Мәскеу облысына эвакуацияланған мектепті бітірді. 1950 жылы ВГИК-ті (Б. В. Бибиков пен О. И. Пыжованың шеберханасы) бітірді. 1950-1953 және 1990 жылдан келісім-шарт бойынша жұмыс істеді, 1953-1990 жылдары киноактер театр-студиясының актрисасы (труппа мүшесі болды).
Ол 1950-1960 жылдардағы орыс киносының ең танымал комикс актрисаларының бірі болды.
1970 жылдардан бастап актриса жиі кинода түсуге қойды. Сәлем, &quot;мен сенің апаңмын!&quot; комедиясындағы Донна Роза рөлін сомдағаны әсерлі және күтпеген стиль болды! Және «Бульвар романындағы» жезөкшелер үйінің қожайыны. 1984 жылы ол М.А.Швайцердің «Өлі жандар» телефильмінде бокс рөлін сомдады.
1982 жылы асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін Тамара Носова оңаша өмір сүрді.
Носова өмірбаянының көптеген фактілерін құпия ұстады. Мысалы, ол өзінің шыққан тегін жасырды.
== Соңғы жылдар мен өлімі ==
Соңғы жылдары Ресей Федерациясының халық әртісі лай басқан пәтерде қорқынышты кедейлік пен оңаша өмір сүрді. Үйсіз-күйсіз, кедей-кепшіктерге арналған асханада тамақтанды, ал зейнетақысы пәтер ақысын төлеуге де жетпейді. 2007 жылдың көктемінде Тамара Носова инсульт алды. 2007 жылдың 6 наурызында полиция пәтерді ашып, актрисаны еденде жатқанын тапты; оның бүкіл денесінде тарақандар мен егеуқұйрықтар жүгірді. Жалғыз жиені Анатолий Васин (бірақ генетикалық қатынасы дәлелденбеген) Носованы 15-ші қалалық ауруханаға жіберді. Ол 2007 жылы 25 наурызда 80 жасында Мәскеуде созылмалы церебральды ишемиядан қайтыс болды. Актрисаның күлі бар урна Ваганковский зиратының колумбарийінде жерленген.
== Жеке өмірі ==
Бірінші күйеуі (1950-1956), Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Олег Малинин (1919 ж.т.) оны Австрияға апарып, әйелінің фильмдерге түсуін қаламайды [дерек көзі 2067 күн көрсетілмеген].
Содан кейін суретші Юрий Николаевич Боголюбовпен (1928-1975) ұзақ қарым-қатынас болды [қайнар көзі 2067 күн көрсетілмеген].
Содан кейін нақты неке (1961-1967) жазушы Виталий Губаревпен (1912-1981) (Тамара Носоваға арнаған «Қисық айна патшалығы» ертегісінің авторы) [қайнар көзі көрсетілмеген 2067 күн].
Тағы бір нақты күйеуі (1970-1975) - режиссер, Украинаның халық әртісі (2017) Николай Засеев. Олар ажырасқаннан кейін де, Засеев бұрынғы сүйіктісін барлық фильмдеріне шақырды, бірақ Носова әрекет етуден бас тартты.
Оның балалары болмады. Ол екі рет жүкті болды, бірақ екеуінде де баланы жоғалтып алды.
== Жетістектері ==
* «Құрмет Белгісі» орденімен (1974 ж. 12 сәуір) – кеңестік кинематографияны дамытуға сіңірген еңбегі және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеуге белсене қатысқаны үшін.
* Ресей Федерациясының халық әртісі (23.06.1992) - кинематография саласындағы үлкен қызметтері үшін.
* РКФСР еңбек сіңірген әртісі (10.04.1968) - кеңестік кино саласындағы қызметі үшін.

==Дереккөздер==
https://www.imdb.com/name/nm0636481/
http://www.kremlin.ru/acts/bank/1533
http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010043107/http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm |date=2022-10-10 }}
https://www.1tv.ru/owa/win/ort5_kino?p_genre_id=16&amp;p_kino_razdel_id=1&amp;p_kino_title_id=4964&amp;p_page_num=2</text>
      <sha1>lbxsdhdwlwxlxx9dci9yk1ymgnr89e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Қалшабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682462</id>
    <revision>
      <id>3689554</id>
      <parentid>3688365</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3648519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5645" sha1="ps9huqj9ms2fej2c67wnwrppuw4edhw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
'''Абай Батырұлы Қалшабек''' — 1980 жылы 1 қаңтарда [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазығұрт ауданы]], Еңбекші ауылында дүниеге келген. Ақын, аудармашы. [[Қазақстан жазушылар Одағы]]ның мүшесі. Хикметтік проза жазумен, орыс-батыс классиктерін аудармаларымен айналысады.

== Білімі ==
2003 жылы «Қайнар» университетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шықты. Негізгі шығармашылық арнасы – поэзия.

== Марапаттары ==
* 2001 жылы қараша айында өткен Республикалық жас ақын-жазушылардың кеңесіне қатысты. Өлеңдері облыстық «Оңтүстік Қазақстан», «Шымкент келбеті», республикалық «Жас қазақ», «Жас алаш» газеттерінде, сондай-ақ «Аңсар», «Шапағат нұры», «Мұсылман», «Жалын», «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген.
* Шығармалары «Оңтүстік орамдары», «Тәуелсіздік толғауы», «Еңбекшім елім» жинақтарына енді және «Әдебиеттану ғылымына кіріспе» атты теориялық еңбекте талданды.
* Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің 2004 жылғы жас дарындарға арналған «Дарын» стипендиясының иегері.
* 2008 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «[[Шабыт]]» фестиваліне қатысты. 
* 2009 жылы Шымкентте өткен «Шымкент 2009» республикалық жас қаламгерлер форумына қатысып, грант иегері атанды.
* 2021 жылы &quot;Мұнара&quot; газеті ҚР Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізген Республикалық шығармашылық байқаудың бас жүлдегері.
 
== Аудармалары ==
[[Лев Толстой]]дың  «Исповедь» атты шығармасын «Тәубе» деп, «Много ли земли нужно человеку?!» атты әңгімесін &quot;Соңғы тұрақ&quot; деп аударып шықты.

Виктор Гюгоның «Имансыз адам» атты әңгімесін қазақ тіліне аударды. М.Ю.Лермонтов өлеңдері бойынша жасаған аудармасы [[«Жас алаш» газет]]інде жарияланып, бірқатар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды.

[[Лев Толстой]]дың 1880 жылдан кейінгі шығармашылығын талдаған «Лев Толстойдың шын сыры» атты зерттеу мақаласы және Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты еңбегі бойынша жазылған «Ақиқат-шындықтың шыңы» атты зерттеу мақаласы [[«Ақиқат» журналы]]нда жарық көрді. &quot;Жалғыздық&quot;, &quot;Қаламан жұрттың білгені&quot;, &quot;Болашаққа қорқынышпен қараймын&quot;, &quot;Үн&quot;, [[Александр Блок]]тан &quot;Түнгі жол&quot;, &quot;Имансыз адам&quot;, &quot;Ең сүйікті кітабым - қасиетті Құран&quot;, &quot;Қасқыр мен ит&quot;, &quot;Шындықты айтып үйрену&quot;, &quot;Кешірім&quot;, Лев Толстойдың &quot;7 жасар Захар Шевцевке жазған хаты&quot; және т.б. қазақ тіліне аударылды.

== Өлеңдері ==
* Томаға тұйықпын
* Мендегі үміт өзгеше
* Түн, Астана Һәм Орынбор көшесі
* Сағындым
* Сырым осы құбылған
* Күз
* Айдың жарық нұрымен қою нұрланып
* Тамирисім-таңда ашылған ақ гүлім
* Әлем дұға оқиды
* Жаурадым жарық күн ішінде
* Жаным анам

== Кітаптары ==
* &quot;Томаға тұйықпын&quot; - Алматы, &quot;Самға&quot; баспасы, 2022. - 272б.

== Өлеңдері жарияланған басылымдар ==
Өлеңдері облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан]]», «[[Шымкент келбеті]]», республикалық «[[Жас қазақ]]», «[[Жас алаш]]» газеттерінде, сондай-ақ  «[[Аңсар]]», «[[Шапағат нұры]]», «[[Жалын]]», «[[Жұлдыз]]», «[[Тұмар», «Ақиқат]]», «[[Қазығұрт.kz]]» журналдарында бірнеше рет жарық көрді.&lt;ref&gt;Абай Қалшабек кітабы &quot;Томаға тұйықпын&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/abay-alshabab.html{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ps9huqj9ms2fej2c67wnwrppuw4edhw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әгерже ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>685154</id>
    <revision>
      <id>3689711</id>
      <parentid>3654010</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17568" sha1="1t8aup51xuhlu9rywtf6qk270mflmi6" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1            = {{түс|Ресей}}
 |Қазақша атауы   = Әгерже ауданы
 |Шынайы атауы    = {{lang-tt|Әгерҗе районы}}
 |Суреті          = Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station. Main view at the area.jpg
 |Сурет атауы     = 
 |Елтаңба         =  Coat of Arms of Agryz rayon (Tatarstan).png
 |Ту              = Flag of Agryz rayon (Tatarstan).png
 |Елтаңбаның ені  = 
 |Тудың ені       = 
 |Елтаңбаның аты  = 
 |Тудың аты       = 
 |Ел              = Ресей
  |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =15 |lat_sec =00    
  |lon_dir = E|lon_deg =52 |lon_min =49 |lon_sec = 59
  |region         = 
  |type           = 
  |деңгей         = 
  |CoordScale     =  
 |Әнұраны         = 
 |Статусы         = 
 |Кіреді          = [[Татарстан]]
  |Әкімшілік құрылыстың түрі       =
 |Кіреді1         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі1      =
 |Кіреді2         = 
  |Әкімшілік құрылыстың түрі2      =
 |Енеді           = 
  |Төменгі әкімшілік құрылыстың түрі   =
 |Астанасы        = 
  |Астана түрі    = 
 |Ірі қаласы      = 
 |Ірі қалалары    = 
 |Құрылды         = 1924 
 |Таратылған уақыты      = 
 |Басшысы                = Нургаянов Ленар Фаридович
  |Басшының түрі         = Муниципалдық ауданның басшысы
 |Басшысы2               = Салихов Ильгиз Хайдарович
  |Басшының түрі2        = Атқарушы комитеттің жетекшісі
 |ЖІӨ                    = 
  |ЖІӨ жылы              = 
  |ЖІӨ жан басына шаққанда       =
  |ЖІӨ бойынша орны              = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны  = 
 |Тілі                           = 
 |Тілдері                        = 
 |Тұрғыны                        = ↘34 401
  |Санақ жылы                    = 2024
  |Пайызы                        = 0,86 %
  |Халық саны бойынша орны       = 
  |Тығыздығы                     = 19,1
  |Тығыздығы бойынша орны        = 
  |Ұлттық құрамы                 = татарлар — 58,8%, орыстар — 26,0%, марийлар — 7,2%, удмурттар — 5,9%
  |Конфессиялық құрамы           =[[Мұсылман]]дар, [[суннит]]тер, [[Православ шіркеуі|православие]]
 |Жер аумағы                     = 1796,62
  |Жер аумағының пайызы          = 
  |Жер аумағы бойынша орны       = 
 |Максималды биіктігі            = 230
 |Орташа биіктігі                = 
 |Минималды биіктігі             = 
 |Карта                          = 
  |Карта ені                     = 
 |Әкімшілік бірліктің картасы    = Location of Agryzsky District (Tatarstan).svg
  |Әкімшілік бірлік картасының ені  = 
 |Уақыт белдеуі                  = MSK (UTC+3)
 |Аббревиатура                   = 
 |ISO                            = 
 |Сандық идентификаторы          = 
  |Идентификатор түрі            = 
 |Сандық идентификаторы2         = 
  |Идентификатор түрі2           = 
 |Сандық идентификаторы3         = 
  |Идентификатор түрі3           = 
 |FIPS                           = 
 |Телефон коды                   = 
 |Пошта индекстері               = 
 |Интернет-үйшігі                = 
 |Автомобиль коды                = 
 |Сайты                          =
  |Сайт тілі                     = 
 |Commons санаты                 = Agryz rayon
 |Кірістірме                     = 
 |Түсініктемелер                 = 
}}
'''Әгерже ауданы''' ({{lang-tt|Әгерҗе районы}}) — [[Ресей]] Федерациясының [[Татарстан]] Республикасының құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым (муниципалдық округ). Әкімшілік орталығы – Әгерже қаласы.&lt;ref&gt;Агрызский район https://www.bankgorodov.ru/area/agrizskii-raion&lt;/ref&gt;
Аудан табиғи ресурстарға бай. Ауданның 20%-дан астамын ормандар, көбінесе қылқан жапырақты ағаштар алып жатыр. Әктас, мергель, саз, құм, шымтезек, мұнай кен орындарының қоры бар.&lt;ref&gt;Агрызский район http://www.zapoved.net/index.php/katalog/regiony-rossii/privolzhskij-fo/respublika-tatarstan/%D0%90%D0%B3%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202034709/http://www.zapoved.net/index.php/katalog/regiony-rossii/privolzhskij-fo/respublika-tatarstan/%D0%90%D0%B3%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD |date=2020-12-02 }}&lt;/ref&gt;

== Сипаттама ==
Әгерже ауданы [[Татарстан]] Республикасының солтүстік-шығысында орналасқан. Удмурт Республикасымен шектеседі. Географиялық тұрғыдан алғанда аудан үлкен аумақты алып жатыр – 1796,6 шаршы метр.км. Ең шеткі солтүстік нүктеден (Әгерже қаласы) шеткі оңтүстік нүктеге (Красный Бор ауылы) дейінгі қашықтық шамамен 100 км.&lt;ref&gt;АГРЫЗСКИЙ РАЙОН: ПОДБРЮШЬЕ ИЖЕВСКА, ЦЕНТР ПУГАЧЕВСКИХ СОБЫТИЙ И РОДИНА МУСУЛЬМАНСКИХ ПРОСВЕТИТЕЛЕЙ https://tat-rating.ru/rajony-tatarstana/stati-o-rajonakh/agryzskij-rajon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220630214200/https://tat-rating.ru/rajony-tatarstana/stati-o-rajonakh/agryzskij-rajon |date=2022-06-30 }}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Агрызский район.jpg|солға|200px|]]
[[Орман]] алқаптарының жалпы көлемі 42548 га, оның 20302 га қылқан жапырақты, 1718 га қатты ағаш, 20 302 га жұмсақ ағаштар. Қылқан жапырақты екпелердің жалпы қоры -4312,7 мың текше метр, қатты ағаш - 195,7 мың текше метр, жұмсақ ағаш - 3202,7 мың текше метр. Орманды дала аймағының солтүстік шекарасы Кама өзенінің бойымен өтеді.&lt;ref&gt;Агрызский район. http://smgrf.ru/portfolio/agryzskij-rajon/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130101354/http://smgrf.ru/portfolio/agryzskij-rajon/ |date=2020-11-30 }}&lt;/ref&gt;

Ауданның аумағы абсолютті биіктігі 200 м және одан да көп биіктіктегі жазық болып табылады. Можгин (батысында) және Сарапул (шығысында) тауларының оңтүстік шеттерін білдіретін Иж өзенінің аңғарымен 2 бөлікке (үстірт) бөлінеді. Батыс үстірт Вала өзенінің аңғарлары (Удмурт Республикасы аумағында) мен Иж өзенінің арасында орналасқан. Шығыс үстірт Иж және [[Кама]] өзендерінің аралықтарын алып жатыр, оның оңтүстік бөлігі облыстың ең биік (246 м-ге дейін) учаскесі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;Агрызский район https://tatarica.org/ru/razdely/municipalnye-obrazovaniya/municipalnye-rajony/agryzskij-rajon/agryzskij-rajon-1&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қазіргі Әгерже ауданының аумағы 1920-1921 жж. Елабұға және Сарапул аудандарының бөліктерінен құралған. Қазан және Вятка губернияларынан, сондай-ақ Вятка автономиялық облысынан ТАССР құрамына енді.

1921 жылы Әгерже кантоны құрылды. Оның ауданы 890 шаршы шақырымды құрады. Кантонға 93 елді мекен кірді. Географиялық тұрғыдан кантон 5 болысқа (Агрыз, Исенбаев, Старо-Чекальдин, Кучуковск, Сарсак-Омгинск) бөлінді. 83 диірмен жұмыс істеді, оның ішінде 1 бу диірмені; 28 жарма шығаратын мекеме, 24 астық кептіргіш, 48 мектеп, 8 кітапхана, 3 халық үйі, клуб болды.

1924 жылы кантон ТАССР Елабұға кантонының құрамына кірді. Құрылған кезде ауданда 25 ауылдық және поселкелік кеңестер болды. Аудан шекарасы мен әкімшілік бөлінісі бірнеше рет өзгерді. 1940 жылы оның ауданы 612 шаршы км, халқы - 38 мың адам, ауылдық кеңестердің саны - 22, елді мекендер - 64. 1960 жылы ауданның ауданы 597,1 шаршы км, оның құрамына 10 ауылдық кеңес, 56 елді мекен кірді.

ТАССР-ның әкімшілік бірліктерін біріктіру нәтижесінде 1963 жылы 1 ақпанда Әгерже ауданы таратылып, аумағы Елабұға ауданына берілді. 1964 жылы 4 наурызда бұрынғы Краснобор ауданының аумағын қосумен қалпына келтірілді.

1966 жылғы мәліметтер бойынша Әгерже ауданының аумағы 1799 шаршы км, халық саны 54500 адам, ауылдық кеңестер саны 21, елді мекендер саны 105 болды.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Халқы ==
2020 жылғы Бүкілресейлік халық санағының нәтижелері бойынша (ұлтын көрсететіндердің ішінде) аудан халқының 58,8% [[Татарлар|татарлар]], [[Орыстар|орыстар]] — 26%, [[Марилер|марилер]] — 7,2%, [[Ұдмұрттар|ұдмұрттар]] — 5,9% құрайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020|title=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан — Всероссийская перепись населения-2020|website=16.rosstat.gov.ru|access-date=2023-08-08|archive-date=2023-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230803140036/https://16.rosstat.gov.ru/vpn2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 2018 жылы мың адамға шаққанда туу көрсеткіші 8,5%, ал өлім көрсеткіші 13,8% құрады. 2019 жылы екі көрсеткіш те сәйкесінше 7,9% және 13,2% дейін төмендеді. Осылайша, 2019 жылы халықтың табиғи кему қарқыны 5,3 құрады&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = https://ias.tatar.ru/ipad/open_rt_view.php?DNSID=null&amp;id=31876
 |title        = Коэффициенты естественного движения населения в городских округах и муниципальных районах Республики Татарстан
 |date         = 2020-05-12
 |publisher    = Комитет Республики Татарстан по социально-экономическому мониторингу
 |accessdate   = 2020-12-02
 |archive-date = 2021-01-07
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210107022100/https://ias.tatar.ru/ipad/open_rt_view.php?DNSID=null&amp;id=31876
 |deadlink     = no
}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background-color:#99ccff&quot; | Халқы саны
|-
! 2002 !!2003 !!2004 !!2005 !!2006 !!2007 !!2008 !!2009 
|-
|36 848
|↘36 800
|↘36 500
|↘36 346
|↘36 319
|↗36 335
|↗36 392
|→36 392
|-
! 2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !!2017 
|-
|↗36 626
|↘36 600
|↘36 405
|↘36 380
|↘36 244
|↘36 021
|↘35 874
|↘35 574
|-
! 2018 !!2019 !!2020 !!2021 !!2023 
|-
|↘35 304
|↘35 081
|↘34 724
|↗35 142
|↘34 692
|}

== Өнеркәсібі ==
Ауданда бірқатар өнеркәсіптік кәсіпорындар бар. Олардың ішіндегі ең ірілері - &quot;Агрыз орман шаруашылығы&quot; ГБУ, РайПО, &quot;Хлебопищекомбинат&quot;, &quot;Булгар-Икмек&quot; ЖШҚ, &quot;БрэдГор&quot; ЖШҚ, жылумен жабдықтаушы ұйымдар (&quot;жылу желілері&quot; ЖШҚ, &quot;Комтехэнерго&quot; ЖШҚ, &quot;Теплосбыт&quot; ЖШҚ), &quot;Стройкерамика-2&quot; ЖШҚ, &quot;Агрызская керамика&quot; ЖШҚ, &quot;Агрыз ет комбинаты&quot; ЖШС.&lt;ref&gt;Агрызский район РТ http://komanda-k.ru/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD-%D1%80%D1%82&lt;/ref&gt;

== Ауыл шаруашылығы ==
[[Мал шаруашылығы]]на бағытталған – сүтті-етті мал шаруашылығы мен шошқа шаруашылығы; жаздық [[бидай]], күздік қара бидай, [[арпа]], [[сұлы]], қарақұмық егіледі.&lt;ref&gt;Агрызский район https://tatcenter.ru/district/agryzskij-rajon-2/&lt;/ref&gt;

== Көлік ==
[[Сурет: Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station hall. Main view.jpg|нобай|оңға|200px|Әгерже темір жол вокзалы]]
Әгерже – ірі көлік торабы. Қазан-Екатеринбург желісінде үлкен теміржол вокзалы бар, оның тармақтары [[Ижевск]] пен Набережные Челныға шығады. Станция күн сайын барлық төрт бағытта жүретін бірнеше ондаған транзиттік жолаушылар пойыздарын, соның ішінде қала маңындағы [[пойыз]]дарды қабылдайды. Теміржол вокзалы автовокзалмен біріктірілген.

Әгержеге жақын жерде М7 «Волга» автожолының учаскесі Удмурт Республикасының аумағы арқылы өтеді (Ижевскке кіреберіс). Аудан шегінде жергілікті маңызы бар Агрыз – Терсі – Кичкетан – Менделеевск автомобиль жолының бір бөлігі бар.&lt;ref&gt;Казань и татарстан https://tatkazan.ru/agryizskiy-rayon/&lt;/ref&gt;

== Мәдениеті ==
Мәдениет саласында: 17 мәдениет үйі және 18 клубтық мекеме, 25 қоғамдық кітапхана, әлеуметтік баспана (Красный Бор ауылы) бар. 6 мұражай бар, Әгерже ауданының тарихы мұражайы 1997 жылы құрылды, 2011 жылы Татарстан Республикасы Әгерже муниципалдық округінің Тарих және мәдени мұра мұражайына айналдырылды (8 мың дана).
Әгерже станциясы пайдалану локомотив депосының Әскери және еңбек даңқы мұражайы 1980 жылы құрылған (мұражай экспозициясы локомотив депосының әкімшілік ғимаратында орналасқан).

Ауданда түрлі көркемөнерпаздар үйірмелері бар, олардың 5-еуі «халық» атағын иеленіп, жүлдегерлер, дипломанттар, түрлі деңгейдегі фестивальдер мен байқаулардың лауреаттары:
*Кичкетан халық театры,
*&quot;Кадряк Сем&quot; Мари фольклорлық ансамблі,
*&quot;Зарни сизил&quot; Сарсак омга удмурт фольклорлық ансамблі,
*&quot;Комеш телле гармун&quot; гармонистер ансамблі,
*&quot;Эр ужара&quot; Бим фольклорлық тобы .&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Татарстан аудандары]]</text>
      <sha1>1t8aup51xuhlu9rywtf6qk270mflmi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>686040</id>
    <revision>
      <id>3689798</id>
      <parentid>3555101</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7197" sha1="c5k8iayza02ts8dzsnmus5bo6b8t5ge" xml:space="preserve">{{Компания
|атауы = Lada
|логотипі =
|түрі = 
|биржадағы листингі = 
|қызметі = 
|құрылды = [[1973 жыл|1973]]
|жабылды = 
|жабылуының себебі = 
|ізбасары = 
|бұрынғы атауы = 
|құрушы = 
|орналасуы = {{байрақ|Ресей}}
|басты адамдары = 
|саласы = [[Автомобиль өнеркәсібі]]
|өнімі = [[автомобиль]]дер, [[қозғалтқыш]]тар
|айналым = 
|операциялық кіріс = 
|таза табысы = 
|қызметкерлер саны =
|басшы компания = [[АвтоВАЗ]]
|бағынышты компания = 
|аудитор = 
|сайты = {{URL|lada.ru}}
}}
'''Lada''' (Лада, {{lang-ru|Лада}}) — ресейлік «[[АвтоВАЗ]]&lt;nowiki/&gt;» автоөндіруші (орыс. АвтоВАЗ) шығаратын жеңіл автокөліктердің бренді. 1970 жылдан 2004 жылға дейін автомобильдер ішкі нарыққа ВАЗ зауыттық белгісімен және «Жигули» (орыс. Жигули) немесе Sputnik (Самара үлгілері жағдайында) маркасымен сатылды&lt;ref&gt;[https://oborudow.ru/en/electrical-equipment/istoriya-proishozhdeniya-nazvaniya-avtomobilya-zhiguli-smotret-chto-takoe-zhiguli/ «The history of the origin of the name of the car &quot;Zhiguli&quot;»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250409182133/https://oborudow.ru/en/electrical-equipment/istoriya-proishozhdeniya-nazvaniya-avtomobilya-zhiguli-smotret-chto-takoe-zhiguli/ |date=2025-04-09 }}&lt;/ref&gt;. 1971 жылдан бастап экспортқа және 2004 жылдан бастап [[Ресей|Ресейде]], бұл көліктер Lada брендімен ұсынылған. 

1966 жылдың мамыр айында жасалған келісім-шарт негізінде (Фиат 124 лицензиясы), 1970 жылдың сәуірінде ВАЗ 2101 Жигули автокөлігін шығару басталды. Бұл модель 1988 жылға дейін шығарылды (ВАЗ 2102 атауымен 1971 дейін 1986 жж. вагон). VAZ 2101 дизайнын әзірлеу барысында келесі модельдер жасалды: [[ВАЗ-2103|VAZ 2103]], [[ВАЗ 2104|VAZ 2104]], [[ВАЗ-2105|VAZ 2105]],  [[ВАЗ-2106|VAZ 2106]] және [[ВАЗ-2107|VAZ 2107]]. 

«Жигули» сериясынан басқа келесі өнімдер шығарылды: 1977 жылғы жол талғамайтын шағын үлгідегі Lada Нива, 1984 жылғы танымал Lada Самара ықшам жеңіл автомобильі, 1996 жылдан бастап ВАЗ 2110 (Ресейде Lada 110 деген атпен белгілі) және Надежда 1997 ж.. 2002 жылы Мәскеу салонында ол, атап айтқанда, 2151 классик (станция вагоны) моделі ұсынылды&lt;ref&gt;[https://www.company-histories.com/AVTOVAZ-Joint-Stock-Company-Company-History.html «AvtoVAZ Joint Stock Company Company History»]&lt;/ref&gt;. Брендтің соңғы үлгісі - Lada Веста. 

Super Auto компаниялары 2004 жылы Lada және SeAZ маркаларымен 717 981 жеңіл автокөлік шығарған AvtoVAZ (АвтоВАЗ) өндірушісімен құрылған&lt;ref&gt;[https://www.just-auto.com/news/russia-gm-and-avtovaz-may-announce-new-engine-plant-in-may/ «AvtoVAZ statistics and reports»]&lt;/ref&gt;. Бұл автомобильдер қазіргі уақытта Ресейден тыс 5 елде шығарылады: [[Украина]], [[Эквадор]], [[Мысыр|Египет]], [[Қазақстан]] және [[Уругвай]] (2003 дейін 2004 жылдар аралығында).

2008 жылдың наурызында Рено 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі мәміле бойынша АвтоВАЗ-дағы азшылықтың 25% акциясын сатып алды, ал қалған 75% Ростекте қалды. Рено-пен бірлесіп жасалған Гранта кішігірім автокөліктің сатылымы 2011 жылдың желтоқсанында басталды&lt;ref&gt;[https://1cars.org/849-lada-granta-specifications-equipment-photos-videos-overview.html «Lada Granta»]&lt;/ref&gt;. Рено технологиясы бар тағы бір көлік Ларгус Ресей нарығында 2012 жылдың шілде айының ортасында шығарылды&lt;ref&gt;[https://leftlanenews.com/2012/07/23/lada-largus/ «Lada Largus»]{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2012 жылдың тамызында XRAY концепті автомобильі  Мәскеу халықаралық автосалонында көрсетілді&lt;ref&gt;[https://www.topspeed.com/cars/others/2012-lada-xray-concept-ar134346.amp.html «Lada XRAY»]{{Deadlink|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. XRAY дизайнын сол кездегі бас дизайнер Стив Маттин, бұрын вольво және Мерседес Бенц жасаған.

== Модельдері == 
* Lada Гранта
* Lada Веста
* Lada XRAY
* Lada Ларгус
* Lada Нива

== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;300&quot; heights=&quot;270&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Bruna Lada XRAY en Tjumeno 02.jpg|LADA XRAY
Сурет:Lada Vesta (cropped).jpg|LADA Vesta
Сурет:Nezvankin, Lada Vesta Turbo, Kazan, RCRS 2017.jpg|LADA Vesta Turbo &lt;br&gt;(Lada Sport)
Сурет:Lada Vesta SW Cross 02.jpg|LADA Vesta SW Cross
Сурет:Lada Granta 2018 facelift.jpg|LADA Granta
Сурет:LADA Niva Travel (2021).jpg|LADA Niva Travel
Сурет:Niva-Bronto 213102-771-40 Force Comdiv.jpg|LADA Niva Legend (Бронто)
Сурет:VIS-294601 firetruck.jpg|LADA Niva Legend (өрт сөндіретін)
Сурет:Integrated Safety and Security Exhibition 2013 (501-35).jpg|LADA Niva Legend (апаттық)
Сурет:VIS-234900-40 (front view).jpg|LADA Granta фургон&lt;br&gt;(ВИС-АВТО) 
&lt;/gallery&gt;

=== Өндірістен алынып тасталғандар ===
&lt;gallery widths=&quot;300&quot; heights=&quot;270&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Сурет:Lada Kalina II (VAZ-2194) front.jpg|LADA Kalina
Сурет:LADA Priora 2170 front.jpg|LADA Priora
Сурет:VAZ-2115.jpg|LADA Samara
Сурет:Vaz-2107.JPG|Жигули (классика)
Сурет:Elektryczna Łada Oka.jpg|Ока автокөлігі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.lada.ru/ Ресми сайты] {{ref-ru}}. ''lada.ru''.
* [https://lada-kazakhstan.kz/ Қазақстандағы ресми дистрибьюторы] {{ref-ru}}. ''lada-kazakhstan.kz''.

[[Санат:1973 жылы құрылған компаниялар]]
[[Санат:Ресей автомобиль компаниялары]]
[[Санат:Lada]]</text>
      <sha1>c5k8iayza02ts8dzsnmus5bo6b8t5ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mobile Legends: Bang Bang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691862</id>
    <revision>
      <id>3689799</id>
      <parentid>3625097</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T09:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45064" sha1="pqg0rfs7dvvckoufequugs9bezmxb7r" xml:space="preserve">'''''Мobile Legends: Bang Bang''''' әдетте '''''ML''''' немесе '''''MLBB''''' — Moontoon-ға тиесілі ByteDance еншілес компаниясы әзірлеп шығарған мобильді көпқолданушыларға арналған онлайн шайқас аренасы ойыны (MOBA). 2016 жылы шыққан ойын бүкіл әлемде, әсіресе Оңтүстік- [[Оңтүстік-шығыс Азия|Шығыс Азияда]] танымал болды &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Racoma|first=Arthur|title=Why Mobile Legends is so popular in South East Asia (SEA) region|url=https://gamingonphone.com/editorial/why-mobile-legends-is-so-popular-in-south-east-asia-sea-region/|work=Gaming on Phone|date=4 July 2021|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt; , содан бері 1 миллиард жүктеп алу көрсеткішінен асып түсіп, ай сайынғы ойыншылардың ең жоғары көрсеткіші 100 миллионға жетті. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tan|first=Amanda|title=Mobile Legends surpasses 1 billion downloads|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mobile-legends-surpasses-1-billion-downloads/|work=One Esports|date=3 November 2020|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Murillo|first=Michael Angelo|title=Pacquiao is now Mobile Legends: Bang Bang PH ambassador|url=https://www.bworldonline.com/pacquiao-is-now-mobile-legends-bang-bang-ph-ambassador/|work=Business World|date=22 November 2020|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt; 2021 жылы ''Mobile Legends: Bang Bang'' табысының 44 пайызы [[Азия|Азиядан]] тыс жерлерден келіп, 1 миллиард АҚШ долларын жинап рекорд орнатты, бұл оны өз жанрындағы жаһандық ең тартымды мобильді ойынға айналдырды. 

Негізінде ойын нақты уақыт режимінде кем дегенде 10 секундтық және 10 минуттық матчтармен 5 адамнан тұратын 2 команданы бір-біріне қарсы қояды. Дәстүрлі шайқас аренасында ойнау мүмкіндігі бар ойыншылар жау мұнарасын алып, өздерін қорғау үшін үш жолақта күресуі керек. Классикалық MOBA сияқты, ақша төлеп деңгей көтеруге немесе жеңуге болмайды - жеңімпаздар мен жеңілгендер шеберлік, қабілет және стратегия негізінде анықталады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOONTON Games' Mobile Legends: Bang Bang Gets a Major Refresh and Exclusive Content for 5th Anniversary|url=https://www.ign.com/articles/moonton-games-mobile-legends-bang-bang-gets-a-major-refresh-and-exclusive-content-for-5th-anniversary?amp=1|work=IGN|date=30 September 2021|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt;

Табысқа жеткеннен кейін Мунтон «Мобильдік аңыздар» деп аталатын бірнеше аймақтық турнирлерді құру арқылы киберспорт сахнасына шықты: Оңтүстік- [[Оңтүстік-шығыс Азия|Шығыс Азия]], [[Латын Америкасы]] және [[Таяу Шығыс]] пен [[Солтүстік Африка]] аймақтарындағы ''Бэнг Бэнг кәсіби лигасы'' (MPL) құрылды. Мобильді аңыздар бойынша әлем чемпионатына осы уақытқа дейін барлығы 15 ел, соның ішінде [[Жапония]], [[Ресей]] және [[Америка Құрама Штаттары]] қатысқан. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Rossel|first=John Dave|title=What is MPL? A Brief History of Mobile Legends: Bang Bang Professional League|url=https://afkgaming.com/mobileesports/guide/what-is-mpl-a-brief-history-of-mobile-legends-bang-bang-professional-league|work=AFK Gaming|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt; Бұл сонымен қатар 2019 жылы Филиппинде өткен Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарында [[киберспорт]] жарысындағы алғашқы медаль үшін таңдалған 6 ойынның бірі болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tuting|first=Kristine|title=Esports at SEA Games 2019: Everything you need to know|url=https://www.oneesports.gg/arena-of-valor/esports-at-sea-games-2019-everything-you-need-to-know/|work=One Esports|date=4 December 2019|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt;

Бастапқыда ''Mobile Legends: 5v5 MOBA'' деп аталды, &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Barreiro|first=Victor Jr.|title=Riot Games sues mobile game developer for copyright infringement|url=https://www.rappler.com/technology/175266-riot-games-sues-mobile-legends-developer/|work=Rappler|date=11 July 2017|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt; 2016 жылы ойынның бастапқы шығарылымы басқа MOBA ойыны League of Legends пен ұқсастықтары үшін сынға ұшырады. 2017 жылдың шілдесінде Riot Games авторлық құқықты бұзғаны үшін Мунтонға қарсы сотқа шағым түсірді; дегенмен, істі Америка Құрама Штаттарындағы Калифорнияның Орталық округтік соты ''форумның ыңғайсыздығына'' байланысты тоқтатты. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mickunas|first=Aaron|title=Riot Games parent Tencent wins $2.9 million in lawsuit against Moonton CEO|url=https://dotesports.com/league-of-legends/news/source-riot-games-parent-tencent-wins-lawsuit-mobile-legends-31079|work=Dot Esports|date=18 July 2018|accessdate=30 December 2021}}&lt;/ref&gt; Содан бері Moonton айырмашылықтар мен ойын жақсартулары үшін бірнеше қайта құру және патч жаңартуларын жасады.

== Ойын барысы ==
''Мобильді аңыздар: Bang Bang'' – ұялы телефондарға арналған көп ойыншыға арналған онлайн шайқас аренасы (MOBA) ойыны. Ойын ойнауға тегін және кейіпкерлер мен мұқабалар сияқты ойын ішіндегі сатып алулар арқылы ғана монетизацияланады. Әрбір ойыншы бірегей қабілеттері мен қасиеттері бар «Батыр» деп аталатын таңдалатын кейіпкерді басқара алады. Кейіпкерлердің негізгі мақсатын айқындайтын 6 рөл бар: «Танк», «Мерген», «Ассассин», «Жауынгер», «Сиқыршы», «Көмекші». Бұл рөлдер ойыншылардың өз командалары үшін жауапкершілігін анықтайды. Ойыншылар сонымен қатар ойын ішіндегі элементтер мен эмблемаларды қамтитын кейіпкерлер үшін арнайы құрастыруларды орната алады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mobile Legends: The complete beginner guide|url=https://gamingonphone.com/guides/mobile-legends-beginner-guide/|work=Gaming on Phone|date=5 December 2019|accessdate=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Рейтингтік және классикалық ===
Бес ойыншыдан тұратын екі команда нақты уақытта бір-біріне қарсы шығады. Ойыншылар ағымдағы рейтингімен сәйкестендіріледі. Ойында жеті дәреже бар, ең төменгісі «Жауынгер», одан кейін «Элит», «Шебер», «Гроссмейстер», «Эпос», «Аңыз» және ең жоғары дәреже «Мифтік». &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Rossel|first=John Dave|title=Mobile Legends Ranks: Full List of Tiers and End of Season Rewards|url=https://afkgaming.com/mobileesports/guide/7257-mobile-legends-ranks-full-list-of-tiers-and-end-of-season-rewards|work=AFK Gaming|accessdate=31 December 2021}}&lt;/ref&gt; Ойыншы тек ұқсас дәрежедегі басқа ойыншыларды немесе бір саты жоғары немесе төмен ойыншыларды шақырып, команда құра алады.

Көптеген ойыншылар бәсекелі рейтингтік матчтарға кіріспес бұрын ойын тәжірибесін жекелендірудің немесе қосымша ашылған мүмкіндіктермен жаттығудың жолдарын іздейді. Бұл егжей-тегжейлі ойын нұсқаулықтарын, жаңартуларды және білім беру мен тестілеу мақсаттарына арналған өзгертілген нұсқаларды ұсынатын сенімді ресурстарға деген қызығушылықтың артуына себеп болды. Егер сіз ойынның соңғы нұсқасын, қосымша мүмкіндіктерді немесе орнату нұсқауларын іздесеңіз, apkwoof сайтында қолжетімді [https://web.archive.org/web/20260702121618/https://apkwoof.com/ Mobile Legends Mod APK] нұсқаулығын қарап шыға аласыз. Бұл ресурс Android ойындарына қатысты жаңартылған материалдарды тұрақты түрде жариялап отырады.

Қарсылас базаны құлату – жеңіске жетудің басты мақсаты. Ойында үш жол бар: алтын жолақ (жоғарғы), эксплуатациялық жол (төменгі) және ортаңғы жолақ. Ойыншы картаның қай жағынан (көк немесе қызыл) басталатынына байланысты, алтын және эксплуатациялық жолдар орындарын ауыстырады. Әр жолдың арасында джунгли бар. Джунглиді төрт бөлікке бөлуге болады: екеуі қарсылас жолақтары арасында және екеуі ойыншының командалық жолақтары арасында. Джунглиде әуесқойлар, тәжірибе және алтын ұсынатын әртүрлі жорғалар мен құбыжықтар бар.

Ойыншы алдымен кем дегенде бір жолақта қарсылас мұнараларды түсірмей жау базасына тікелей шабуыл жасай алмайды. Әр жолақта кейіпкерлерге оқ жаудыратын және мыңдаған зиян келтіретін үш мұнара бар. Оларға зиян келтірместен шабуыл жасау үшін ойыншыға өз командасының «миниондарының» көмегі қажет. Миниондар үнемі командалардың базасында уылдырық шашып, әр жолақ бойымен төмен қарай жүреді. Бір немесе барлық жолақтардағы барлық мұнараларды сәтті жою үшін команда қарсы команданың негізін жою мүмкіндігін арттырады. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Ahmed|first=Wasif|title=Beginner's guide to Mobile Legends: Bang Bang (MLBB)|url=https://dotesports.com/news/beginners-guide-to-mobile-legends-bang-bang-mlbb|work=Dot Esports|date=3 December 2021|accessdate=31 December 2021}}&lt;/ref&gt;

Классикалық режимде геймплей ұқсас. Дегенмен, матчта жеңіске жету немесе жеңілу ойыншының рейтингіне әсер етпейді. Ойыншылар, сондай-ақ дәрежелерінің айырмашылығына қарамастан тұтас команда құра алады және апта сайынғы ақысыз кейіпкерлермен және оларда бар кез келген сынақ картасымен бірге кез келген кейіпкерді еркін таңдай алады.

=== Аркада және басқа режимдер ===
Аркада - бұл ''Mobile Legends: Bang Bang'' ойынындағы қосымша ойын режимі, оны арнайы іс-шараларда, мерекелерде немесе жағдайларда мезгіл-мезгіл ойнауға болады. Режимде стратегияға негізделген әртүрлі қосалқы ойындар бар.

''Төбелес'' – бұл ойын режимі, онда ойыншыларға ойынның басында тізімде екі кездейсоқ кейіпкер беріледі. Бұл режим екі команданың негізін қорғайтын екі мұнарасы бар бір ғана жолақты қамтиды. Заттарды тек базаның ішінен сатып алуға болады және оны тастап кеткен ойыншылар қайта жаңғырмайынша қайта кіре алмайды. ''Shadow Brawl'' деп аталатын арнайы вариация мезгіл-мезгіл шығарылады. Айырмашылық ойынның басында ойыншылар бірдей кейіпкерлер жиынтығынан таңдайды. Ең көп дауыс жинаған кейіпкерді бүкіл команда пайдаланады. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Shadow Brawl Guide – New Mobile Legends Game Mode|url=https://digiparadise.com/shadow-brawl-guide-new-mobile-legends-game-mode/|work=DIGIPARADISE|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt;

Автоматты жауынгерлік ойын ретінде, ''Magic Chess'' - бұл стратегия туралы. «Командир» арқылы ұсынылған ойыншы бірнеше раунд бойына шахмат тәрізді ұрыс алаңында тағы 7 ойыншымен кездеседі. Ойыншы өз-өзімен күресудің орнына MLBB батырларын құрайтын бөлімшелерді сатып алады, жабдықтайды және сапқа тұрғызады. «Синергияның» әртүрлі түрлерінен басқа, ойыншы ұрыс даласындағы әрбір кейіпкердің нақты позициясын ескере отырып, алған кездейсоқ элементтерді тапсыруы керек. Сонымен қатар, ойыншы үнемдеу немесе жеңіс/жеңіл жолын жалғастыру арқылы алтын кірісін арттыра алады. Соңында ойыншы өз командирінің денсаулық ұпайларын нөлге дейін азайту арқылы басқа бәсекелес ойыншыларды жоюы керек. Ойыншының орналасуына байланысты олар ойыннан кейін белгілі бір дәреже ұпайларына ие болады. «Жауынгерден» бастап, ойыншылар негізгі ойынның рейтинг жүйесіне ұқсас «Мифтік» дәрежесіне дейін көтеріле алады. 1.4.60 жаңарту патч жазбасында ''Magic Chess'' 2020 жылдың қаңтарында уақытша қосылғаннан кейін тұрақты аркада ойыны режимі ретінде қосылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magic Chess Bang Bang: Beginner's guide|url=https://gamingonphone.com/guides/magic-chess-bang-bang-beginners-guide/|work=Gaming on Phone|date=21 January 2020|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt; Бұл және ''Brawl'' - әзірге жалғыз тұрақты аркада режимдері.

Әртүрлі аркада ойындары дәреже/классикалық режим сияқты, бірақ бұрылыстары бар бірдей ұрыс алаңын пайдаланады. Бұл режимдерге ''Mayhem'', &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=The 3 most overpowered heroes in MLBB's Mayhem mode|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/the-3-most-overpowered-heroes-in-mlbbs-mayhem-mode/|work=One Esports|date=23 February 2021|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt;, мұнда барлық кейіпкерлердің қабілеттері жақсарады және ойыншы ойынды төртінші деңгейде бастайды, ''Deathbattle'', &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Choudhury|first=Sayan|title=Mobile Legends Death Battle Mode Guide|url=https://gamingonphone.com/guides/mobile-legends-death-battle-mode-guide/|work=Gaming on Phone|date=13 May 2020|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt; ойыншылар бір матчта әртүрлі кейіпкерлерді ойнайды және бір команданың ойыншылары ойнайтын ''айна'' . көпшілік дауыс беру негізінде матч бойы бір кейіпкерді пайдаланады.

Басқа ойын режимдерінде [[Жасанды интеллект|AI]] кейіпкерлерімен күресу опциясы, басқа ойыншылармен арнайы 5v5 шайқастары және кейіпкерлерді оқыту кіреді.

== Әзірлеу және жаңартулар ==
Мунтонның 20 адамнан тұратын қызметкерлері 2015 жылы коммерциялық табысқа жету үшін шығарылған ''Magic Rush: Heroes'' атты алғашқы ойынын әзірлеуді аяқтағаннан кейін, олар компанияның келесі жобасын, кейінірек ''Mobile Legends'' деп аталатын мобильді көп ойыншы онлайн шайқас аренасы (MOBA) ойынын әзірлеуге кірісті. Қызметкерлердің ''Magic Rush: Әртүрлі елдердің әртүрлі мәдениеттері мен телекоммуникация жағдайына оның мүмкіндіктерін теңшеу сияқты жаһандық нарыққа арналған қаһармандарды'' жасау тәжірибесі олар үшін ''Mobile Legends'' -ті әлемдік ойыншылар үшін тартымды ойын ретінде тиімді жобалау үшін пайдалы болды. &lt;ref name=&quot;MZ&quot;&gt;{{Cite news|title=沐瞳科技创始人袁菁解读《无尽对决》：从一天推广费亏30万美金到成为印尼国民手游|url=https://mjzj.com/article/40697|date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt; ''Мобильді аңыздар'' 2016 жылдың 14 шілдесінде Moonton арқылы &quot; ''5v5 MOBA'' &quot; субтитрімен шығарылды. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Riot Games sues mobile game developer for copyright infringement|url=https://www.rappler.com/technology/riot-games-sues-mobile-legends-developer|accessdate=2021-01-24|work=Rappler|date=11 July 2017|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ойынды АҚШ-тағы Elex Tech компаниясы таратқан. &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Riot Games suing Chinese developer behind League of Legends clone|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2017-07-12-riot-games-suing-chinese-developer-behind-league-of-legends-clone|date=12 July 2017}}&lt;/ref&gt; Дегенмен, 2017 жылы Riot Games -тен сотқа жүгінгеннен кейін, Мунтон ойынды [[Google Play]] -ден алып тастап, оны ''Mobile Legends: Bang Bang'' ретінде қайта шығарды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Cowley|first=Ric|title=Riot Games sues Mobile Legends developer Shanghai Moonton Technology for copyright infringement|url=https://apc01.safelinks.protection.outlook.com/?url=https%3A%2F%2Fwww.pocketgamer.biz%2Fnews%2F66181%2Friot-games-sues-shanghai-moonton-technology%2F&amp;data=04%7C01%7C%7Ca08597e12872484f5b0a08d9cd4fe5f0%7C1569dc2ecb6848c3a395a5644045e218%7C0%7C0%7C637766565337401448%7CUnknown%7CTWFpbGZsb3d8eyJWIjoiMC4wLjAwMDAiLCJQIjoiV2luMzIiLCJBTiI6Ik1haWwiLCJXVCI6Mn0%3D%7C3000&amp;sdata=KQcVO2ZxpzPLB1gaNi5NHPbYjostAfb4AjOFMYQrSz4%3D&amp;reserved=0|work=PocketGamer.biz|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt;

Өткен 2019 жылдың маусымында Check Point Research арқылы Google Play-де жарияланған қолданбаларды сканерлеуге сәйкес, ''Mobile Legends: Bang Bang'' -ге [[Facebook]], Messenger сияқты танымал қолданбаларға да әсер еткен осалдық CVE-2015-8271 (FFmpeg RTMP бейне ағыны) әсер етті. және SHAREit . Нәтижелер үшінші тарап құрамдастарын және ашық бастапқы ресурстарды, соның ішінде кітапханаларды пайдалану қолданбаларда ескі, осал кодтың әлі де болуын тудыруы мүмкін екенін көрсетті.  

2019 жылдың 18 шілдесінде Мунтон өзінің Epicon 2019 конференциясы арқылы ''MLBB 2.0'' туралы жариялады. ''MLBB 2.0'' жүйесі [[Unity (ойын қозғалтқышы)|Unity ойын механизмінің]] 4-нұсқасынан 2017-ші нұсқасына дейінгі ең соңғы нұсқасына қозғалтқышты жаңартудан тұрады. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=July 27, 2019|title=WATCH: NEW MOBILE LEGENDS ON UNITY 2017 ENGINE RUNS BETTER|url=https://www.revu.com.ph/2019/07/mobile-legends-bang-bang-2-mlbb-2-video/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|date=July 18, 2019|title=Mobile Legends: Bang Bang is getting an engine update|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mobile-legends-bang-bang-is-getting-an-engine-update/}}&lt;/ref&gt; Moonton сонымен қатар тезірек жүктеу уақытын және 60% дейін іске қосу жылдамдығын уәде етті. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=August 11, 2019|title=Is Mobile Legends: Bang Bang the next big mobile esport?|url=https://dotesports.com/mobile/news/is-mobile-legends-bang-bang-the-next-big-mobile-esport}}&lt;/ref&gt; Жаңартудың басқа жақсартуларына қысқартылған лаг, жақсартылған кейіпкерлерді модельдеу және жаңа ойын ішіндегі ''Imperial Sanctuary'' картасы кіреді. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=July 24, 2019|title=New Game, Major Update - World Championship and more revealed in MOONTON Epicon 2019: The Future Begins Global Conference|url=https://sports.abs-cbn.com/esports/news/2019/07/24/world-championship-revealed-moonton-epicon-2019-59372}}&lt;/ref&gt; Жаңарту ойын арқылы алынған кросс-платформалық әлеуметтік медиа көріністерін 2019 жылдың қыркүйегінде 56 миллионнан келесі айда 76 миллионға дейін арттыруға көмектесті, бұл ойын АҚШ-тағы барлық ойын брендтерінің барлық арналарының төртінші орнын алды. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=November 29, 2019|title=Mobile Legends: Bang Bang's 2.0 update gives it big social media boost|url=https://venturebeat.com/2019/11/29/mobile-legends-bang-bangs-2-0-update-gives-it-big-social-media-boost/}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың басында ойынға үшінші тарап плагиндері мен сценарийлері қатты әсер етті, бұл Мунтонға тыйым салынған ойыншылардың тіркелгі идентификаторын көрсететін әлеуметтік медиа аккаунттары арқылы жасалған жазаларды жариялауға итермелейтін карта бұзуларға мүмкіндік берді. &lt;ref&gt;{{Cite news|date=March 21, 2020|title=Mobile Legends: Bang Bang cracking down on map hack users, perma-bans on the menu|url=https://www.vpesports.com/mobilelegends/mobile-legends-bang-bang-cracking-down-on-map-hack-users-perma-bans-on-the-menu/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=eSports and Third-Party Plugins: a Dangerous Relationship|url=https://www.player.one/esports-and-third-party-plugins-dangerous-relationship-134160}}&lt;/ref&gt; Кейбір тіркелгілер Moonton ресми мәлімдемесіне сәйкес үшінші тарап сценарийлерінен болуы мүмкін Device ID эксплуатацияларына байланысты бұзылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Official Statement From Moonton Regarding Hacks.|url=https://www.reddit.com/r/MobileLegendsGame/comments/giwn5m/official_statement_from_moonton_regarding_hacks/|accessdate=19 June 2020|archivedate=2 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202012123/https://www.reddit.com/r/MobileLegendsGame/comments/giwn5m/official_statement_from_moonton_regarding_hacks/}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mobile Legends Account Hacking|url=https://pinoygamer.ph/threads/mobile-legends-account-hacking.8987/|accessdate=19 June 2020|archivedate=22 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622032250/https://pinoygamer.ph/threads/mobile-legends-account-hacking.8987/}}&lt;/ref&gt; Жауап ретінде, 1.4.86 патч жаңа құрылғыға кіру кезінде екі факторлы аутентификацияны қосты. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mobile Legends – 1.4.86 Patch Notes {{!}} New Hero Black Dragon|date=15 June 2020|url=http://www.allpatchnotes.com/patch-notes/mobile-legends-1-4-86-patch-notes-new-hero-black-dragon/|accessdate=19 June 2020|archivedate=22 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200622081019/http://www.allpatchnotes.com/patch-notes/mobile-legends-1-4-86-patch-notes-new-hero-black-dragon/}}&lt;/ref&gt;

2020 жылдың 5 маусымында жарияланған ''Project NEXT'' Moonton компаниясының ''Mobile Legends: Bang Bang'' -тің 5 жылдық мерейтойына арналған келесі үлкен жобасы болды. Бұл пайдаланушы интерфейсіндегі өзгерістерді, бірнеше ескі кейіпкерлердің 3D үлгілерін жаңартуды, дағдылар жиынтығын, әңгімелерді және дауыстық желілерді қамтиды. Олар сонымен қатар дәлдікті одан әрі жақсарту үшін «Smart Targeting» деп аталатын әдісті жариялады. &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Mobile Legends: Bang Bang Reveals Project &quot;NEXT&quot;|url=https://sports.abs-cbn.com/esports/news/2020/06/06/mobile-legends-bang-bang-reveals-project-nexta-68627}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ойыншыларға әлдеқайда жақсартылған ойын тәжірибесін ұсынуға бағытталған бірнеше өзгерістер болды, соның ішінде ''Brawl'' ойын режимінің жаңартылған нұсқасын іске қосу. Осы жаңартумен жаңа кіру оқиғалары, эксклюзивті косметика және жаңа кейіпкер таныстырылды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Michael|first=Cale|title=Mobile Legends: Bang Bang details its Project NEXT update, launches 5th Anniversary Celebration event|url=https://dotesports.com/news/mlbb-details-project-next-update-launches-5th-anniversary-celebration-event|work=Dot Esports|date=29 September 2021|accessdate=1 January 2022}}&lt;/ref&gt; ''NEXT жобасы'' үш кезеңге бөлінді: бірінші кезең 2020 жылдың 22 қыркүйегінде, екінші кезең 2021 жылдың 15 маусымында және үшінші кезең 2021 жылдың 21 қыркүйегінде шығарылды.

== Кейіпкерлер мен таным ==
''Мобильді аңыздар: Bang Bang'' 2016 жылы шыққан кезде бастапқыда «Батырлар» деп аталатын 10 таңдауға болатын кейіпкерге ие болды. Кейінірек 2018 жылдың қарашасында  70-ке дейін өсті және 2021 жылдың желтоқсанында 112 кейіпкер тікелей серверде. Кейіпкерлердің көпшілігі тұратын және оқиғалар орын алатын ойдан шығарылған ''жер Таң елі'' деп аталады. Бұл 7 аймаққа бөлінген әлем, онда әрбір орын өзінің тарихи оқиғаларын, ертегілерін, шайқастарын, топтарын және әртүрлі нәсілдердің кейіпкерлерін қамтиды; олардың кейбіреулері байланысты және/немесе өзара тоғысқан өмірге ие. Мунтон бұл параметрді жаңа кейіпкерлерді таныстыру және оқиғалар сериясын жасау үшін пайдаланады.

Ойынның танымалдығы Оңтүстік-Шығыс Азияда экспоненциалды түрде өсіп келе жатқандықтан, Мунтон ойынның тартымдылығын одан әрі арттыру үшін &lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-06-27|title=Mobile Legends: Bang Bang unleashes Southeast Asian warriors • SEA Wave|url=https://www.seawave.media/2020/06/27/mobile-legends-bang-bang-unleashes-southeast-asian-warriors/|accessdate=2020-07-11|work=SEA Wave|lang=en-US|archivedate=13 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713173858/https://www.seawave.media/2020/06/27/mobile-legends-bang-bang-unleashes-southeast-asian-warriors/}}&lt;/ref&gt; Лапу Лапу (Филиппин), &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mobile Legends: Bang Bang|title=Mobile Legends: Bang bang! New Hero &amp;#124;Lapu Lapu&amp;#124; Gameplay|url=https://www.youtube.com/watch?v=BhucGydL6uM|work=[[YouTube]]|publisher=YouTube LLC|accessdate=29 May 2020|date=19 May 2017|archivedate=29 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200829203946/https://www.youtube.com/watch?v=BhucGydL6uM&amp;gl=US&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; сияқты кейіпкерлерді таныстыру үшін Оңтүстік-Шығыс Азия тарихы мен фольклорындағы нақты адамдар мен кейіпкерлерге негізделген бірнеше кейіпкерлерді шығарды. ''Минситхар'' ( Kyansittha негізінде; Мьянма), &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mobile Legends: Bang Bang|title=New Hero &amp;#124; Courageous Warrior &amp;#124; Minsitthar &amp;#124; Mobile Legends: Bang Bang!|url=https://www.youtube.com/watch?v=sihUo7F0lTM|work=[[YouTube]]|publisher=YouTube LLC|accessdate=29 May 2020|date=18 November 2018|archivedate=29 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200829221715/https://www.youtube.com/watch?v=sihUo7F0lTM&amp;gl=US&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Southeast Asian legends highlighted in App Store's 'Mobile Legends' spotlight|url=https://www.thejakartapost.com/life/2019/12/09/southeast-asian-legends-highlighted-in-app-stores-mobile-legends-spotlight.html|date=9 December 2019}}&lt;/ref&gt; ''Кадита'' ( Няи Роро Кидул негізінде; [[Индонезия]]), &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Character inspired by mythical queen of the Southern Sea appears in Mobile Legends|url=https://www.thejakartapost.com/life/2018/12/24/character-inspired-by-mythical-queen-of-the-southern-sea-appears-in-mobile-legends.html|author=The Jakarta Post|work=[[The Jakarta Post]]|date=24 December 2018|accessdate=31 May 2020|archivedate=10 April 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410171826/https://www.thejakartapost.com/life/2018/12/24/character-inspired-by-mythical-queen-of-the-southern-sea-appears-in-mobile-legends.html}}&lt;/ref&gt; және Баданг (Малайзия). &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Mobile Legends: Bang Bang|title=New Hero &amp;#124; Tribal Warrior &amp;#124; Badang &amp;#124; Mobile Legends: Bang Bang!|url=https://www.youtube.com/watch?v=1pup7FLP_nk|work=[[YouTube]]|publisher=YouTube LLC|accessdate=29 May 2020|date=12 January 2019|archivedate=29 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200829190550/https://www.youtube.com/watch?v=1pup7FLP_nk&amp;gl=US&amp;hl=en}}&lt;/ref&gt; 2017 жылдың маусымында Мунтон ''Гарудаяна'' (явандық экшн-фантастикалық комикс сериясы) арқылы танымал индонезиялық комикс суретшісі Ис ''Юниартоға'' комикстегі Гатоткаканы ''Mobile Legends: Bang Bang'' ойынындағы ойнауға болатын кейіпкер ретінде қосу үшін келді. ''Гатоткака'' негізі [[Махабхарата|Махабхаратадан]] шыққан маңызды кейіпкер Гатоткачаға негізделген. 2020 жылдың қарашасында Мунтон филиппиндік кәсіпқой боксшы [[Мэнни Пакьяо|Мэнни Пакьяоны]] Филиппиндегі ''Mobile Legends: Bang Bang'' брендінің елшісі ретінде жариялады. Әріптестікті еске алу үшін Мунтон сонымен қатар ''Paquito'' деп аталатын ойында Пакьяоға негізделген кейіпкерді іске қосты. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tan|first=Amanda|title=The beginner's guide to Paquito, MLBB's newest fighter|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/the-beginners-guide-to-paquito-mlbbs-newest-fighter/|work=One Esports|date=28 January 2021|accessdate=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;

Кейде Мунтон орталықтан бөлек ілеспе оқиғалары бар бірнеше тері серияларын шығарады. Батырлар әдетте « Отрядтарға » топтастырылады; Олардың ішіндегі ең көрнектілері комикстерден шабыттандырылған [[Суперқаһармандар|суперқаһарман]] мен [[Суперзұлым|супер]] зұлым отрядтар. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Rossel|first=John Dave|title=All Five Confirmed Hero Squad Skins in MLBB|url=https://afkgaming.com/mobileesports/news/6463-all-five-confirmed-hero-squad-skins-in-mlbb|work=AFK Gaming|accessdate=10 January 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=General Void Alpha is the first-ever super villain squad skin in MLBB|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/general-void-alpha-villain-skin/|work=One Esports|date=20 September 2021|accessdate=10 January 2022}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың 10 қаңтарында Мунтон [[Сазгер|композитор]] Ясухару Таканашидің түпнұсқалық музыкасымен танымал жапондық дауыс актрисалары Йошино Нанджо мен Нана Мизуки қатысатын «The Aspirants» деп аталатын алғашқы [[аниме]] -тақырыптық тері сериясын жариялады. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=MLBB's The Aspirants anime skins: Release date, events, rewards|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/the-aspirants-anime-skins-release/|work=One Esports|date=12 January 2022|accessdate=13 January 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tuting|first=Kristine|title=The Aspirants 'We Believe' cinematic is an anime masterpiece by Moonton|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/aspirants-we-believe-cinematic/|work=One Esports|date=24 January 2022|accessdate=26 January 2022}}&lt;/ref&gt;

== Қатысты БАҚ ==

=== Ынтымақтастық ===
Көптеген жылдар бойы ''Mobile Legends: Bang Bang'' «мұқабалар» деп аталатын сатып алынатын кейіпкерлерді теңшеу үшін әртүрлі франчайзингтермен ынтымақтасады.

2019 жылдың наурыз айында Мунтон SNK -мен бірлесіп жұмыс істеу үшін хабарласып, The King of Fighters (KOF) ойын сериясының кейіпкерлерін ойынға мұқаба ретінде таныстырды. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://egg.network/news/king-fighters-and-mobile-legends-have-epic-collaboration|title=King of Fighters And Mobile Legends Have An EPIC Collaboration!|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190926215655/http://www.egg.network/news/king-fighters-and-mobile-legends-have-epic-collaboration|archivedate=26 September 2019}}&lt;/ref&gt; Бұл мұқабалардың бірегей қабілет әсерлері мен дауысты дыбыстары бар. Ойынға шығарылған 1-ші KOF сериясы мұқабалар кейіпкері ''Чоу'' үшін Иори Ягами, ''Карина'' үшін Леона Хайдерн және ''Гвиневера'' үшін Афина Асамия болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.player.one/moonton-snk-king-fighters-mobile-legends-124909|title=Mobile Legends Adds King Of Fighters Skins|date=18 March 2019|accessdate=1 October 2019|archivedate=1 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001025342/https://www.player.one/moonton-snk-king-fighters-mobile-legends-124909}}&lt;/ref&gt; Шығарылған 2-ші KOF сериясы мұқабалары ''Аврора'' кейіпкері үшін Кула Даймонд, Гусион үшін K' және ''Диррот'' үшін ''Орочи'' Крис болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Fajar|date=2019-08-16|title=Skin KOF V.2 Will Be Released For Dyrroth, Aurora, &amp; Gusion|url=https://www.fajaryusuf.com/mobile-legends-en/skin-kof-dyrroth-aurora-gusion/|accessdate=2020-09-20|work=FajarYusuf.Com|lang=en-US|archivedate=2 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201202012109/https://www.fajaryusuf.com/en/mobile-legends-en/skin-kof-dyrroth-aurora-gusion/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың шілдесінде MLBB « [[Жұлдызды соғыстар|Жұлдыздар соғыстарымен]] » бірлесе отырып, екі «эпикалық мұқабаны» шығарды, олар ''Циклоп'' кейіпкері үшін [[Йода|Мастер Йода]] және ''Аргус'' үшін Дарт Вейдер болды. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=Mobile Legends x Star Wars, play as Yoda and Darth Vader will you?|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mobile-legends-x-star-wars-play-as-yoda-and-darth-vader-will-you/|work=One Esports|date=5 May 2021|accessdate=2 January 2022}}&lt;/ref&gt; 2021 жылдың желтоқсанында ынтымақтастық қайта оралып, ''Алукард'' қаһарманына арналған Оби-Ван Кеноби атты үшінші эпикалық мұқаба шықты. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tan|first=Amanda|title=Obi-Wan Kenobi Alucard is the way, the truth, and the light|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/obi-wan-kenobi-alucard-skin/|work=One Esports|date=17 December 2021|accessdate=2 January 2022}}&lt;/ref&gt; Іс-шара сатып алу уақыты шектеулі және Оңтүстік-Шығыс Азия мен Жапонияда ерекше болды.

2021 жылдың тамызында MLBB Transformers медиа франшизасымен тері серіктестігін шығарды, оған сәйкесінше ''Джонсон'', ''Грейнджер'' және ''Х.Борг'' кейіпкерлері үшін Optimus Prime, Megatron және Bumblebee кірді. Іс-шара тамыздан қарашаға дейін лотерея мен айырбас түріндегі механикамен төрт кезеңге бөлінді. Бұл шара да уақытпен шектелді. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=MLBB x Transformers skins: Release date, events, rewards|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mlbb-x-transformers-skins-release/|work=One Esports|date=17 August 2021|accessdate=2 January 2022}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың ақпанында MLBB өзінің Hello Kitty, Badtz-maru, Cinnamoroll және Pompompurin кейіпкерлері бар Санриомен ынтымақтастығын жариялады. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Tan|first=Amanda|title=These MLBB Sanrio characters skins are super cute and adorable!|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mlbb-sanrio-characters-skins/|work=One Esports|accessdate=22 February 2022}}&lt;/ref&gt;

2022 жылдың тамызында Мунтон Кунг Фу Пандамен тері ынтымақтастығы туралы жариялады. Онда үш жаңа эксклюзивті мұқабалар көрсетіледі: батыр ''Темуз'' үшін генерал Кай, ''Акай'' үшін По Пинг және ''Линг'' үшін Лорд Шен. &lt;ref&gt;{{Cite web|author=Elona|first=Jules|title=MLBB Kung Fu Panda skins: Release date, event, rewards, mechanics|url=https://www.oneesports.gg/mobile-legends/mlbb-kung-fu-panda-skins-rewards/|work=One Esports|accessdate=19 August 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Спин-оффтар ===
2019 жылдың 31 шілдесінде Мунтон « ''Мобильді аңыздар: шытырман оқиға'' » деп аталатын спин-офф ойынын шығарды, бұл бос рөлдік ойын, онда ойыншылар кейіпкерден басталады және науқанды жалғастыру арқылы әртүрлі мүмкіндіктердің құлпын ашады. Ойында ''Mobile Legends: Bang Bang'' бірнеше кейіпкерлері бар. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bworldonline.com/mobile-legends-spin-off-game-out-later-this-month/|title=Mobile Legends spin-off game out later this month|author=Murillo|first=Michael Angelo|date=7 July 2019|work=BusinessWorld|accessdate=1 October 2019|archivedate=1 October 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001022550/https://www.bworldonline.com/mobile-legends-spin-off-game-out-later-this-month/}}&lt;/ref&gt;

Мунтон сонымен қатар режиссер Зиаолун Чжан түсірген ''«Таң аңыздары: Қасиетті тас'' » атты алғашқы [[Мультсериалдар|анимациялық телехикаясын]] шығарды. Бұл ''Mobile Legends оқиғасы: Бэнг Бэнгтің'' кейіпкері ''Клод'' пен оның маймыл көмекшісі ''Декстер'' «Император астанасынан» артефакт ұрлап жатқан кезде. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=REVIEW: Mobile Legends: Bangbang Legends of Dawn – The Sacred Stone' Animated Series|url=https://www.msn.com/en-ph/entertainment/other/review-mobile-legends-bangbang-legends-of-dawn-the-sacred-stone-animated-series/ar-AAOPDGz|work=msn|accessdate=2 January 2022}}&lt;/ref&gt; Анимациялық сериал Tencent компаниясының WeTV және Iflix ағындық қызметтерінде 2021 жылдың 5 қыркүйегінде көрсетілді және теледидарлық премьерасын Малайзияда, NET желісінде TV9 арнасында жасады. Индонезияда және ABS-CBN корпорациясының Kapamilya арнасы және Филиппиндегі A2Z ( ZOE Broadcasting Network компаниясына тиесілі) 2021 жылдың 19 қыркүйегінде. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.abs-cbn.com/entertainment/08/06/21/animated-series-on-mobile-legends-to-air-on-abs-cbn|title=Animated series on Mobile Legends to air on ABS-CBN|work=[[ABS-CBN News]]|date=August 6, 2021|accessdate=September 12, 2021}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:IOS ойындары]]
[[Санат:Android ойындары]]</text>
      <sha1>pqg0rfs7dvvckoufequugs9bezmxb7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлмира Жылқашинова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>692037</id>
    <revision>
      <id>3689553</id>
      <parentid>3688361</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3608646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5425" sha1="b00wh1ia3mu511qoy1q67rxlyyv98ez" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Жилкашинова Альмира Михайловна ''' (1981 жылы 26 қыркүйекте Өскемен қаласында дүниеге келген) физик-инженер. Төменгі температурада жұмыс жасайтын жел генераторларын ойлап тапқан ғалым.

== Өмірбаяны ==
*1999 жылы орта мектепті бітірген соң С.Аманжолов атындағы ШҚМУ-ға оқуға түсті. 2004 жылы «физик-инженер» мамандығын алып, сол жылы оқуын «Физика» мамандығы бойынша магистратурада жалғастырды.
*2006 жылы физика магистрі деген академиялық дәрежеге ие болып, «Физика конденсированного состояния» мамандығы бойынша аспирантураға түсті. 2010 жылы Ядролық физика институтында (Алматы қаласы) кандидаттық диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты деген ғылыми атаққа ие болды.
*2007 жылдан бері өзінің кәсіби мансап жолын С. Аманжолов атындағы ШҚМУ –нің физика кафедрасында инженер болудан бастады.
*2008 жылы осы кафедрада ұстаздық етті.
*2009 жылы университетте ұжымдық негізде пайдаланатын Ұлттық ғылыми зертхана құрылып, күні бүгінге дейін сол зертханада қызмет етуде.
*2010 жылы «Ядролық физика» базасында кандидаттық дисертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды.

==Ғылым жолында жеткен жетістіктері==
* Ресей Федерациясында ғылыми тағылымдамадан өту үшін Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті Қорының грантының иегері;
* үздік инновациялық жобаға арналған «Қазақстанда жасалған» республикалық байқауының жеңімпазы;
* Республикалық «Үздік инновациялық бизнес жоба» байқауының жеңімпазы;
* Жылдың үздік ғылыми қызметкері» атағы
* Ұлыбританияда ғылыми тағылымдамадан өту үшін British Council грантының иегері (Imperial College London – Renewable Energy Laboratory);
* USAID бағдарламасының түлегі – АҚШ-та (Солтүстік Каролина – theResearchTrianglearea) «Инновациялар мен технологиялар арқылы шағын бизнесті дамыту, технологияларды коммерцияландыру» тақырыбында тағылымдамадан өткен;
* BOKU университетінде ғылыми тағылымдамадан өту үшін TOSCA Еуропалық стипендиясының иегері, Австрия (Вена);
* Ғылыми тағылымдамадан өту үшін ITEC бағдарламасы бойынша Үндістан үкіметінің стипендиясының иегері (жел технологиясы орталығы) (Ченай, Үндістан);
* «Жасыл» экономика және G-Global-ды дамыту үшін коалициясы» АИҚ «Таза шағын энергетика» басым бағыты бойынша Ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі.
* 2010 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің мемлекеттік бюджеттік ғылыми жобаларының, шаруашылық мердігерлік жұмыстардың ғылыми жетекшісі, «ҰАТД» АҚ және Темпус халықаралық жобасы қаржыландыратын жобалардың жетекшісі.
* 2015 жылы А.Жилкашиноваға Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі атағы берілді.
Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Өнертапқыш әйел-2015» республикалық «Шапағат» байқауының жеңімпазы.
2017 жылы ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесінің «Қазақстан» (Сфера) ұлттық павильонында А.Жилкашинова және оның командасының жаңартылатын энергия саласында әзірлеген ғылыми жобасы қойылған болатын.</text>
      <sha1>b00wh1ia3mu511qoy1q67rxlyyv98ez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яндекс Аудармашы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>698097</id>
    <revision>
      <id>3689693</id>
      <parentid>3485609</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T00:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7746" sha1="8i503qfo3hu18b6pvq6v5vzbpkjb83j" xml:space="preserve">{{Сайт|атауы=Яндекс Аудармашы|логотипі=Yandex Translate icon.svg|URL=translate.yandex.com (ағылшын тілінде)
[https://translate.yandex.ru/ translate.yandex.ru] (орыс тілінде)
[https://ceviri.yandex.com.tr/ ceviri.yandex.com.tr] (түрік тілінде)
[https://translate.yandex.com/kk/?ncrnd=6736&amp;source_lang=en&amp;target_lang=ru translate.yandex.kz] (қазақ тілінде)|commercial=Ия|
түрі=Нейрондық машина аудармасы|тіркелу=Қалаушылар|тілдері=98 тіл; төменде Интерфейс: ағылшын, орыс, түрік, украин|иесі=Яндекс|ашылған уақыты=2011 жыл 22 наурыз|қазіргі статусы=Белсенді|ені=150}}
'''Яндекс аудармашысы''' ({{lang-ru|Яндекс Переводчик}}) — мәтінді немесе веб-беттерді бір тілден екінші тілге аудару үшін Яндекс ұсынған веб-қызмет.

Қызмет Яндекс әзірлеген статистикалық машина аудармасын өздігінен үйренуді пайдаланады&lt;ref&gt;https://yandex.com/company/technologies/translation/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190517211955/https://yandex.com/company/technologies/translation/ |date=2019-05-17 }}&lt;/ref&gt;. Жүйе миллиондаған аударылған мәтіндерді талдау негізінде бір сөзден тұратын аудармалардың сөздігін жасайды&lt;ref&gt;http://www.vesti.ru/doc.html?id=436867&lt;/ref&gt;. Мәтінді аудару үшін компьютер алдымен сөз базасымен салыстырады. Содан кейін компьютер мәтін контекстіндегі өрнектің мағынасын анықтауға тырысу үшін мәтінді негізгі тіл үлгілерімен салыстырады.

2017 жылдың қыркүйегінде Яндекс Аудармашы статистикалық машиналық аударма мен нейромашиналық аударма үлгілерін қамтитын гибридті тәсілге ауысты&lt;ref&gt;https://yandex.com/company/blog/one-model-is-better-than-two-yu-yandex-translate-launches-a-hybrid-machine-translation-system/&lt;/ref&gt;.

Аударма беті алғаш рет 2009 жылы пайда болды, оны promt қолданды, сонымен қатар веб-сайттарды аударуды жеңілдету үшін Яндекс браузерінің өзінде орнатылды.

== Қолдау көрсетілетін тілдер ==
Аудармашы [[2010 жыл]]дың [[көктем]]інде бета режимінде іске қосылғаннан кейін ол тек үш тілде ([[Ағылшын тілі|ағылшын]], [[Орыс тілі|орыс]] және [[Украин тілі|украин]]) 10 000 таңба шегімен қолжетімді болды.

Яндекс Аудармашыда [[Google Аудармашы]]да жоқ кейбір тілдер бар.

[[2021 жыл]]дың [[наурыз]] айындағы жағдай бойынша аударма 98 тілде қолжетімді. Аударма бағыты автоматты түрде анықталады. Қажет болса, сөздерді, сөйлемдерді немесе веб-беттерді аударуға болады. Сондай-ақ аударма мен түпнұсқаны бір уақытта қос панельді көріністе көруге болады. Машиналық аудармадан басқа ағылшынша-орысша және орысша-ағылшынша сөздік бар&lt;ref&gt;http://clubs.ya./{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. [[iOS]] құрылғыларына арналған қолданба Windows Phone және [[Android]] үшін қолжетімді. Кірістірілген мәтінді дыбысқа түрлендіргіштің көмегімен сіз аударманың айтылуын және түпнұсқа мәтінді тыңдай аласыз.

Сөйлемдер мен сөздердің аудармаларын енгізу өрісінің астындағы «Таңдаулылар» бөлімінде сақтауға болады.

== Шектеулер ==
Яндекс Аудармашы, басқа автоматты аударма құралдары сияқты, өз шектеулеріне ие. Онлайн сервис алғаш рет енгізілген кезде Yandex Translate компаниясының басшысы Алексей Байтин машиналық аударманы көркем мәтінмен салыстыруға болмайтынын, мәтін жүйе жасаған аудармалар шет тілінің жалпы мағынасын түсінуге ыңғайлы нұсқаны қамтамасыз ете алатынын айтты.&lt;ref&gt;http://lenta.ru/news/2011/03/16/welcometothemachine/&lt;/ref&gt;

Пайдаланушыларға арналған тегін нұсқадан басқа, ең алдымен интернет-дүкендердің және туристік компаниялардың веб-сайттарын локализациялауға арналған коммерциялық API онлайн аудармашысы (10 миллион таңбаға дейін тегін, кейін ақылы) бар.&lt;ref&gt;http://www.the-village.ru/village/hopesandfears/news/163349-yandex-translate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140825001711/http://www.the-village.ru/village/hopesandfears/news/163349-yandex-translate |date=2014-08-25 }}&lt;/ref&gt;

== Сипаттамалары ==
* iOS жүйесіне арналған мобильді қолданба араб, армян, қытай ([[пінин]]), грузин, грек, иврит, жапон, корей және парсы тілдерінің транслитерациясын ұсынады&lt;ref&gt;http://translate-blog.ya.ru/replies.xml?item_no=191 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200110125557/http://translate-blog.ya.ru/replies.xml?item_no=191 |date=2020-01-10 }}&lt;/ref&gt;;
* дауыстық мәтін енгізу;
* фото мәтінді аудару мүмкіндігі (өзінің OCR (оптикалық таңбаларды тану) технологиясын пайдалана отырып) — ұялы телефон қолданбаларында&lt;ref&gt;https://blog.yandex.ru/post/96186/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150913024444/https://blog.yandex.ru/post/96186/ |date=2015-09-13 }}&lt;/ref&gt;;
* «Аударманы ұсыну» түймесі (машиналық аудармалардың сапасын жақсартуға көмектесетін пайдаланушы түзетулері);
* Жеке сөздер мен сөйлемдердің аудармаларын қосуға болатын «Таңдаулылар» бөлімі;
* виртуалды пернетақта.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Аударма сайттар]]
[[Санат:Яндекс қызметтері мен құралдары]]
[[Санат:Қазақ тілді сайттар]]
[[Санат:Ағылшын тілді сайттар]]
[[Санат:Орыс тілді сайттар]]
[[Санат:Украин тілді сайттар]]
[[Санат:Түрік тілді сайттар]]</text>
      <sha1>8i503qfo3hu18b6pvq6v5vzbpkjb83j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұзындығы бойынша өзендер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710272</id>
    <revision>
      <id>3689710</id>
      <parentid>3665291</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349231" sha1="q6ugvvu55dwkv08vx142ukyf76thsmx" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Әлем өзендері
|-
! Реті !! Өзен !! Суреті !! Ұзындығы км.!! Ауданы км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;!! Елдер!!Қайда құяды, саласы !! Мұхит
|-
| 1.  || [[Амазон өзені|Амазон]]  || [[Сурет: Campo12Foto 2.JPG |орта|100px|]] || 6 992&lt;ref&gt;Река Амазонка — самая длинная река в мире https://divoworld.ru/reka-amazonka-samaya-dlinnaya-reka-v-mire/&lt;/ref&gt;|| 7 180 000 || [[Перу]], [[Колумбия]], [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]] 
|-
| 2.  || [[Ніл]]  || [[Сурет: Agilkia.jpg |орта|100px|]] || 6 670&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017
 https://old.bigenc.ru/geography/text/2663609&lt;/ref&gt;|| 3 400 000 || [[Уганда]], [[Судан]], [[Мысыр]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
| 3.  || [[Янцзы]]  || [[Сурет:Kuimen gate.jpg |орта|100px|]] || 6 300&lt;ref&gt;От Енисея до Амазонки: 10 самых длинных рек в мире https://news.rambler.ru/tech/50792737-ot-eniseya-do-amazonki-10-samyh-dlinnyh-rek-v-mire/?utm_content=news_media&amp;utm_medium=read_more&amp;utm_source=copylink&lt;/ref&gt;|| 1 808 500 || [[Қытай]] || [[Шығыс Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]]
|-
| 4.  || [[Хуанхэ]] || [[Сурет:Lanzhou-rio-amarillo-d01.jpg |орта|100px|]] || 5 464&lt;ref&gt;Самые длинные реки в мире https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928155408/https://protop10.ru/samye-dlinnye-reki-v-mire.html |date=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt;|| 752 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
| 5.  || [[Меконг]] || [[Сурет: Luang Prabang 169 Mekong.jpg|орта|100px|]] || 4 500&lt;ref&gt;БСЭ1/Меконг https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%A1%D0%AD1/%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3&lt;/ref&gt;|| 810 000 || [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Лаос]], [[Тайланд]], [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]]||[[Тынық мұхит]]
|-
|6.  || [[Өлөне]] || [[Сурет:Lone-maiden-formation.jpg |орта|100px|]]|| 4 400&lt;ref&gt;Великая река Сибири Лена: особенности, описание, притоки, легенды и факты. https://snegir.org/post/lena-krypnejshaya-v-mire-reka-v-zone-vechnoj-merzloty/&lt;/ref&gt;|| 2 490 000|| [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|7.  || [[Парана]] || [[Сурет:Confluence of the Iguazu and Parana rivers, Puerto Iguazu, Misiones, Argentina, 6th. Jan. 2011 - Flickr - PhillipC.jpg|орта|100px|]]|| 4 380&lt;ref&gt;Топ 18 самых многоводных рек в мире https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/samye-polnovodnye-reki&lt;/ref&gt;|| 2 582 672 || [[Бразилия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Ла-плата шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]]
|-
|8.  || [[Конго (өзен)|Конго]] || [[Сурет:Aerial view of Matadi.jpg |орта|100px|]]|| 4 374&lt;ref&gt;куда впадает река конго в какое море https://mozaiyka.ru/kuda-vpadaet-reka-kongo-v-kakoe-more/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 4 014 500	 || [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]], [[Замбия]], [[Ангола]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|9.  || [[Ертіс]]|| [[Сурет:Pavlodar-Fiume Irtysh.JPG |орта|100px|]]|| 4 248&lt;ref&gt;ЕРТІС ӨЗЕНІ https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&amp;id=210 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230928163216/https://www.uniface.kz/interfacts/index.php?post=article&amp;id=210 |date=2023-09-28 }}&lt;/ref&gt;||1 643 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]], [[Ресей]] || Обь өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|10.  || [[Нигер (өзен)|Нигер]] || [[Сурет:Niger River Center Island.jpg |орта|100px|]]|| 4 180&lt;ref&gt;По каким странам протекает река Нигер? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2903466-po-kakim-stranam-protekaet-reka-niger.html &lt;/ref&gt; || 2 117 700 || [[Гвинея]], [[Мали]], [[Нигер]], [[Бенин]], [[Нигерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|11.  || [[Миссури (өзен)|Миссури]] || [[Сурет: Missouri River near Yankton 1.jpg|орта|100px|]]|| 3 767&lt;ref&gt;Топ 10 самые длинные реки в США https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html&lt;/ref&gt;|| 1 371 010|| [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|12.  || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] || [[Сурет:Miss R dam 27.jpg |орта|100px|]]|| 3 734&lt;ref&gt;Топ 10 самые длинные реки в США https://podg-kursy.ru/obuchenie/glavnye-reki-ameriki-dragunskij-slushat.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F&lt;/ref&gt;|| 2 981 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || Мексика шығанағы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|13.  || [[Обь]] || [[Сурет:Ob river -a.jpg |орта|100px|]]|| 3 650&lt;ref&gt;
Какая длина реки Обь? http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2752989-kakaja-dlina-reki-ob.html&lt;/ref&gt;|| 2 990 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|14.  || [[Еділ]]|| [[Сурет:Volga Ulyanovsk-oliv.jpg |орта|100px|]]|| 3 530&lt;ref&gt;Еділ өзені туралы 25 қызықты деректер https://100-facts.com/kk/edil-zeni-turaly-25-yzy-ty-derekter/&lt;/ref&gt;|| 1 361 000 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|15.  || [[Енисей]] || [[Сурет:Beldir.jpg |орта|100px|]]|| 3 487&lt;ref&gt;Енисей и его каскад https://author.today/post/95714&lt;/ref&gt; || 2 580 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|16.  || [[Журуа өзені|Журуа]] || [[Сурет:Rio Jurua, Cruzeiro do Sul, Acre.jpg |орта|100px|]]|| 3 280&lt;ref&gt;Словарь географических названий Журуа https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%96%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B0&lt;/ref&gt; || 224 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|17.  || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] || [[Сурет:Rio Madeira 09072007.jpg |орта|100px|]]|| 3 230&lt;ref&gt;Река Мадейра: географическое положение и водный режим. Исток и устье реки https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051056/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/468612/reka-madeyra-geograficheskoe-polojenie-i-vodnyiy-rejim-istok-i-uste-reki |date=2023-10-02 }}&lt;/ref&gt;|| 1 158 000 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|18.  || [[Пурус]] || [[Сурет:Santa Rosa do Purus.jpg |орта|100px|]]||3 200&lt;ref&gt;Значение слова ПУРУС в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2033959.html&lt;/ref&gt;|| 365 000 || [[Перу]], [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|19.  || [[Үнді өзені|Инд]] || [[Сурет:Indus river from karakouram highway.jpg |орта|100px|]]|| 3 180&lt;ref&gt;12 самых длинных и важных рек в Индии https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt;|| 960 800 ||[[Пәкістан]], [[Қытай]]||[[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|20.  || [[Юкон]] || [[Сурет:Dawson City Yukon Ferry.jpg |орта|100px|]]|| 3 100&lt;ref&gt;Река Юкон https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180813/https://www.keeptravel.com/ru/canada/attraction/reka-yukon |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt;|| 832 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|21.  || [[Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)|Рио-Гранде]] || [[Сурет:Rio Grande-2.jpg |орта|100px|]]|| 3 034&lt;ref&gt;Рио-Гранде https://geographyofrussia.com/rio-grande/&lt;/ref&gt;|| 607 965 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|22.  || [[Төменгі Тунгуска]] || [[Сурет: Severnaya River (tributary of Nizhnyaya Tunguska).jpg|орта|100px|]]|| 2 989&lt;ref&gt;Река Нижняя Тунгуска
Красноярский край https://gotonature.ru/1830-reka-nizhnjaja-tunguska.html&lt;/ref&gt;|| 473 000|| [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|23.  || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] || [[Сурет:Brahmaputra8.JPG |орта|100px|]]|| 2 896&lt;ref&gt;Брахмапутра https://infoteach.ru/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 651 334|| [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|24.  || [[Дунай]] || [[Сурет:DonauknieVisegrad.jpg |орта|100px|]]|| 2 860&lt;ref&gt;Дунай https://geographyofrussia.com/dunaj/&lt;/ref&gt;|| 817 000 ||  [[Германия]], [[Аустрия]], [[Словакия]], [[Мажарстан]], [[Хорватия]],[[Сербия]], [[Болгария]], [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|25.  || [[Токантинс (өзен)|Токантинс]] || [[Сурет:Palmas, Tocantins.jpg |орта|100px|]]|| 2 850&lt;ref&gt;ТОКАНТИ́НС Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4195205&lt;/ref&gt;|| 770 000||  [[Бразилия]]|| [[Рио Пара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|26.  || [[Сан-Франсиску (өзен)|Сан-Франсиску]] || [[Сурет:Canindé de São Francisco-002.jpg |орта|100px|]]|| 2 830&lt;ref&gt;Длина реки сан франсиску https://fat-control.ru/dlina-reki-san-fransisku/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 641 000 || [[Бразилия]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]]
|-
|27.  || [[Амур]] || [[Сурет:Amur River in Habarovsk.jpg |орта|100px|]]|| 2 824&lt;ref&gt;Река Амур
Амурская область https://gotonature.ru/1806-reka-amur.html&lt;/ref&gt;|| 1 855 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Охота теңізі]] || [[Тынық мұхит]]
|-
|28.  || [[Евфрат]] || [[Сурет: Abukamal Euphrates.JPG|орта|100px|]]|| 2 780&lt;ref&gt;Евфрат https://geographyofrussia.com/evfrat/&lt;/ref&gt;|| 765 800 ||  [[Түркия]], [[Сирия]], [[Ирак]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]]
|-
|29.  || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] || [[Сурет:Darling-near-Bourke.jpg |орта|100px|]]|| 2 740&lt;ref&gt;ДАРЛИНГ http://geoman.ru/geography/item/f00/s03/e0003005/index.shtml&lt;/ref&gt;|| 710 000 ||  [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]]
|-
|30.  || [[Ориноко]] || [[Сурет: Deltaorinoco.jpg|орта|100px|]]|| 2 736&lt;ref&gt;Река Ориноко http://travellers.ru/reka-orinoko {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181822/http://travellers.ru/reka-orinoko |date=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt;|| 880 000||  [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || мұхит || [[Атлант мұхиты]]
|-
|31.  || [[Ганг]] || [[Сурет:Ganga at Kaudiayala.jpg |орта|100px|]]|| 2 700&lt;ref&gt;Река Ганг в Индии https://buroputevok.ru/dostoprimechatelnosti-indii/reka-gang-v-indii-14-foto-opisanie-infor&lt;/ref&gt;|| 1 060 000 || [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Бенгал шығанағы]]|| [[Үнді мұхиты]]
|-
|32.  || [[Бүлу|Вилюй]] || [[Сурет:Вилюйские пороги.jpg |орта|100px|]]|| 2 650&lt;ref&gt;Река Вилюй
Республика Саха (Якутия) https://gotonature.ru/1851-reka-viljuj.html&lt;/ref&gt;|| 454 000||  [[Ресей]] ||[[Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|33.  || [[Арагуая]] || [[Сурет:Araguaia River.jpg |орта|100px|]]|| 2 630&lt;ref&gt;Куди впадає річка Арагуая​ https://znanija.com/task/47154748&lt;/ref&gt;|| 370 000  || [[Бразилия]] || [[Токантинс]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|34.  || [[Бразос]] || [[Сурет:Brazos River railroad bridge Waco TX.jpg |орта|100px|]]||2 600&lt;ref&gt;Бразос https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%81&lt;/ref&gt; || 116 000 ||[[Америка Құрама Штаттары]] || [[Мексика шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|35.  || [[Замбези]] || [[Сурет:Zambezi River near Zambezi Town.jpg |орта|100px|]]|| 2 574&lt;ref&gt;Река Африки https://geosfera.org/afrika/1003-zambezi-reka-afriki.html&lt;/ref&gt;|| 1 570 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]], [[Замбия]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]]
|-
|36.  || [[Парагвай (өзен)|Парагвай]] || [[Сурет: Rio Paraguay.jpg|орта|100px|]]|| 2 549&lt;ref&gt;Реки Бразилии http://riversbrazil.ru/indexfbd5.php&lt;/ref&gt;|| 1 200 000 ||  [[Бразилия]], [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|37.  || [[Есіл]] || [[Сурет:Ishim.jpg |орта|100px|]]|| 2 450&lt;ref&gt;Есіл өзені https://www.referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016173311/http://referat911.ru/Byudjet/esl-zen/241770-2494848-place1.html |date=2019-10-16 }}&lt;/ref&gt;|| 177 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|38.  || [[Жайық]] || [[Сурет:Ural river.jpg |орта|100px|]]|| 2 428&lt;ref&gt;Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&lt;/ref&gt;|| 237 000 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] || 
|-
|39.  || [[Салуин]] || [[Сурет:Salawin river at Mae Sam Laep.jpg |орта|100px|]]|| 2 400&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017
https://old.bigenc.ru/geography/text/3529460&lt;/ref&gt;|| 325 000 ||  [[Қытай]], [[Мьянма]], [[Тайланд]]|| [[Андаман теңізі]] || [[Үнді мұхиты]]
|-
|40.  || [[Муррей]] || [[Сурет:MurrayBridgeMurrayRiver.JPG |орта|100px|]]|| 2 375&lt;ref&gt;Река Муррей в Австралии. https://webmandry.com/reka-murrej-v-avstralii-harakteristika-opisanie-karta-foto-video-reki-murrej/&lt;/ref&gt; || 1 061 469 ||  [[Аустралия]] ||[[Алегзандрина]] көлі || [[Үнді мұхиты]]
|-
|41.  || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] || [[Сурет: Yancopin Bridge.jpg|орта|100px|]]|| 2 364&lt;ref&gt;Река Арканзас – водный путь «Дикого Запада» https://ogeo.info/reki/arkanzas&lt;/ref&gt;|| 505 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|42.  || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] || [[Сурет:Colorado River edit.jpg |орта|100px|]]|| 2 334&lt;ref&gt;Река Колорадо – краткая характеристика и значение для Северной Америки https://americausa.ru/tyristam/interesnie-mesta/reka-kolorado-kratkaya-xarakteristika-i-znachenie-dlya-severnoj-ameriki.html&lt;/ref&gt;|| 637 137 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] || [[Тынық мұхит]]
|-
|43.  || [[Риу-Негру (өзен)|Риу-Негру]] || [[Сурет: Manaus Encontro das aguas 10 2006 103 8x6.jpg|орта|100px|]]|| 2 300&lt;ref&gt;Риу-Негру (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/157164&lt;/ref&gt;|| 720 114|| [[Колумбия]], [[Венесуэла]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені]]нің саласы  || [[Атлант мұхиты]]
|-
|44.  || [[Оленёк (өзен)|Оленёк]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]]|| 2 292&lt;ref&gt;Географическое положение реки Оленек https://kurnyavkabox.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-olenek/{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 219 000 ||  [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|45.  || [[Днепр]] || [[Сурет:Днепр, теперь пограничный.JPG |орта|100px|]]|| 2 287&lt;ref&gt;Рыбалка на реке Днепр https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183450/https://rybalke.net/ryibalka-na-reke-dnepr |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt;|| 504 000 ||  [[Ресей]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Қара теңіз]] || [[Атлант мұхиты]]
|-
|46.  || [[Алдан (өзен)|Алдан]] || [[Сурет:Река Алдан в Томмоте.JPG |орта|100px|]]|| 2 273&lt;ref&gt;Река Алдан – великий приток великой реки https://ogeo.info/reki/aldan &lt;/ref&gt;|| 729 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|47.  || [[Убанги]] || [[Сурет: Ubangi river near Bangui.jpg|орта|100px|]]|| 2 272&lt;ref&gt;Граница каких стран проходит по реке убанги https://torise.ru/granitsa-kakih-stran-prohodit-po-reke-ubangi/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 772 800 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]], [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|48.  || [[Сырдария]] || [[Сурет:Панорама Сырдарьи с набережной города Байконур.jpg |орта|100px|]]|| 2 212&lt;ref&gt;Река Сырдарья описание, фото. https://webmandry.com/reka-syrdarya-opisanie-foto/&lt;/ref&gt;|| 219 000 || [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Қырғызстан]] || [[Арал теңізі]] || 
|-
|49.  || [[Тапажос]] || [[Сурет:Santarem, Tapajos.JPG |орта|100px|]]|| 2 200&lt;ref&gt;Река Тапажос http://travellers.ru/reka-tapazhos {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182246/http://travellers.ru/reka-tapazhos |date=2023-10-15 }}&lt;/ref&gt;|| 487 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені]]нің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|50.  || [[Чжуцзян]] || [[Сурет:Dongguan010.jpg |орта|100px|]]|| 2 200&lt;ref&gt;Чжуцзян https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/701107&lt;/ref&gt;|| 437 000 || [[Қытай]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] || [[Тынық мұхит]]
|-
|51.  || [[Оранжевая]] || [[Сурет: Gariep &amp; Prieska, South Africa.jpg|орта|100px|]]|| 2 200&lt;ref&gt;Река Оранжевая http://travellers.ru/reka-oranzhevaya{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 973 000 || [[Лесото]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Намибия]] || мұхит|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|52.  || [[Сицзян]] || [[Сурет:Deqing Sanyuan Ta 2013.11.17 10-53-02.jpg |орта|100px|]]|| 2 197&lt;ref&gt;Xijiang River (Река Сицзян) http://fishbiosystem.ru/find/Geo/China,%20Xijiang%20River.html&lt;/ref&gt; || 437 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]]
|-
|53.  || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет:Red River at Alexandria, LA IMG 1134.JPG |орта|100px|]]|| 2 190&lt;ref&gt;Ред-Ривер (приток Миссисипи) https://infor24.ru/%D0%A0%D0%B5%D0%B4-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 233 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|54.  || [[Иравади]] || [[Сурет: Bhamo-ayeyarwady-d02.jpg|орта|100px|]]|| 2 170&lt;ref&gt;Меконг и Иравади — реки Азиатского материка https://excel-plus.ru/instruktsii/mekong-i-iravadi-reki-aziatskogo-materika{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 411 000 || [[Мьянма]] || [[Андаман теңізі]]|| [[Үнді мұхиты]]
|-
|55.  || [[Касаи]] || [[Сурет:Sunset view from Kalonda.jpg |орта|100px|]]|| 2 153&lt;ref&gt;Најдуже ријеке у Африци https://sr.history-hub.com/najduzhe-rijeke-u-africi&lt;/ref&gt;|| 880 200 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] ||[[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|56.  || [[Колыма]] || [[Сурет: Мост через Колыму.jpg|орта|100px|]]|| 2 129&lt;ref&gt;Колыма https://baikal-terra.ru/bassejn-reki-kolyma.html&lt;/ref&gt;||643 000|| [[Ресей]] ||[[Шығыс Сібір теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|57.  || [[Огайо]] || [[Сурет: Rising-sun-indiana-ohio-river--from-above.jpg|орта|100px|]]|| 2 102&lt;ref&gt;Самые большие реки Америки на карте https://oreke.ru/severnaya-amerika/samaya-dlinnaya-reka-v-ssha&lt;/ref&gt;|| 528 100 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|58.  || [[Тарим]] || [[Сурет:Tarim Desert Highway - Crossing the Tarim River, Xinjiang, China.jpg |орта|100px|]]|| 2 030&lt;ref&gt;Как и где протекает река Тарим?https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190753/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/230859/kak-i-gde-protekaet-reka-tarim-opisanie-osobennosti-i-foto-vodnogo-potoka-kitaya |date=2023-10-16 }}&lt;/ref&gt;|| 1 000 000 || [[Қытай]] ||[[Лобнор]] көлі|| 
|-
|59.  || [[Мараньон]] || [[Сурет:Río Marañón 01982.jpg |орта|100px|]]|| 2 000&lt;ref&gt;Река Мараньон: «Рождающая Амазонку» https://www.tripbest.ru/latam/lapost-maranon.php&lt;/ref&gt;|| 350 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|60.  || [[Колумбия өзені|Колумбия]] || [[Сурет: Corps-engineers-archives bonneville dam looking east.jpg|орта|100px|]]|| 2 000&lt;ref&gt;Колумбия (река) https://waterresources.ru/reki/kolumbiya-reka/&lt;/ref&gt;|| 668 217 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит || [[Тынық мұхит]]
|-
|61.  || [[Шингу]] || [[Сурет:Xingu River.jpg |орта|100px|]]|| 1 980&lt;ref&gt;Шингу https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 513 000 || [[Бразилия]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|62.  || [[Витим]] || [[Сурет: Witim1.jpg|орта|100px|]]|| 1 978&lt;ref&gt;Куда впадает река Витим https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054303/https://antikvariat-murom.ru/kuda-vpadaet-reka-vitim/ |date=2023-10-21 }}&lt;/ref&gt;|| 225 000 || [[Ресей]] ||[[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|63.  || [[Сенегал өзені|Сенегал]] || [[Сурет:Pont Faidherbe Saint Louis.jpg |орта|100px|]]|| 1970&lt;ref&gt;Сенегал  https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/138127&lt;/ref&gt;|| 337 000 || [[Мали]], [[Мавритания]], [[Сенегал]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] 
|-
|64.  || [[Жапура]] || [[Сурет:Ecologia de reserva intacta 91407-2019-05-11 at 10.47.50 PM - copia.jpg |орта|100px|]]|| 1 930&lt;ref&gt;Жапура https://waterresources.ru/reki/zhapura/?ysclid=lofuw4scfp732390075&lt;/ref&gt;|| 282 000 || [[Колумбия]], [[Бразилия]] ||[[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|65.  || [[Сунхуацзян]] || [[Сурет:ハルビン松花江.jpg |орта|100px|]]|| 1 927&lt;ref&gt;Река Сунхуацзян заложила основу для развития строительства https://russian.cgtn.com/news/2022-10-04/1577170122666295297/index.html&lt;/ref&gt;|| 524 000 || [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]]
|-
|66.  || [[Тигр]] || [[Сурет:Tigris 2015.jpg |орта|100px|]]|| 1 900&lt;ref&gt;Тигр (река) https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101143902/https://bigenc.ru/c/tigr-reka-888fd7?ysclid=lofv47yryr644628172 |date=2023-11-01 }}&lt;/ref&gt;|| 375 000 || [[Ирак]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Шатт әл-Араб]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]]
|-
|67.  || [[Маморе]] || [[Сурет:Río Mamoré - Bolivia.jpg |орта|100px|]]|| 1 900&lt;ref&gt;Маморе (река) Маморе (река) https://ru.wikiital.com/wiki/Mamor%C3%A9_(fiume) &lt;/ref&gt;|| 241 660 || [[Боливия]], [[Бразилия]] || [[Мадейра (өзен)|Мадейра]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|68.  || [[Дон (өзен)|Дон]] || [[Сурет:Донская панорама.jpg |орта|100px|]]|| 1 870&lt;ref&gt;https://pwfunplay.ru/reka-don-geograficeskoe-polozenie-bassein-i-ploshhad/?ysclid=lppv33cfb8822045076{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 422 000 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] || [[Атлант мұхиты]]
|-
|69.  || [[Подкаменная Тунгуска]] || [[Сурет:Osharovo settlement on the Podkamennaya Tunguska River.jpg|орта|100px|]]|| 1 865&lt;ref&gt;https://old.bigenc.ru/geography/text/3149760?ysclid=lppv5wl7o283043427&lt;/ref&gt;|| 240 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|70.  || [[Печора]] || [[Сурет:Petsjora rivier near Narjan-Mar.jpg |орта|100px|]]|| 1 809&lt;ref&gt;https://xn--90aafebcae8c0asf9d6d.xn--p1ai/news/velikie-reki-rossii-pechora/?ysclid=lppv94p757708563006&lt;/ref&gt;|| 322 000 || [[Ресей]] || [[Баренц теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|71.  || [[Шолман|Кама]] || [[Сурет:Perm asv2019-05 img23 Kama River.jpg |орта|100px|]]|| 1 805&lt;ref&gt;https://uraloved.ru/reka-kama?ysclid=lppvcvjv2368346334&lt;/ref&gt;|| 507 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы || 
|-
|72.  || [[Путумайо]] || [[Сурет:RIO PUTUMAYO - PUERTO ASÍS - HONG KONG.jpg |орта|100px|]]|| 1 800&lt;ref&gt;https://hasta-pronto.info/putumayo/&lt;/ref&gt;|| 123 000 || [[Эквадор]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Бразилия]]|| [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|73.  || [[Шұлым]] || [[Сурет:Pervomaysky District, Tomsk Oblast, Russia - panoramio (64).jpg |орта|100px|]]|| 1 799&lt;ref&gt;https://old.bigenc.ru/geography/text/4688866?ysclid=lpqlqwwz9x678702718&lt;/ref&gt;	|| 134 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|74.  || [[Ангара]] || [[Сурет:Angara River2.jpg |орта|100px|]]|| 1 779&lt;ref&gt;https://www.vpoxod.ru/page/toponym/reka_angara_info?ysclid=lpqlsdxr2f443374933&lt;/ref&gt;|| 1 039 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|75.  || [[Укаяли]] || [[Сурет:Atalaya (Peru) Rios Tambo+Ucayali.jpg |орта|100px|]]|| 1 771&lt;ref&gt;https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Peru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180641/https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Peru |date=2023-12-07 }}&lt;/ref&gt;|| 375 000 || [[Перу]] || [[Амазон өзені|Амазон]] өзенінің саласы|| [[Атлант мұхиты]]
|-
|76.  || [[Лимпопо]] || [[Сурет:Limpopo.jpg |орта|100px|]]|| 1 750&lt;ref&gt;https://oreke.ru/afrika/reka-limpopo?ysclid=lpusuqhyhf859522376&lt;/ref&gt;|| 440 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Ботсвана]], [[Зимбабве]], [[Мозамбик]] || мұхит || [[Үнді мұхиты]]
|-
|77.  || [[Гуапоре]] || [[Сурет:Rio Guaporé em Pontes e Lacerda1.JPG |орта|100px|]]|| 1 749&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=2&amp;ysclid=lpusygzn6x566397920&lt;/ref&gt;|| 266 460 || [[Бразилия]], [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]]
|-
|78.  || [[Макензи өзені|Маккензи]] || [[Сурет:USACE Cougar Dam South Fork McKenzie River.jpg |орта|100px|]]|| 1 738&lt;ref&gt;https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231207180730/https://decocode.ru/5-krupneisix-rek-severnoi-ameriki/?ysclid=lput2a54qp288874199 |date=2023-12-07 }}&lt;/ref&gt;|| 1 805 200 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|79.  || [[Снейк өзені|Снейк]] || [[Сурет:Snake River and Columbia Plateau Trail.jpg |орта|100px|]]|| 1 735&lt;ref&gt;https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-ssha-rejting-i-foto.html?ysclid=lput4ke23280361862&lt;/ref&gt;|| 278 450 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені]]нің саласы || [[Тынық мұхит]]
|-
|80.  || [[Индигирка]] || [[Сурет:Усть-Нера. Вид с горы..jpg |орта|100px|]]||1 726&lt;ref&gt;https://gotonature.ru/1879-reka-indigirka.html&lt;/ref&gt;|| 360 000 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]]|| [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|81.  || [[Хатанга]] || [[Сурет:Khatanga 3.jpg |орта|100px|]]|| 1 636&lt;ref&gt;https://multiurok.ru/blog/khatanga-reka-v-krasnoiarskom-krae.html?ysclid=lpv9yb74lu175168515 {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 364 000	 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|82.  || [[Кеть]] || [[Сурет:Parabelskiy r-n, Tomskaya oblast', Russia - panoramio.jpg |орта|100px|]]|| 1 621&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%9A%D0%B5%D1%82%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 94 200|| [[Ресей]] || [[Обь ]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|83.  || [[Арғұн|Аргунь]] || [[Сурет:Argun River near Inner Mogolia.jpg |орта|100px|]]|| 1 620&lt;ref&gt;https://vseoplanete.ru/vodojemi/reki/reka-argun/?ysclid=lpva3f67lj516306642&lt;/ref&gt;|| 164 000 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]]
|-
|84.  || [[Бени (өзен)|Бени]] || [[Сурет: Beni River, Rurrenabaque, Bolivia.jpg|орта|100px|]]|| 1 619&lt;ref&gt;https://posts24.ru/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 850 000 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] 
|-
|85.  || [[Черчилл]] || [[Сурет: Otter rapids.jpg|орта|100px|]]|| 1 609&lt;ref&gt;https://ru.termwiki.com/RU/Churchill_River&lt;/ref&gt;|| 282 000 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|86.  || [[Көк Ніл]] || [[Сурет:Blue Nile near Bahar Dar.jpg |орта|100px|]]||1 600&lt;ref&gt;https://old.bigenc.ru/geography/text/2368085?ysclid=lpw7s1tymm147726334&lt;/ref&gt;|| 330 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] ||[[Ніл]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] 
|-
|87.  || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] || [[Сурет:Atardeceruruguayrio.JPG |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reka-urugvaj?ysclid=lpw7wgmf2i205558316&lt;/ref&gt;|| 365 000 || [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Ла-плата шығанағы]]|| [[Атлант мұхиты]] 
|-
|88.  || [[Окаванго]] || [[Сурет:Okavango River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/372267/reka-okavango-harakteristika?ysclid=lpw7yrxub632676825&lt;/ref&gt;|| 800 000 || [[Ангола]], [[Намибия]], [[Ботсвана]]||Калахари шөлі 
|-
|89.  || [[Вольта (өзен)|Вольта]] || [[Сурет:Volta River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;https://webmandry.com/volta-reka-v-severo-zapadnoj-chasti-afriki-ozero-volta/?ysclid=lpzlewxq37830908338&lt;/ref&gt;|| 388 000 || [[Гана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]] 
|-
|90.  || [[Йеллоустон (өзен)|Йеллоустон]] || [[Сурет:Yellowstone River in Hayden Valley.jpg |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13&lt;/ref&gt;||182 300 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] 
|-
|91.  || [[Рио-Бермехо]] || [[Сурет:Rio bermejo(pcia. roca -chaco)-.jpg |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/266306.htm&lt;/ref&gt;|| 133 000|| [[Боливия]], [[Аргентина]] || Парагвай өзенінің саласы || [[Атлант мұхиты]] 
|-
|92.  || [[Уэби-Шабелле]] || [[Сурет:Shebelle River.jpg |орта|100px|]]|| 1 600&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231211192853/http://travellers.ru/reka-uehbi-shabelle?ysclid=lq1b2pc8m422416228 |date=2023-12-11 }}&lt;/ref&gt;|| 194 000 || [[Эфиопия]], [[Сомали]]|| [[Джубба]] өзенінің саласы ||  [[Үнді мұхиты]]
|-
|93.  || [[Тобыл]] || [[Сурет:Prokudin-Gorskii-31.jpg |орта|100px|]]|| 1 591&lt;ref&gt;https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/tobol-reka/?ysclid=lq1b6yvsn9662931894&lt;/ref&gt;|| 426 000 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы || [[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|94.  || [[Пилькомайо]] || [[Сурет:Pilcomayo rio.jpg |орта|100px|]]|| 1 590&lt;ref&gt;https://visitacaribe.com/blog/samye-vazhnye-reki-argentiny-priroda-argentiny&lt;/ref&gt;|| 270 000 || [[Боливия]], [[Парагвай]], [[Аргентина]]|| Парагвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] 
|-
|95.  || [[Алазея]] || [[Сурет:Siberia Alaz.png |орта|100px|]]|| 1 590&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/152/%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%97%D0%95%D0%AF?ysclid=lq2ngoxmkq861015481&lt;/ref&gt;|| 64 700 || [[Ресей]] || [[Шығыс Сібір теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|96.  || [[Апуре]] || [[Сурет:Vista aérea de San Fernando de Apure (Apure) y Puerto Miranda (Guárico) y el Río Apure. Venezuela..jpg |орта|100px|]]||1 580&lt;ref&gt;https://hasta-pronto.info/apure/&lt;/ref&gt;||147 000	 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]] 
|-
|97.  || [[Кафуэ]] || [[Сурет:Kafue river02.jpg |орта|100px|]]|| 1 577&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?cont=in&amp;ysclid=lq3fgrusmv244006737&lt;/ref&gt;|| 154 829 || [[Замбия]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|98.  || [[Магдалена]] || [[Сурет:Puente-Rio Magdalena.jpg |орта|100px|]]|| 1 550&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/magdalena-reka/?ysclid=lq3fik5tsx664511353&lt;/ref&gt;|| 260 000	 || [[Колумбия]] || [[Кариб теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|99.  || [[Сатладж|Сатледж]] || [[Сурет:A view of Sutlej river Himachal Pradesh India 2014.jpg |орта|100px|]]|| 1 536&lt;ref&gt;https://nauka.club/geografiya/opisanie-reki-ind-geopolozhenie-klimat-istok-i-pritoki.html?ysclid=lq3fkady57871972745&lt;/ref&gt;|| 395 000 || [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Пәкістан]]|| [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|100.  || [[Ханьшуй]] || [[Сурет:0278-Wuhan-Hanjiang-wharfs-and-swimmers.jpg |орта|100px|]]|| 1 532&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%88%D1%83%D0%B9{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 175 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|101.  || [[Пис]] || [[Сурет: Peace River aerial.jpg|орта|100px|]]|| 1 521&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html?ysclid=lqtq0u9kk0229302346&lt;/ref&gt;|| 302 500 || [[Канада]] || [[Невольничья]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|102.  || [[Ока]] || [[Сурет: NN 07-08-2020 24.jpg|орта|100px|]]|| 1 498&lt;ref&gt;https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219174808/https://vsereki.ru/reki-vnutrennego-stoka/bassejn-kaspijskogo-morya/volga/oka?ysclid=lqcmzavqb1768174228 |date=2023-12-19 }}&lt;/ref&gt;|| 245 000 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|103.  || [[Гуавьяре]] || [[Сурет: San Jose del Guaviare - panoramio.jpg|орта|100px|]]|| 1 497&lt;ref&gt;https://tepler.ru/strani/colombia/neyva/reka-guavyare.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231164955/https://tepler.ru/strani/colombia/neyva/reka-guavyare.html |date=2023-12-31 }}&lt;/ref&gt;|| 140 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|104.  || [[Маррамбиджи]] || [[Сурет: MurrumbidgeeAtGundagai.jpg|орта|100px|]]|| 1 485&lt;ref&gt;https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html?ysclid=lqtqbtbpro848667940&lt;/ref&gt;|| 81 630 || [[Аустралия]] ||[[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|105.  || [[Теннесси]] || [[Сурет:Knoxville bridges.jpg |орта|100px|]]||1 470&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15&lt;/ref&gt;|| 104 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||Огайо өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|106.  || [[Годавари]] || [[Сурет:Godavari river.jpg |орта|100px|]]|| 1 465&lt;ref&gt;https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/https://earthnworld.com/ru/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8-%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt;|| 313 000 || [[ Үндістан]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|107.  || [[Амга]] || [[Сурет:Amga River near Verkhnyaya Amga.jpg |орта|100px|]]|| 1 462&lt;ref&gt;https://gotonature.ru/1992-reka-amga.html&lt;/ref&gt;|| 69 300|| [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|108.  || [[Іле]] || [[Сурет:River-ili-2.jpg |орта|100px|]]|| 1 439&lt;ref&gt;https://www.nur.kz/family/school/1735554-krupnye-reki-i-ozera-kazahstana/?ysclid=lqy0rlli4r83726946&lt;/ref&gt;|| 140 000 || [[Қытай]], [[Қазақстан]] || [[Балқаш]] көлі ||
|-
|109.  || [[Рио-Гранде]] || [[Сурет:Río Grande o Guapay desde el Puente Pailas (Puerto Pailas -Bolivia).jpg |орта|100px|]]|| 1 438&lt;ref&gt;https://mononews.ru/%D0%A0%D0%B8%D0%BE-%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 102 600 || [[Боливия]] || [[Маморе]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|110.  || [[Олёкма]] || [[Сурет:Olyokma river.jpg |орта|100px|]]|| 1 436&lt;ref&gt;https://gotonature.ru/1847-reka-olekma.html&lt;/ref&gt;|| 210 000|| [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|111.  || [[Ақеділ|Белая]] || [[Сурет: Мост через реку Белую (Ишимбай).jpg|орта|100px|]]|| 1 430&lt;ref&gt;https://dzen.ru/a/YewIezO09AaIkYFL&lt;/ref&gt;|| 142 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы ||
|-
|112.  || [[Купер-Крик]] || [[Сурет:XingCooperCreek.jpg |орта|100px|]]|| 1 420&lt;ref&gt;https://baikal24-nauka.ru/reka-kuper-krik-avstralii/?ysclid=lqy4tprty4404997156{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 297 547 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі ||
|-
|113.  || [[Әмудария]] || [[Сурет:Afghanistan - Tajikistan Bridge Completion.jpg |орта|100px|]]|| 1 415&lt;ref&gt;https://multiurok.ru/index.php/blog/amudar-ia-rieka.html?ysclid=lqy4vqfpln680139869 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240103185138/https://multiurok.ru/index.php/blog/amudar-ia-rieka.html?ysclid=lqy4vqfpln680139869 |date=2024-01-03 }}&lt;/ref&gt;|| 309 000 || [[Ауғанстан]], [[Тәжікстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]] ||[[Арал теңізі]]||
|-
|114.  || [[Таз (өзен)|Таз]] || [[Сурет: Taz River.jpg|орта|100px|]]||1 401&lt;ref&gt;https://gotonature.ru/1858-reka-taz.html&lt;/ref&gt;|| 150 000 || [[Ресей]] ||[[Кар теңізі]]||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|115.  || [[Бенуэ]] || [[Сурет: Benue SE Yola.jpg|орта|100px|]]|| 1 400&lt;ref&gt;https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%91%D0%B5%D0%BD%D1%83%D1%8D_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 441 000|| [[Камерун]], [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|116.  || [[Шари]] || [[Сурет:View of Chari.jpg |орта|100px|]]|| 1 400&lt;ref&gt;https://www.syl.ru/article/365463/reka-shari-afrika-opisanie-hozyaystvennoe-znachenie-i-interesnyie-faktyi?ysclid=lqy581xtpg464424462&lt;/ref&gt;|| 650 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Чад]], [[Камерун]] || [[Чад көлі]]||
|-
|117.  || [[Уоррего]] || [[Сурет:Warrego River.JPG |орта|100px|]]|| 1 380&lt;ref&gt;https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241205145801/https://fat-control.ru/nazvaniya-vsekh-rek-avstralii/ |date=2024-12-05 }}&lt;/ref&gt;|| 69 290 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы||[[Үнді мұхиты]]
|-
|118.  || [[Джамна]] || [[Сурет:On the banks of New Yamuna bridge, Allahabad.jpg |орта|100px|]]|| 1 376&lt;ref&gt;http://www.saintcow.ru/jamna.php&lt;/ref&gt;|| 351 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|119.  || [[Фрейзер]] || [[Сурет:FraserRiver.jpg |орта|100px|]]|| 1 370&lt;ref&gt;https://ru.wikiital.com/wiki/Fraser_(fiume)&lt;/ref&gt;|| 233 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|120.  || [[Кура]] || [[Сурет:Kura Likany.jpg |орта|100px|]]|| 1 364&lt;ref&gt;https://v-georgia.com/showplaces/reka-kura-glavnaya-reka-gruzii/?ysclid=lr3u1vqr4440788030&lt;/ref&gt;|| 188 000 || [[Түркия]], [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|121.  || [[Днестр]] || [[Сурет:Dniester01.jpg |орта|100px|]]|| 1 352&lt;ref&gt;https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240107184240/https://llab.ru/geograficeskoe-polozenie-reki-dnestr-na-karte/?ysclid=lr3ubuddag575176543 |date=2024-01-07 }}&lt;/ref&gt;|| 72 100 || [[Украина]], [[Молдова]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|122.  || [[Каука]] || [[Сурет:Barbacoas, municipio de Peque 02.jpg |орта|100px|]]|| 1 350&lt;ref&gt;https://tepler.ru/strani/colombia/kali/reka-kauka.html?ysclid=lraz122hi4249271815 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112182836/https://tepler.ru/strani/colombia/kali/reka-kauka.html?ysclid=lraz122hi4249271815 |date=2024-01-12 }}&lt;/ref&gt;|| 80 000 || [[Колумбия]] || [[Магдалена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|123.  || [[Ляохэ]] || [[Сурет:盘锦芦苇荡.JPG |орта|100px|]]||1 345|| 232 000 || [[Қытай]] || [[Сары теңіз]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|124.  || [[Локлан]] || [[Сурет: OxleyLachlanRiver.JPG|орта|100px|]]|| 1 339|| 90 892 || [[Аустралия]] || [[Муррумбиджи]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|125.  || [[Ялунцзян]] || [[Сурет:Ganzi-afueras-d05.jpg |орта|100px|]]|| 1 324|| 150 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|126.  || [[Игуасу]] || [[Сурет:1 iguazu river.jpg |орта|100px|]]|| 1 320|| 62 000 || [[Бразилия]], [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|127. || [[Вятка]] || [[Сурет:Vyatka-Kirov asv2019-05 img34 Vyatka River.jpg |орта|100px|]]|| 1 314||129 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы ||
|-
|128.  || [[Нармада]] || [[Сурет:Omkareshwar1.JPG |орта|100px|]]|| 1 310|| 102 000 || [[Үндістан]] || [[Арабия теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|129.  || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado desde el puente en Suncho Corral hacia el Sur.JPG |орта|100px|]]|| 1 300|| 160 000 || [[Аргентина]] || Ла-Плата сағасы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|130.  || [[Арувими]] || [[Сурет:In Darkest Africa ascending Aruwimi River.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 116 100 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|131.  || [[Кришна (өзен)|Кришна]] || [[Сурет:Krishna River Vijayawada.jpg |орта|100px|]]|| 1 300|| 258 948 || [[Үндістан]] || Бенгал шығанағы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|132.  || [[Норт-Саскачеван]] || [[Сурет:NSR at dusk.jpg |орта|100px|]]|| 1 287|| 122 800 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|133.  || [[Ломами]] || [[Сурет:Swallowtails on bank of Lomami River at Katopa Camp, Democratic Republic of the Congo (cropped).JPG |орта|100px|]]|| 1 280|| 110 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|134.  || [[Оттава (өзен)|Оттава]] || [[Сурет: Ottawarivermattawa.jpg|орта|100px|]]|| 1 271|| 146 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]]нің саласы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|135.  || [[Керулен]] || [[Сурет:Kherlen River.jpg |орта|100px|]]|| 1 254|| 116 400 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Далайнор]] көлі ||[[Тынық мұхит]]
|-
|136.  || [[Апуримак]] || [[Сурет: Rio apurimac.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 125 000 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|137.  || [[Вааль]] || [[Сурет: VaalFromN3.jpg|орта|100px|]]|| 1 250|| 196 438 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|138.  || [[Зея]] || [[Сурет:Zeya River and Island.jpg |орта|100px|]]|| 1 242|| 233 000 || [[Ресей]] ||[[Амур]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]]
|-
|139.  || [[Рейн]] || [[Сурет: Loreley von Spitznack.jpg|орта|100px|]]|| 1 233|| 185 000 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Лихтенштейн]], [[Германия]], [[Франция]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|140.  || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] || [[Сурет:Athabasca River JNP.JPG |орта|100px|]]|| 1 231|| 95 300 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|141.  || [[Риу-Гранди(өзен)|Риу-Гранди]] || [[Сурет:Rio Grande Brasil na Anhanguera.JPG |орта|100px|]]||1 230|| 170 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|142.  || [[Канейдиан-Ривер]] || [[Сурет:Canadian River Calvin Oklahoma.jpg |орта|100px|]]|| 1 223||124 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|143.  || [[Пару]] || [[Сурет:Paroo River Wanaaring-2001-07-01.jpg |орта|100px|]]||1 210||60 095|| [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|144.  || [[Кунене]] || [[Сурет:Cunene river, angola 01.jpg |орта|100px|]]|| 1 207|| 109 832 || [[Ангола]], [[Намибия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|145.  || [[Санкуру]] || [[Сурет:Sankuru River entering Kasai River NASA.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 156 000|| [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касаи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|146.  || [[Рио-Колорадо]]|| [[Сурет: Tour24.jpg|орта|100px|]]|| 1 200|| 350 000 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|147. || [[Саламат]] || [[Сурет:Charirivermap.png |орта|100px|]]|| 1 200||90 000 || [[Судан]], [[Чад]] || [[Шари]] өзенінің саласы ||
|-
|148. || [[Десагуадеро]] || [[Сурет:Río Desaguadero Argentina.jpg |орта|100px|]]|| 1 200|| 248 000 || [[Аргентина]] || [[Рио-Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|149. || [[Әулие Лаврентий өзені|Әулие Лаврентий]] || [[Сурет:Fleuve Saint-Laurent - Quebec.jpg |орта|100px|]]||1 197|| 1 030 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|150. || [[Шу (өзен)|Шу]] || [[Сурет:Река Шу возле посёлка Кайнар.JPG |орта|100px|]]||1 186|| 67 500 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]]
 ||Ащысу ойысы ||
|-
|151. || [[Хонгха]] || [[Сурет:Long Bien Bridge Sunset.jpg |орта|100px|]]|| 1 183|| 158 000 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Бакбо]] шығанағы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|152. || [[Камадугу-Йобе]] || [[Сурет:Beautiful boat in River Yobe, Bade town, Gashua.jpg |орта|100px|]]||1 175|| 148 000 || [[Нигерия]], [[Нигер]] || [[Чад көлі]] ||
|-
|153. || [[Милк]] || [[Сурет: MilkriverAB.JPG|орта|100px|]]|| 1 173|| 61 642 ||[[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|154. || [[Грин-Ривер]] || [[Сурет:Mineral-Bottom.jpg |орта|100px|]]|| 1 170|| 125 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|155. || [[Эльба]] || [[Сурет:Koenigstein Saxony pic01 2007 04 22.jpg |орта|100px|]] || 1 165 || 148 268 || [[Чехия]], [[Германия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|156. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:White River Arkansas.jpg |орта|100px|]] || 1 162 || 71 911 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|157. || [[Демьянка (өзен)|Демьянка]] || [[Сурет: Demyanka river Russia, 30 июня 2015, N 59,463098 E 71,055572.jpg|орта|100px|]] || 1 160 || 34 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|158. || [[Анадыр]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 1 152 || 191 000 || [[Ресей]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|159. || [[Қызыл-Ирмак]] || [[Сурет:Kızılırmak River.jpg |орта|100px|]] || 1 151 || 77 100 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|160. || [[Тиете]] || [[Сурет:Rio Tietê Barra Bonita 150606 REFON.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 150 000 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|161. || [[Омолон]] || [[Сурет:Kolymarivermap.png |орта|100px|]] || 1 150 || 118 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|162. || [[Гильменд]] || [[Сурет: Aerial photograph of Helmand River at Gereshk in 2011.jpg|орта|100px|]] || 1 150 || 500 000 || [[Ауғанстан]], [[Иран]] || [[Хамун]] көлі ||
|-
|163. || [[Теджен]] || [[Сурет:Jam Qasr Zarafshan.jpg |орта|100px|]] || 1 150 || 70 600 || [[Ауғанстан]], [[Иран]], [[Түрікменстан]] || [[Қарақұм]] шөлі||
|-
|164. || [[Джеймс]] || [[Сурет:JamesRiverWG.JPG |орта|100px|]] || 1 143 || 53 491 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|165. || [[Капуас]] || [[Сурет:Kapuas River.jpg |орта|100px|]] || 1 143 || 98 749 || [[Индонезия]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|166. || [[Уальяга]] || [[Сурет: Huallaga River.jpg|орта|100px|]] || 1 138 || 95 000 || [[Перу]] || [[Мараньон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|167. || [[Десна]] || [[Сурет:Desna River in Chernihiv.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 88 900 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|168. || [[Джорджина]] || [[Сурет:Georgina River.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 232 000 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы ||
|-
|169. || [[Вычегда]] || [[Сурет:VytchegdaRiver.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 121 000 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|170. || [[Гамбия (өзен)|Гамбия]] || [[Сурет:River gambia Niokolokoba National Park.gif |орта|100px|]] || 1 130 || 69 931 || [[Гвинея]], [[Сенегал]], [[Гамбия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|171. || [[Кускоквим]] || [[Сурет:Kuskokwim River (9567268810) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 124 319 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Беринг теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|172. || [[Уэле]] || [[Сурет:Uele river.jpg |орта|100px|]] || 1 130 || 135 400 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|173. || [[Сепик]] || [[Сурет:Sepik 0266.jpg |орта|100px|]] || 1 126 || 80 321 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]], [[Индонезия]] || [[Жаңа Гвинея теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|174. || [[Орхон]] || [[Сурет:Orchon-mongolei.JPG |орта|100px|]] || 1 124&lt;ref&gt;Река Орхон,Оркон https://forum-eurasica.ru/topic/5269-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%BD/{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 132 800 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|175. || [[Симаррон]] || [[Сурет:Cimarron river near forgan ok.jpg |орта|100px|]] || 1 123&lt;ref&gt;Страны мира. Словарь https://world_countries.academic.ru/1099/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%BE%D0%BD&lt;/ref&gt; || 49 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Арканзас (өзен)|Арканзас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|176. || [[Атбара]] || [[Сурет:View on the Atbarah, or Black Nile - Ainsworth William Francis - 1870.jpg |орта|100px|]] || 1 120&lt;ref&gt;Энциклопедия / Буква &quot;А&quot; / http://granat.wiki/enc/a/atbara/&lt;/ref&gt; || 112 000 || [[Эфиопия]], [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|177. || [[Флай]] || [[Сурет:Fly River, Western Province PNG (48726421538).jpg |орта|100px|]] || 1 120 || 76 000 || [[Папуа — Жаңа Гвинея]] || Папуа шығанағы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|178. || [[Цзялинцзян]] || [[Сурет:Jialing river.jpg |орта|100px|]] || 1 119&lt;ref&gt;География - Реки http://erudit.lecto.space/geo.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://erudit.lecto.space/geo.html |date=2023-10-02 }}&lt;/ref&gt; || 160 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|179. || [[Лиард]] || [[Сурет:Liard River.jpg |орта|100px|]] || 1 115&lt;ref&gt;Река Лиард https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/liard-river&lt;/ref&gt; || 277 100 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|180. || [[Чиндуин]] || [[Сурет:R Chindwin.JPG |орта|100px|]] || 1 110&lt;ref&gt;Река Чиндуин http://travellers.ru/reka-chinduin-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231002051052/http://travellers.ru/reka-chinduin-reka |date=2023-10-02 }}&lt;/ref&gt; || 114 000 || [[Мьянма]] || [[Иравади]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|181. || [[Кванго]] || [[Сурет:Tazua.jpg |орта|100px|]] || 1 100&lt;ref&gt;Водные объекты Анголы https://waterresources.ru/place/angola/&lt;/ref&gt; || 263 402 || [[Ангола]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Касай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|182. || [[Чинаб]] || [[Сурет:Chenab River in Akhanoor, India.jpg |орта|100px|]] || 1 100&lt;ref&gt;Чинаб https://megabook.ru/article/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B1&lt;/ref&gt; || 138 000 || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Сатладж]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|183. || [[Конда]] || [[Сурет:На Конде.JPG |орта|100px|]] || 1 097&lt;ref&gt;Экспедиция по реке Конда в начале ХХ века https://humus.livejournal.com/3565344.html&lt;/ref&gt; || 72 800 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|184. || [[Омь]] || [[Сурет:RiverOm2009.JPG |орта|100px|]] || 1 091&lt;ref&gt;10 фактов про Омь https://geoglob.ru/10-fakts/rivers/reka-om/&lt;/ref&gt; || 52 600 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|185. || [[Нэньцзян]] || [[Сурет: 红岸公园眺望嫩江1-2017夏.jpg|орта|100px|]] || 1 089&lt;ref&gt;Нонни https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1067451&lt;/ref&gt; || 244 000 || [[Қытай]] || [[Сунхуацзян]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]]
|-
|186. || [[Васюган]] || [[Сурет:Vasyugan.jpg |орта|100px|]] || 1 082&lt;ref&gt;Река Васюган (Томская область): длина, водный режим, флора и фауна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/392837/reka-vasyugan-tomskaya-oblast-dlina-vodnyiy-rejim-flora-i-fauna |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 61 800 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|187. || [[Арас]] || [[Сурет:Araz çayı.jpg |орта|100px|]] || 1 072&lt;ref&gt;Аракс река – всё о ней: история, география https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://alminur.ru/araks-reka-vsyo-o-nej-istoriya-geografiya-dostoprimechatelnosti/ |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 102 000 || [[Түркия]], [[Армения]], [[Әзірбайжан]], [[Иран]] || [[Кура]] өзенінің саласы ||
|-
|188. || [[Ассинибойн]] || [[Сурет:Assiniboine River. P6080358.JPG |орта|100px|]] || 1 070 &lt;ref&gt;Река Ассинибойн https://stranatur.ru/assiniboine-river.html&lt;/ref&gt; || 182 000 || [[Канада]] || [[Ред-Ривер]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|189. || [[Үлкен Юган]] || [[Сурет:Река Большой Юган.JPG |орта|100px|]] || 1 063&lt;ref&gt;Большой Юган https://waterresources.ru/reki/bolshoy-yugan/&lt;/ref&gt; || 34 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|190. || [[Мая]] || [[Сурет:Mayaokt.jpg |орта|100px|]] || 1 053&lt;ref&gt;Река Мая https://inpath.ru/nature/river/444&lt;/ref&gt; || 171 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|191. || [[Шамәлі Тынық]] || [[Сурет:IMG 5783 sh.jpg |орта|100px|]] || 1 053&lt;ref&gt;Река Северский Донец — интересные факты https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003052606/https://100vagonov.ru/reka-severskij-donec-interesnye-fakty.html |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 98 900 || [[Украина]], [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|192. || [[Ирири]] || [[Сурет:Iriririvermap.png |орта|100px|]] || 1 050&lt;ref&gt;Ирири https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1305036&lt;/ref&gt; || 130 000 || [[Бразилия]] || [[Шингу]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|193. || [[Бандама]] || [[Сурет:Bandama1.JPG |орта|100px|]] || 1 050&lt;ref&gt;Бандама https://waterresources.ru/reki/bandama/&lt;/ref&gt; || 98 500 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|194. || [[Араука]] || [[Сурет:EL HERMOSO RIO ARAUCA (cropped).jpg |орта|100px|]] || 1 050&lt;ref&gt; Реки Латинской Америки: Араука https://latinskayaamerika.blogspot.com/2023/02/blog-post_14.html&lt;/ref&gt;|| 18 000 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|195. || [[Висла]] || [[Сурет:Kraków Wisła 11.jpg |орта|100px|]] || 1 047&lt;ref&gt;Висла - река самая длинная в бассейне Балтийского моря https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/147824/visla---reka-samaya-dlinnaya-v-basseyne-baltiyskogo-morya{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 198 500 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|196. || [[Хила]] || [[Сурет:Gila River Middle Fork.2.jpg |орта|100px|]] || 1 044&lt;ref&gt;Хила (приток Колорадо) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1776447&lt;/ref&gt; || 151 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|197. || [[Тахо]] || [[Сурет: Estuário do Tejo.jpg|орта|100px|]] || 1 038&lt;ref&gt;Река Тахо – спокойная испанка https://ogeo.info/reki/taho&lt;/ref&gt; || 80 600 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|198. || [[Онон]] || [[Сурет:Onon.jpg |орта|100px|]] || 1 032&lt;ref&gt;Река Онон (бассейн реки Шилка) https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://megaribolov.ru/index.php/entsiklopediya-rybolova/opisanie-vodoemov/opisanie-rek/1706-reka-onon-bassejn-reki-shilka |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 96 200 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|199. || [[Тура]] || [[Сурет: Излучина Туры в Каменке.jpg|орта|100px|]] || 1 030&lt;ref&gt;Река Тура http://rekiurala.ru/reka-tura {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607143401/http://rekiurala.ru/reka-tura |date=2023-06-07 }}&lt;/ref&gt; || 80 400 || [[Ресей]] || [[Тобыл]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|200. || [[Селенга (өзен)|Селенга]] || [[Сурет:Selenga2.jpg |орта|100px|]] || 1 024&lt;ref&gt;Селенга. Интересные факты о главной водной артерии Байкала https://lenorlux.livejournal.com/809045.html&lt;/ref&gt; || 447 000 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Байкөл]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|201. || [[Батыс Двина|Батыс Двина (Даугава)]] || [[Сурет:Daugava (Düna) in Riga - bridges.JPG |орта|100px|]] || 1 020&lt;ref&gt;Западная Двина (Даугава) https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180814/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/zapadnaya-dvina-daugava |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 87 900 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Латвия]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|202. || [[Луара]] || [[Сурет:Loire River Blois.jpg |орта|100px|]] || 1 012&lt;ref&gt;Сад Франции https://nature.1001chudo.ru/france_353.html&lt;/ref&gt; || 117 000 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|203. || [[Флиндерс]] || [[Сурет:Looking downstream along the Flinders River while crossing on the Burke Developmental Road, Normanton, June 2019 02.jpg |орта|100px|]] || 1 004&lt;ref&gt;Флиндерс (река) https://waterresources.ru/reki/flinders-reka/&lt;/ref&gt; || 109 000 || [[Аустралия]] || [[Карпентария шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|204. || [[Логоне]] || [[Сурет:Le fleuve logone.jpg |орта|100px|]] || 1 000&lt;ref&gt;Река Логон http://travellers.ru/reka-logon {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231003180812/http://travellers.ru/reka-logon |date=2023-10-03 }}&lt;/ref&gt; || 78 000 || [[Чад]], [[Камерун]] || [[Шари]] өзенінің саласы ||
|-
|205. || [[Қара Вольта]] || [[Сурет:Mouhoun near Dedougou MS 2234.jpg |орта|100px|]] || 1 000&lt;ref&gt;Черная Вольта https://ru.frwiki.wiki/wiki/Volta_Noire&lt;/ref&gt; || 140 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|206. || [[Олбани]] || [[Сурет:Albany River.JPG |орта|100px|]] || 982&lt;ref&gt;Олбани (река в Канаде) http://www.fishsearch.ru/ribovodstvo/265826.htm&lt;/ref&gt; || 135 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|207. || [[Северн]] || [[Сурет:Fort Severn by air.jpg |орта|100px|]] || 981&lt;ref&gt;Северн (река в Канаде) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/83341-severn-reka-v-kanade/&lt;/ref&gt; || 101 000 || [[Канада]] || [[Гудзон]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|208. || [[Хопёр]] || [[Сурет:Алмазовский заказник. Обрыв на реке Хопёр у деревни Никольевка. На юг.jpg |орта|100px|]] || 979&lt;ref&gt;Река Хопёр: любовь с первого взгляда https://xn----etbdybuabco.xn--p1ai/reka-hoper/&lt;/ref&gt; || 61 100 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|209. || [[Мургаб]] || [[Сурет:Murghab river in Mary (2) (46050577842).jpg |орта|100px|]] || 978&lt;ref&gt;Мургаб https://slovar.cc/enc/bse/2020367.html&lt;/ref&gt; || 46 900 || [[Ауғанстан]], [[Түрікменстан]] || Қарақұм каналы ||
|-
|210. || [[Нұра]] || [[Сурет:Нура.jpg  |орта|100px|]] || 978&lt;ref&gt;Нура - река Нура-Сарысуского бассейна https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005045600/https://yandex.kz/turbo/fb.ru/s/article/198432/nura---reka-nura-saryisuskogo-basseyna |date=2023-10-05 }}&lt;/ref&gt; || 58 100 || [[Қазақстан]] || [[Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)|Теңіз көлі]] ||
|-
|211. || [[Гаскойн]] || [[Сурет:Gascoyne River in Flood - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 978&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html&lt;/ref&gt; || 76 254 || [[Аустралия]] || [[Шарк]] шығанағы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|212. || [[Бак (өзен)|Бак]] || [[Сурет:Back River (July 2006).jpg |орта|100px|]] || 974&lt;ref&gt;Реки Канады https://womanadvice.ru/reki-kanady&lt;/ref&gt; || 106 500 || [[Канада]] || [[Чантри]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|213. || [[Эссекибо]] || [[Сурет:Pontoon Crossing at Mango Landing Essequibo River.jpg |орта|100px|]] || 970&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/154610/%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D0%BE&lt;/ref&gt; || 155 000 || [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|214. || [[Мезень]] || [[Сурет:Leshukonskoye, Arkhangelsk Oblast, Russia, 164670 - panoramio - Andris Malygin (1).jpg |орта|100px|]] || 966&lt;ref&gt;Мезень https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231005183233/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/mezen |date=2023-10-05 }}&lt;/ref&gt; || 78 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|215. || [[Тиса]] || [[Сурет:Szeged-tisza3.jpg |орта|100px|]] || 965&lt;ref&gt;Река Тиса на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_tisa_na_karte/30-1-0-1992{{Deadlink|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 157 186	 || [[Румыния]], [[Мажарстан]], [[Словакия]], [[Сербия]], [[Украина]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|216. || [[Вах]] || [[Сурет:Понтонный мост через реку Вах.jpg |орта|100px|]] || 964&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017
https://old.bigenc.ru/geography/text/1902496&lt;/ref&gt; || 76 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|217. || [[Журуэна]] || [[Сурет:Juruena River 2009.jpg |орта|100px|]] || 960&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Бразилии
Источник: https://must-see.top/reki-brazilii/ https://must-see.top/reki-brazilii/&lt;/ref&gt; || 160 000 || [[Бразилия]] || [[Тапажос]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|218. || [[Прут]] || [[Сурет:Pruth Giurgiulesti.JPG |орта|100px|]] || 953&lt;ref&gt;Река Прут https://mold.su/dostoprimechatelnosti-moldovy/riul-prut&lt;/ref&gt; || 27 500 || [[Румыния]], [[Молдова]], [[Украина]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|219. || [[Карони]] || [[Сурет:Cachamay Puerto Ordaz.jpg |орта|100px|]] || 952&lt;ref&gt;Река Карони https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_(Venezuela) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006181821/https://hmn.wiki/ru/Caron%C3%AD_River_%28Venezuela%29 |date=2023-10-06 }}&lt;/ref&gt; || 95 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|220. || [[Тым]] || [[Сурет: Tym River.jpg|орта|100px|]] || 950&lt;ref&gt;Тым https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%8B%D0%BC&lt;/ref&gt; || 32 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|221. || [[Гхагхра]] || [[Сурет:Ghaghara river faizbad.JPG  |орта|100px|]] || 950&lt;ref&gt;Значение слова ГХАГХРА в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/1991062.html&lt;/ref&gt; || 127 950 || [[Үндістан]], [[Қытай]], [[Непал]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|222. || [[Карун]] || [[Сурет:Ahvaz Karoon Bridge.jpg |орта|100px|]] || 950&lt;ref&gt;Реки в Иране http://iransegodnya.ru/post/view/3646{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 65 230 || [[Иран]] || [[Шатт эл-Араб]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|223. || [[Сава (өзен)|Сава]] || [[Сурет:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|орта|100px|]] || 945&lt;ref&gt;Река Сава на переднем плане}}&lt;/ref&gt; || 95 719 || [[Словения]], [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|224. || [[Дайамантина]] || [[Сурет:Diamantina.JPG |орта|100px|]] || 941&lt;ref&gt;Water Resources https://waterresources.ru/reki/dayamantina/&lt;/ref&gt; || 157 455 || [[Аустралия]] || [[Уорбертон]] өзенінің саласы ||
|-
|225. || [[Танана]] || [[Сурет: Braided Stream FairbanksTananaRiver.jpg|орта|100px|]] || 940&lt;ref&gt;Река Танана - Tanana River https://ru.wikibrief.org/wiki/Tanana_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007181805/https://ru.wikibrief.org/wiki/Tanana_River |date=2023-10-07 }}&lt;/ref&gt; || 113 959 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|226. || [[Анабар]] || [[Сурет:Река Анабар (cropped).jpg |орта|100px|]] || 939&lt;ref&gt;Якутия: население, климат, география и история https://ulus.media/2023/06/23/yakutiya-naselenie-klimat-geografiya-i-istoriya/&lt;/ref&gt; || 100 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|227. || [[Неман]] || [[Сурет:Liskiava Neman.jpg |орта|100px|]] || 937&lt;ref&gt;Все реки Информационный сайт о реках России https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman{{Deadlink|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 98 200 || [[Беларусь]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|228. || [[Паранапанема]] || [[Сурет:Barragem Jurumirim 1.jpg |орта|100px|]] || 929&lt;ref&gt;Паранапанема (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1324737&lt;/ref&gt; || 99 600 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]][[Атлант мұхиты]]
|-
|229. || [[Маас]] || [[Сурет:Maas.jpg |орта|100px|]] || 925&lt;ref&gt;Река Маас – путешественник во времени
https://ogeo.info/reki/maas&lt;/ref&gt; || 36 000 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|230. || [[Уфа (өзен)|Уфа]] || [[Сурет:Bridge over the river Ufa.jpg |орта|100px|]] || 918&lt;ref&gt; Река Уфа https://uraloved.ru/reka-ufa&lt;/ref&gt; || 53 100 || [[Ресей]] || [[Ақеділ]] өзенінің саласы ||
|-
|231. || [[Поркьюпайн]] || [[Сурет:Porcupine River YFNWR.jpg |орта|100px|]] || 916&lt;ref&gt;Река Поркьюпайн http://travellers.ru/reka-porkyupajjn{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 61 400 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|232. || [[Эбро]] || [[Сурет:Rio Ebro Miranda.JPG |орта|100px|]] || 910&lt;ref&gt;РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 80 093 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|233. || [[Рио-Кончос]] || [[Сурет:Río Conchos en Valle de Zaragoza, Chihuahua.jpg |орта|100px|]] || 910&lt;ref&gt;Реки Мексики https://deartravel.ru/5771-reki-meksiki.html&lt;/ref&gt; || 62 881 || [[Мексика]] || [[Рио-Гранде]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|234. || [[Да]] || [[Сурет:Sông Đà.jpg |орта|100px|]] || 910&lt;ref&gt;Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 52 900 || [[Қытай]], [[Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|235. || [[Телон]] || [[Сурет:Thelon river oasis.jpg |орта|100px|]] || 904&lt;ref&gt;30 главных рек в Канаде https://must-see.top/reki-kanady/&lt;/ref&gt; || 142 400 || [[Канада]] || Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|236. || [[Одра]] || [[Сурет:Oder bei Kienitz.JPG |орта|100px|]] || 903&lt;ref&gt;Экологические проблемы Балтийского моря: https://rcycle.net/ekologiya/gidrosfera/ekologicheskie-problemy-baltijskogo-morya-sostoyanie-vod-i-prichiny-zagryazneniya&lt;/ref&gt; || 125 000 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|237. || [[Паранаиба]] || [[Сурет:MedioParanaiba-AraporaXItumbia-MGxGO.jpg |орта|100px|]] || 900&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия Паранаиба https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&amp;type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183439/https://scanwordbase.ru/vocabulary.php?slug=paranaiba&amp;type=bol-saa-sovetskaa-enciklopedia |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; || 34 400 || [[Бразилия]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|238. || [[Комоэ (өзен)|Комоэ]] || [[Сурет:Comoe near Folonzo MS 1262.jpg |орта|100px|]] || 900&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/97477/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%8D&lt;/ref&gt; || 74 000 || [[Буркина-Фасо]], [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|239. || [[Оти (Пенджари)]] || [[Сурет:Pendjari Fluss.JPG |орта|100px|]] || 900&lt;ref&gt;Оти (река) http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/http://vv-travel.ru/warticle/oti-reka |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; || 72 900 || [[Бенин]], [[Буркина-Фасо]], [[Того]], [[Гана]] || Вольта көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|240. || [[Уссури]] || [[Сурет:Река Уссури у посёлка Горные Ключи.JPG |орта|100px|]] || 897&lt;ref&gt;СООБЩЕНИЕ О РЕКЕ УССУРИ https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-o-reke-ussuri.html |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; || 193 000	 || [[Ресей]], [[Қытай]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|241. || [[Дуеро]] || [[Сурет: Riodouro 27-9-2004.jpg|орта|100px|]] || 897&lt;ref&gt;РЕКИ ИСПАНИИ https://www.promotour.info/spain/river/index.php{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 97 290 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|242. || [[Ла-Гранд]] || [[Сурет:Pano La Grande Riviere.JPG |орта|100px|]] || 893&lt;ref&gt;Река Ла-Гранд https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-la-grand.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231010183440/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-la-grand.html |date=2023-10-10 }}&lt;/ref&gt; || 97 600 || [[Канада]] || [[Джеймс]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|243. || [[Ветлуга]] || [[Сурет:Ветлуга близ Шарьи.jpg |орта|100px|]] || 889&lt;ref&gt;Описание реки Ветлуга http://www.turizmvnn.ru/cont/show/3661/&lt;/ref&gt; || 39 400 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|244. || [[Курейка]] || [[Сурет:Река Курейка.JPG |орта|100px|]] || 888&lt;ref&gt;Какие реки впадают в Енисей? https://dzen.ru/a/Xf8rtuMGLACvns1V?utm_referer=yandex.kz&lt;/ref&gt; || 44 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|245. || [[Ред-Ривер]] || [[Сурет: Red River of the North in Manitoba.jpg|орта|100px|]] || 877&lt;ref&gt;Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/676541 &lt;/ref&gt; || 111 004 ||[[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || Виннипег (көл)|[[Виннипег]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|246. || [[Зерафшан өзені|Зеравшан]] || [[Сурет:Ayni zarafshon river.jpg |орта|100px|]] || 877&lt;ref&gt;Река Заравшан https://www.tourstouzbekistan.com/ru/sights/navoi/reka-zaravshan.html&lt;/ref&gt; || 41 860 || [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]] || Қаракөл оазисі ||
|-
|247. || [[Яна]] || [[Сурет:Радуга, РТТ-472 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 872&lt;ref&gt;РЕКА ЯНА https://xn-----6kcbac1azfofe4cmqhvgl0bzre.xn--p1ai/stati/jakutija/reka-jana.html&lt;/ref&gt; || 238 000 || [[Ресей]] || [[Лаптев теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|248. || [[Керхе]] || [[Сурет: کرخه.jpg|орта|100px|]] || 870&lt;ref&gt;Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%A5%D0%95&lt;/ref&gt; || 50 000 || [[Иран]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|249. || [[Қобан]] || [[Сурет:Abin river.JPG |орта|100px|]] || 870&lt;ref&gt;Куда впадает река Кубань, притоки реки и где берет своё начало https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kuban&lt;/ref&gt; || 57 900 || [[Ресей]] || [[Азов теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|250. || [[Алей]] || [[Сурет: Алей в Алейском районе.jpg|орта|100px|]] || 858&lt;ref&gt;Река Алей на карте Алтайского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-alej&lt;/ref&gt; || 21 100 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|251. || [[Ганале Дориа]] || [[Сурет:Jubbarivermap.png |орта|100px|]] || 858&lt;ref&gt;Река Ганале Дориа https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231012081641/https://hmn.wiki/ru/Ganale_Dorya_River |date=2023-10-12 }}&lt;/ref&gt; || 171 050 || [[Эфиопия]] || [[Джубба]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|252. || [[Гуалегуай]] || [[Сурет:RioGualeguay.JPG |орта|100px|]] || 857&lt;ref&gt;Реки Аргентины на карте https://oreke.ru/yuzhnaya-amerika/reki-argentiny&lt;/ref&gt; || 21 536 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|253. || [[Черчилл]] || [[Сурет:Goose Bay Labrador (2513512285).jpg |орта|100px|]] || 856&lt;ref&gt;Черчилл (река, впадает в Атлантический океан) https://oglasi.ru/stati/41421-cherchill-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean.html&lt;/ref&gt; || 79 800 || [[Канада]] || [[Мелвилл]] көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|254. || [[Казан]] || [[Сурет:Kazan Falls Nunavut.jpg |орта|100px|]] || 850&lt;ref&gt;Казан (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1511495&lt;/ref&gt; || 71 500 || [[Канада]] || [[Бейкер]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|255. || [[Де-Мойн]] || [[Сурет:Des Moines River.jpg |орта|100px|]] || 845&lt;ref&gt;Самые длинные реки в Миннесоте https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-minnesote&lt;/ref&gt; || 38 340 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|256. || [[Дубонт]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 842&lt;ref&gt;Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html&lt;/ref&gt; || 57 500 || [[Канада]] || [[Телон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|257. || [[Сура]] || [[Сурет:Sura near Alatyr.jpg |орта|100px|]] || 841&lt;ref&gt;Река Сура https://gotonature.ru/1864-reka-sura.html&lt;/ref&gt; || 67 500|| [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|258. || [[Хилок]] || [[Сурет:River Khilok near Khilok station 1.jpg |орта|100px|]] || 840&lt;ref&gt;СООБЩЕНИЕ ПРО РЕКУ ХИЛОК https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://obrazovanie-gid.ru/soobscheniya/soobschenie-pro-reku-hilok.html |date=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; || 38 500 || [[Ресей]] || [[Селенга|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|259. || [[Коппермайн]] || [[Сурет:Rocky Defile, Coppermine River.jpg |орта|100px|]] || 840&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%BD&lt;/ref&gt; || 50 700  || [[Канада]] || [[Коронейшен]] шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|260. || [[Томь]] || [[Сурет:Река Томь около Нового моста.jpg |орта|100px|]] || 827&lt;ref&gt;По-Сибири https://posibiri.ru/reka-tom/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014143006/https://posibiri.ru/reka-tom/ |date=2023-10-14 }}&lt;/ref&gt; || 62 030 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|261. || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] || [[Сурет:Тургай.png |орта|100px|]] || 825&lt;ref&gt;Отдых на реке Тургай https://ogeo.info/reki/turgay&lt;/ref&gt; || 157 000 || [[Қазақстан]] || [[Шалқартеңіз]] алабы ||
|-
|262. || [[Ашбертон]] || [[Сурет:Ashburton River, Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 825&lt;ref&gt;Топ-10 самых больших и длинных рек в Австралии https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-v-avstralii.html&lt;/ref&gt;|| 66 850	 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|263. || [[Сакарья]] || [[Сурет:TR Sakarya asv2021-10 img28 Sakarya River.jpg |орта|100px|]] || 824&lt;ref&gt;Реки Турции https://www.votpusk.ru/article/turciya/reki-turcii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 65 000	 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|264. || [[Вэйхэ]] || [[Сурет:Full View of Wei River in Xianyang 2012-09.jpg |орта|100px|]] || 818&lt;ref&gt;Вэйхэ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1457878&lt;/ref&gt; || 135 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|265. || [[Пясина]] || [[Сурет:Ice block in the Pyasina river delta.jpg |орта|100px|]] || 818&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/3486706&lt;/ref&gt; || 182 000 || [[Ресей]] || [[Кар теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|266. || [[Учур]] || [[Сурет: Aldan.png|орта|100px|]] || 812&lt;ref&gt;Учур https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1158929&lt;/ref&gt; || 113 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|267. || [[Рона]] || [[Сурет:Bisse de Clavau-2.jpg |орта|100px|]] || 812&lt;ref&gt; река Рона https://www.meteorologiaenred.com/ru/%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD.html&lt;/ref&gt; || 98 000 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Лион шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|268. || [[Чубут]] || [[Сурет:Rawson desde el rio chubut.JPG |орта|100px|]] || 810&lt;ref&gt;Географическая энциклопедия https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/7715&lt;/ref&gt; || 53 801 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|269. || [[Завхан]] || [[Сурет:Zavhan river.jpg |орта|100px|]] || 808&lt;ref&gt;Водные ресурсы Монголии https://www.best-country.com/ru/asia/mongolia/water_source&lt;/ref&gt; || 150 000 || [[Моңғолия]] || [[Айраг-Нұр]] көлі ||
|-
|270. || [[Варта]] || [[Сурет:Wartakw.jpg |орта|100px|]] || 808&lt;ref&gt;Река Варта http://travellers.ru/reka-varta {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015182248/http://travellers.ru/reka-varta |date=2023-10-15 }}&lt;/ref&gt; || 53 700 || [[Польша]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|271. || [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] || [[Сурет:Naryn river.jpg |орта|100px|]] || 807&lt;ref&gt;Река Нарын https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608173826/https://www.tourister.ru/world/asia/kyrgyzstan/city/naryn/placeofinterest/27433 |date=2023-06-08 }}&lt;/ref&gt; || 59 900 || [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]] || [[Сырдария]] өзенінің саласы ||
|-
|272. || [[Тара]] || [[Сурет: Река Тара, Новосибирская область (2005).jpg|орта|100px|]] || 806&lt;ref&gt;Река ТАРА https://dzen.ru/a/ZBiWi7y-TEnWPYYb&lt;/ref&gt; || 18 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|273. || [[Оңтүстік Буг]] || [[Сурет:Южный Буг возле с. Долгая пристань ( Николаевская область ).jpg |орта|100px|]] || 806&lt;ref&gt;Южный Буг https://studbooks.net/1829514/geografiya/yuzhnyy&lt;/ref&gt; || 63 700 || [[Украина]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|274. || [[Инноко]] || [[Сурет:Aerial view of the Innoko river in summer.jpg |орта|100px|]] || 805&lt;ref&gt;Инноко https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1506414&lt;/ref&gt; || 36 517 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы || [[Тынық мұхит]]
|-
|275. || [[Коюкук]] || [[Сурет:Bettles and the Koyukuk River.jpg |орта|100px|]] || 805&lt;ref&gt;Река Коюкук http://travellers.ru/reka-koyukuk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231016190754/http://travellers.ru/reka-koyukuk |date=2023-10-16 }}&lt;/ref&gt; || 82 880 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|276. || [[Саут-Саскачеван]] || [[Сурет:South Saskatchewan River.jpg |орта|100px|]] || 805&lt;ref&gt;ОБЩАЯ ИНФОРМАЦИЯ https://rutraveller.ru/place/64280&lt;/ref&gt; || 146 100 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] [[Солтүстік Мұзды мұхит]]өзенінің саласы ||
|-
|277. || [[Мета]] || [[Сурет:STS61C-36-0029 Orinoco, Meta Rivers, Colombia and Venezuela January 1986.jpg |орта|100px|]] || 804&lt;ref&gt;Река Мета - Meta River https://ru.wikibrief.org/wiki/Meta_River{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 93 800 || [[Колумбия]], [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|278. || [[Гомати]] || [[Сурет:Gomti at Lucknow.jpg |орта|100px|]] || 800&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8&lt;/ref&gt; || 28 000 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|279. || [[Ойыл (өзен)|Ойыл]] || [[Сурет:Ойыл өзені.jpg |орта|100px|]] || 800&lt;ref&gt;Қазақстанның өзен-көлдері. Талас, Шу, Елек, Сарысу, Ойыл өзені https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/&lt;/ref&gt; || 31 500 || [[Қазақстан]] || [[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе көлі]] ||
|-
|280. || [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] || [[Сурет:Сарысу өзені.jpeg |орта|100px|]] || 800&lt;ref&gt;Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/&lt;/ref&gt; || 81 600 || [[Қазақстан]] || [[Телікөл]] ||
|-
|281. || [[Мбому]] || [[Сурет:Pescadores Mbomou.JPG |орта|100px|]] || 800&lt;ref&gt;Реки Демократической Республики Конго https://deartravel.ru/5707-reki-demokraticheskoy-respubliki-kongo.html&lt;/ref&gt; || 120 000 || [[Орталық Африка Республикасы]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || 	[[Убанги]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|282. || [[Селеннях]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 796&lt;ref&gt;Река Селеннях http://travellers.ru/reka-selennyakh {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165556/http://travellers.ru/reka-selennyakh |date=2023-10-18 }}&lt;/ref&gt; || 30 800 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|283. || [[Россоха]] || [[Сурет:Map of basin of Alazeya.png |орта|100px|]] || 790&lt;ref&gt;Россоха (приток Алазеи) https://waterresources.ru/reki/rossoha-pritok-alazei/&lt;/ref&gt; || 27 300 || [[Ресей]] || [[Алазея]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|284. || [[Сон]] || [[Сурет:Son River, Umaria district, MP, India.jpg |орта|100px|]] || 780&lt;ref&gt;Большая Советская энциклопедия Сон (река в Индии) https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/87520-son-reka-v-indii/&lt;/ref&gt; || 71 900 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|285. || [[Кутеней]] || [[Сурет: Kootenay National Park Kootenay River.JPG|орта|100px|]] || 780&lt;ref&gt;Река Кутеней (река) http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165554/http://travellers.ru/reka-kutenejj-reka |date=2023-10-18 }}&lt;/ref&gt; || 50 298 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|286. || [[Виктория (өзен)|Виктория]] || [[Сурет:Victoria River.JPG |орта|100px|]] || 780&lt;ref&gt;ВИКТОРИЯ https://eponym.ru/Object/13 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018165555/https://eponym.ru/Object/13 |date=2023-10-18 }}&lt;/ref&gt; || 87 900	 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|287. || [[Мерчисон]] || [[Сурет:Murchison River.jpg |орта|100px|]] || 780&lt;ref&gt;Мерчисон	http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-merchison.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 91 252 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|288. || [[Пинега]] || [[Сурет: Pinega Krasnaya gorka.JPG|орта|100px|]] || 779&lt;ref&gt;Пинега https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019063336/https://vsereki.ru/severnyj-ledovityj-okean/bassejn-belogo-morya/severnaya-dvina/pinega |date=2023-10-19 }}&lt;/ref&gt; || 42 600 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|289. || [[Гвадиана]] || [[Сурет:Rio Guadiana no Pomarão.JPG |орта|100px|]] || 778&lt;ref&gt;География. Современная энциклопедия https://gufo.me/dict/geography_modernenc/%D0%93%D0%B2%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt; || 67 700 || [[Испания]], [[Португалия]]|| мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|290. || [[Сена]] || [[Сурет:Sena 2010.JPG |орта|100px|]] || 776&lt;ref&gt;Сена https://megalingva.ru/trv/sena.html&lt;/ref&gt; || 78 650 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|291. || [[Припять]] || [[Сурет:Pripyat near Mozyr.jpg |орта|100px|]] || 775&lt;ref&gt;Самый большой приток Днепра и 4 факта об этой реке https://dzen.ru/a/YV1zygyLtT1pb0CL&lt;/ref&gt; || 114 300 || [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|292. || [[Батыс Буг]] || [[Сурет: Bug wlodawa01b-04.jpg|орта|100px|]] || 772&lt;ref&gt;Западный Буг https://waterresources.ru/reki/zapadnyy-bug/&lt;/ref&gt; || 73 470 || [[Польша]], [[Беларусь]], [[Украина]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|293. || [[Луангва]] || [[Сурет:Luangwa river02.jpg |орта|100px|]] || 770&lt;ref&gt;Река Луангва  https://tepler.ru/strani/zambia/lusaka/reka-luangva.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231019063335/https://tepler.ru/strani/zambia/lusaka/reka-luangva.html |date=2023-10-19 }}&lt;/ref&gt; || 145 700 || [[Замбия]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|294. || [[Чикой]] || [[Сурет:Река Чикой у села Поворот.jpg |орта|100px|]] || 769&lt;ref&gt;река Чикой, Россия. https://turdays.ru/technology/reka-chikoi-rossiya-issledovatelskaya-rabota-reka-chikoi.html{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 46 200 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|295. || [[Қашқар (өзен)|Қашқар]] || [[Сурет:China Xinjiang rel location map.svg |орта|100px|]] || 765&lt;ref&gt;Кашгар (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1518314&lt;/ref&gt; || 90 800 || [[Қырғызстан]], [[Қытай]] || Такла-Макан шөлі  ||
|-
|296. || [[Руперт]] || [[Сурет:Rupert North Road 2.JPG |орта|100px|]] || 763&lt;ref&gt;Река Руперт (река) http://travellers.ru/reka-rupert-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054259/http://travellers.ru/reka-rupert-reka |date=2023-10-21 }}&lt;/ref&gt; || 43 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|297. || [[Фортескью]] || [[Сурет: Ophthalmia Dam, Fortescue River.jpg|орта|100px|]] || 760&lt;ref&gt;Фортескью (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1409073&lt;/ref&gt; || 49 759 || [[Аустралия]] || мұхит ||[Үнді мұхиты]]
|-
|298. || [[Тес-Хем]] || [[Сурет:Tes-Hem2.JPG |орта|100px|]] || 757&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Тес-хем https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010320012116100157342-tes-hem.php&lt;/ref&gt; || 30 900 || [[Моңғолия]] || [[Убсу-Нұр]] көлі ||
|-
|299. || [[Истмейн]] || [[Сурет: Eastmain River Dec 2005.jpg|орта|100px|]] || 756&lt;ref&gt;Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html&lt;/ref&gt; || 46 400 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|300. || [[Солтүстік Сосьва]] || [[Сурет:Северная Сосьва у Берёзово.jpg |орта|100px|]] || 754&lt;ref&gt;Карта реки северная сосьва https://fat-control.ru/karta-reki-severnaya-sos-va/{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 98 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|301. || [[Бёрёлёх]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 754&lt;ref&gt;Бёрёлёх https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/623550&lt;/ref&gt; || 17 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|302. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Río Negro Paso del Puerto.jpg |орта|100px|]] || 750&lt;ref&gt;Реки Уругвая https://deartravel.ru/5901-reki-urugvaya.html&lt;/ref&gt; || 70 600 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[(Уругвай өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|303. || [[Финке]] || [[Сурет:Finke River.jpg |орта|100px|]] || 750&lt;ref&gt;Река Финке - Finke River https://ru.wikibrief.org/wiki/Finke_River{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 115 000 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі ||
|-
|304. || [[Аттавапискат]] || [[Сурет:Attawapiskat Town between Attawapiskat River.jpg |орта|100px|]] || 748&lt;ref&gt;Река Аттавапискат (река) http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054257/http://travellers.ru/reka-attavapiskat-reka |date=2023-10-21 }}&lt;/ref&gt; || 50 200 || [[Канада]] || Джеймс шығанағы  ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|305. || [[Киренга]] || [[Сурет:Магистральный 2004 2 - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 746&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Киренга https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030000312117100007438-kirenga.php&lt;/ref&gt; || 46 600 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|306. || [[Медведица]] || [[Сурет:Medveditsa river.jpg |орта|100px|]] || 745&lt;ref&gt;Река Медведица https://gotonature.ru/1730-reka-medvedica.html&lt;/ref&gt; || 34 700 || [[Ресей]] || [[Дон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|307. || [[Солтүстік Двина]] || [[Сурет:Dvina.jpg |орта|100px|]] || 744&lt;ref&gt;Северная Двина https://gotonature.ru/1819-reka-severnaja-dvina.html&lt;/ref&gt; || 357 000 || [[Ресей]] || [[Ақ теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|308. || [[Сирет]] || [[Сурет:Siretul la Mircesti3.jpg |орта|100px|]] || 740&lt;ref&gt;Сирет (река) https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 43 960 || [[Украина]], [[Румыния]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|309. || [[Каниаписко]] || [[Сурет:1445 Eaton Canyon.jpg |орта|100px|]] || 737&lt;ref&gt;Река Каниапискау https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021054258/https://hmn.wiki/ru/Caniapiscau_River |date=2023-10-21 }}&lt;/ref&gt; || 36 800 || [[Канада]] || [[Коксоак]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|310. || [[Миньцзян]] || [[Сурет:Yibin Yangtze Begins Here.jpg |орта|100px|]] || 735&lt;ref&gt;Миньцзян (приток Янцзы) https://waterresources.ru/reki/mintszyan-pritok-yantszy/&lt;/ref&gt; || 140 000 || [[Қытай]] || [[Янцзы]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|311. || [[Квандо]] || [[Сурет:Zambezi River at junction of Namibia, Zambia, Zimbabwe &amp; Botswana.jpg |орта|100px|]] || 735&lt;ref&gt;РЕКА КВАНДО (KWANDO RIVER) https://rutraveller.ru/place/73372&lt;/ref&gt; || 96 780 || [[Ангола]], [[Замбия]], [[Намибия]], [[Ботсвана]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|312. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River at Fitzroy Crossing.JPG |орта|100px|]] || 733&lt;ref&gt;Река Фицрой http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-ficroj.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 93 829 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|313. || [[Бердекин]] || [[Сурет:BurdekinRiver1.jpg |орта|100px|]] || 732&lt;ref&gt;Реки впадающие в Тихий океан https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean&lt;/ref&gt; || 129 700 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|314. || [[Собат]] || [[Сурет:Sobat.jpg |орта|100px|]] || 730&lt;ref&gt;Значение слова СОБАТ в Большом энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/bolshoy/2120140.html&lt;/ref&gt; || 350 000	 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|315. || [[Урубамба]] || [[Сурет:Urubamba river (view from the train to Machu-Picchu).jpg |орта|100px|]] || 725&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/143232/%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0&lt;/ref&gt; || 60 300 || [[Перу]] || [[Укаяли]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|316. || [[Бұлғын өзені|Бұлғын]] || [[Сурет:Bulgan gol.jpg |орта|100px|]] || 725&lt;ref&gt;УРУНГУ  https://sinonim.org/t/%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%83&lt;/ref&gt; || 35 440 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Баға-Нұр]] көлі ||
|-
|317. || [[Корантейн]] || [[Сурет: 52-WONOTOBO.JPG|орта|100px|]] || 724&lt;ref&gt;Корантейн https://waterresources.ru/reki/koranteyn/&lt;/ref&gt; || 56 000 || [[Суринам]], [[Гайана]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|318. || [[Бальсас]] || [[Сурет:Río Balsas desde Coyuca de Catalán.JPG |орта|100px|]] || 724&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1848339&lt;/ref&gt; || 113 100 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|319. || [[Гранд-Бален]] || [[Сурет:Establishing at Great Whale River Preliminary Camp 1922.jpg |орта|100px|]] || 724&lt;ref&gt;Река Гранд-Бален https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-grand-balen.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231021212743/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-grand-balen.html |date=2023-10-21 }}&lt;/ref&gt; || 42 700 || [[Канада]] ||Гудзон шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|320. || [[Ред-Дир]] || [[Сурет: Red deer river.jpg|орта|100px|]] || 724&lt;ref&gt;Ред-Дир (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1357269&lt;/ref&gt; || 45 100 || [[Канада]] ||[[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|321. || [[Каура]] || [[Сурет:Río Caura.jpg |орта|100px|]] || 723&lt;ref&gt;Что предлагает река Каура http://www.olavenesuela.ru/flora-i-fauna/chto-predlagaet-reka-kaura/&lt;/ref&gt; || 52 000 || [[Венесуэла]] || [[Ориноко]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|322. || [[Мурат]] || [[Сурет:Murat 07.jpg |орта|100px|]] || 722&lt;ref&gt;Мурат (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9C%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%20(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/&lt;/ref&gt; || 40 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|323. || [[Драва]] || [[Сурет:Villach Drau.JPG |орта|100px|]] || 720&lt;ref&gt;Река Драва https://tepler.ru/strani/slovenia/maribor/reka-drava.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060219/https://tepler.ru/strani/slovenia/maribor/reka-drava.html |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 40 400 || [[Италия]], [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|324. || [[Сурис]] || [[Сурет:Souris, Manitoba.JPG |орта|100px|]] || 720&lt;ref&gt;РЕКА СУРИС (SOURIS RIVER) https://rutraveller.ru/place/74368&lt;/ref&gt; || 46 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|325. || [[Псёл]] || [[Сурет:Река Псёл у села Самарино 03.JPG |орта|100px|]] || 717&lt;ref&gt;В какую реку впадает река Псел? https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://tsaristrussia.ru/faq/v-kakuyu-reku-vpadaet-reka-psel |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 22 800 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|326. || [[Бахр-эль-Газаль]] || [[Сурет:Under an African Sky - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 716&lt;ref&gt;Река Бахр-эль-Газаль http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060216/http://travellers.ru/reka-bakhr-ehl-gazal |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 520 000 || [[Судан]] || [[Ніл]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|327. || [[Адыча]] || [[Сурет: Yana river.png|орта|100px|]] || 715&lt;ref&gt;Адыча https://waterresources.ru/reki/adycha/&lt;/ref&gt; || 89 800 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|328. || [[Жем (өзен)|Жем]] || [[Сурет:Эмба, Казахстан - panoramio (3) (cropped).jpg |орта|100px|]] || 712&lt;ref&gt;Аягөз, Нұра, Жем , Сағыз өзені https://martebe.kz/ajag-z-n-ra-zhem-sa-yz-zeni/&lt;/ref&gt; || 40 400 || [[Қазақстан]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|329. || [[Ингода]] || [[Сурет:Скалы Сухотино (2).JPG |орта|100px|]] || 708&lt;ref&gt;Река Ингода https://gotonature.ru/2007-reka-ingoda.html&lt;/ref&gt; || 37 200 || [[Ресей]] || [[Шилка]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|330. || [[Туул]] || [[Сурет:Tuul River Mongolia.JPG |орта|100px|]] || 704&lt;ref&gt;Реки Монголии https://deartravel.ru/5774-reki-mongolii.html&lt;/ref&gt; || 49 840 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|331. || [[Хей]] || [[Сурет:Hay River, NWT.jpg |орта|100px|]] || 702&lt;ref&gt;Река Хей https://tepler.ru/strani/canada/britanskaya-kolumbiya/reka-hey.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060216/https://tepler.ru/strani/canada/britanskaya-kolumbiya/reka-hey.html |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 48 200 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|332. || [[Барвон]] || [[Сурет:Collarenebri (2).JPG |орта|100px|]] || 700&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html&lt;/ref&gt; || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|333. || [[Сым (өзен)|Сым]] || [[Сурет:Сым.jpg |орта|100px|]] || 694&lt;ref&gt;Река Сым в Красноярском крае https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060220/https://posibiri.ru/reka-sym-v-krasnoyarskom-krae/ |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 31 600 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|334. || [[Андерсон (өзен)|Андерсон]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 692&lt;ref&gt;Андерсон https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1728299&lt;/ref&gt; || 102 500 || [[Канада]] || [[Бофорт теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|335. || [[Пил]] || [[Сурет: Peel River ferry (48680947101).jpg|орта|100px|]] || 684&lt;ref&gt;Пил (река) https://infoteach.ru/%D0%9F%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 73 600 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|336. || [[Яки]] || [[Сурет:Yaqui River.jpg |орта|100px|]] || 680&lt;ref&gt;Яки (река) https://wp.wiki-wiki.ru/wp/index.php/%D0%AF%D0%BA%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 72 540 || [[Мексика]] || [[Калифорния шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|337. || [[Мун]] || [[Сурет:Mun River Mouth.jpg |орта|100px|]] || 673&lt;ref&gt;Мун https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/661948&lt;/ref&gt; || 119 180 || [[Тайланд]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|338. || [[Сент-Джон]] || [[Сурет: FrederictonNB SaintJohnRiver.jpg|орта|100px|]] || 673&lt;ref&gt;Сент-Джон https://infoteach.ru/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 54 986 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Фанди шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|339. || [[Иня]] || [[Сурет: Inya river 2010.jpg|орта|100px|]] || 663&lt;ref&gt;Река Иня на карте от истока в Кемеровской до устья в Новосибирской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-inya&lt;/ref&gt; || 17 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|340. || [[Талас (өзен)|Талас]] || [[Сурет:201007151135436406250 0.jpg |орта|100px|]] || 661&lt;ref&gt;Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/&lt;/ref&gt; || 52 700 || [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]] || [[Мойынқұм шөлі]] ||
|-
|341. || [[Казым]] || [[Сурет:Beloyarsky. Residential quarter (WR).tif |орта|100px|]] || 659&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Казым https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020100112115300020203-kazym.php&lt;/ref&gt; || 35 600	 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|342. || [[Гвадалквивир]] || [[Сурет:Río Guadalquivir Cordoba.jpg |орта|100px|]] || 657&lt;ref&gt;Река Гвадалквивир http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231024060215/http://travellers.ru/reka-gvadalkvivir |date=2023-10-24 }}&lt;/ref&gt; || 56 978 || [[Испания]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|343. || [[Кондамин]] || [[Сурет:Condamine R.JPG |орта|100px|]] || 657&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Австралии https://must-see.top/reki-avstralii/&lt;/ref&gt; || 13 292	 || [[Аустралия]] || [[Балонн]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|344. || [[Гоулборн]] || [[Сурет:Golburn-at-Seymour.jpg |орта|100px|]] || 654&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Австралии https://m.fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html&lt;/ref&gt; || 23 916 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|345. || [[По]] || [[Сурет:View of the Po from Turin.jpg |орта|100px|]] || 652&lt;ref&gt;Река По на карте Италии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-po?ysclid=lo4jh0nrm6543628706&lt;/ref&gt; || 71 000 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|346. || [[Фиш-Ривер]] || [[Сурет:Fish River Namibia.jpg |орта|100px|]] || 650&lt;ref&gt;Река Фиш-Ривер http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029142827/http://travellers.ru/reka-fish-river?ysclid=lo4k31s8t9353474453 |date=2023-10-29 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Намибия]] || [[Оранжевая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|347. || [[Қараөзен (өзен)|Үлкен Өзен]] || [[Сурет: Александров Гай Мельница купца Позднякова 1 августа 2017 03.jpg|орта|100px|]] || 650&lt;ref&gt;Большой Узень https://waterresources.ru/reki/bolshoy-uzen/?ysclid=lo4na7owci156507376&lt;/ref&gt; || 14 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] ||
|-
|348. || [[Сож]] || [[Сурет:Soz river.JPG |орта|100px|]] || 648&lt;ref&gt;Сож https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029141323/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-chyornogo-morya/dnepr/sozh?ysclid=lo4nr7fxvv139295561 |date=2023-10-29 }}&lt;/ref&gt; || 42 100 || [[Беларусь]], [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|349. || [[Чадобец]] || [[Сурет: Устье реки Чадобец.JPG|орта|100px|]] || 647&lt;ref&gt;Чадобец https://infoteach.ru/%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 19 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|350. || [[Үлкен Хета]] || [[Сурет:Река Хета в июле - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 646&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1876755?ysclid=lo5d0h1t30938740579&lt;/ref&gt; || 20 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|351. || [[Гаронна]] || [[Сурет: Le Pont-Neuf de Toulouse.jpg|орта|100px|]] || 645&lt;ref&gt;20 крупнейших рек Франции https://must-see.top/reki-frantsii/?ysclid=lo5m18u6ur255062427&lt;/ref&gt; || 5 600 || [[Испания]], [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|352. || [[Чумыш]] || [[Сурет: Chumysh Yazovo winter 2005.jpg|орта|100px|]] || 644&lt;ref&gt;Река Чумыш: описание и достопримечательности https://fb.ru/article/332062/reka-chumyish-opisanie-i-dostoprimechatelnosti?ysclid=lo5s3bzhde658342231&lt;/ref&gt; || 23 900 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|353. || [[Тимптон]] || [[Сурет:Поездка в Нерюнгринский район, 2017 (369).jpg |орта|100px|]] || 644&lt;ref&gt;Оценка современного состояния р. Тимптон и его притоков https://pandia.ru/text/78/413/67900.php?ysclid=lo601iennv70380067{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 44 400 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|354. || [[Нельсон]] || [[Сурет:Nelson River near Norway House, from the air.jpg |орта|100px|]] || 644&lt;ref&gt;Нельсон (река) https://waterresources.ru/reki/nelson-reka/?ysclid=lo62ji17dz730307469&lt;/ref&gt; || 1 093 442 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|355. || [[Мадре-де-Дьос]] || [[Сурет:Madre de Dios Boca Manu.jpg |орта|100px|]] || 640&lt;ref&gt;Реки Перу https://deartravel.ru/5827-reki-peru.html&lt;/ref&gt; || 110 000 || [[Перу]], [[Боливия]] || [[Бени (өзен)|Бени]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|356. || [[Барака]] || [[Сурет: Tokar Delta.jpg|орта|100px|]] || 640&lt;ref&gt;Река Барка https://en.m.wikipedia.org/wiki/Barka_River&lt;/ref&gt; || 66 200 || [[Эритрея]], [[Судан]] || [[Қызыл теңіз]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|357. || [[Турухан]] || [[Сурет:Janov Stan (1024x768) für Wikipedia.jpg |орта|100px|]] || 639&lt;ref&gt;Значение слова ТУРУХАН в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2050740.html?ysclid=lo6rt6359y460582216&lt;/ref&gt; || 35 800 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|358. || [[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]] || [[Сурет:Малый Узень (Новотулка, Саратовская).jpg |орта|100px|]] || 638&lt;ref&gt;Кіші Өзен https://www.wikidata.kk-kz.nina.az/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 13 200 || [[Қазақстан]], [[Ресей]] || [[Қамыс-Самар көлдері]] ||
|-
|359. || [[Полуй]] || [[Сурет:Море разливанное - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 635&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/122313/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B9?ysclid=lo7d8k3aq5529786608&lt;/ref&gt; || 21 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|360. || [[Рио-Негро]] || [[Сурет:Atardecer Patagones.jpg |орта|100px|]] || 635&lt;ref&gt;Рио-Негро (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1398558?ysclid=lo7i2kncxo96437023&lt;/ref&gt; || 132 275 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|361. || [[Саян Окасы]] || [[Сурет:Oka River (Siberia).jpg |орта|100px|]] || 630&lt;ref&gt;Ока (Приток Ангары) протекающая в Бурятии и Иркутской области https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-oka-sayanskaya?ysclid=lo7ik2hyr829575183&lt;/ref&gt; || 34 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|362. || [[Нараяни]] || [[Сурет:Narayani.jpg |орта|100px|]] || 630&lt;ref&gt;Реки Непала https://waterresources.ru/country/reki-nepal/?ysclid=lo855i6jfp649534331&lt;/ref&gt; || 46 300	 || [[Непал]], [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|363. || [[Кан]] || [[Сурет:Саяны, исток реки Кан.jpg |орта|100px|]] || 629&lt;ref&gt;Река Кан на карте Красноярского края от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kan?ysclid=lo85motsm900692475#google_vignette&lt;/ref&gt; || 36 900 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|364. || [[Маккуори]] || [[Сурет:Ross Bridge 20201113-015.jpg |орта|100px|]] || 626&lt;ref&gt;Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели
https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lo8fmca6ha931248344&lt;/ref&gt; || 74 000 || [[Аустралия]] || [[Барвон]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|365. || [[Бурея]] || [[Сурет:BureyaHPP3.jpg |орта|100px|]] || 623&lt;ref&gt;Река Бурея Амурская область https://gotonature.ru/1989-reka-bureja.html&lt;/ref&gt; || 70 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|366. || [[Елек]] || [[Сурет:IlekRiver.jpg |орта|100px|]] || 623&lt;ref&gt;Қазақстанның өзен-көлдері. https://martebe.kz/aza-stanny-zen-k-lderi-talas-shu-elek-sarysu-ojyl-zeni/?ysclid=lo8n38gyon662272299&lt;/ref&gt; || 41 300 || [[Ресей]], [[Қазақстан]] || [[Жайық]] өзенінің саласы ||
|-
|367. || [[Куюни]] || [[Сурет:Rio Cuyuni by Sara Lopez.jpg |орта|100px|]] || 618&lt;ref&gt;Реки Гайаны https://www.votpusk.ru/article/gaiana/reki-gaiany?ysclid=lo8w09equn300775186{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 80 000 || [[Венесуэла]], [[Гайана]] || [[Эссекибо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|368. || [[Хортон]] || [[Сурет:Horton River Canada.jpg |орта|100px|]] || 618&lt;ref&gt;Хортон (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1670825?ysclid=lo8we3u7md268958054&lt;/ref&gt; || ? || [[Канада]] || [[Франклин шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|369. || [[Боган]] || [[Сурет:Bogan River-Nyngan.JPG |орта|100px|]] || 617&lt;ref&gt;Боган (река) https://waterresources.ru/reki/bogan-reka/?ysclid=lo8xry98ol717717488&lt;/ref&gt; || 18 000 || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|370. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет: Lower San Juan River.jpg|орта|100px|]] || 616&lt;ref&gt;Река Сан - Хуан https://stranatur.ru/san-juan-river.html&lt;/ref&gt; || 64 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|371. || [[Инглиш-Ривер]] || [[Сурет:Minnitaki Lake.JPG |орта|100px|]] || 615&lt;ref&gt;Река Инглиш-Ривер http://travellers.ru/reka-inglish-river?ysclid=lo8yeo9jnh432505456{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 52 300 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|372. || [[Рио-Десеадо]] || [[Сурет:Meandros en la ría Deseado.jpg |орта|100px|]] || 615&lt;ref&gt;Реки аргентины. Аргентина https://ulodshi.ru/reki-argentiny-argentina-geografiya-opisanie-i-harakteristiki-strany.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250809150316/https://ulodshi.ru/reki-argentiny-argentina-geografiya-opisanie-i-harakteristiki-strany.html |date=2025-08-09 }}&lt;/ref&gt; || 14 450 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|373. || [[Березина]] || [[Сурет: Dokshytsy 4a.jpg|орта|100px|]] || 613&lt;ref&gt;Река Березина на карте Белоруссии от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-berezina?ysclid=lo9ltnmd38802867526#google_vignette&lt;/ref&gt; || 24 500 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|374. || [[Пелли]] || [[Сурет:Pelly River at Pelly Crossing.JPG |орта|100px|]] || 608&lt;ref&gt;Пелли (река) https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%9F%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0).html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 49 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|375. || [[Тэкэзе]] || [[Сурет:Tekeze.jpg |орта|100px|]] || 608&lt;ref&gt;Река Текезе https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028151656/https://hmn.wiki/ru/Tekez%C3%A9_River |date=2023-10-28 }}&lt;/ref&gt; || 66 800 || [[Эфиопия]], [[Судан]], [[Эритрея]] || [[Атбара]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|376. || [[Гломма]] || [[Сурет:Lakelandscape800.jpg |орта|100px|]] || 604&lt;ref&gt;Гломма – самая протяжённая река Скандинавии https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028182147/https://in-w.ru/glomma/?ysclid=loadaphtau719062391 |date=2023-10-28 }}&lt;/ref&gt; || 42 441 || [[Норвегия]] || [[Осло-фьорд шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|377. || [[Сокото]] || [[Сурет:Bakolori Reservoir.jpg |орта|100px|]] || 600&lt;ref&gt;Сокото (река) https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%d0%a1%d0%be%d0%ba%d0%be%d1%82%d0%be_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231028183159/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-10-28 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Нигер]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|378. || [[Йом]] || [[Сурет:Yom River in Phrae Province.jpg |орта|100px|]] || 600&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2029543?ysclid=lob1k1o3sv789554791&lt;/ref&gt; || 55 000	 || [[Тайланд]] || [[Нан (өзен)|Нан]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|379. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:South bridge Samara.JPG |орта|100px|]] || 594&lt;ref&gt;Река Самара https://gotonature.ru/2003-reka-samara.html&lt;/ref&gt; || 46 500 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|380. || [[Ватинский-Еган]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 593&lt;ref&gt;Поиск по данным государственного водного реестра https://textual.ru/gvr/index.php?card=192760&lt;/ref&gt; || 3 190 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|381. || [[Ырғыз]] || [[Сурет:KZ Aktobe Region Relief.png |орта|100px|]] || 593&lt;ref&gt;Реки Казахстана https://deartravel.ru/5626-reki-kazahstana.html?ysclid=lobjmrpiqi834307962&lt;/ref&gt; || 31 600 || [[Қазақстан]] || [[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]] өзенінің саласы ||
|-
|382. || [[Газимур]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 592&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Газимур https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/20030200112118100002255-gazimur.php?ysclid=lobp2uv1bg946397548&lt;/ref&gt; || 12 100 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|383. || [[Дамодар (өзен)|Дамодар]] || [[Сурет:Damodar River 1.jpg |орта|100px|]] || 592&lt;ref&gt;Река Дамодар - Damodar River https://ru.wikibrief.org/wiki/Damodar_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029164908/https://ru.wikibrief.org/wiki/Damodar_River |date=2023-10-29 }}&lt;/ref&gt; || 23 371 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|384. || [[Чусовая]] || [[Сурет:Maksimovsky rock Chusovaya river.jpg |орта|100px|]] || 592&lt;ref&gt;Река Чусовая: описание, история, местоположение, притоки и достопримечательности https://bolshayastrana.com/dostoprimechatelnosti/permskij-kraj/reka-chusovaya-157?ysclid=lobsg2e2m0943788905&lt;/ref&gt; || 23 000 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы ||
|-
|385. || [[Илим]] || [[Сурет:Ust-Ilimsk.jpg |орта|100px|]] || 589&lt;ref&gt;Река Илим Иркутской области: история, фото, описание - Читайте подробнее на FB.ru: https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906 https://fb.ru/article/467183/reka-ilim-irkutskoy-oblasti-istoriya-foto-opisanie?ysclid=lobsr9mgmf83112906&lt;/ref&gt; || 30 300 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|386. || [[Боу]] || [[Сурет:Bow-river-banff-np.jpg |орта|100px|]] || 587&lt;ref&gt;Боу (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%BE%D1%83_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 26 200 || [[Канада]] || [[Саут-Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|387. || [[Аллах-Юнь]] || [[Сурет:Aldani jõgi.png |орта|100px|]] || 586&lt;ref&gt;Река Аллах-Юнь https://eldikan.ru/read.asp?link=allax&lt;/ref&gt;	 || 24 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|388. || [[Уяндина]] || [[Сурет:Indigirkarivermap.png |орта|100px|]] || 586&lt;ref&gt;УЯНДИНА https://slovar.cc/enc/bse/2052587.html?ysclid=lod2iqds5e3919248&lt;/ref&gt; || 177 000 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|389. || [[Бытантай]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 586&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72169/%D0%91%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9?ysclid=lod2z68lrg324481862&lt;/ref&gt; || 40 200 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|390. || [[Тром-Юган]] || [[Сурет:Trom'egan.JPG |орта|100px|]] || 581&lt;ref&gt;Река Тромъёган на карнте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-tromyogan?ysclid=lod485qjwo561126082&lt;/ref&gt; || 55 600 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|391. || [[Скина]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 579&lt;ref&gt;Скина (река) https://posts24.ru/%D0%A1%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 54 400 || [[Канада]] || [[Чатхэм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|392. || [[Вага]] || [[Сурет:Vaga River.jpg |орта|100px|]] || 575&lt;ref&gt;Река Вага на карте от истока в Вологодской до устья в Архангельской областях https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vaga?ysclid=lod8h0hxqn706822906&lt;/ref&gt; || 44 800 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|393. || [[Литл-Колорадо]] || [[Сурет:GrandFallsOfTheLittleColoradoRiverByPhilKonstantin.jpg |орта|100px|]] || 573 || 69 000&lt;ref&gt;Литл-Колорадо https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE&lt;/ref&gt; || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|394. || [[Ик]] || [[Сурет:Урочище Чекан. Река Ик..JPG |орта|100px|]] || 571&lt;ref&gt;Река Ик на карте https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231031052547/https://mapsoid.ru/publ/geografija_mira/reki/reka_ik_na_karte/30-1-0-1387?ysclid=lodvwuc0df292753928 |date=2023-10-31 }}&lt;/ref&gt; || 18 000 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|395. || [[Эль-Аси (Оронт)]] || [[Сурет:Norias of Hama, Orontes River, Hama, Syria.jpg |орта|100px|]] || 571&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/153835/%D0%AD%D0%BB%D1%8C?ysclid=loedz8a5pl341597524&lt;/ref&gt; || 23 000 || [[Ливан]], [[Сирия]], [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|396. || [[Үлкен Патом]] || [[Сурет: Relief Map of Irkutsk Oblast.png|орта|100px|]] || 570&lt;ref&gt;Река Большой Патом (река) http://travellers.ru/reka-bolshojj-patom-reka{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 28 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|397. || [[Томпо]] || [[Сурет:Tompo 2019-07-21-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 570&lt;ref&gt;Река Томпо https://yak.guidebook.ru/zhigansk/places/reka-tompo.html&lt;/ref&gt; || 42 700	 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|398. || [[Барку]] || [[Сурет:Barcoo River Isisford.jpg |орта|100px|]] || 570&lt;ref&gt;Баркоо Баркоо - https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo https://ru.wiki34.com/wiki/Barcoo&lt;/ref&gt; || ? || [[Аустралия]] || [[Купер Крик]] саласы ||
|-
|399. || [[Седедема]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 567&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B0?ysclid=loen731dno642915115&lt;/ref&gt; || 18 500 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|400. || [[Джида]] || [[Сурет:Dzhida River. Zakamensky district.jpg |орта|100px|]] || 567&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017
https://old.bigenc.ru/geography/text/1952439?ysclid=loenkheq39696483956&lt;/ref&gt; || 23 500 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|401. || [[Щучья]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 565&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A9%D1%83%D1%87%D1%8C%D1%8F?ysclid=lofbznwfp2951101751&lt;/ref&gt; || 12 300 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|402. || [[Турнеэльвен]] || [[Сурет:Fritidsfikse i Tornealv Lappland Sverige.jpg |орта|100px|]] || 565&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/141844/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B5?ysclid=lofciyibj3311195452&lt;/ref&gt; || 40 200 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|403. || [[Джордж]] || [[Сурет:1362 LK George River (pano).jpg |орта|100px|]] || 565&lt;ref&gt;ДЖОРДЖ РИВЕР https://www.saumonquebec.com/en/northern-quebec/george-river&lt;/ref&gt; || 41 700 || [[Канада]] || [[Унгава шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|404. || [[Аллаиха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 563&lt;ref&gt;Река Аллаиха https://yak.guidebook.ru/chokurdah/places/reka-allaiha.html&lt;/ref&gt; || 12 400 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|405. || [[Рио-Гранде-де-Сантьяго]] || [[Сурет:Rio Santiago.jpg |орта|100px|]] || 562&lt;ref&gt;Река Рио-Гранде-де-Сантьяго http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231101183224/http://travellers.ru/reka-rio-grande-de-santyago?ysclid=log2wto7pc545311987 |date=2023-11-01 }}&lt;/ref&gt; || 76 400	 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|406. || [[Шилка]] || [[Сурет:Паром в сторону Сретенска на Шилке.jpg |орта|100px|]] || 560&lt;ref&gt;Река Шилка Забайкальский край https://gotonature.ru/1997-reka-shilka.html&lt;/ref&gt; || 206 000 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|407. || [[Сасандра]] || [[Сурет:FleuveSassandraPromenade0108.JPG |орта|100px|]] || 560&lt;ref&gt;Определение &quot;Сасандра&quot; в Большой Советской Энциклопедии http://bse.sci-lib.com/article099827.html&lt;/ref&gt; || 75 087 || [[Кот-д’Ивуар]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|408. || [[Сейхан]] || [[Сурет:CatalanBaraji.JPG |орта|100px|]] || 560&lt;ref&gt;Реки Турции https://deartravel.ru/5898-reki-turcii.html&lt;/ref&gt; || 20 600 || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|409. || [[Луапула]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 560&lt;ref&gt;Луапула (река) https://waterresources.ru/reki/luapula-reka/?ysclid=loh9zvutf8568052546&lt;/ref&gt; || 265,3 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Мверу көлі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|410. || [[Сухона]] || [[Сурет:Velikiy Ustyug and Sukhona River.jpg |орта|100px|]] || 558&lt;ref&gt;Река Сухона https://gotonature.ru/1801-reka-suhona.html&lt;/ref&gt; || 50 300 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|411. || [[Овайхи]] || [[Сурет: Owyhee River BLM.jpg|орта|100px|]] || 557&lt;ref&gt;Река Овайхи (река) http://travellers.ru/reka-ovajjkhi-reka?ysclid=lohhk9hfi781896343{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 28 617 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Снейк өзені|Снейк]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|412. || [[Молодо]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 556&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE?ysclid=lohidl82iz625639506&lt;/ref&gt; || 26 900 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|413. || [[Вагай]] || [[Сурет:DiversitivePool.jpg |орта|100px|]] || 555&lt;ref&gt;Река Вагай https://tmn.guidebook.ru/vagay/places/reka-vagay.html&lt;/ref&gt; || 23 000 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|414. || [[Кадуна]] || [[Сурет:River Kaduna 10.jpg |орта|100px|]] || 550&lt;ref&gt;Кадуна (река) https://posts24.ru/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 65 878  || [[Нигерия]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|415. || [[Шайок]] || [[Сурет:Shyok-River.jpg |орта|100px|]] || 550&lt;ref&gt;Шайок притоки, шайок на карте https://pereselenie-info.ru/8727c/%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BA{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Үндістан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені|Үнді]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|416. || [[[[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]]]] || [[Сурет: Saskatchewan River Bridge.jpg|орта|100px|]] || 550&lt;ref&gt;Река Саскачеван https://stranatur.ru/saskatchewan-river.html&lt;/ref&gt; || 335 900 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|417. || [[Кемийоки]] || [[Сурет:Kemijoki river by Muurola.jpg |орта|100px|]] || 550&lt;ref&gt;Кемийоки - самая длинная река Финляндии https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103142523/https://www.fishinginfinland.fi/ru_kemijoki |date=2023-11-03 }}&lt;/ref&gt; || 51 000 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|418. || [[Ингулец]] || [[Сурет:Ріка Інгулець в селі Цибулевому.jpg |орта|100px|]] || 549&lt;ref&gt;Река Ингулец https://klyet.ru/blog/reservoirs/6.html?ysclid=loixo6c85n245519560&lt;/ref&gt; || 13 700 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|419. || [[Пинг]] || [[Сурет:Ping River.jpg |орта|100px|]] || 549 || 44 688&lt;ref&gt;Река Пинг https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231103182755/https://dir.md/hmong.ru/wiki/Ping_River |date=2023-11-03 }}&lt;/ref&gt; || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|420. || [[Үлкен Мендерес]] || [[Сурет: Maiandros.jpg|орта|100px|]] || 548&lt;ref&gt;5 самых извилистых рек в мире https://dzen.ru/a/YOWV9xdiiFhbHmWA&lt;/ref&gt; || 25 000 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|421. || [[Чарыш]] || [[Сурет:Charishriver1.jpg |орта|100px|]] || 547&lt;ref&gt;Река Чарыш https://turistka.ru/altai/info.php?ob=1425&amp;ysclid=lojm2cshtw340482870&lt;/ref&gt; || 22 200 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|422. || [[Пембина]] || [[Сурет:Pembina River, Alberta.jpg |орта|100px|]] || 547&lt;ref&gt;Пембина (река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%9F%D0%95%D0%9C%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%90%20%D0%A0%D0%95%D0%9A%D0%90/ru-ru/&lt;/ref&gt; || 12 900 || [[Канада]] || [[Атабаска (өзен)|Атабаска]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|423. || [[Бадяриха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 545&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1845302?ysclid=lojs8bw2k1859416460&lt;/ref&gt; || 12 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|424. || [[Мозель]] || [[Сурет:080110 wolf mosel.JPG |орта|100px|]] || 544&lt;ref&gt;Река Мозель: описание https://fb.ru/article/335982/reka-mozel-opisanie?ysclid=lojwnnaqzp517370616&lt;/ref&gt; || 28 286 || [[Франция]], [[Алмания]], [[Люксембург]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|425. || [[Каслри]] || [[Сурет:Castlereagh R.JPG |орта|100px|]] || 541&lt;ref&gt;Каслри-Ривер https://en.wikipedia.org/wiki/Castlereagh_River&lt;/ref&gt; || ? || [[Аустралия]] || [[Маккуари]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|426. || [[Саут-Наханни]] || [[Сурет:Nahanni - VirginiaFalls.jpg |орта|100px|]] || 540&lt;ref&gt;Саут-Наханни https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%9D%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8?ysclid=lojzmgqwdb522952439{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 31 100 || [[Канада]] || [[Лиард]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|427. || [[Стикин]] || [[Сурет:StikineRiverCanyon.JPG |орта|100px|]] || 539&lt;ref&gt;Stikine River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/stikine-river&lt;/ref&gt; || 52 000 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|428. || [[Ахтуба]] || [[Сурет:Achtuba.JPG |орта|100px|]] || 537&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017
 https://old.bigenc.ru/geography/text/1842749?ysclid=lokf78e8yp758355612&lt;/ref&gt; ||  ?|| [[Ресей]] || Еділ өзенінің саласы ||
|-
|429. || [[Стьюарт]] || [[Сурет:Stewart River.jpg |орта|100px|]] || 533&lt;ref&gt;Стьюарт_(река) https://dictionary.sensagent.com/%D0%A1%D1%82%D1%8C%D1%8E%D0%B0%D1%80%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/ru-ru/&lt;/ref&gt; || 51 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|430. || [[Харрикана]] || [[Сурет:Amos QC skyline.JPG |орта|100px|]] || 533&lt;ref&gt;Река Харрикана (Harricana River) https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231105054704/https://www.tourmesto.ru/reka_xarrikana_harricana_river.html |date=2023-11-05 }}&lt;/ref&gt; || 29 300 || [[Канада]] ||  [[Джеймс шығанағы]]  ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|431. || [[Оша]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 530&lt;ref&gt;Река Оша на карте Омской области от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-osha?ysclid=loldkvo3bk907994523&lt;/ref&gt; || 21 300 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|432. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 524&lt;ref&gt;Река Майн на карте Европы https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-majn?ysclid=lolel5jvpq514025936&lt;/ref&gt; || 27 292 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|433. || [[Ожогина]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 523&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2289696?ysclid=lolktacc5f879727212&lt;/ref&gt; || 24 300 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|434. || [[Дунцзян]] || [[Сурет:Dongjiang River01.JPG |орта|100px|]] || 523&lt;ref&gt;Дунцзян https://school11bor.ru/20e12/%D0%94%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 32 000 || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|435. || [[Танама]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 521&lt;ref&gt;Большой энциклопедический словарь https://gufo.me/dict/bes/%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%9C%D0%90?ysclid=lolrs9xn5v527726959&lt;/ref&gt; || 23 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|436. || [[Марони]] || [[Сурет:Maroni Fluss Sonnenaufgang.jpg |орта|100px|]] || 520&lt;ref&gt;Река Марони Река Марони - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Maroni&lt;/ref&gt; || 65 830 || [[Француз Гвианасы]], [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|437. || [[Берёзовка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 517&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/1859930?ysclid=loltiomy6g908085478&lt;/ref&gt; || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|438. || [[Инн]] || [[Сурет:Inn bei Kufstein.jpg |орта|100px|]] || 517&lt;ref&gt;Река Инн на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-inn?ysclid=lomfy6npr9971151883&lt;/ref&gt; || 25 700 || [[Швейцария]], [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|439. || [[Ховд]] || [[Сурет:Khovdgol.jpg |орта|100px|]] || 516&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/4695018?ysclid=lomgaj3l1976990130&lt;/ref&gt; || 58 000 || [[Моңғолия]] || [[Хар-Ус-Нуур]] көлі ||
|-
|440. || [[Пасак]] || [[Сурет:Pa Sak River bridge in Ayuttaya.JPG |орта|100px|]] || 513&lt;ref&gt;Реки Таиланда https://deartravel.ru/5892-reki-tailanda.html?ysclid=lomsu3cjqz141959465&lt;/ref&gt; || 16 291	 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|441. || [[Ка]] || [[Сурет:Sông Lam, đoạn qua Nghi Xuân, Hà Tĩnh.JPG |орта|100px|]] || 513&lt;ref&gt;Реки и озёра Вьетнама https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0.html?ysclid=lomt2f5uoy168790903&lt;/ref&gt; || 27 200 || [[Лаос]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|442. || [[Чуя]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 512&lt;ref&gt;Значение слова ЧУЯ в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533253.html&lt;/ref&gt; || 18 400 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|443. || [[Ма]] || [[Сурет:SongMa.JPG |орта|100px|]] || 512&lt;ref&gt;Реки Вьетнама https://www.votpusk.ru/article/vetnam/reki-vetnama?ysclid=lon15sri8y808386830{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 28 400 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|444. || [[Сағыз (өзен)|Сағыз]] || [[Сурет:Сағыз өзені.jpg |орта|100px|]] || 511&lt;ref&gt;Жем - Cағыз өңірі: Тарихи-табиғи ескерткіштер https://tarizhiblog.blogspot.com/p/blog-page_59.html&lt;/ref&gt; || 19 400 || [[Қазақстан]] || [[Teнтексор]] сортаңы ||
|-
|445. || [[Платт]] || [[Сурет:Great Blue Heron and immature Bald Eagle on the Platte River.jpg |орта|100px|]] || 510&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%82?ysclid=lon78ariv3456242234&lt;/ref&gt; || 241 000 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|446. || [[Вилия]] || [[Сурет:Neris in Vilnius 2019-08-17.jpg |орта|100px|]] || 510&lt;ref&gt;Великолепная Вилия (река): географическое положение, описание - https://fb.ru/article/253583/velikolepnaya-viliya-reka-geograficheskoe-polojenie-opisanie?ysclid=lon7yuszuj944252872&lt;/ref&gt; || 24 942 || [[Беларусь]], [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|447. || [[Пануко]] || [[Сурет:Rio panuco.JPG |орта|100px|]] || 510&lt;ref&gt;Энциклопедический справочник «Латинская Америка» https://latin_america.academic.ru/2719/%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BE?ysclid=lon8busvnx822763157&lt;/ref&gt; || 84 956 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|448. || [[Хукар]] || [[Сурет:Spanien Jucar Ventano del Diablo2.jpg |орта|100px|]] || 509&lt;ref&gt;Хукар https://bigenc.ru/c/khukar-ecea35?ysclid=lonaq5jlh4403800754&lt;/ref&gt; || 22 436 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|449. || [[Лунгха]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 508&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9B%D1%83%D0%BD%D0%B3%D1%85%D0%B0?ysclid=lonvbztqwg227080582&lt;/ref&gt; || 10 300 || [[Ресей]] || [[Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|450. || [[Арга-Сала]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 503&lt;ref&gt;Река Арга-Сала https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-arga-sala.html&lt;/ref&gt; || 47 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|451. || [[Москва (өзен)|Москва]] || [[Сурет: ChristSaviourCathedral Views May 2012 20.jpg|орта|100px|]] || 502&lt;ref&gt;Москва. Энциклопедический справочник https://gufo.me/dict/moscow/%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0?ysclid=looa95aotp9794094&lt;/ref&gt; || 17 600 || [[Ресей]] || [[Ока]] өзенінің саласы ||
|-
|452. || [[Шідерті өзені|Шідерті]] || [[Сурет:Шідерті өзені.jpg |орта|100px|]] || 502&lt;ref&gt;Қазақстан өзендері https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96&lt;/ref&gt; || 15 900 || [[Қазақстан]] || [[Шығанақ (көл)|Шығанақ көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|453. || [[Бур]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 501&lt;ref&gt;Бур (река) https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107171412/https://hmn.wiki/ru/Bur_(river) |date=2023-11-07 }}&lt;/ref&gt; || 13 900 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|454. || [[Алима]] || [[Сурет:Alima - Congo.JPG |орта|100px|]] || 500&lt;ref&gt;Алима (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%90%d0%bb%d0%b8%d0%bc%d0%b0_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231107183700/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-07 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Конго Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|455. || [[Экуан (өзен)|Экуан]] || [[Сурет:Canada Ontario relief location map.jpg |орта|100px|]] || 500&lt;ref&gt;Река Экуан (Ekwan River) https://openarium.ru/poi/99898972/?ysclid=looonp841w290286689&lt;/ref&gt; || ? || [[Канада]] || [[Джеймс шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|456. || [[Сан-Хуан]] || [[Сурет:Río San Juan en la Quebrada de Ullum.jpg |орта|100px|]] || 500&lt;ref&gt;Река Сан-Хуан (Аргентина) - San Juan River (Argentina) https://ru.zahn-info-portal.de/wiki/San_Juan_River_(Argentina){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 39 906 || [[Аргентина]] || [[Десагуадеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|457. || [[Лимай]] || [[Сурет:ISS012-E-13151 Limay River, El Chocón.jpg |орта|100px|]] || 500&lt;ref&gt;Лимай https://posts24.ru/%D0%9B%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B9{{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 61 723 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|458. || [[Эмчу]] || [[Сурет:China Tibet Autonomous Region rel location map.svg |орта|100px|]] || 500&lt;ref&gt;Эмчу https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BC%D1%87%D1%83&lt;/ref&gt; || 16 774 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|459. || [[Бахта]] || [[Сурет:Rekabahta.JPG |орта|100px|]] || 498&lt;ref&gt;Русская https://dic.academic.ru/dic.nsf/russian_history/686/%D0%91%D0%90%D0%A5%D0%A2%D0%90?ysclid=lops42w4cl662762660&lt;/ref&gt; || 35 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|460. || [[Джубба]] || [[Сурет:Bardere.bridge.jpg |орта|100px|]] || 497&lt;ref&gt;Джубба https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231108143250/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%B1%D0%B1%D0%B0 |date=2023-11-08 }}&lt;/ref&gt; || 497 504 || [[Сомали]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|461. || [[Гудзон]] || [[Сурет:Hudson river - 1977 (1).tif |орта|100px|]] || 492&lt;ref&gt;Гудзон « Как сообщает www.usa.one https://usa.one/knowledge-base/%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BE%D0%BD/?ysclid=loq0jg5kn0233448680&lt;/ref&gt; || 34 600 || [[Америка Құрама Штаттары]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|462. || [[Смоки]] || [[Сурет:Smoky and Peace rivers.jpg |орта|100px|]] || 492&lt;ref&gt;Смоки-Ривер https://wikious.com/en/Smoky_River{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 50 300 || [[Канада]] ||[[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|463. || [[Бивер]] || [[Сурет:Beaver River AB.JPG |орта|100px|]] || 491&lt;ref&gt;Бивер (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1365282?ysclid=loq4gvyh4318758181&lt;/ref&gt; || 14 500 || [[Канада]] || [[Иле-а-ла-Кросс]] көлі ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|464. || [[Марица өзені|Марица]] || [[Сурет:Maritsa.jpg |орта|100px|]] || 490&lt;ref&gt;Марица (река) https://waterresources.ru/reki/maritsa-reka/?ysclid=loqpx2xyci505169073&lt;/ref&gt; || 53 846 || [[Болгария]], [[Грекия]], [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|465. || [[Томпсон]] || [[Сурет:Thompson River (5999072883).jpg |орта|100px|]] || 489&lt;ref&gt;Томпсон (река) https://posts24.ru/%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ||56 000  || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|466. || [[Калгоа]] || [[Сурет:Australia New South Wales relief location map.png |орта|100px|]] || 489&lt;ref&gt;Река Калгоа https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231109112759/https://hmong.ru/wiki/Culgoa_River |date=2023-11-09 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Аустралия]] || [[Дарлинг (өзен)|Дарлинг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|467. || [[Иркут]] || [[Сурет:Река Иркут в районе Шаманского утёса. Вид с левого берега.jpg |орта|100px|]] || 488&lt;ref&gt;Иркут - река в Бурятии https://fb.ru/article/254324/irkut---reka-v-buryatii?ysclid=lor47gg3mp484804435&lt;/ref&gt; || 15 000 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|468. || [[Белая]] || [[Сурет:Пробуждение после длительной зимы двух рек Анадырь и Белая.jpg |орта|100px|]] || 487&lt;ref&gt;Белая (приток Анадыря) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/619177?ysclid=lorazjd91y860539941&lt;/ref&gt; || 44 700 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|469. || [[Ия]] || [[Сурет:Iya river tulun brige.jpg |орта|100px|]] || 486&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%98%D1%8F?ysclid=lorfndoyt4703589724&lt;/ref&gt; || 18 100 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|470. || [[Хабур]] || [[Сурет: Khabur,SheikhHamad.jpg|орта|100px|]] || 486&lt;ref&gt;Реки Сирии https://deartravel.ru/5884-reki-sirii.html?ysclid=lorg0oapfg878663862&lt;/ref&gt; || 37 081 || [[Түркия]], [[Сирия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|471. || [[Нарев]] || [[Сурет:WiKi PL Pultusk20160805a.jpg |орта|100px|]] || 484&lt;ref&gt;НАРЕВ https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/201293?ysclid=lori4woeaq777513348&lt;/ref&gt; || 75 175 || [[Беларусь]], [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|472. || [[Дордонь (өзен)|Дордонь]] || [[Сурет:Dordogne 2.jpg |орта|100px|]] || 483&lt;ref&gt;Топ-10 самых длинных рек Франции https://top10a.ru/samye-dlinnye-reki-francii.html?ysclid=lorif37mpx470987079&lt;/ref&gt; || 24 000 || [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|473. || [[Мура]] || [[Сурет:Plavajoci mlin na Muri.jpg |орта|100px|]] || 483 || 13 824&lt;ref&gt;Река Мура https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Mura &lt;/ref&gt; || [[Аустрия]], [[Словения]], [[Хорватия]], [[Мажарстан]] || [[Драва]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|474. || [[Хейс]] || [[Сурет:YorkFactoryaerial.jpg |орта|100px|]] || 483&lt;ref&gt;Hayes River https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hayes-river&lt;/ref&gt; || 108 000 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|475. || [[Танюрер]] || [[Сурет:Anadyr.png |орта|100px|]] || 482&lt;ref&gt;Танюрер https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8E%D1%80%D0%B5%D1%80{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 18 500 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|476. || [[Чамбеши]] || [[Сурет:Chambeshi River.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Чамбеши http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110050405/http://travellers.ru/reka-chambeshi?ysclid=los5k8dpv1932856084 |date=2023-11-10 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Замбия]] || [[Луапула]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|477. || [[Комати]] || [[Сурет:Rio Komati gorge cmichaelhoganlowres.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Комати https://hmn.wiki/ru/Komati_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 50 000 || [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Свазиленд]], [[Мозамбик]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|478. || [[Суринам (өзен)|Суринам]] || [[Сурет:Surinamerivier bij leonsberg.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Суринам http://www.turspeak.ru/reka-surinam&lt;/ref&gt; ||  || [[Суринам]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|479. || [[Сона]] || [[Сурет:Gray pont.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/134414/%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0?ysclid=losifk3vpg766892507&lt;/ref&gt; || 29 950 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|480. || [[Грихальва]] || [[Сурет:Sumidero 5.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Грихальва https://en-academic.com/dic.nsf/enwiki/2060467&lt;/ref&gt; || 134 400 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|481. || [[Фёй]] || [[Сурет:Leaf River cropped.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Фёй (река) http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231110214700/http://travellers.ru/reka-fjojj-reka?ysclid=lot5bt7j5k177770987 |date=2023-11-10 }}&lt;/ref&gt; || 42 500 || [[Канада]] || Гудзон бұғазы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|482. || [[Фицрой]] || [[Сурет:Fitzroy River Rockhamp.jpg |орта|100px|]] || 480&lt;ref&gt;Река Фицрой http://australia-tour.info/en/reki-avstralii/reka-ficroj-kvinslend.html?ysclid=lot6fo0hd2393966849{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 142 664 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|483. || [[Балонн]] || [[Сурет: StGeorgeBalonneRiver.JPG|орта|100px|]] || 479&lt;ref&gt;Река Балонн https://wiki2.org/en/Balonne_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111112117/https://wiki2.org/en/Balonne_River |date=2023-11-11 }}&lt;/ref&gt; || 136 014 || [[Аустралия]] || [[Калгоа]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|484. || [[Коркодон]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 476&lt;ref&gt;Географическая энциклопедия - коркодон http://www.terminy.info/geography/geographical-encyclopedia/korkodon&lt;/ref&gt; || 42 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|485. || [[Мана]] || [[Сурет:Mana river 1.jpg |орта|100px|]] || 475&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/81706/%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%90?ysclid=loughxipf315458150&lt;/ref&gt; || 9 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|486. || [[Майн]] || [[Сурет:Würzburg Löwenbrücke.jpg |орта|100px|]] || 475&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Майн https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19050000212119000110807-majn.php?ysclid=louh4ce09w566728109&lt;/ref&gt; || 32 800 || [[Ресей]] || [[Анадыр]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|487. || [[Эгийн-Гол]] || [[Сурет:EgiinGol.jpg |орта|100px|]] || 475&lt;ref&gt;Река Эгийн-Гол http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112062344/http://travellers.ru/reka-ehgijjn-gol?ysclid=lov39qsn2t777707612 |date=2023-11-12 }}&lt;/ref&gt; || 49 100 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|488. || [[Уиниск]] || [[Сурет:Winisk River.jpg |орта|100px|]] || 475&lt;ref&gt;Значение слова уиниск https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%83%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D0%BA&lt;/ref&gt; || 67 300 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|489. || [[Джейхан (өзен)|Джейхан]] || [[Сурет:Ceyhan River.jpg |орта|100px|]] || 474&lt;ref&gt;Джейхан https://slovariki.org/geograficeskaa-enciklopedia/2007&lt;/ref&gt; || 21 200  || [[Түркия]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|490. || [[Қарасу (Түркия)|Қарасу]] || [[Сурет:Kemah 09 1984 Karasutal.jpg |орта|100px|]] || 470&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/78023/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%A3?ysclid=lovpjmbazv875080981&lt;/ref&gt; || 22 000 || [[Түркия]] || [[Евфрат]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|491. || [[Ло]] || [[Сурет:Song Lo.JPG |орта|100px|]] || 470&lt;ref&gt;Река Ло https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231112182102/https://hmn.wiki/ru/L%C3%B4_River |date=2023-11-12 }}&lt;/ref&gt; || 39 000 || [[Қытай]], [[ Вьетнам]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|492. || [[Бэйцзян]] || [[Сурет:201609 Wenjiang and Yingde–Foshan Road.jpg |орта|100px|]] || 468&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/72192/%D0%91%D1%8D%D0%B9%D1%86%D0%B7%D1%8F%D0%BD?ysclid=lovtetz54g202757048&lt;/ref&gt; || 45 900  || [[Қытай]] || [[Чжуцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|493. || [[Уда]] || [[Сурет:Уда.jpg |орта|100px|]] || 467&lt;ref&gt;Река Уда: описание, фото https://fb.ru/article/248355/reka-uda-opisanie-foto?ysclid=lowi8kl6vf443590331&lt;/ref&gt; || 34 800 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|494. || [[Моно]] || [[Сурет:Mono river in Grand-Popo, Benin.jpg |орта|100px|]] || 467&lt;ref&gt;Моно (река) https://posts24.ru/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 20 000 || [[Того]] || [[Гвинея шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|495. || [[Кас]] || [[Сурет:Р.Кас.jpg |орта|100px|]] ||464&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Кас https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010400112116100028831-kas-(bol.-kas).php?ysclid=lowy6zqx90392506551&lt;/ref&gt; || 11 200 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|496. || [[Елогуй]] || [[Сурет:Russia edcp relief location map.jpg |орта|100px|]] || 464&lt;ref&gt;Река Елогуй http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113134500/http://travellers.ru/reka-elogujj?ysclid=lowyg7a9zr496094246 |date=2023-11-13 }}&lt;/ref&gt; || 25 100 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|497. || [[Ворскла]] || [[Сурет:Vorskla River near New Sanzary.JPG |орта|100px|]] || 464&lt;ref&gt;Река Ворскла на карте от истока в Белгородской области до устья в Украине https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-vorskla?ysclid=lox3bsoh5r5431485&lt;/ref&gt; || 14 700 || [[Ресей]], [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|498. || [[Нечако]] || [[Сурет:Nechako River.jpg |орта|100px|]] || 462&lt;ref&gt;Река Нечако http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113161105/http://travellers.ru/reka-nechako?ysclid=lox3oaf45w294729118 |date=2023-11-13 }}&lt;/ref&gt; || 47 100 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|499. || [[Кабул (өзен)|Кабул]] || [[Сурет:Confluence two rivers in KPK, Pakistan.jpg |орта|100px|]] || 460&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/91929/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%BB?ysclid=lox81xiu30472240524&lt;/ref&gt; || 75 000 || [[Ауғанстан]], [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|500. || [[Каликсэльвен]] || [[Сурет:OvermorjarvFromKalixRiver200607.JPG |орта|100px|]] || 460&lt;ref&gt;Каликс-Эльв https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/560366&lt;/ref&gt; || 18 130 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|501. || [[Кларэльвен]] || [[Сурет:Trysilelva-2007.JPG |орта|100px|]] || 460&lt;ref&gt;Кларэлвен - Klarälven https://ru.wikibrief.org/wiki/Klar%C3%A4lven {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114061657/https://ru.wikibrief.org/wiki/Klar%C3%A4lven |date=2023-11-14 }}&lt;/ref&gt; || 11 820 || [[Швеция]] || [[Венерн]] көлі||[[Атлант мұхиты]]
|-
|502. || [[Онгерманэльвен]] || [[Сурет:Sandö Bridge Sweden.jpg |орта|100px|]] || 460&lt;ref&gt;Онгерманэльвен https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 32 000 || [[Швеция]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|503. || [[Умеэльвен]] || [[Сурет:Ume alv in Umea.jpg |орта|100px|]] || 460&lt;ref&gt;Реки Швеции https://www.votpusk.ru/article/shveciya/reki-shvecii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|504. || [[Молога]] || [[Сурет:Вид вверх по течению Мологи-1.JPG |орта|100px|]] || 456&lt;ref&gt;Река Молога: на карте, исток и устье, география, рыбалка, особенности и фото https://proreki.ru/reki/rossiya/reka-mologa-na-karte-istok-i-uste-geografiya-rybalka-osobennosti-i-foto/?ysclid=loyfkqv6zv183178229&lt;/ref&gt; || 29 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|505. || [[Кіші Заб]] || [[Сурет:Lake Dukan 02.JPG |орта|100px|]] || 456&lt;ref&gt;Малый Заб https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%B1{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 19 400 || [[Иран]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|506. || [[Ду]] || [[Сурет:Lac des Brenets 2008.jpg |орта|100px|]] || 453&lt;ref&gt;СЕВЕРНАЯ ШВЕЙЦАРИЯ https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231114161149/https://dahuhunter.heliohost.org/trans2/trans2.shtml |date=2023-11-14 }}&lt;/ref&gt; || 7 710 || [[Швейцария]], [[Франция]] || [[Сона (өзен)|Сона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|507. || [[Кова]] || [[Сурет:Kova.jpg |орта|100px|]] || 452&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Кова https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300212116200018430-kova.php?ysclid=loyncfrb7p192343392&lt;/ref&gt; || 11 700 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|508. || [[Идэр]] || [[Сурет:IderiinGol.JPG |орта|100px|]] || 452&lt;ref&gt;Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/050/759.htm&lt;/ref&gt; || 24 555 || [[Моңғолия]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|509. || [[Гауя]] || [[Сурет:Ergeljuklintis424aug037qg.jpg |орта|100px|]] || 452&lt;ref&gt;Гауя https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119064953/https://bigenc.ru/c/gauia-4b1e2e?ysclid=lozbsjijj1688964871 |date=2023-11-19 }}&lt;/ref&gt; || 8 900 || [[Латвия]], [[Эстония]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|510. || [[Перибонка]] || [[Сурет:Riviere-peribonka.JPG |орта|100px|]] || 451&lt;ref&gt;Река Перибонка https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-peribonka.html?ysclid=lozc2hhf2d575249589 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115054127/https://tepler.ru/strani/canada/kvebek/reka-peribonka.html?ysclid=lozc2hhf2d575249589 |date=2023-11-15 }}&lt;/ref&gt; || 28 200 || [[Канада]] || [[Сен-Жан]] көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|511. || [[Арктик-Ред-Ривер]] || [[Сурет:Arctic red river tsigatchic.jpg |орта|100px|]] || 450&lt;ref&gt;Арктик-Ред-Ривер https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1732551?ysclid=loznwtb93f725117718&lt;/ref&gt; || 18 800 || [[Канада]] || [[Макензи өзені|Маккензи]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|512. || [[Лхаса (өзен)|Лхаса]] || [[Сурет: 中国西藏拉萨市 China Lhasa Tibet China Xinjiang Urumqi Welcome - panoramio (18).jpg|орта|100px|]] || 450&lt;ref&gt;Река Лхаса (река) http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115112300/http://travellers.ru/reka-lkhasa-reka?ysclid=lozo94247n663697026 |date=2023-11-15 }}&lt;/ref&gt; || 26 000 || [[Қытай]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|513. || [[Сент-Пол]] || [[Сурет:River and waterways @ Liberia, Africa - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 450&lt;ref&gt;Сент-Пол (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231115150016/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%9F%D0%BE%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-15 }}&lt;/ref&gt; || 21 900 || [[Гвинея]], [[Либерия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|514. || [[Лулеэльвен]] || [[Сурет:Harspranget.jpg |орта|100px|]] || 450&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2150656?ysclid=lozwax49r9314814501&lt;/ref&gt; || 25 240 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|515. || [[Порсук]] || [[Сурет:Eskişehir Porsuk River.JPG |орта|100px|]] || 448&lt;ref&gt;Порсук https://waterresources.ru/reki/porsuk/?ysclid=lp02zh02zg359028002&lt;/ref&gt; || 11 325 || [[Түркия]] || [[Сакария]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|516. || [[У (өзен)|У]] || [[Сурет:Nam ou 1.jpg |орта|100px|]] || 448&lt;ref&gt;Река У (река) http://travellers.ru/reka-u-reka?ysclid=lp03a909mo807596495{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 24 500 || [[Лаос]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|517. || [[Влтава]] || [[Сурет:Stechovice reservoir Vltava 7328.JPG |орта|100px|]] || 446&lt;ref&gt;На какой реке стоит Прага https://dzen.ru/a/XpQBoZZBLjOqw9_b&lt;/ref&gt; || 28 000 || [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|518. || [[Дэлгэр-Мурен]] || [[Сурет:Delgermoron.jpg |орта|100px|]] || 445&lt;ref&gt;Река дэлгэр мурен https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;action=edit&lt;/ref&gt; || 26 640 || [[Моңғолия]], [[Ресей]] || [[Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|519. || [[Сан (өзен)|Сан]] || [[Сурет:San Sobien Sanok.jpg |орта|100px|]] || 444&lt;ref&gt;Сан, Сянъ, река на Украине и в Польше https://proza.ru/2017/12/14/1318?ysclid=lp0yq5la97659204707&lt;/ref&gt; || 16 700 || [[Польша]], [[Украина]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|520. || [[Ясачная]] || [[Сурет:Устье реки Ясачная.jpg |орта|100px|]] || 441&lt;ref&gt;ЯСАЧНАЯ https://catcher.fish/enciklopedia/vodoemy/dfo/yasachnaya/&lt;/ref&gt; || 35 900 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|521. || [[Юснан]] || [[Сурет:Ljusnan Solnedgång Älvros2.jpg |орта|100px|]] || 440&lt;ref&gt;Большой энциклопедический словарь - юснан (ljusnan) http://www.terminy.info/literature/great-encyclopedic-dictionary/yusnan-ljusnan&lt;/ref&gt; || 19 800 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|522. || [[Мэрэб (Гаш)]] || [[Сурет:Kassala,Gash river.jpg |орта|100px|]] || 440&lt;ref&gt;Мэрэб, река (Восточная Африка) http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar14353219&amp;strq=l_siz=20&lt;/ref&gt; || 15 000 || [[Эритрея]], [[Эфиопия]], [[Судан]] ||Шығыс Судан жазықтарындағы құмдар ||
|-
|523. || [[Лоа]] || [[Сурет:Río Loa en Calama.jpg |орта|100px|]] || 440&lt;ref&gt;Лоа (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/653894?ysclid=lp1j4b85cq161319142&lt;/ref&gt; || 33 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|524. || [[Чорох]] || [[Сурет:Choruh 01.jpg |орта|100px|]] || 438&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/150538/%D0%A7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%85?ysclid=lp2aoh7gvj846997702&lt;/ref&gt; || 22 000 || [[Түркия]], [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|525. || [[К`Аппель]] || [[Сурет:QuAppelleRiverHwy2.jpg |орта|100px|]] || 435&lt;ref&gt;Река К’Аппель http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231117073640/http://travellers.ru/reka-k-appel?ysclid=lp2b2t74we598600684 |date=2023-11-17 }}&lt;/ref&gt; || 51 000 || [[Канада]] ||[[Ассинибойн]] өзенінің саласы  ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|526. || [[Буюнда]] || [[Сурет:Долина Буюнды - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 434&lt;ref&gt;Буюнда (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/826233?ysclid=lp2n004md8615198827&lt;/ref&gt; || 24 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|527. || [[Невольничья]] || [[Сурет:Fort Smith Nashornpelikane 1 98-07-01.jpg |орта|100px|]] || 434&lt;ref&gt;Невольничья https://waterresources.ru/reki/nevolnichya/?ysclid=lp2nb3gk7a156063682&lt;/ref&gt; || 616 400 || [[Канада]] || [[Үлкен Еріксіздер көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|528. || [[Дубчес]] || [[Сурет: Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 433&lt;ref&gt;Дубчес https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%87%D0%B5%D1%81{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 15 300 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|529. || [[Ваг]] || [[Сурет:Rieka Vah - Piestany.jpg |орта|100px|]] || 433&lt;ref&gt;Ваг https://megabook.ru/article/%D0%92%D0%B0%D0%B3&lt;/ref&gt; || 19 600	 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|530. || [[Иллинойс (өзен)|Иллинойс]] || [[Сурет:Illinois River, seen from Starved Rock.jpg |орта|100px|]] || 432&lt;ref&gt;Иллинойс (река) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 104 000	 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссисипи (өзен)|Миссисипи]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|531. || [[Бани]] || [[Сурет:Bani river.jpg |орта|100px|]] || 430&lt;ref&gt;Поездка на каноэ по реке Бани в Мали. https://uraltourist.ru/poezdka-na-kanoje-po-reke-bani-v-mali/?ysclid=lp3kziw6px945581854&lt;/ref&gt; || 101 000 || [[Мали]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|532. || [[Индальсэльвен]] || [[Сурет:Stadsberget Hammarstrand2.jpg |орта|100px|]] || 430&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/geography/text/2007975&lt;/ref&gt; || 26 700 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|533. || [[Эско (Шельда)]] || [[Сурет:Schelde Antwerpen.jpg |орта|100px|]] || 430&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884&lt;/ref&gt;|| 35 500	 || [[Франция]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|534. || [[Великая]] || [[Сурет:Pskov asv07-2018 Kremlin aerial6.jpg |орта|100px|]] || 430&lt;ref&gt;Река Великая https://bibliopskov.ru/velikaya.htm?ysclid=lp4ddb5hl3378349033&lt;/ref&gt; || 25 200	 || [[Ресей]] || [[Псков көлі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|535. || [[Шельда]] || [[Сурет:Tussen Bruille Saint Amand en Hergnies, de Schelde foto1 2013-05-09 13.13.jpg |орта|100px|]] || 430&lt;ref&gt;Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/64475/%D0%A8%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B0?ysclid=lp43luj5sf970223884&lt;/ref&gt;|| 35 500	 || [[Франция]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|536. || [[Унжа]] || [[Сурет:Unzha near Kologriv.jpg |орта|100px|]] || 426&lt;ref&gt;Унжа (приток Волги) https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231118183032/https://ptpit.ru/learn/WEB_TASKS42/42/2008_09/tur1/18/15.htm |date=2023-11-18 }}&lt;/ref&gt; || 28 900 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|537. || [[Үлкен Заб]] || [[Сурет:Zap Nehri.jpg |орта|100px|]] || 426&lt;ref&gt;Великая река Заб Великая река Заб - https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Gran_Zab&lt;/ref&gt; || 40 300 || [[Түркия]], [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|538. || [[Миссинайби]] || [[Сурет:Missinaibi.jpg |орта|100px|]] || 426&lt;ref&gt;Река Миссинаиби - Missinaibi River https://ru.wikibrief.org/wiki/Missinaibi_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119063624/https://ru.wikibrief.org/wiki/Missinaibi_River |date=2023-11-19 }}&lt;/ref&gt; || 23 500	 || [[Канада]] || [[Мус]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|539. || [[Уаикато]] || [[Сурет:Waikato River mouth.jpg |орта|100px|]] || 425&lt;ref&gt;Уаикато (река) https://waterresources.ru/reki/uaikato-reka/?ysclid=lp5k42o3ia342051355&lt;/ref&gt; || 13 701 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|540. || [[Лемпа]] || [[Сурет:Lempa River.jpg |орта|100px|]] || 422&lt;ref&gt;Реки Гватемалы https://deartravel.ru/5404-reki-gvatemaly.html?ysclid=lp5kf5kz1z991495284&lt;/ref&gt; || 18 246 || [[Гватемала]], [[Гондурас]], [[Сальвадор]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|541. || [[Финлей]] || [[Сурет:Kwadacha Aerial 2016.jpg |орта|100px|]] || 420&lt;ref&gt;Река Финлей (река) http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119180911/http://travellers.ru/reka-finlejj-reka?ysclid=lp5sjr5lwu52451181 |date=2023-11-19 }}&lt;/ref&gt; || 43 000 || [[Канада]] || [[Пис]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|542. || [[Лохэ]] || [[Сурет:洛浦公园.jpg |орта|100px|]] || 420&lt;ref&gt;Лохэ (приток Хуанхэ) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9B%D0%BE%D1%85%D1%8D_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%85%D1%8D) &lt;/ref&gt; || 30 000 || [[Қытай]] || [[Хуанхэ]] өзеннің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|543. || [[Лямин (өзен)|Лямин]] || [[Сурет:Ob river basin.png |орта|100px|]] || 420&lt;ref&gt;Река Лямин (река) http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120050618/http://travellers.ru/reka-lyamin-reka?ysclid=lp6g1330b9554709628 |date=2023-11-20 }}&lt;/ref&gt; || 14 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|544. || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмак]] || [[Сурет:AmasyaYesilIrmakManzarasi.jpg |орта|100px|]] || 418&lt;ref&gt;Ешильырмак https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php?title=%D0%95%D1%88%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA&amp;ysclid=lp6gci15nx240200341&lt;/ref&gt; || 35 865 || [[Түркия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|545. || [[Үлкен Пит]] || [[Сурет:Enisey.png |орта|100px|]] || 415&lt;ref&gt;Река Большой Пит https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231120112947/https://naenisee.ru/region/severo-eniseyskiy/area/655?ysclid=lp6tqarkst412195334 |date=2023-11-20 }}&lt;/ref&gt; || 21 700	 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|546. || [[Вишера]] || [[Сурет:Vishera River, Perm Krai.jpg |орта|100px|]] || 415&lt;ref&gt;Река Вишера https://gotonature.ru/1802-reka-vishera.html&lt;/ref&gt; || 31 200 || [[Ресей]] || [[Шолман|Кама]] өзенінің саласы ||
|-
|547. || [[Чулуутын-Гол]] || [[Сурет:ChuluutGorge.jpg |орта|100px|]] || 415&lt;ref&gt;Каньон реки Чулуутын-Гол. Монголия https://www.drive2.ru/c/636145268189825713/?ysclid=lp776x0yq1772241622&lt;/ref&gt; || 20 000 || [[Моңғолия]] || [[Идэр]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|548. || [[Струма]] || [[Сурет:Struma2.JPG |орта|100px|]] || 415&lt;ref&gt;Струма https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111250/https://bigenc.ru/c/struma-72946b?ysclid=lp783veyej113651124 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 17 000 || [[Грекия]], [[Болгария]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|549. || [[Татта]] || [[Сурет:Ытык-Кюель1.jpg |орта|100px|]] || 414&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/138423/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0?ysclid=lp78m1y8p8607363911&lt;/ref&gt; || 10 200 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|550. || [[Уорбертон]] || [[Сурет:Warburton River.jpg |орта|100px|]] || 412&lt;ref&gt;30 крупнейших рек Австралии https://fishki.net/3759319-30-krupnejshih-rek-avstralii.html&lt;/ref&gt; ||  || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі ||
|-
|551. || [[Шеллефтеэльвен]] || [[Сурет:Skelleftealv.jpg |орта|100px|]] || 410&lt;ref&gt;Значение слова ШЕЛЛЕФТЕО в Современном толковом словаре, БСЭ https://slovar.cc/rus/bse/533734.html&lt;/ref&gt; || 11 600 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|552. || [[Адидже]] || [[Сурет: Ponte Pietra.jpg|орта|100px|]] || 410&lt;ref&gt;Река Адидже http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121061400/http://travellers.ru/reka-adidzhe?ysclid=lp7xcsmc6i399577079 |date=2023-11-21 }}&lt;/ref&gt; || 14 700 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|553. || [[Кута]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 408&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/101364/%D0%9A%D1%83%D1%82%D0%B0?ysclid=lp7z4n3j53604429404&lt;/ref&gt;	 || 12 500	 || [[Ресей]] || [[Өлөне|Лена]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|554. || [[Био-Био]] || [[Сурет:Bio Bio.jpg |орта|100px|]] || 407&lt;ref&gt;Географическое распределение и режим рек и озер Чили https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231121181042/https://litsalonz.online/proza/geograficheskoe-raspredelenie-i-rezhim-rek-i-ozer-chili-10008.html |date=2023-11-21 }}&lt;/ref&gt; || 24 782 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|555. || [[Мома]] || [[Сурет: Relief Yakutia.png|орта|100px|]] || 406&lt;ref&gt;Река Мома https://gotonature.ru/1881-reka-moma.html&lt;/ref&gt; || 30 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|556. || [[Тибр]] || [[Сурет:Roma-isola tiberina01.jpg |орта|100px|]] || 405&lt;ref&gt;Река Тибр http://travellers.ru/reka-tibr?ysclid=lp9d5vphkv704721458{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 17 375	 || [[Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|557. || [[Шире]] || [[Сурет:Shire fluss nsanje.jpg |орта|100px|]] || 402&lt;ref&gt;Шире (река) http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231122062536/http://vv-travel.ru/warticle/shire-reka |date=2023-11-22 }}&lt;/ref&gt; || 149 500 || [[Малави]], [[Мозамбик]] || [[Замбези]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|558. || [[Гедиз]] || [[Сурет:GedizRiver IzmirProvince Turkey.jpg |орта|100px|]] || 401&lt;ref&gt;Гедиз https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1461406?ysclid=lpa31vlfbb820015460&lt;/ref&gt; || 17 500 || [[Түркия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|559. || [[Чоканчарава (Рио-Куарто)]] || [[Сурет:Río Chocancharava1.jpg |орта|100px|]] || 400&lt;ref&gt;Чоканчарава https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%A7%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpa3bncwzn764375672{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ||  || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|560. || [[Питеэльвен]] || [[Сурет:Trollforsen.jpg |орта|100px|]] || 400&lt;ref&gt;Река Питеэльвен https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD&lt;/ref&gt; || 11 285	 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|561. || [[Канделария]] || [[Сурет:RIO CANDELARIA - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 400&lt;ref&gt;Река Канделария https://hmong.ru/wiki/Candelaria_River{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 228 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|562. || [[Неукен]] || [[Сурет:ISS008-E-6023 Pellegrini Lake, Neuquén River.jpg |орта|100px|]] || 400&lt;ref&gt;Неукен (река) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231123181347/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-11-23 }}&lt;/ref&gt; || 50 770 || [[Аргентина]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|563. || [[Эльги]] || [[Сурет:Elgi 2019-07-14-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 394&lt;ref&gt;Река Эльги http://travellers.ru/reka-ehlgi?ysclid=lpbisqy9kj409615486{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 68 200 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|564. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 394&lt;ref&gt;Кларенс (река, впадает в Тихий океан) https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%B2%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B9_%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%B0%D0%BD)&lt;/ref&gt; || 22 850 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Маржанды теңіз]] || [[Тынық мұхит]]
|-
|565. || [[Анюй]] || [[Сурет:Anyui river.jpg |орта|100px|]] || 393&lt;ref&gt;Река Анюй - верховья https://flyfishingrussia.com/posts/e46d45b3-reka-anyuy-verhovya&lt;/ref&gt; || 12 700 || [[Ресей]] || [[Амур]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|566. || [[Теслин]] || [[Сурет:TeslinRiverYukon.jpg |орта|100px|]] || 393&lt;ref&gt;Теслин  https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A2%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B8%D0%BD+393&amp;lr=10291&lt;/ref&gt; || 35 500 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|567. || [[Лоддон]] || [[Сурет:NewsteadLoddonRiver.JPG |орта|100px|]] || 392&lt;ref&gt;Книга: Frederic P. Miller «Loddon River» https://dic.academic.ru/book.nsf/59081552/Loddon+River?ysclid=lpczf6i919553017138&lt;/ref&gt; || 15 320 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]]
|-
|568. || [[Пим]] || [[Сурет:Relief Map of Khanty-Mansi AO.jpg |орта|100px|]] || 390&lt;ref&gt;Пим (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1326065?ysclid=lpdnpm44py751312938&lt;/ref&gt; || 12 700 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|569. || [[Нан (өзен)|Нан]] || [[Сурет:Maenamnan0005.jpg |орта|100px|]] || 390&lt;ref&gt;Нан (река) https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt;	 || 57 947 || [[Тайланд]] || [[Манам-Чао-Прая|Чаупхрая]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|570. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 388&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%9C%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0?ysclid=lpedjr4plj272040350&lt;/ref&gt; || 26 600 || [[Чехия]], [[Словакия]], [[Австрия]]|| [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|571. || [[Нотець]] || [[Сурет:Santok village2.jpg |орта|100px|]] || 388&lt;ref&gt;Река Нотець http://travellers.ru/reka-notec?ysclid=lpee2ckbsq501537973{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 17 330 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|572. || [[Вардар]] || [[Сурет:Vardar Stone Bridge Skopje.jpg |орта|100px|]] || 388&lt;ref&gt;Самые длинные реки в Македонии https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231126070518/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-makedonii |date=2023-11-26 }}&lt;/ref&gt; || 24 438 || [[Солтүстік Македония]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|573. || [Уй (өзен)[|Уй]] || [[Сурет:Река Уй.jpg |орта|100px|]] || 387&lt;ref&gt;Российские универсальные энциклопедии http://gatchina3000.ru/big/113/811_bolshaya-sovetskaya.htm&lt;/ref&gt; || 6 920 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|574. || [[Гатино]] || [[Сурет:Gat river.jpg|орта|100px|]] || 386&lt;ref&gt;Реки Канады https://deartravel.ru/5648-reki-kanady.html&lt;/ref&gt;|| 23 724 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзеннің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|575. || [[Рио-Санта-Крус]] || [[Сурет:River santa cruz argentina.JPG |орта|100px|]] || 385&lt;ref&gt;Санта-Крус (река, впадает в Атлантический океан) https://waterresources.ru/reki/santa-krus-reka-vpadaet-v-atlanticheskiy-okean/&lt;/ref&gt; || 29 685 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|576. || [[Кулу]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 384&lt;ref&gt;Кулу (река) https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1384162?ysclid=lpfu4aewev858357138&lt;/ref&gt; || 15 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|577. || [[Шегарка]] || [[Сурет:Река Шегарка.jpg |орта|100px|]] || 382&lt;ref&gt;Водоохранная зона реки Шегарка https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010200712115200013268-shegarka.php?ysclid=lpgj5b6hrs536998627&lt;/ref&gt; ||12 000 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|578. || [[Блэквуд]] || [[Сурет:Colour patch near Blackwood mouth.jpg |орта|100px|]] || 382&lt;ref&gt;Австралия: реки и озера, их особенности, водные обитатели
https://tarologiay.ru/nauka/avstraliya-reki-i-ozera-ih-osobennosti-vodnye-obitateli.html?ysclid=lpgjmo8ljn449539999&lt;/ref&gt; || 28 100 || [[Аустралия]] || [[Үлкен Австралия шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|579. || [[Шаранта (өзен)|Шаранта]] || [[Сурет:Charente à Tonnay.jpg |орта|100px|]] || 381&lt;ref&gt;Шаранта (река) https://ru.alegsaonline.com/art/18643&lt;/ref&gt; || 10 549 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|580. || [[Кхвэяй]] || [[Сурет:Река Квай.jpg |орта|100px|]] || 380&lt;ref&gt;Река Квай на карте Тайланда от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/aziya/reka-kvaj?ysclid=lph91o14s7319829973&lt;/ref&gt; ||  || [[Тайланд]] || [[Мэкхлонг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|581. || [[Шиш]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 378&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B8%D1%88?ysclid=lphw7hkiet216423059&lt;/ref&gt; || 5 270	 || [[Ресей]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|582. || [[Арно]] || [[Сурет:Payne River, Nunavuk.jpg |орта|100px|]] || 377&lt;ref&gt;Арно (река, впадает в Гудзонов пролив) https://waterresources.ru/reki/arno-reka-vpadaet-v-gudzonov-proliv/?ysclid=lphx000nyo956002374#google_vignette&lt;/ref&gt; || 49 500 || [[Канада]] || [[Гудзон бұғазы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|583. || [[Свияга]] || [[Сурет:Svijaga.jpg |орта|100px|]] || 375&lt;ref&gt;Свияга https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112531/https://bigenc.ru/c/sviiaga-601e6c?ysclid=lpio0h3q1h866854085 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 16 700 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|584. || [[Манас (өзен)|Манас]] || [[Сурет:Transparent flow.jpg |орта|100px|]] || 375&lt;ref&gt;Реки Индии https://deartravel.ru/5544-reki-indii.html?ysclid=lpioaf58gf415342212&lt;/ref&gt; || 41 350 || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|585. || [[Кёрёш]] || [[Сурет:Near Kunszentmárton, 2006 Körös1.jpg |орта|100px|]] || 372 || 27 500&lt;ref&gt;Кёрёш https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811025608/https://bigenc.ru/c/kioriosh-336fb4?ysclid=lpjccl0s7b964628385 |date=2025-08-11 }}&lt;/ref&gt; || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|586. || [[Чаупхрая]] || [[Сурет:Chaophrayansawan03.jpg |орта|100px|]] || 372&lt;ref&gt;ТАЙЛАНД. РЕКА ЧАУПХРАЯ. https://priroda36.ru/priroda-zemli/494-tajland-reka-chauphraja.html?ysclid=lpjcouhqsj243251022&lt;/ref&gt; || 160 400 || [[Тайланд]] || [[Тайланд шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|587. || [[Иййоки]] || [[Сурет:Iijoki Finland.jpg |орта|100px|]] || 370&lt;ref&gt;Значение слова иййоки https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%B8%D0%B9%D0%B9%D0%BE%D0%BA%D0%B8&lt;/ref&gt;	 || 14 191 || [[Финляндия]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|588. || [[Ванг-Чу]] || [[Сурет:Thimphu-Footbridge.JPG |орта|100px|]] || 370&lt;ref&gt;Вонг-Чу https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231201182050/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B3-%D0%A7%D1%83 |date=2023-12-01 }}&lt;/ref&gt; || 5502 || [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені|Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|589. || [[Долорес]] || [[Сурет:Dolores River (2008).jpg |орта|100px|]] || 369&lt;ref&gt;Реки https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=12&lt;/ref&gt;	 || 11 850 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|590. || [[Шаннон]] || [[Сурет:Limerick.jpg |орта|100px|]] || 368&lt;ref&gt;Реки и озёра Ирландии https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%98%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lplimhllmk322125213&lt;/ref&gt; || 16 800 || [[Ирландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|591. || [[Неккар]] || [[Сурет:Neckar near Heidelberg.jpg |орта|100px|]] || 367&lt;ref&gt;Неккар (река) https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)?ysclid=lpmycgw8zg860538506{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 14 000 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|592. || [[Синано]] || [[Сурет:Niigata from Bandaijima Building 20200906.jpg |орта|100px|]] || 367&lt;ref&gt;Природные ресурсы Японии https://obrazovaka.ru/geografiya/prirodnye-resursy-yaponii.html?ysclid=lpmyn5sign724384930&lt;/ref&gt; || 11 900 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|593. || [[Тетерев]] || [[Сурет:Panorama-2008-05-20-teteriv.jpg |орта|100px|]] || 365&lt;ref&gt;Словарь географических названий https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%A2%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2?ysclid=lpnppvuwmk358955343&lt;/ref&gt; || 15 100 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|594. || [[Бердь]] || [[Сурет:Mouth river Koen.jpg |орта|100px|]] || 363&lt;ref&gt;Река Бердь на карте от истока до устья https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-berd?ysclid=lpnq2viri7310994321&lt;/ref&gt; || 8 650 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|595. || [[Иркинеева]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 363&lt;ref&gt;Река Иркинеева http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202140642/http://travellers.ru/reka-irkineeva?ysclid=lpo4ln8vm0270041563 |date=2023-12-02 }}&lt;/ref&gt; || 13 600	 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|596. || [[Сула]] || [[Сурет:Печище 2008.JPG |орта|100px|]] || 363&lt;ref&gt;Сула (приток Днепра) https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231202180726/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B0_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B0) |date=2023-12-02 }}&lt;/ref&gt; || 18 500 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|597. || [[Олдмен]] || [[Сурет:Old-man-river-sunrise.jpg |орта|100px|]] || 363&lt;ref&gt;Олдмен https://school11bor.ru/20e12/%D0%9E%D0%BB%D0%B4%D0%BC%D0%B0%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 26 700 || [[Канада]] || [[Саскачеван (өзен)|Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|598. || [[Суон]] || [[Сурет:Swan River,Perth,Western Australia.jpg |орта|100px|]] || 360&lt;ref&gt;360 http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-suon.html?ysclid=lpp6ezkfg9358226560{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|| 141 000 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|599. || [[Логен]] || [[Сурет:Mykstufoss Numedalslaagen.jpg |орта|100px|]] || 359&lt;ref&gt;Река Логен http://travellers.ru/reka-logen?ysclid=lpp6mxk58h602924405{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 554 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|600. || [[Тамиш]] || [[Сурет:Pancevo Tamis.JPG |орта|100px|]] || 359&lt;ref&gt;https://wiki.kidzsearch.com/wiki/Timi%C8%99_(river)&lt;/ref&gt; || 13 085 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|601. || [[Торса]] || [[Сурет:Torsa in coochbehar.JPG |орта|100px|]] || 358&lt;ref&gt;https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 6 440  || [[Қытай]], [[Бутан]], [[Үндістан]], [[Бангладеш]] || [[Брахмапутра өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|602. || [[Поповка (өзен)|Поповка]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 356&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0?ysclid=lpqjyxiq36959250714&lt;/ref&gt; || 8 350 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|603. || [[Кемь]] || [[Сурет:River Kem.JPG |орта|100px|]] || 356&lt;ref&gt;https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-kem-pritok-eniseya?ysclid=lpqku58tpj358299702&lt;/ref&gt; || 8 940 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|604. || [[Северн]] || [[Сурет:SevernFromCastleCB.JPG |орта|100px|]] || 354&lt;ref&gt;https://oreke.ru/evraziya/evropa/reka-severn?ysclid=lpqyvb1h6u49064539&lt;/ref&gt; || 11 420 || [[Ұлыбритаеия]] || [[Бристол шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|605. || [[Чая]] || [[Сурет:Chaya.jpg |орта|100px|]] || 353&lt;ref&gt;https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/105318-chaya-reka-pritok-r-leny/&lt;/ref&gt; || 11 400 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|606. || [[Луга]] || [[Сурет:Zelezo 4.jpg |орта|100px|]] || 353&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/230650/luga-reka-v-leningradskoy-i-novgorodskoy-oblastyah?ysclid=lpr1xt3ksd627888405&lt;/ref&gt; || 13 200 || [[Ресей]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|607. || [[Сноуи-Ривер]] || [[Сурет:Snowy River 01.jpg |орта|100px|]] || 352&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D0%BD%D0%BE%D1%83%D0%B8-%D0%A0%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 15 779 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|608. || [[Балыгычан]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 352&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%91%d0%b0%d0%bb%d1%8b%d0%b3%d1%8b%d1%87%d0%b0%d0%bd {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231204185254/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D1%87%D0%B0%D0%BD |date=2023-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 17 600 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|609. || [[Куарейм]] || [[Сурет:Media 04.jpg |орта|100px|]] || 351&lt;ref&gt;https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9A%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 14 875 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|610. || [[Алазани]] || [[Сурет:Alazani River 2.jpg |орта|100px|]] || 351&lt;ref&gt;https://poxod.ru/guidebook/eastcauc/p_eastcauc_poalazanijzk_a.html&lt;/ref&gt; || 10 800 || [[Әзірбайжан]], [[Грузия]] || [[Кура]] өзенінің саласы ||
|-
|611. || [[Лувуа]] || [[Сурет:River crossing, Pweto, Katanga.jpg |орта|100px|]] || 350&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 265 300	 || [[Замбия]], [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|612. || [[Юнган]] || [[Сурет:Ljungan.JPG |орта|100px|]] || 350&lt;ref&gt;https://my-dict.ru/dic/bolshaya-sovetskaya-enciklopediya/111919-ungan/&lt;/ref&gt; || 12 851 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|613. || [[Тунджа]] || [[Сурет: Tunca.jpg|орта|100px|]] || 350&lt;ref&gt;https://pochivka.com/n-21626-%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0&lt;/ref&gt; || 8 429 || [[Болгария]], [[Түркия]] || [[Марица өзені]]нің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|614. || [[Боннет-Плум]] || [[Сурет:Mackenzierivermap.jpg |орта|100px|]] || 350&lt;ref&gt;https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/bonnet-plume-river&lt;/ref&gt; || 12 000 || [[Канада]] || [[Пил]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|615. || [[Танаэльв (Тенойоки)]] || [[Сурет:Tenojokiriver3.jpg |орта|100px|]] || 348&lt;ref&gt;https://proreki.ru/reki/evropa/glavnye-reki-finlyandii-spisok-s-nazvaniyami-i-foto/&lt;/ref&gt; || 16 374 || [[Норвегия]], [[Финляндия]] || [[Баренц теңізі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|616. || [[Сугой]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 347&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%A1%D1%83%D0%B3%D0%BE%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 26 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|617. || [[Укукит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 347&lt;ref&gt;https://yak.guidebook.ru/borogontsi/places/reka-ukukit.html&lt;/ref&gt; || 5 000 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|618. || [[Орель]] || [[Сурет:Река Орель новое русло.jpg |орта|100px|]] || 346&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C?ysclid=lpurhswv5q558505814&lt;/ref&gt; || 9 800 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|619. || [[Рось]] || [[Сурет:Ros river Sukholesi.jpg |орта|100px|]] || 346&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/128285/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%8C?ysclid=lpursq66r7208717537&lt;/ref&gt; || 12 575 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|620. || [[Ансэба]] || [[Сурет:Anseba.jpg |орта|100px|]] || 346&lt;ref&gt;https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%90%D0%BD%D1%81%D1%8D%D0%B1%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 12 100 || [[Эритрея]] || [[Барака]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|621. || [[Дрина]] || [[Сурет:Drina River.jpg |орта|100px|]] || 346&lt;ref&gt;https://ru.wikibrief.org/wiki/Drina{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 19 570 || [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|622. || [[Вента]] || [[Сурет:Venta ties Palnosais, 2006-08-15.jpg |орта|100px|]] || 346&lt;ref&gt;https://filaretuos.livejournal.com/408602.html?ysclid=lpw7718pff646932487&lt;/ref&gt; || 11 800 || [[Латвия]], [[Литва]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|623. || [[Брисбен]] || [[Сурет:Brisbane River1.jpg |орта|100px|]] || 344&lt;ref&gt;https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 13 600 || [[Аустралия]] || [[Маржанды теңіз]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|624. || [[Кауто]] || [[Сурет:Rio-cauto-cuba.JPG |орта|100px|]] || 343&lt;ref&gt;https://sizcrimea.ru/0c289ab22/%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%BE?ysclid=lpwzhlp72p870840752{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 8 928 || [[Куба]] || [[Гуаканаябо шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|625. || [[Френчман]] || [[Сурет:Frenchman River Valley.jpeg |орта|100px|]] || 341&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208193106/http://travellers.ru/reka-frenchman-reka?ysclid=lpwzs3mwuw292961650 |date=2023-12-08 }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Канада]], [[АҚШ]] || [[Милк]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|626. || [[Искыр]] || [[Сурет:IskaratGerman.JPG |орта|100px|]] || 340&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209054953/http://travellers.ru/reka-iskyr?ysclid=lpxmyyffr1137188728 |date=2023-12-09 }}&lt;/ref&gt; || 8 650 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|627. || [[Миньо]] || [[Сурет: Desembocadura del rio Miño.jpg|орта|100px|]] || 340&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209055609/https://bigenc.ru/c/min-o-f709ae?ysclid=lpxn6z2h2w724830037 |date=2023-12-09 }}&lt;/ref&gt; || 22 500 || [[Испания]], [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|628. || [[Киевский Еган]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png |орта|100px|]] || 339&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/13010900112115200035111-kievskij-egan.php?ysclid=lpyeqemnr8103485185&lt;/ref&gt; || 4 140 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|629. || [[Менза]] || [[Сурет:Менза.jpg |орта|100px|]] || 337&lt;ref&gt;http://encycl.chita.ru/encycl/person/?id=2488&lt;/ref&gt; || 13 800 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Чикой]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|630. || [[Хениль]] || [[Сурет:Genil en ecija.jpg |орта|100px|]] || 337&lt;ref&gt;https://yandex.kz/search/?text=%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0+%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D1%8C+337&amp;lr=10291&lt;/ref&gt; || 8 700 || [[Испания]] || [[Гвадалквивир]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|631. || [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] || [[Сурет:Bukhtarma.jpg |орта|100px|]] || 336&lt;ref&gt;https://megabook.ru/article/%D0%91%D1%83%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0?ysclid=lpz2xadchj625711446&lt;/ref&gt; || 12 660 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|632. || [[Махавели]] || [[Сурет:Mahaweli Ganga by Gampola.jpg |орта|100px|]] || 335&lt;ref&gt;https://www.greenholidaytravels.com/mahaweli-river-and-malvathu-river/&lt;/ref&gt; || 10 237 || [[Шри-Ланка]] || [[Бенгал шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|633. || [[Адур]] || [[Сурет:Adour.jpg |орта|100px|]] || 335&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/3617/%D0%90%D0%B4%D1%83%D1%80?ysclid=lpzxibnpmj989723652&lt;/ref&gt; || 16 927 || [[Франция]] || [[Бискай шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|634. || [[Ванг]] || [[Сурет:Wang River in Amphoe Mueang Lampang.jpg |орта|100px|]] || 335&lt;ref&gt;https://www.projectexpedition.com/attraction/wang-river/&lt;/ref&gt; || 10 792 || [[Тайланд]] || [[Пинг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|635. || [[Темза]] || [[Сурет:River.thames.viewfromtowerbridge.london.arp.jpg |орта|100px|]] || 334&lt;ref&gt;https://rukivnogi.com/great-britain/articles/krupnye-reki-i-ozera-velikobritanii&lt;/ref&gt; || 15 300 || [[Ұлыбритания]] ||[[Солтүстік теңізі]]  ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|636. || [[Муониоэльвен]] || [[Сурет:Kolari Grenze Schweden Finnland lub 2025-07-15 img03 Muonionjoki.jpg |орта|100px|]] || 333&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D1%83%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 14 430 || [[Финляндия]], [[Швеция]] || [[Турнеэльвен]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|637. || [[Уурэ-Гол]] || [[Сурет:Üür River.jpg |орта|100px|]] || 331&lt;ref&gt;https://9948014.ru/dfd7a/%D0%A3%D1%83%D1%80%D1%8D-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 12 300 || [[Моңғолия]] || [[Эгийн-Гол]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|638. || [[Ольдё]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 330&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/oldyo/?ysclid=lq1wc6gjga795806487&lt;/ref&gt; || 16 100 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|639. || [[Мило]] || [[Сурет:Lit du fleuve Milo.jpg |орта|100px|]] || 330&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/659490?ysclid=lq1wtdbrcb424930180&lt;/ref&gt; || 13 500 || [[Гвинея]] || [[Нигер (өзен)|Нигер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|640. || [[Мура]] || [[Сурет:Ласковая река Мура.jpg |орта|100px|]] || 330&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16010300312116200021897-mura.php?ysclid=lq2nqexttx520145540&lt;/ref&gt; || 10 800 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|641. || [[Кэтрин]] || [[Сурет:Katherine Low Level View in June 1962.jpg |орта|100px|]] || 328&lt;ref&gt;https://www.roadlesstraveledstore.com/where-does-katherine-river-start-and-end/&lt;/ref&gt; || ? || [[Аустралия]] || [[Дэйли]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|642. || [[Ануй]] || [[Сурет:Р. Ануй.jpg |орта|100px|]] || 327&lt;ref&gt;https://www.sibalt.ru/info-gornyj-altai/1055-reka-anuj?ysclid=lq3es87u78261232616&lt;/ref&gt; || 6 930 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|643. || [[Тыры]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 327&lt;ref&gt;https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204212226/https://baikal24-nauka.ru/reka-tyry-gde-nakhoditsya/?ysclid=lq3f0uz4qg404857306 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 14 000 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|644. || [[Абакан]] || [[Сурет:Абакан-.jpg |орта|100px|]] || 327&lt;ref&gt;http://hakasiya19.ru/publ/25-1-0-3?ysclid=lq431a3irz136816999&lt;/ref&gt; || 32 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|645. || [[Касикьяре]] || [[Сурет:Rio Orinoco e Canal do Cassiquiare, Venezuela.jpg |орта|100px|]] || 326&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/230026/reka-kasikyare---opisanie-harakteristika-legendyi?ysclid=lq43c2s1zb872006807&lt;/ref&gt; || 42 300 || [[ Венесуэла]] || [[Риу-Негру]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|646. || [[Коацакоалькос]] || [[Сурет:Coatzacoalco.JPG |орта|100px|]] || 325&lt;ref&gt;https://kids.kiddle.co/Coatzacoalcos_River&lt;/ref&gt; || 17 369 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|647. || [[Сегура]] || [[Сурет:SeguraWK.jpg |орта|100px|]] || 325&lt;ref&gt;https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231213190640/https://www.promotour.info/spain/river/index.php?ysclid=lq4555g09m344734444 |date=2023-12-13 }}&lt;/ref&gt; || 19 525 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|648. || [[Тхачин]] || [[Сурет:Boatsthachinriver0906.jpg |орта|100px|]] || 325&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=13&amp;ysclid=lq4qv3y1vz572584082&lt;/ref&gt; || 13 681 || [[Тайланд]] || [[Сиам шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|649. || [[Тю]] || [[Сурет:Ma River.png |орта|100px|]] || 325&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231214181320/http://travellers.ru/reka-tyu?ysclid=lq5iqchbzn912685846 |date=2023-12-14 }}&lt;/ref&gt; || 7 580 || [[Вьетнам]], [[Лаос]] || [[Ма]] өзенінің саласы ||21 960
|-
|650. || [[Ерее-Гол]] || [[Сурет:Relief map of Mongolia.png |орта|100px|]] || 323&lt;ref&gt;https://infoteach.ru/%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B5-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 11 860 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|651. || [[Дюранс]] || [[Сурет:Durance near Manosque.jpg |орта|100px|]] || 323&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14&lt;/ref&gt; || 14 225 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|652. || [[Клута]] || [[Сурет:Beaumont, New Zealand aerial photo 2006.jpg |орта|100px|]] || 322&lt;ref&gt;https://xn----8sbiecm6bhdx8i.xn--p1ai/%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8.html?ysclid=lq5kuoasvy633712659&lt;/ref&gt; || 21 960 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|653. || [[Тоне]] || [[Сурет: Tone River.JPG|орта|100px|]] || 322&lt;ref&gt;https://baikal24-nauka.ru/reki-na-yaponskikh-ostrovakh/?ysclid=lq6ar3de14947857994{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 16 840 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|654. || [[Альякмон]] || [[Сурет:Aliakmonas bridge.jpg |орта|100px|]] || 322&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5408-reki-grecii.html?ysclid=lq722n4pdp149735659&lt;/ref&gt; || 8 813 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|655. || [[Симав]] || [[Сурет:Makestosbrücke bei Balikesir.JPG |орта|100px|]] || 321&lt;ref&gt;https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231215201617/https://hmn.wiki/ru/Susurluk_River |date=2023-12-15 }}&lt;/ref&gt; || 22 400 || [[Түркия]] || [[Мәрмәр теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|656. || [[Лукуга]] || [[Сурет:River Lukuga, Kalemia.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111800/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9B%D1%83%D0%BA%D1%83%D0%B3%D0%B0 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 244 500 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|657. || [[Хемчик]] || [[Сурет:Hemchik.JPG |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://tva.guidebook.ru/gorodskoy-okrug-ak-dovurak/places/reka-hemchik.html&lt;/ref&gt; || 27 000 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|658. || [[Самара (өзен)|Самара]] || [[Сурет:Samara.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/236946/levyiy-pritok-dnepra-pravyie-pritoki-reki-dnepr?ysclid=lq8ea7vayb930319232&lt;/ref&gt; || 22 600 || [[Украина]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|659. || [[Келькит]] || [[Сурет:Kılıçkaya Dam Lake - Kılıçkaya Barajı 03.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14&lt;/ref&gt; || 10 600 || [[Түркия]] || [[Ешилырмақ (өзен)|Ешилырмақ]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|660. || [[Санкош]] || [[Сурет:Punakha - Holzbrücke über den Fluss Sankosh.JPG |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D1%88.html{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 900	 || [[Бутан]], [[Үндістан]] || [[Брахмапутра]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|661. || [[Виннипег]] || [[Сурет:Lac du Bonnet MB 2.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://present5.com/reka-vinnipeg-xarakteristika-dlina-320-km/?ysclid=lq90tww0g1894554159&lt;/ref&gt; || 135 800 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|662. || [[Орд]] || [[Сурет:Ord River.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%d0%9e%d1%80%d0%b4_(%d1%80%d0%b5%d0%ba%d0%b0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217185843/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; || 46 100 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|663. || [[Иори]] || [[Сурет:Iori River (in Tianeti) 1.jpg |орта|100px|]] || 320&lt;ref&gt;https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231217191430/https://rogalevblog.wordpress.com/category/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%BD-%D1%87%D1%91%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%8F/ |date=2023-12-17 }}&lt;/ref&gt; || 4 650 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Мингечевир су қоймасы ||
|-
|664. || [[Пилица]] || [[Сурет:Pilica1.jpg |орта|100px|]] || 319&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqajeacbhn190103246&lt;/ref&gt; || 9 245 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|665. || [[Тяй]] || [[Сурет:Thác Bà Lake.jpg |орта|100px|]] || 319[[https://mononews.ru/%D0%A2%D1%8F%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)]] || 4 580 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Ло]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|666. || [[Китой]] || [[Сурет:Осенний цвет Китоя - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 316&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/95774/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B9?ysclid=lqb8uak7c751378672&lt;/ref&gt; || 9 190 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|667. || [[Биректе]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 315&lt;ref&gt;https://pandia.ru/154425/{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 8 600 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|668. || [[Темник]] || [[Сурет:The Temnik River and the bridge over it in the Selenga district of Buryatia, Russia.png |орта|100px|]] || 314&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000512116300008492-temnik.php?ysclid=lqbxz04f86601860541&lt;/ref&gt; || 5 480 || [[Ресей]] || [[Селенга (өзен)|Селенга]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|669. || [[Сагеней]] || [[Сурет:Saguenay mouth-350px.jpg |орта|100px|]] || 314&lt;ref&gt;https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%A1%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 90 000	 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|670. || [[Осым]] || [[Сурет:River Osam at Devetaki.jpg |орта|100px|]] || 314&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219072248/http://travellers.ru/reka-osym?ysclid=lqc0ogv1hp207106192 |date=2023-12-19 }}&lt;/ref&gt; || 2 820	 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|671. || [[Каменка (өзен)|Каменка]] || [[Сурет:Relief Map of Krasnoyarsk Krai.jpg |орта|100px|]] || 313&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0?ysclid=lqc0wrur30100850308&lt;/ref&gt; || 11 400 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|672. || [[Адда]] || [[Сурет:Adda at Canonica d’Adda (Ian Spackman 2007-007-19).jpg |орта|100px|]] || 313&lt;ref&gt;https://megabook.ru/article/%D0%90%D0%B4%D0%B4%D0%B0?ysclid=lqco3bvqgp186477457&lt;/ref&gt; || 7 979 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|673. || [[Беенчиме]] || [[Сурет:Beyenchime ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 311&lt;ref&gt;http://gatchina3000.ru/big/103/480_bolshaya-sovetskaya.htm&lt;/ref&gt; || 4 080 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|674. || [[Сонойта]] || [[Сурет:Mexico relief location map.jpg |орта|100px|]] || 311&lt;ref&gt;https://alphapedia.ru/w/Sonoyta_River&lt;/ref&gt; || 7 653 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|675. || [[Парабель]] || [[Сурет:Ледовая переправа реке Парабель.jpg |орта|100px|]] || 308&lt;ref&gt;https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220055743/https://posibiri.ru/reka-parabel-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lqdd2tt4vl208680213 |date=2023-12-20 }}&lt;/ref&gt; || 25 500 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|676. || [[Нотора]] || [[Сурет:Notora 2020-07-24-23 59 Sentinel-2 L2A.jpg |орта|100px|]] || 308&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231220181220/http://travellers.ru/reka-notora-reka?ysclid=lqe3bu4a6a891484620 |date=2023-12-20 }}&lt;/ref&gt; || 7 440 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|677. || [[Заманты]] || [[Сурет:Hutchens-rafting.jpg |орта|100px|]] || 308&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/zamanty/?ysclid=lqe3smpf7395743881&lt;/ref&gt; || 8 700 || [[Түркия]] || [[Сейхан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|678. || [[Батыс Морава]] || [[Сурет:PhotoBane4.jpg |орта|100px|]] || 308&lt;ref&gt;https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source&lt;/ref&gt; || 15 849 || [[Сербия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|679. || [[Босна]] || [[Сурет:VreloBosne2.PNG |орта|100px|]] || 308&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/bosna-reka/?ysclid=lqerz1igsy743799930&lt;/ref&gt; || 10 500	 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы |||[[Атлант мұхиты]]
|-
|680. || [[Бладвейн]] || [[Сурет:Bloodvein River Manitoba.jpg |орта|100px|]] || 306&lt;ref&gt;https://openarium.ru/poi/81805325/?ysclid=lqfim0d398385432219&lt;/ref&gt; || 9 090 || [[Канада]] || [[Виннипег көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|681. || [[Вепш]] || [[Сурет:PL Wieprz 2.jpg |орта|100px|]] || 303&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5828-reki-polshi.html?ysclid=lqfk89bz60269010867&lt;/ref&gt; || 10 400 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|682. || [[Уаза]] || [[Сурет:Auvers-sur-Oise - Pont d Auvers 01.jpg |орта|100px|]] || 302&lt;ref&gt;https://ru.sourcknowledge.com/oise-river-river-europe{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 16 667 || [[Бельгия]], [[Франция]] || [[Сена]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|683. || [[Гэньхэ]] || [[Сурет:China Inner Mongolia relief location map.png |орта|100px|]] || 300&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/82208/%D0%93%D1%8D%D0%BD%D1%8C%D1%85%D1%8D?ysclid=lqg89xvjcc349787470&lt;/ref&gt; || 13 800 || [[Қытай]] || [[Аргунь]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|684. || [[Тонала]] || [[Сурет:Puente rio Tonala.jpg |орта|100px|]] || 300&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=14&amp;ysclid=lqgyalbpv7397387633&lt;/ref&gt; || 5 679 || [[Мексика]] || [[Мексика шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|685. || [[Хантер]] || [[Сурет:Newcastle CBD from Stockton 001.jpg |орта|100px|]] || 300&lt;ref&gt;http://australia-tour.info/reki-avstralii/reka-xanter.html?ysclid=lqgyklmavg78344555{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 22 000 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|686. || [[Гальегос]] || [[Сурет:RioGallegos2.JPG |орта|100px|]] || 300&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 553 || [[Аргентина]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|687. || [[Зырянка]] || [[Сурет:Река Зырянка.jpg |орта|100px|]] || 299&lt;ref&gt;https://hunhuz71.livejournal.com/119492.html?ysclid=lqho6gy4g640029966&lt;/ref&gt; || 7 310 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|688. || [[Оунасйоки]] || [[Сурет:Ounajoki Sikkolan terassilta.jpg |орта|100px|]] || 299&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9E%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81-%D0%99%D0%BE%D0%BA%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 13 968 || [[Финляндия]] || [[Кемийоки]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|689. || [[Кіші Хета]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 298&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100107456-mal.-heta.php?ysclid=lqie1v8o8a745464928&lt;/ref&gt; || 6 430 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|690. || [[Грон]] || [[Сурет:Hron w Bańskiej Bystrzycy.jpg |орта|100px|]] || 298&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%BD_(%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%8F){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 454 || [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|691. || [[Трент]] || [[Сурет:RiverTrentNottingham.jpg |орта|100px|]] || 298&lt;ref&gt;https://stranatur.ru/river-trent.html&lt;/ref&gt; || 15 300 || [[Ұлыбритания]] || Солтүстік теңізі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|692. || [[Шешупе]] || [[Сурет:Sheshupe.jpg |орта|100px|]] || 298&lt;ref&gt;https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231224182346/https://vsereki.ru/atlanticheskij-okean/bassejn-baltijskogo-morya/neman/sheshupe?ysclid=lqjthsxu56628046026 |date=2023-12-24 }}&lt;/ref&gt; || 6 104 || [[Польша]], [[Литва]], [[Ресей]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|693. || [[Купа]] || [[Сурет:Kolpa-Prelesje.JPG |орта|100px|]] || 296&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-kupa-pritok-savy?ysclid=lqjtws3r3w362447508{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 10 032 || [[Словения]], [[Хорватия]] || [[Сава (өзен)|Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|695. || [[Мадисон]] || [[Сурет:LowerMadisonRiverNearBlacksFord.jpg |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://xn--80ajomlfk.xn--p1ai/694c8c/%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури (өзен)|Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|696. || [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] || [[Сурет:Irtysh basin.png |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%A8%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD?ysclid=lqkh8nssod134847055&lt;/ref&gt; || 25 400 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|697. || [[Друть]] || [[Сурет:Друть.JPG |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://dzen.ru/a/XvcFHWF0VwLL0E_7?experiment=931376&lt;/ref&gt; || 5 020 || [[Беларусь]] || [[Днепр]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|698. || [[Изар]] || [[Сурет:Isar osen muenchen.jpg |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://xn--80aaarjzgc1bg7m.xn--p1ai/456840d7/%D0%98%D0%B7%D0%B0%D1%80_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 000 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|699. || [[Аре]] || [[Сурет:Aare river in Bern.jpg |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/geographical_names/%D0%90%D0%B0%D1%80%D0%B5?ysclid=lqlwwmdhjp702009156&lt;/ref&gt; || 17 800 || [[Швейцария]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|700. || [[Оңтүстік Морава]] || [[Сурет:Juzna Morava Moravac.jpg |орта|100px|]] || 295&lt;ref&gt;https://www.best-country.com/ru/europe/serbia/water_source&lt;/ref&gt; || 15 469 || [[Солтүстік Македония]], [[Сербия]] || [[Морава (өзен)|Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|701. || [[Куойка]] || [[Сурет:Kuoika-ONC C-5.jpg |орта|100px|]] || 294&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000212117600058903-kuojka.php?ysclid=lqmnrihspl746139398&lt;/ref&gt; || 4 700 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|702. || [[Копьяпо]] || [[Сурет:Río Copiapó 2015.jpg |орта|100px|]] || 292&lt;ref&gt;http://www.bolshoyvopros.ru/questions/2926755-kakie-reki-juzhnoj-ameriki-vpadajut-v-tihij-okean-kakie-v-atlanticheskij.html?ysclid=lqmo2d2fgm912558473&lt;/ref&gt; || 18 800 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|703. || [[Бахапча]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png |орта|100px|]] || 291&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231226184158/http://travellers.ru/reka-bakhapcha?ysclid=lqmp0jx5ak654216340 |date=2023-12-26 }}&lt;/ref&gt; || 13 800 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|704. || [[Хараа-Гол]] || [[Сурет:Kharaa gol.JPG |орта|100px|]] || 291&lt;ref&gt;https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B0-%D0%93%D0%BE%D0%BB{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 15 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|705. || [[Огрже (Эгер)]] || [[Сурет:Eger-Karlsbad-1.jpg |орта|100px|]] || 291&lt;ref&gt;https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227181117/https://rogalevblog.wordpress.com/2022/03/19/%D0%B3%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D1%8B-%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B6%D0%B5-%D1%8D%D0%B3%D0%B5%D1%80/ |date=2023-12-27 }}&lt;/ref&gt;	 || 5 614 || [[Германия]], [[Чехия]] || [[Эльба]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|706. || [[Мэри]] || [[Сурет:Mary River from Dickabram Bridge.JPG |орта|100px|]] || 291&lt;ref&gt;https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227183509/https://hmong.ru/ru/%D0%9C%D1%8D%D1%80%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2023-12-27 }}&lt;/ref&gt; || 9 595 || [[Аустралия]] || [[Грейт-Сэнди]] бұғазы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|707. || [[Уров]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg|орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231227185853/http://travellers.ru/reka-urov?ysclid=lqo52gmgz7995642056 |date=2023-12-27 }}&lt;/ref&gt; || 4 210 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|708. || [[Уонгануи]] || [[Сурет:Whanganui River.jpg |орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228065929/https://ru.history-hub.com/samye-dlinnye-reki-v-novoi-zelandii |date=2023-12-28 }}&lt;/ref&gt; || 7 380 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|709. || [[Изер (өзен)|Изер]] || [[Сурет:Grenoble Isere.jpg |орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231228181029/https://bigenc.ru/c/izer-14cbb1?ysclid=lqpiqvi856682024237 |date=2023-12-28 }}&lt;/ref&gt; || 11 800 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|710. || [[Туриа]] || [[Сурет:RTuria1 Benaguasil.jpg |орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15&lt;/ref&gt; || 6 393 || [[Испания]] || [[Валенсия шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|711. || [[Арда]] || [[Сурет:Arda Meanders.jpg |орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Arda&lt;/ref&gt; || 5 795 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Марица]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|712. || [[Кау]] || [[Сурет:CauVat Nguoc.JPG |орта|100px|]] || 290&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15&lt;/ref&gt; || 6 030 || [[Вьетнам]] || [[Бакбо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|713. || [[Таиери]] || [[Сурет:Taieri River - Otago.jpg |орта|100px|]] || 288&lt;ref&gt;https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113341/https://rfro.ru/diaries/reki-i-ozera-novoi-zelandii-reki-novoi-zelandii-geologicheskoe/ |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 1 865 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|714. || [[Эллис]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 287&lt;ref&gt;https://tepler.ru/strani/canada/manitoba/reka-ellis.html?ysclid=lqqygydmle251993109 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231229181724/https://tepler.ru/strani/canada/manitoba/reka-ellis.html?ysclid=lqqygydmle251993109 |date=2023-12-29 }}&lt;/ref&gt; || 16 900 || [[Канада]] || [[Куин-Мод шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|715. || [[Горнад]] || [[Сурет:Hornad Ruzin Margecany.jpg |орта|100px|]] || 286&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B4?ysclid=lqqyx0f5y9153160512&lt;/ref&gt; || 5 500 || [[Словакия]], [[Мажарстан]] || [[Шайо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|716. || [[Дзечу]] || [[Сурет:Autour du Monastère zurmang gaden 2.jpg |орта|100px|]] || 286&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%94%D0%B7%D0%B5%D1%87%D1%83{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 12 645 || [[Қытай]] || [[Меконг]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|717. || [[Янтра]] || [[Сурет:Yantra River, Gabrovo, Bulgaria.jpg |орта|100px|]] || 285&lt;ref&gt;https://megabook.ru/article/%D0%AF%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0?ysclid=lqsh16l8f8862814466&lt;/ref&gt; || 7 862 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|718. || [[Кетл]] || [[Сурет:Kettle River from Railway Trestle.jpg |орта|100px|]] || 282&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231230195315/http://travellers.ru/reka-ketl-reka?ysclid=lqshbe42ty879375244 |date=2023-12-30 }}&lt;/ref&gt; || 10 878 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|719. || [[Күршім]] || [[Сурет:KZ East Kazakhstan Region Outline 2022.svg |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231231113611/https://baikal24-nauka.ru/reka-kurchum-vostochnyy-kazakhstan/?ysclid=lqt2ncwpg22453033 |date=2023-12-31 }}&lt;/ref&gt; || 4 500 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|720. || [[Тамирын-Гол]] || [[Сурет:Tamir river near Tsesterleg.jpg |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://torise.ru/krupnye-reki-strany-mongolii/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 13 000 || [[Моңғолия]] || [[Орхон]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|721. || [[Кегуай-Гранде]] || [[Сурет:Río Queguay 02.JPG |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://www.wikiznanie.ru/wp/index.php/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A3%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%8F&lt;/ref&gt; || 7 866 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|722. || [[Насс]] || [[Сурет:Nassriver-1.jpg |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://dr-webs.ru/reka-v-kanada-nas/{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 21 100 || [[Канада]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|723. || [[Эйвон]] || [[Сурет:Avon vally gnangarra-36.jpg |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://ru.wikiital.com/wiki/Avon_(fiume_Australia)&lt;/ref&gt; || 125 000 || [[Аустралия]] || [[Суо]]н өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|724. || [[Вьоса]] || [[Сурет:River in Albania.jpg |орта|100px|]] || 280&lt;ref&gt;https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204115937/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%92%D1%8C%D0%BE%D1%81%D0%B0 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 6 600 || [[Грекия]], [[Албания]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|725. || [[Каменка]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 279&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000041450-kamenka.php?ysclid=lquileo7uh297646862&lt;/ref&gt; || 6 140 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|726. || [[Үбі (өзен)|Үбі]] || [[Сурет:Uba River. Kazakhstan..JPG |орта|100px|]] || 278&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240101064120/http://travellers.ru/reka-uba-pritok-irtysha?ysclid=lqujx4pi1h223963257 |date=2024-01-01 }}&lt;/ref&gt; || 9 850 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|727. || [[Писуэрга]] || [[Сурет:Valladolid rio pisuerga puente mayor playa.jpg |орта|100px|]] || 277&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;	|| 15 828 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|728. || [[Фон-дю-Лак]] || [[Сурет:Canada Saskatchewan relief location map.jpg |орта|100px|]] || 277&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/fon-dyu-lak/&lt;/ref&gt; || 66 800 || [[Канада]] || [[Атабаска (көл)|Атабаска көлі]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|729. || [[Песчаная]] || [[Сурет:Р. Песчанная.jpg |орта|100px|]] || 276&lt;ref&gt;https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240102074112/https://baikal24-nauka.ru/reka-peschanaya-s-pritokami/?ysclid=lqvy5e4na1974367355 |date=2024-01-02 }}&lt;/ref&gt; || 5 660	 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|730. || [[Эсла]] || [[Сурет:Esla55.JPG |орта|100px|]] || 275&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 16 163 || [[Испания]] || [[Дуеро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|731. || [[Дунаец]] || [[Сурет:Dunajec from Trzy Korony.jpg |орта|100px|]] || 274&lt;ref&gt;https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%86{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 6 804 || [[Польша]], [[Словакия]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|732. || [[Темс]] || [[Сурет:Thames River Springbank Park.jpg |орта|100px|]] || 273&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Thames_River_(Ontario)&lt;/ref&gt; || 5 825 || [[Канада]] || Сент-Клэр көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|733. || [[Ибар]] || [[Сурет:L'Ibar à Mataruška Banja.jpg |орта|100px|]] || 272&lt;ref&gt;https://hmn.wiki/ru/Ibar_river{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 8 059 || [[Черногория]], [[Сербия]] || [[Батыс Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|734. || [[Бубр]] || [[Сурет:Janowice Wielkie, Bobr 1.jpg |орта|100px|]] || 272&lt;ref&gt;https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D1%83%D0%B1%D1%80&lt;/ref&gt; || 5 876 || [[ Польша]], [[Чехия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|735. || [[Сисим]] || [[Сурет:Сисим.jpg |орта|100px|]] || 270&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100019137-sisim.php?ysclid=lqy3h7sg9e220665435&lt;/ref&gt; || 3 260 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|736. || [[Исикари]] || [[Сурет:Ishikari-gawa-at-shintosukawa.jpg |орта|100px|]] || 268&lt;ref&gt;https://ukrosmi.com/turizm/reki-yaponii.html&lt;/ref&gt; || 14 200 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|737. || [[Бирюк]] || [[Сурет:Lena.svg |орта|100px|]] || 267&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18030300312117200008435-biryuk.php?ysclid=lqy43hkrl8218974101&lt;/ref&gt; || 9 710 || [[Ресей]] || [[Өлөне]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|738. || [[Коса]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 267&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/kosa-pritok-kamy/?ysclid=lqy4du3m4h666331832&lt;/ref&gt; || 10 300|| [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|739. || [[Гранд-Ривер]] || [[Сурет:Paris Ontario Grand River riverfront 2.JPG |орта|100px|]] || 266&lt;ref&gt;https://de.zxc.wiki/wiki/Grand_River_(Eriesee,_Ontario)&lt;/ref&gt; || 6 200 || [[Канада]] || Эри (көл)|Эри көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|740. || [[Қызыл Вольта]] || [[Сурет:Volta river black white red descriptions.PNG |орта|100px|]] || 266&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/krasnaya-volta/?ysclid=lqzj6pkf5j189736607&lt;/ref&gt; || 12 111 || [[Буркина-Фасо]], [[Гана]] || [[Вольта (өзен)|Вольта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|741. || [[Уайт-Ривер]] || [[Сурет:Río Blanco, Beaver Creek, Yukón, Canadá, 2017-08-25, DD 31.jpg |орта|100px|]] || 265&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1655053?ysclid=lqzm7jhjjk360970551&lt;/ref&gt; || 50 500 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|742. || [[Ганнисон]] || [[Сурет:GunnisonRvr.JPG |орта|100px|]] || 264&lt;ref&gt;https://7flamme.com/ru/themes/17191-17-most-beautiful-and-scenic-rivers-in-colorado-that-will-am?ysclid=lr05ixhkvw464262791&lt;/ref&gt;	 || 20 500 || [[Америка Құрама Штаттары]] ||[[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]]
|-
|743. || [[Лава]] || [[Сурет:Łyna (Brzeziny).jpg |орта|100px|]] || 264&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15&lt;/ref&gt; || 7 130	 || [[Ресей]], [[Польша]] || [[Преголя]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|744. || [[Сомма]] || [[Сурет:Somme.JPG |орта|100px|]] || 263&lt;ref&gt;https://otvet.mail.ru/question/58356015?ysclid=lr0yz5syyb152426692&lt;/ref&gt;|| 5 500 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|745. || [[Суолема]] || [[Сурет:Suolema ONC B-3.jpg |орта|100px|]] || 262&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18010000112117600044061-suolema.php?ysclid=lr0zcbmpy874863391&lt;/ref&gt; || 7 440 || [[Ресей]] || [[Анабар]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|746. || [[Вирджин]] || [[Сурет:Virgin River 6.jpg |орта|100px|]] || 261&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/virdzhin/?ysclid=lr10rg4qd2362745010&lt;/ref&gt; || 33 700 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колорадо (өзен)|Колорадо]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|747. || [[Сегре]] || [[Сурет:Lleida-Riu de Lleida.jpg |орта|100px|]] || 261&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=15&lt;/ref&gt; || 22 400 || [[Франция]], [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|748. || [[Мэннинг]] || [[Сурет:Upper Manning.JPG |орта|100px|]] || 261&lt;ref&gt;https://alphapedia.ru/w/Manning_River&lt;/ref&gt; || 8 125 || [[Аустралия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|749. || [[Ушуй]] || [[Сурет:Wushui River in Zhijiang County，China.jpg |орта|100px|]] || 260&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/ushuy/?ysclid=lr2euqkeux969525635&lt;/ref&gt; || ? || [[Қытай]] || [[Бейцзян]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|750. || [[Такуарембо]] || [[Сурет:Río Tacuarembó.JPG |орта|100px|]] || 260&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%A2%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 14 000 || [[Уругвай]] || [[Рио-Негро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|751. || [[Сил]] || [[Сурет:Canada location map.svg |орта|100px|]] || 260&lt;ref&gt;https://mononews.ru/%D0%A1%D0%B8%D0%BB_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 46 485 || [[Канада]] || [[Гудзон шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|752. || [[Шешма]] || [[Сурет:Luga003.jpg |орта|100px|]] || 259&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/11010000212112100003525-sheshma.php?ysclid=lr3tvs4e2r825134264&lt;/ref&gt;	 || 6 200 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|753. || [[Иж]] || [[Сурет:Izh River.JPG |орта|100px|]] || 259&lt;ref&gt;https://oreke.ru/evraziya/rossiya/reka-izh?ysclid=lr3u76frtv697667186&lt;/ref&gt; || 8 510 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|754. || [[Балкли]] || [[Сурет:Bulkley River flowing into Skeena River near Hazelton, British Columbia.jpg |орта|100px|]] || 257&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/balkli/?ysclid=lr3ugnvoa6543920548&lt;/ref&gt; || 12 400 || [[Канада]] || [[Скина]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|755. || [[Тесио]] || [[Сурет:Teshio River2.jpg |орта|100px|]] || 256&lt;ref&gt;https://mapcarta.com/16601314&lt;/ref&gt; || 5 590 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|756. || [[Сайгон]] || [[Сурет:Vista de Ciudad Ho Chi Minh desde Bitexco Financial Tower, Vietnam, 2013-08-14, DD 04.JPG |орта|100px|]] || 256&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/saygon-reka/?ysclid=lr58uwrkaq577237463&lt;/ref&gt; || 5 000 || [[Вьетнам]] || [[Нябе]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|757. || [[Энс]] || [[Сурет:Dietach Mai 2009 031.jpg |орта|100px|]] || 254&lt;ref&gt;https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250809121910/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%AD%D0%BD%D1%81_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2025-08-09 }}&lt;/ref&gt; || 6 000 || [[Аустрия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|758. || [[Рассоха]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 254&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100412119000035572-rassoha.php?ysclid=lr59g5jjuc51821281&lt;/ref&gt; || 8 820 || [[Ресей]] || [[Ясачная]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|759. || [[Саут-Эск]] || [[Сурет:Launceston-Tasmania-Australia05.JPG |орта|100px|]] || 252&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240109050511/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%82-%D0%AD%D1%81%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-01-09 }}&lt;/ref&gt;	 || 3 000 || [[Аустралия]] || [[Теймар]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|760. || [[Ныса-Лужицка]] || [[Сурет:Lausitzer Neisse in Görlitz.jpg |орта|100px|]] || 252&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16&lt;/ref&gt; || 4 297 || [[Польша]], [[Чехия]], [[Германия]] || [[Одра]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|761. || [[Иордан]] || [[Сурет:BnotYaakovBridge.JPG |орта|100px|]] || 252&lt;ref&gt;https://prichod.ru/parishioners-on-the-feasts/28557/&lt;/ref&gt; || 18 000 || [[Израиль]], [[Иордания]], [[Палестина]] || [[Өлі теңіз]] ||
|-
|762. || [[Барайы]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 251&lt;ref&gt;https://yak.guidebook.ru/vilyuysk/places/reka-barayi.html&lt;/ref&gt; || 4 880 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|763. || [[Соан]] || [[Сурет:Swaan River.JPG |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1630612?ysclid=lr6p3b7uil474515578&lt;/ref&gt; || ? || [[Пәкістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|764. || [[Раба]] || [[Сурет:Rum hídv.jpg |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/raba-reka/?ysclid=lr83kvy8k9377801052&lt;/ref&gt; || 1 020 || [[Аустрия]], [[Мажарстан]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|765. || [[Майпо]] || [[Сурет:Río Maipo.jpg |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://ru.alegsaonline.com/art/60815#google_vignette&lt;/ref&gt; || 15 157 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|766. || [[Эбола]] || [[Сурет:Rio ebola.png |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16&lt;/ref&gt; || ? || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Монгала]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|767. || [[Алсек]] || [[Сурет:Confluence of Alsek and Tatshenshini rivers2.JPG |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://tepler.ru/strani/canada/yukon/reka-alsek.html?ysclid=lr8pl7qgdo163179708 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111042840/https://tepler.ru/strani/canada/yukon/reka-alsek.html?ysclid=lr8pl7qgdo163179708 |date=2024-01-11 }}&lt;/ref&gt; || 28 023 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Аляска шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|768. || [[Мирамиши]] || [[Сурет:DGJ 8532 - Miramichi Bridge.jpg |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://mreac.org/watershed/&lt;/ref&gt; || 13 000 || [[Канада]] || [[Мирамиши шығанағы]] || [[Атлант мұхиты]]
|-
|769. || [[Сан-Хавьер]] || [[Сурет:Rio San Javier frentea Helvecia.jpg |орта|100px|]] || 250&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/san-haver-reka/?ysclid=lr9ity9mrg957668202&lt;/ref&gt; || 5 500 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|770. || [[Китаками]] || [[Сурет:IwateRiver.JPG |орта|100px|]] || 249&lt;ref&gt;https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111042/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%9A%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 10 150 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|771. || [[Вкра]] || [[Сурет:Rzeka Wkra.JPG |орта|100px|]] || 249&lt;ref&gt;https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240111182815/https://hmong.ru/ru/%D0%92%D0%BA%D1%80%D0%B0 |date=2024-01-11 }}&lt;/ref&gt; || 5 322 || [[Польша]] || [[Нарев]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|772. || [[Лех]] || [[Сурет:Lech Augsburg.jpg |орта|100px|]] || 248&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/103281/%D0%9B%D0%B5%D1%85?ysclid=lr9jxn4hdq761849125&lt;/ref&gt;	 || 4 100 || [[Аустрия]], [[Германия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|773. || [[Обва]] || [[Сурет:Kama basin.png |орта|100px|]] || 247&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/233286?ysclid=lrayamv5ai379515862&lt;/ref&gt; || 6 720 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|774. || [[Тормес]] || [[Сурет:Reflejos de la Catedrales de Salamanca.jpg |орта|100px|]] || 247&lt;ref&gt;http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112182321/http://travellers.ru/reka-tormes?ysclid=lrayub9iv7531141195 |date=2024-01-12 }}&lt;/ref&gt; || 7 096 || [[Испания]] || [[Дуэро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|775. || [[Швянтойи]] || [[Сурет:SventojiRiver001.JPG |орта|100px|]] || 246&lt;ref&gt;https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Lithuania {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240112185111/https://ru.wikibrief.org/wiki/List_of_rivers_of_Lithuania |date=2024-01-12 }}&lt;/ref&gt; || 6 889 || [[Литва]] || [[Вилия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|776. || [[Норт-Форк-Флатхед]] || [[Сурет:NorthForkFlathead.jpg |орта|100px|]] || 246&lt;ref&gt;https://alchetron.com/North-Fork-Flathead-River&lt;/ref&gt; || 4 040 || [[Канада]] || [[Флатхед]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|777. || [[Эксплойтс]] || [[Сурет:Exploits River, Newfoundland. Canada.jpg |орта|100px|]] || 246&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240113204858/https://dir.md/ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%B9%D1%82%D1%81 |date=2024-01-13 }}&lt;/ref&gt; || 11 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|778. || [[Отра]] || [[Сурет:Otra-Kristiansand.jpg |орта|100px|]] || 245&lt;ref&gt;https://posts24.ru/%D0%9E%D1%82%D1%80%D0%B0{{Deadlink|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 3 740 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|779. || [[Камчия]] || [[Сурет:Mouth of Kamchia, (Cliff View) (cropped).JPG |орта|100px|]] || 245&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/92885/%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%B8%D1%8F?ysclid=lrck9q5sfh771825106&lt;/ref&gt; || 5 358 || [[Болгария]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|780. || [[Бега]] || [[Сурет:ZrenjaninBegej.JPG |орта|100px|]] || 244&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16&lt;/ref&gt; || 2 870 || [[Румыния]], [[Сербия]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|781. || [[Этран]] || [[Сурет:Karta Aetran position.gif |орта|100px|]] || 243&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5963-reki-shvecii.html&lt;/ref&gt; || 3 350 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|782. || [[Танаро]] || [[Сурет:I-CN-Alba11.JPG |орта|100px|]] || 242&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20210813222412/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B8&lt;/ref&gt; || 8 234 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|783. || [[Ярра]] || [[Сурет:Melbourne yarra afternoon.jpg |орта|100px|]] || 242&lt;ref&gt;https://ru.alegsaonline.com/art/109657&lt;/ref&gt; || 4 078 || [[Аустралия]] || [[Басс бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|784. || [[Тыках]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 241&lt;ref&gt;https://sinonim.org/t/%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85&lt;/ref&gt; || 5 010	 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|785. || [[Рангитикеи]] || [[Сурет:Rangitikei.jpg |орта|100px|]] || 241&lt;ref&gt;https://ozeraireki.ru/ocean/tihiy/reki-vpadayushchie-v-tikhij-okean?ysclid=lrf9td0cod394795775&lt;/ref&gt; || 3 186 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|786. || [[Арно]] || [[Сурет:Arno Mouth Italy aerial view.jpg |орта|100px|]] || 241&lt;ref&gt;http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=lrgnztwpxm249426563&lt;/ref&gt; || 8 228 || [[Италия]] || [[Лигурий теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|787. || [[Гилгит]] || [[Сурет:Gilgit River, Gilgit.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240116181522/https://travellers.ru/reka-gilgit-reka?ysclid=lrgobkjel1487231122 |date=2024-01-16 }}&lt;/ref&gt; || 26 000 || [[Пакістан]] || [[Үнді өзені]]нің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|788. || [[Грейт-Уз]] || [[Сурет:Huntingdon Bridge - geograph.org.uk - 2059624.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%82_%D0%A3%D0%B7_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 3 400 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|789. || [[Матаура]] || [[Сурет:Mataura Paper Mill, New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://ru.mgwiki.top/wiki/Mataura_River{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 728 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|790. || [[Мауле]] || [[Сурет:Maule1.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%9C%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 20 600 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|791. || [[Палена]] || [[Сурет:Carrenleufú.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5961-reki-chili.html&lt;/ref&gt; ||12 887|| [[Аргентина]], [[Чили]] || [[Корковадо шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|792. || [[Арапей-Гранде]] || [[Сурет:Arapey - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1731667?ysclid=lri4bxxplm175975783&lt;/ref&gt; || 11 410 || [[Уругвай]] || [[Уругвай (өзен)|Уругвай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|793. || [[Армерия]] || [[Сурет:Río Armería.JPG |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Armer%C3%ADa&lt;/ref&gt; || 9 795 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|794. || [[Теуантепек]] || [[Сурет:Oaxaca salina cruz.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1710894?ysclid=lrjj0vjnbt873669874&lt;/ref&gt; || 10 090 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|795. || [[Врбас]] || [[Сурет:Vrbas Banjaluka.jpg |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://bih-ru.com/vrbas/&lt;/ref&gt; || 5 023 || [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|796. || [[Каркаранья]] || [[Сурет:Río Carcarañá (Andino).JPG |орта|100px|]] || 240&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5247-reki-argentiny.html?ysclid=lrjjte408i359775551&lt;/ref&gt; || 4 800 || [[Аргентина]] || [[Парана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|797. || [[Абукума]] || [[Сурет:Abukuma River, Fukushima City, Japan.JPG |орта|100px|]] || 239&lt;ref&gt;https://fb.ru/article/325770/samyie-bolshie-byistryie-i-udivitelnyie-reki-yaponii?ysclid=lrk71q9rkp352013744&lt;/ref&gt; || 5 390 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|798. || [[Аделейд]] || [[Сурет:Adelaide River.JPG |орта|100px|]] || 238&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=16&lt;/ref&gt; || 7 640 || [[Аустралия]] || [[Тимор теңізі]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|799. || [[Аян-Юрях]] || [[Сурет:Kolyma.png |орта|100px|]] || 237&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100112119000000023-ayan-yuryah.php?ysclid=lrkymq0jvr865516936&lt;/ref&gt; || 24 100 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|800. || [[Тумара]] || [[Сурет:Sordogin Range-ONC D-7.jpg |орта|100px|]] || 236&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240119182505/https://travellers.ru/reka-tumara?ysclid=lrkyzsf2fl786771799 |date=2024-01-19 }}&lt;/ref&gt; || 10 300 || [[Ресей]] || [[Алдан]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|801. || [[Ус]] || [[Сурет:Арадан.jpg |орта|100px|]] || 236&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300112116100010655-us.php?ysclid=lrkz9ojp6q655273619&lt;/ref&gt; || 6 880 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|802. || [[Лотта]] || [[Сурет:Река Лотта.jpg |орта|100px|]] || 235&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/02010000312101000002049-lotta.php?ysclid=lrme4sk160311738432&lt;/ref&gt; || 7 980 || [[Финляндия]], [[Ресей]] || Верхнетуломское су қоймасы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|803. || [[Себольяти]] || [[Сурет:RioCebollati1.jpg |орта|100px|]] || 235&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/sebolyati-reka/?ysclid=lrmehsv01m372544596&lt;/ref&gt; || 14 085 || [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|804. || [[Дие]] || [[Сурет:Národní park Podyjí Dyje Nationalpark Thayatal 2013 10 a.jpg |орта|100px|]] || 235&lt;ref&gt;https://vseprovodu.ru/reki/drugie-reki/reki-chehii?ysclid=lrmeyouw51814187746&lt;/ref&gt; || 13 419 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|805. || [[Чилкотин]] || [[Сурет:Chilcotin River, March 2006.jpg |орта|100px|]] || 235&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-chilkotin-pritok-frejjzera?ysclid=lrmfoigfu5300192356{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 20 000 || [[Канада]] || [[Фрейзер]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|806. || [[Ката]] || [[Сурет:Russia edcp location map.svg |орта|100px|]] || 233&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-kata-reka?ysclid=lrntbgsdry131665949{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 7 970 || [[Ресей]] || [[Ангара]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|807. || [[Ипель]] || [[Сурет:Szalka19.JPG |орта|100px|]] || 233&lt;ref&gt;https://stikss.ru/55de79b/%D0%98%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C{{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 151 || [[Мажарстан]], [[Словакия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|808. || [[Халхин-Гол]] || [[Сурет:Soviet tanks cross Khalkhin Gol river 1939.jpg |орта|100px|]] || 233&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/146566/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B8%D0%BD?ysclid=lrntw7ltce742473400&lt;/ref&gt;|| 17 000 || [[Моңғолия]], [[Қытай]] || [[Бұйр-Нұр көлі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|809. || [[Макумба]] || [[Сурет:Lake eyre basin map.png |орта|100px|]] || 233&lt;ref&gt;https://alphapedia.ru/w/Macumba_River&lt;/ref&gt; || 39 000	 || [[Аустралия]] || [[Эйр]] көлі ||
|-
|810. || [[Таскан]] || [[Сурет:Kolyma-IT.png|орта|100px|]] || 232&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/19010100212119000012469-taskan.php?ysclid=lrp8sxrx9u304516141&lt;/ref&gt; || 11 200 || [[Ресей]] || [[Колыма]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|811. || [[Алакит]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 232&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1722349?ysclid=lrp93rnyl063338097&lt;/ref&gt; || 11 800	 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|812. || [[Кампаспе]] || [[Сурет:ElmoreCampaspeRiverBridge.JPG |орта|100px|]] || 232&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17&lt;/ref&gt; || 4 179 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы || [[Үнді мұхиты]]
|-
|813. || [[Дияла]] || [[Сурет:Dyala river.JPG |орта|100px|]] || 231&lt;ref&gt;https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0?ysclid=lrpa9rwewz351135533&lt;/ref&gt; || 30 000 || [[Ирак]] || [[Тигр]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|814. || [[Чукунаке]] || [[Сурет:CuencaRioChucunaque.JPG |орта|100px|]] || 231&lt;ref&gt;https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250811043120/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8B |date=2025-08-11 }}&lt;/ref&gt; || 10 664 || [[Панама]] || [[Туйра]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|815. || [[Шар (өзен)|Шар]] || [[Сурет:KZ Abai Region Relief.svg |орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;https://herbariumle.ru/?t=toponyms&amp;id=2249&lt;/ref&gt; || 10 420 || [[Қазақстан]] || [[Ертіс]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|816. || [[Санта-Лусия]] || [[Сурет:Панорамный вид на Санта-Лусия (Уругвай).jpg |орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;http://travelpost.in.ua/helpful-information/?att=68984&lt;/ref&gt; || 13 500	 || [[Уругвай]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|817. || [[Такуари]] || [[Сурет:Río Tacuarí.jpg |орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240123184004/https://travellers.ru/reka-takuari-reka?ysclid=lrqpab45o9699144068 |date=2024-01-23 }}&lt;/ref&gt; || 3 600	 || [[Уругвай]] || [[Лагоа-Мирин көлі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|818. || [[Туйра]] || [[Сурет:Río Tuira.jpg |орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Tuira&lt;/ref&gt; || 10 664 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|819. || [[Мадаваска]] || [[Сурет:Madawaska River Whitney.JPG|орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;https://www.greatermadawaska.com/en/play-and-discover/the-madawaska-river.aspx{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 8 470 || [[Канада]] || [[Оттава (өзен)|Оттава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|820. || [[Места]] || [[Сурет:Rodopi065-400.jpg |орта|100px|]] || 230&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/mesta/?ysclid=lrs4h0i47g693354883&lt;/ref&gt; || 2 767 || [[Болгария]], [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|821. || [[Алтаэльв]] || [[Сурет:Altaelva canyon.JPG |орта|100px|]] || 229&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2&lt;/ref&gt; || 8 963 || [[Норвегия]] || [[Альтафьорд шығанағы]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|822. || [[Намсен]] || [[Сурет:Namsen sett fra Kvatningenfjell, Namsos i bakgrunnen.jpg |орта|100px|]] || 229&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D0%BD&lt;/ref&gt; || 6 273 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|823. || [[Кисо]] || [[Сурет:Kiso River from Sarubami Castle 2010-11-23.jpg |орта|100px|]] || 227&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125181526/https://travellers.ru/reka-kiso-reka?ysclid=lrtja8pury123068581 |date=2024-01-25 }}&lt;/ref&gt; || 9 100 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|824. || [[Урюмкан]] || [[Сурет:Relief Map of Zabaykalsky Krai.png |орта|100px|]] || 226&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/105025/%D0%A3%D1%80%D1%8E%D0%BC%D0%BA%D0%B0%D0%BD?ysclid=lrtjnpzfk5356372759&lt;/ref&gt; || 4 400 || [[Ресей]] || [[Арғұн]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|825. || [[Лонкомилья]] || [[Сурет:Loncomilla River.JPG |орта|100px|]] || 226&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17&lt;/ref&gt; || 7 573 || [[Чили]] || [[Мауле]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|826. || [[Мохок]] || [[Сурет:CohoesFallsPanorama.jpg|орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 8 837 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Гудзон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|827. || [[Йиде-Эльв]] || [[Сурет:Schweden-Gideälven-P1270672.jpg |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240126182802/https://travellers.ru/reka-jjide-ehlv?ysclid=lruz69cnfe369754726 |date=2024-01-26 }}&lt;/ref&gt; || 3 441 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|828. || [[Лаука]] || [[Сурет:Valle del río Lauca, Región de Arica y Parinacota.JPG |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9B%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 2 350 || [[Чили]], [[Боливия]] || [[Қойпаса]] көлі ||[[Тынық мұхит]]
|-
|829. || [[Вилен]] || [[Сурет:Rennes QuaiZola.jpg |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/171817?ysclid=lrv0mmcjqo75810936&lt;/ref&gt; || 9 600 || [[Франция]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|830. || [[Сазава]] || [[Сурет:Sázava River (CZE) at Kliment's View.jpg |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204112255/https://masterdomovoy.ru/1996d0b/%D0%A1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 4 350 || [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|831. || [[Силь]] || [[Сурет:Galicia.Canon Sil.jpg |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17&lt;/ref&gt; || 7 982 || [[Испания]] || [[Миньо]] өзенінің бір саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|832. || [[Арустук]] || [[Сурет:Aroostook - Pont de l'autoroute 2 au-dessus de la rivière Aroostook.JPG |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://verum.wiki/wiki/%D0%90%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 957 || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Сент-Джон]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|833. || [[Татшеншини]] || [[Сурет:O'Connor Delta in Tatshenshini River.JPG |орта|100px|]] || 225&lt;ref&gt;https://magnitschool.ru/ed3c6d/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B8{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 14 000 || [[Канада]] || [[Алсек]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|834. || [[Од]] || [[Сурет:Axat.JPG |орта|100px|]] || 224&lt;ref&gt;https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250814094016/https://france.promotour.info/riviere/aude.php?ysclid=lrxr7i52js203103960 |date=2025-08-14 }}&lt;/ref&gt; || 6 074 || [[Франция]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|835. || [[Халон]] || [[Сурет:Río Jalón en Terrer.jpg |орта|100px|]] || 224&lt;ref&gt;https://school11bor.ru/20e12/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 338 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|836. || [[Рур]] || [[Сурет:Bergerdenkmal Witten Aussicht.jpg |орта|100px|]] || 221&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/rur-pritok-reyna/?ysclid=lrxtp6r6d112251730&lt;/ref&gt; || 4 485 || [[Германия]] || [[Рейн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|837. || [[Матакито]] || [[Сурет:Chile.cuencas.hidrograficas.ohigginsymaule.svg |орта|100px|]] || 221&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17&lt;/ref&gt; || 6 312 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|838. || [[Силигир]] || [[Сурет:Olenyok.png |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18020000112117600053749-siligir.php?ysclid=lrxudgtf53146396004&lt;/ref&gt; || 13 400	 || [[Ресей]] || [[Оленёк]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|839. || [[Тьоурсау]] || [[Сурет:Tindfjallajökull Sept. 2004.jpg |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=17&lt;/ref&gt; || 7 530 || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|840. || [[Далэльвен]] || [[Сурет:2006maj09 dalalven sedd fran riksvag 70 mellan avesta och hedemora.jpg |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://sinonim.org/t/%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D0%BD&lt;/ref&gt; || 28 953 || [[Швеция]] || [[Ботния шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|841. || [[Мондегу]] || [[Сурет: Viaduto do IP3 sobre o Mondego em Penacova.JPG|орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://bfjaawards.com/ru/pages/54665-mondego-river--britannica-online-encyclopedia&lt;/ref&gt; || 6 644 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|842. || [[Пьяве]] || [[Сурет:Fiume Piave 018.jpg |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9F%D1%8C%D1%8F%D0%B2%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 4 127 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|843. || [[Элк]] || [[Сурет:Elkriverbc.jpg |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130042030/https://travellers.ru/reka-ehlk-reka?ysclid=lrzunwdc3a454003963 |date=2024-01-30 }}&lt;/ref&gt; || 2 450 || [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|844. || [[Лим]] || [[Сурет:Lim Drina.JPG |орта|100px|]] || 220&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/5322-reki-bosnii-i-gercegoviny.html&lt;/ref&gt; || 5 963 || [[Черногория]], [[Албания]], [[Сербия]], [[Босния және Герцеговина]]|| [[Дрина]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|845. || [[Нишава]] || [[Сурет:Nishava.jpg |орта|100px|]] || 218&lt;ref&gt;https://sinonim.org/t/%D0%BD%D0%B8%D1%88%D0%B0%D0%B2%D0%B0&lt;/ref&gt; || 3 950 || [[Болгария]], [[Сербия]] || [[Оңтүстік Морава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|846. || [[Сыня]] || [[Сурет:Село Овгорт.JPG |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/15020300112115300029842-synya.php?ysclid=ls0pa4v2p7659632511&lt;/ref&gt;	|| 13 500	 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|847. || [[Морава]] || [[Сурет:DOE Devin.jpg |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://old.bigenc.ru/geography/text/2643100?ysclid=ls1af23of9961679192&lt;/ref&gt; || 37 500 || [[Сербия]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|848. || [[Уаиау]] || [[Сурет:Waiau River.jpg |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131180912/https://travellers.ru/reka-uaiau?ysclid=ls23mq65h3149551030 |date=2024-01-31 }}&lt;/ref&gt; || 3 310 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|849. || [[Брда]] || [[Сурет:Bydgoszcz BRE spichrze.jpg |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/71022/%D0%91%D1%80%D0%B4%D0%B0?ysclid=ls243v2e6d579769607&lt;/ref&gt; || 4 700 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|850. || [[Просна]] || [[Сурет:Kalisz-Most sw Wojciecha.jpg |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://latitude.to/articles-by-country/pl/poland/195295/prosna&lt;/ref&gt; || 4 924 || [[Польша]] || [[Варта]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|851. || [[Ахелоос]] || [[Сурет:Acheloos river narrows 03.jpg |орта|100px|]] || 217&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240201060433/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%85%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D1%81 |date=2024-02-01 }}&lt;/ref&gt; || 6 329 || [[Грекия]] || [[Ион теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|852. || [[Могами]] || [[Сурет:Mogamigawa-kawakudari.jpg |орта|100px|]] || 216&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/82812/%D0%9C%D0%9E%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%98?ysclid=ls3j2kzuu8145579317&lt;/ref&gt; || 7 400 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|853. || [[Уай]] || [[Сурет:River Wye at Hay-on-Wye.jpg |орта|100px|]] || 215&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/uay/?ysclid=ls3jgqz2nm962457496&lt;/ref&gt;	 || 4 136 || [[Ұлыбритания]] || [[Северн]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|854. || [[Зезере]] || [[Сурет:Lago Azul no Rio Zêzere.JPG |орта|100px|]] || 215&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 5 043|| [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|855. || [[Деруэнт]] || [[Сурет:Hobart-Tasmania-Australia16.JPG |орта|100px|]] || 215&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/deruent-reka-tasmaniya/?ysclid=ls48nurb2h132279576&lt;/ref&gt; || 9 249 || [[Аустралия]] || [[Сторм шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|856. || [[Ингури]] || [[Сурет:Enguri bridge.jpg |орта|100px|]] || 213&lt;ref&gt;https://alphapedia.ru/w/Enguri_River&lt;/ref&gt; || 4 060 || [[Грузия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|857. || [[Тэнрю]] || [[Сурет:Tenryū River December 28, 2005.JPG |орта|100px|]] || 213&lt;ref&gt;https://more3dperm.ru/b0400c/%D0%A2%D1%8D%D0%BD%D1%80%D1%8E_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 090 || [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|858. || [[Уна]] || [[Сурет:Una River Bosanska Krupa 2.jpg |орта|100px|]] || 213&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 9 368 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|859. || [[Неретва]] || [[Сурет:Neretva at Mostar2.JPG |орта|100px|]] || 213&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 5 581 || [[Хорватия]], [[Босния және Герцеговина]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|860. || [[Самур]] || [[Сурет:Река Самур.jpg |орта|100px|]] || 213&lt;ref&gt;https://www.liveinternet.ru/community/2411424/post72910368/&lt;/ref&gt; || 7 330 || [[Ресей]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|861. || [[Рено]] || [[Сурет:Reno a Casalecchio di Reno (BO).jpg |орта|100px|]] || 211&lt;ref&gt;http://www.biancoloto.com/italia-fiumi.html?ysclid=ls6eghabx6540525140&lt;/ref&gt; || 5 040 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|862. || [[Чита]] || [[Сурет:Chita river.jpg |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1411663?ysclid=ls6eqykr6m637867010&lt;/ref&gt; || 4 200 || [[Ресей]] || [[Ингода]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|863. || [[Кантегир]] || [[Сурет:Kantegir Nauka chester.jpg |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113229/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%80 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 3 500 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|864. || [[Нидэльва]] || [[Сурет:Nidelva ved Blakstad.JPG |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D0%B2%D0%B0?ysclid=ls7tif2p40178305239&lt;/ref&gt; || 3 124 || [[Норвегия]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|865. || [[Агано]] || [[Сурет:Agano River.jpg |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114040/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 7 710 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|866. || [[Дайман]] || [[Сурет:Puente Río Dayman.jpg |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/dayman/?ysclid=ls7uvf6xno432953721&lt;/ref&gt;	 || 3 183 || [[Уругвай]] || Уругвай өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|867. || [[Сухар (өзен)|Сухар]] || [[Сурет:Río Zújar.jpg |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 8 508 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|868. || [[Бразо]] || [[Сурет:BrazeauRiver1.JPG |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205181410/https://travellers.ru/reka-brazo?ysclid=ls993aibfc449669310 |date=2024-02-05 }}&lt;/ref&gt;	 || 10 000 || [[Канада]] || [[Солтүстік Саскачеван]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|869. || [[Семуа]] || [[Сурет:Semois.JPG |орта|100px|]] || 210&lt;ref&gt;https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111124/https://altai-ses.ru/4198d54081/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%29 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt;	 || 1 329 || [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|870. || [[Уаитаки]] || [[Сурет:Waitaki Dam 001.JPG |орта|100px|]] || 209&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 11 820 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|871. || [[Кларенс]] || [[Сурет:On the road to Lake Tennyson (25905080492).jpg |орта|100px|]] || 209&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 3 289 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|872. || [[Нявежис]] || [[Сурет:NevezisRiver006.JPG |орта|100px|]] || 209&lt;ref&gt;https://www.birstononemunas.lt/ru/paslaugos-ir-kainos/baidariu-kanoju-marsrutai-ir-kainos/nevezis/&lt;/ref&gt; || 6 140 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|873. || [[Тер]] || [[Сурет:Catalonia StQuirzeBesora Ter river.jpg |орта|100px|]] || 209&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 3 010 || [[Испания]] || [[Жерорта теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|874. || [[Панд-Орей]] || [[Сурет:USACE Albeni Dam Idaho.jpg |орта|100px|]] || 209&lt;ref&gt;https://tepler.ru/strani/canada/edmonton/reka-pand-orey.html?ysclid=lsaozbu6si10449411 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240206182655/https://tepler.ru/strani/canada/edmonton/reka-pand-orey.html?ysclid=lsaozbu6si10449411 |date=2024-02-06 }}&lt;/ref&gt; || 66 800 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Колумбия]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|875. || [[Жагуаран]] || [[Сурет:Río Branco.JPG |орта|100px|]] || 208&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1301409?ysclid=lsapawimr7779104023&lt;/ref&gt; || 8188 || [[Бразилия]], [[Уругвай]] || Лагоа-Мирин көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|876. || [[Лужнице]] || [[Сурет:Halamsky most.jpg |орта|100px|]] || 208&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240207180623/https://travellers.ru/reka-luzhnice?ysclid=lsc3ompop0776630972 |date=2024-02-07 }}&lt;/ref&gt; || 4 226 || [[Аустрия]], [[Чехия]] || [[Влтава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|877. || [[Барнаулка]] || [[Сурет:Barnaulkariveravgust.jpg |орта|100px|]] || 207&lt;ref&gt;https://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/reki/3-reka-barnaulka?ysclid=lsc400ualx346717206&lt;/ref&gt; || 5 720 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|878. || [[Сыда]] || [[Сурет:Вид со второго Тигея - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 207&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010300312116100018239-syda.php?ysclid=lsc4am6a5i802243251&lt;/ref&gt; || 445 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|879. || [[Дрвенца]] || [[Сурет:Złotoria, ujście Drwęcy do Wisły.jpg |орта|100px|]] || 207&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/drventsa/?ysclid=lsc4nipeuc40665780&lt;/ref&gt; || 5 536 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|880. || [[Йёкюльсау-ау-Фьёдлюм]] || [[Сурет:Iceland near Dettifoss 1972.jpg |орта|100px|]] || 206&lt;ref&gt;https://www.votpusk.ru/article/islandiya/reki-islandii{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 7380  || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|881. || [[Байяно (Чипо)]] || || 206&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Bayano&lt;/ref&gt; || 5 291	 || [[Панама]] || [[Панама шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|882. || [[Дункан]] || [[Сурет:Canada British Columbia relief location map.jpg |орта|100px|]] || 206&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/dunkan-reka/?ysclid=lsdk9u898l994627168&lt;/ref&gt; || 2 443|| [[Канада]] || [[Кутеней]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|883. || [[Бхагиратхи]] || [[Сурет:Bhagirathi River at Gangotri.JPG |орта|100px|]] || 205&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1367242&lt;/ref&gt;|| 6 921 || [[Үндістан]] || [[Ганг]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|884. || [[Амека]] || [[Сурет:Rio Ameca.jpg |орта|100px|]] || 205&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ameca&lt;/ref&gt;|| 12 214 || [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|885. || [[Вислок]] || [[Сурет:Wisłok (Besko).jpg |орта|100px|]] || 205&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%BA_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt;|| 3 528 || [[Польша]] || [[Сан]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|886. || [[Пиньос]] || [[Сурет:Tempi1.jpg |орта|100px|]] || 205&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 10 700 || [[Грекия]] || [[Эгей теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|887. || [[Мёша]] || [[Сурет:Река Мёша - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 204&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/myosha/?ysclid=lsf0jnc2xc437844128&lt;/ref&gt; || 4 180 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|888. || [[Кюмийоки]] || [[Сурет:Kymijoki 1.jpg |орта|100px|]] || 204&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1311891&lt;/ref&gt; || 37 200 || [[Финляндия]] || [[Фин шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|889. || [[Митта-Митта]] || [[Сурет:Mitta Mitta in full flow through drought - 6543.jpg |орта|100px|]] || 204&lt;ref&gt;https://www.vdvanr.ru/5c6b653b/%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 10 062 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|890. || [[Орети]] || [[Сурет: Oreti River near Lumsden.jpg|орта|100px|]] || 203&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%97%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8&lt;/ref&gt; || 1 160	 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Фово бұғазы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|891. || [[Мяркис]] || [[Сурет:Merkine Merkys.JPG |орта|100px|]] || 203&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Merkys&lt;/ref&gt; || 4 440 || [[Литва]], [[Белорусь]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|892. || [[Желтура]] || [[Сурет:Zheltura-1.JPG |орта|100px|]] || 202&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/16030000112116300008328-zheltura-(aczargain-gol,-czehltehry.php?ysclid=lshtlhlvre884840459&lt;/ref&gt; || 5 320 || [[Ресей]], [[Моңғолия]] || [[Джида]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|893. || [[Тимок]] || [[Сурет:April2003 (22) Timok.JPG |орта|100px|]] || 202&lt;ref&gt;https://toplist.info/top/timok-29031.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204111028/https://toplist.info/top/timok-29031.htm |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 4 666 || [[Сербия]], [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|894. || [[Миния]] || [[Сурет:Minija (Mingē) - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 202&lt;ref&gt;https://www.itinari.com/ru/lithuania-for-thrill-seekers-kayaking-in-minija-river-vwis&lt;/ref&gt; || 2 980 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|895. || [[Алагон]] || [[Сурет:Rio Alagon Sotoserrano 015.jpg |орта|100px|]] || 201&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/alagon-reka/?ysclid=lsihg2z2c3984776068&lt;/ref&gt; || 7 000 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|896. || [[Люда Камчия]] || [[Сурет:Gradets-Galata-1.jpg |орта|100px|]] || 201&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 1 612 || [[Болгария]] || [[Камчия]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|897. || [[Храми]] || [[Сурет:Bridge over the Khrami in Imiri, Georgia..jpg |орта|100px|]] || 201&lt;ref&gt;https://rybalka.tv/water/reki/reka-hrami/&lt;/ref&gt; || 8 340 || [[Грузия]], [[Әзірбайжан]] || Кура өзенінің саласы ||
|-
|898. || [[Дудинка]] || [[Сурет:Relief Map of Taymyrsky District.png |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/17010800412116100106466-dudinka.php?ysclid=lsj9p6mzj6657004035&lt;/ref&gt;|| 5 970 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|899. || [[Ниссан]] || [[Сурет:Nissan.JPG |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=18&lt;/ref&gt; || 2 648 || [[Швеция]] || [[Каттегат]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|900. || [[Лулонга]] || [[Сурет:Port of Basankusu and River Lulonga.jpg |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B0&lt;/ref&gt;|| 77 000 || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|901. || [[Монгала]] || [[Сурет:CH-NB - Belgisch-Kongo, Fluss Mongala- Alltagsszene - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-25-076.jpg |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 52 200  || [[Конго Демократиялық Республикасы]] || [[Конго (өзен)|Конго]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|902. || [[Маникуаган]] || [[Сурет:Manic-5 and Manic-5-PA overview.jpg |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://mapcarta.com/24594540&lt;/ref&gt; || 11 000 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий өзені]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|903. || [[Миссисипи]] || [[Сурет:Galetta ON.JPG |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://likefrend.ru/stati/11655-missisipi-pritok-ottavy.html&lt;/ref&gt; || 4 450	 || [[Канада]] || Оттава өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|904. || [[Рестигуш]] || [[Сурет:View Of Campbellton.jpeg |орта|100px|]] || 200&lt;ref&gt;https://www.tourmesto.ru/reka_restigush_restigouche_river.html{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 12 820 || [[Канада]] || [[Әулие Лаврентий шығанағы]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|905. || [[Пирсагат]] || [[Сурет:Pirsaat valley.jpg |орта|100px|]] || 199&lt;ref&gt;https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240214181328/https://travellers.ru/reka-pirsagat?ysclid=lsm40xj2ww204975342 |date=2024-02-14 }}&lt;/ref&gt; || 2 280 || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|906. || [[Уаско]] || [[Сурет:CabeceraRioHuasco.jpg |орта|100px|]] || 198&lt;ref&gt;https://stikss.ru/55de79b/%D0%A3%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0){{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 9 857 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|907. || [[Вда]] || [[Сурет:Most kolejowy Chojnice - Tczew nad Wdą.jpg |орта|100px|]] || 198&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%92%D0%B4%D0%B0_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt;|| 2 325 || [[Польша]] || [[Висла]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|908. || [[Сумгаит]] || [[Сурет:Sumqayıtçay 5.jpg |орта|100px|]] || 198&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D1%83%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B8%D1%82_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 1800  || [[Әзірбайжан]] || [[Каспий теңізі]] ||
|-
|909. || [[Арагон]] || [[Сурет:El rio Aragon visto desde lo alto del barranco de Penalen.jpg |орта|100px|]] || 197&lt;ref&gt;http://larivera.info/encyclopaedia/rio/aragon/&lt;/ref&gt;|| 8 524 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|910. || [[Симилкамин]] || [[Сурет:Similkameen River near Nighthawk WA.jpg |орта|100px|]] || 197&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD&lt;/ref&gt; || 7 600 || [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Оканоган]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|911. || [[Русенски Лом]] || [[Сурет:Basarbovo2.jpg |орта|100px|]] || 197&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 1 547 || [[Болгария]] ||[[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|912. || [[Нера]] || [[Сурет:Nera river, Republic Sakha, Russia.jpg |орта|100px|]] || 196&lt;ref&gt;https://vodoohrannayazona.ru/vodoemy/18050000212117700044722-nera.php?ysclid=lsoyquf9yd458383157&lt;/ref&gt; || 24 500	 || [[Ресей]] || [[Индигирка]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|913. || [[Симанто]] || [[Сурет:Shimanto River And Iwama Bridge 1.jpg |орта|100px|]] || 196&lt;ref&gt;https://visitjapan.ru/spot/799?ysclid=lsoz120vea667143728&lt;/ref&gt; || 2 270|| [[Жапония]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|914. || [[Шатт-эль-Араб]] || [[Сурет:Basra-Shatt-Al-Arab.jpg |орта|100px|]] || 195&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%82-%D1%8D%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 1 000 000 || [[Ирак]], [[Иран]] || [[Парсы шығанағы]] ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|915. || [[Зилупе (Синяя)]] || [[Сурет:Река Синяя Красногородск 04.jpg |орта|100px|]] || 195&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%97%D0%B8%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 2 040 || [[Ресей]], [[Латвия]], [[Беларусь]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|916. || [[Тихуана]] || [[Сурет:Tijuana River National Estuarine Research Reserve coastline.jpg |орта|100px|]] || 195&lt;ref&gt;https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1650067&lt;/ref&gt; || 4 532 || [[Америка Құрама Штаттары]], [[Мексика]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|917. || [[Чая]] || [[Сурет:Relief Map of Tomsk Oblast.png|орта|100px|]] || 194&lt;ref&gt;https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204113040/https://posibiri.ru/reka-chaya-v-tomskoj-oblasti/?ysclid=lsqfpa8koo233907809 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 27 200	 || [[Ресей]] || [[Обь]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|918. || [[Го]] || [[Сурет:Tomoe bridge Miyoshi.jpg |орта|100px|]] || 194&lt;ref&gt;https://waterresources.ru/reki/go-reka/?ysclid=lsqgaj61ux204079886&lt;/ref&gt; || 3 900	 || [[Жапония]] || [[Жапон теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|919. || [[Йосино]] || [[Сурет:Ohashi-2303-r1.jpg |орта|100px|]] || 194&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%99%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 3 750 || [[Жапония]] || Наруто бұғазы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|920. || [[Харама]] || [[Сурет:Jarama Titulcia.jpg |орта|100px|]] || 194&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 11 596 || [[Испания]] || 	[[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|921. || [[Сигуэла]] || [[Сурет:Rio Ciguela. Villarta de San Juan.JPG |орта|100px|]] || 194&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 11 970 || [[Испания]] || [[Гвадиана]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|922. || [[Галлатин]] || [[Сурет:LowerGallatinRiverNearManhattan.jpg |орта|100px|]] || 193&lt;ref&gt;https://infoteach.ru/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD{{Deadlink|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || ? || [[Америка Құрама Штаттары]] || [[Миссури]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|923. || [[Рангитаики]] || [[Сурет:Rangitaiki River.jpg |орта|100px|]] || 193 || 2 849 || [[Жаңа Зеландия]] ||мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|924. || [[Кемь]] || [[Сурет:Кемь река.jpg |орта|100px|]] || 191&lt;ref&gt;https://wiki-karelia.ru/articles/priroda-i-puteshestviya/reka-kem/?ysclid=lst8zmoof5314551109 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250812101027/https://wiki-karelia.ru/articles/priroda-i-puteshestviya/reka-kem/?ysclid=lst8zmoof5314551109 |date=2025-08-12 }}&lt;/ref&gt; || 27 700 || [[Ресей]] || [[Ақ теңіз]] ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|925. || [[Мемеле]] || [[Сурет:4201NemunelisBauskeje.jpg |орта|100px|]] || 191&lt;ref&gt;https://braxru.ru/375f8c0e/%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 4 050 || [[Литва]], [[Латвия]] || [[Лиелупа]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|926. || [[Ольо]] || [[Сурет:Soncino Orzinuovi ponte Oglio.JPG |орта|100px|]] || 191&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 6 649 || [[Италия]] || [[По]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|927. || [[Овенс]] || [[Сурет:WangarattaOvensRiver.JPG |орта|100px|]] || 191&lt;ref&gt;https://ru.wiki34.com/wiki/R%C3%ADo_Ovens&lt;/ref&gt; || 7 778 || [[Аустралия]] || [[Муррей]] өзенінің саласы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|928. || [[Эн]] || [[Сурет:Pont-du-Navoy02.jpg |орта|100px|]] || 190&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%AD%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 3 630 || [[Франция]] || [[Рона]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|929. || [[Барроу]] || [[Сурет:Leighlinbridge3836.jpg |орта|100px|]] || 190&lt;ref&gt;https://womanadvice.ru/reki-irladnii?ysclid=lsuormi8h6699030822&lt;/ref&gt; || 3 067 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|930. || [[Саррая]] || [[Сурет:Rio Sorraia - Benavente - Portugal (384988905).jpg |орта|100px|]] || 190&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 7 556 || [[Португалия]] || [[Тахо]] өзенінің саласы||[[Атлант мұхиты]]
|-
|931. || [[Самбра]] || [[Сурет:Namur JPG02.jpg |орта|100px|]] || 190&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%80?ysclid=lsupduo94209911589&lt;/ref&gt; || 2 740 || [[Франция]], [[Бельгия]] || [[Маас]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|932. || [[Бассак]] || [[Сурет:Bassac.jpg |орта|100px|]] || 190&lt;ref&gt;https://alphapedia.ru/w/Bassac_River {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221180708/https://alphapedia.ru/w/Bassac_River |date=2024-02-21 }}&lt;/ref&gt;	 || 8 100  || [[Камбоджа]], [[Вьетнам]] || [[Оңтүстік Қытай теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|933. || [[Артур]] || [[Сурет:Arthur River mouth.jpg |орта|100px|]] || 189&lt;ref&gt;https://deartravel.ru/4595-reki-avstralii.html&lt;/ref&gt; || 2 492 || [[Аустралия]] || мұхит ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|934. || [[Вит]] || [[Сурет:VitRiveratToros.JPG |орта|100px|]] || 189&lt;ref&gt;https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240221182823/https://www.wikidata.ru-ru.nina.az/%D0%92%D0%B8%D1%82.html |date=2024-02-21 }}&lt;/ref&gt; || 3 220 || [[Болгария]] || [[Дунай]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|935. || [[Тверца]] || [[Сурет:Река Тверца.jpg |орта|100px|]] || 188&lt;ref&gt;https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241204114726/https://bigenc.ru/c/tvertsa-696e7e?ysclid=lsw4r6olgz129871218 |date=2024-12-04 }}&lt;/ref&gt; || 6 510 || [[Ресей]] || [[Еділ]] өзенінің саласы ||
|-
|936. || [[Огре]] || [[Сурет:Ogre river (2009).jpg |орта|100px|]] || 188&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9E%D0%B3%D1%80%D0%B5_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&lt;/ref&gt; || 1 730 || [[Латвия]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|937. || [[Тей]] || [[Сурет:St. Matthew's Church and Smeaton's Bridge.jpg |орта|100px|]] || 188&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 6 216 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|938. || [[Требишница]] || [[Сурет:Trebinje River.jpg |орта|100px|]] || 187&lt;ref&gt;https://dergachev-va.livejournal.com/167031.html&lt;/ref&gt; || 4 926 || [[Босния және Герцеговина]], [[Хорватия]], [[Черногория]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|939. || [[Босут]] || [[Сурет:Bosut - Rokovci-Andrijasevci 4.jpg |орта|100px|]] || 186&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%91%D0%BE%D1%81%D1%83%D1%82&lt;/ref&gt; || 3 097	 || [[Хорватия]], [[Сербия]] || [[Сава]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|940. || [[Гордон]] || [[Сурет:Gordon river-hbm.jpg |орта|100px|]] || 186&lt;ref&gt;https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240223182547/https://dir.md/ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%BD_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0,_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F) |date=2024-02-23 }}&lt;/ref&gt; || 4974  || [[Аустралия]] || Маккуари шығанағы ||[[Үнді мұхиты]]
|-
|941. || [[Ахурян]] || [[Сурет:Akhurian Arpaçay River (4217722053).jpg |орта|100px|]] || 186&lt;ref&gt;https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152051/?ysclid=lsyzrlir6s542101880&lt;/ref&gt; || 9 670 || [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы ||
|-
|942. || [[Йиглава]] || [[Сурет:Pribyslavice jihlava river.jpg |орта|100px|]] || 185&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B8_%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%B8&lt;/ref&gt; || 3 117 || [[Чехия]] || [[Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|943. || [[Литл-Саскачеван]] || [[Сурет:Little Saskatchewan River Minnedosa.jpg |орта|100px|]] || 185&lt;ref&gt;https://stavkvantorium.ru/3ee7ad5129/%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BB-%D0%A1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BD&lt;/ref&gt; || 4 100 || [[Канада]] || [[Ассинибойн]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|944. || [[Оканоган]] || [[Сурет:Omak, WA - bridge across the Okanagan River.jpg |орта|100px|]] || 185&lt;ref&gt;https://openarium.ru/poi/85976394/?ysclid=lt0e9m2mnu468068301&lt;/ref&gt; || 21 238 || [[Канада]] || [[Колумбия өзені|Колумбия]] өзенінің саласы||[[Тынық мұхит]]
|-
|945. || [[Тертер]] || [[Сурет:Charektar004.JPG |орта|100px|]] || 184&lt;ref&gt;https://gufo.me/dict/bse/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80?ysclid=lt0ekxgorl677110333&lt;/ref&gt; || 2 650	|| [[Әзірбайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы ||
|-
|946. || [[Шур]] || [[Сурет:IMG SuirHolycross4788.jpg |орта|100px|]] || 183&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 3 610	 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|947. || [[Манавату]] || [[Сурет:Manawatu Gorge New Zealand.jpg |орта|100px|]] || 182&lt;ref&gt;https://zamons.com/ru/article/2069804-reka-manavatu-reka-novaia-zelandiia{{Deadlink|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 5 947 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] || [[Тынық мұхит]]
|-
|948. || [[Гуадалопе]] || [[Сурет:Alcaniz, Vista.jpg |орта|100px|]] || 182&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=19&lt;/ref&gt; || 3 890 || [[Испания]] || [[Эбро]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|949. || [[Фехте]] || [[Сурет:Vechte.jpg |орта|100px|]] || 182&lt;ref&gt;https://posts24.ru/%D0%A4%D0%B5%D1%85%D1%82%D0%B5{{Deadlink|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; || 3 780 || [[Германия]], [[Нидерланд]] || [[Зварте-Ватер]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|950. || [[Юмиж]] || [[Сурет:Юмиж 25.jpg |орта|100px|]] || 180&lt;ref&gt;https://textual.ru/gvr/index.php?card=160305&lt;/ref&gt; || 1 825 || [[Ресей]] || [[Солтүстік Двина]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|951. || [[Ивалойоки]] || [[Сурет:Ivalon kirkko ja Ivalojoki.JPG |орта|100px|]] || 180&lt;ref&gt;https://openarium.ru/poi/29101480/?ysclid=lt1uidud2r53799992&lt;/ref&gt; || 18 516 || [[Финляндия]] || Инариярви көлі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|952. || [[Итата]] || [[Сурет:Nipas y rio Itata.jpg |орта|100px|]] || 180&lt;ref&gt;https://geo.koltyrin.ru/reki.php?page=20&lt;/ref&gt; || 11 385	 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|953. || [[Тамега]] || [[Сурет:Madalena.jpg |орта|100px|]] || 180 || 3 200 || [[Испания]], [[Португалия]] || Дуэро өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|954. || [[Рей]] || [[Сурет:Relief map of Canada.png |орта|100px|]] || 180 || 11 000 || [[Канада]] || Коронейшен шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|955. || [[Турианчай]] || [[Сурет:Türyançay - panoramio (1).jpg |орта|100px|]] || 180 || 1 840 || [[Әзербайжан]] || [[Кура]] өзенінің саласы ||
|-
|956. || [[Оркла]] || [[Сурет:Orkanger 03.jpg |орта|100px|]] || 179 || 3 053 || [[Норвегия]] || Оркдалсфьорд шығанағы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|957. || [[Скьяульвандафльоут]] || [[Сурет:Islande cascade Aldeyjarfoss.jpg |орта|100px|]] || 178 || ? || [[Исландия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|958. || [[Воротан]] || [[Сурет:Sisian Bridge.JPG |орта|100px|]] || 178 || 5 650 || [[Армения]], [[Әзербайжан]] || [[Акера]] өзенінің саласы ||
|-
|959. || [[Буллер]] || [[Сурет:Buller River near Berlins.jpg |орта|100px|]] || 177 || 6 501 || [[Жаңа Зеландия]] || [[Тасман теңізі]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|960. || [[Ла-Вилла]] || [[Сурет:Caudaloso Río La Villa.jpg |орта|100px|]] || 177 || 1 284 || [[Панама]] || Панама шығанағы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|961. || [[Альберче]] || [[Сурет:Alberche Aldea del Fresno 2.jpg |орта|100px|]] || 177 || 4 108 || [[Испания]] || [[Тахо]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|962. || [[Вольтурно]] || [[Сурет:Volturno 017.jpg |орта|100px|]] || 177 || 5 550 || [[ Италия]] || [[Тиррен теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|963. || [[Вердон]] || [[Сурет:Gorges du Verdon River from Bottom 0364.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 218 || [[Франция]] || [[Дюранс]] өзенінің саласы ||Португалия
|-
|964. || [[Ритупе (Утроя)]] || [[Сурет:Rītupe pie Kārsavas.jpg |орта|100px|]] || 176 || 3 000 || [[Латвия]], [[Ресей]] || [[Великая]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|965. || [[Гудено]] || [[Сурет:Gudenåen-Svostrup.jpg |орта|100px|]] || 176 || 2 643 || [[Дания]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|966. || [[Темс (Уаихоу)]] || [[Сурет:Waihouriver.jpg |орта|100px|]] || 175 || 2 000 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|967. || [[Саладо]] || [[Сурет:Río Salado, región de Antofagasta, Chile.JPG |орта|100px|]] || 175 || 7 575 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|968. || [[Саду]] || [[Сурет:2007.03.23.pt.AlcacerdoSal.PonteFerro.Nova.jpg |орта|100px|]] || 175 || 7 640 || [[Португалия]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|969. || [[Гандер]] || [[Сурет:Gander River, Newfoundland, Canada.jpg |орта|100px|]] || 175	 || 5 000 || [[Канада]] || мұхит ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|970. || [[Хантайка]] || [[Сурет:Большой Хантайский порог в наши дни.jpg |орта|100px|]] || 174 || 30 700 || [[Ресей]] || [[Енисей]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|971. || [[Каутин]] || [[Сурет:Rio Cautín.jpg |орта|100px|]] || 174	 || 3 100 || [[Чили]] || [[Империаль]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|972. || [[Свратка]] || [[Сурет:Soutok Svratky a Svitavy za obvyklých podmínek.jpg |орта|100px|]] || 174 || 7 118 || [[Чехия]] || [[Дие (өзен)|Дие]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|973. || [[Хьюон]] || [[Сурет:HuonRiver Tasmania.jpg |орта|100px|]] || 174 || 3041 || [[Аустралия]] || Д'Антркасто бұғазы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|974. || [[Аракава]] || [[Сурет:AraKawa2004-12.jpg |орта|100px|]] || 173 || 2 940 || [[Жапония]] || [[Токио шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|975. || [[Зауэр]] || [[Сурет:Michelau - Sûre.jpg |орта|100px|]] || 173 || 4 259 || [[Германия]], [[Бельгия]], [[Люксембург]] || [[Мозель]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|976. || [[Дисна]] || [[Сурет:Германавічы. 11.jpg |орта|100px|]] || 173 || 8 180 || [[Литва]], [[Беларусь]] || [[Батыс Двина]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|977. || [[Бакы]] || [[Сурет:Relief Yakutia.png |орта|100px|]] || 172 || 3 020 || [[Ресей]] || [[Яна]] өзенінің саласы ||[[Солтүстік Мұзды мұхит]]
|-
|978. || [[Оңтүстік Кельтма]] || [[Сурет:Мельница. Южная Кельтма.1890.Юлий Шокальский.jpg |орта|100px|]] || 172 || 5 270 || [[Ресей]] || [[Шолман]] өзенінің саласы ||
|-
|979. || [[Мохака]] || [[Сурет:Scenery on the Grade 2 Mohaka River.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 357 || [[Жаңа Зеландия]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|980. || [[Юра]] || [[Сурет:JūraTiesPajūriu.JPG |орта|100px|]] || 172 || 3 990 || [[Литва]] || [[Неман]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|981. || [[Спей]] || [[Сурет:River Spey 2005 Apr.jpg |орта|100px|]] || 172 || 3 008 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|982. || [[Клайд]] || [[Сурет:Wfm kingston bridge.jpg |орта|100px|]] || 172 || 4 100 || [[Ұлыбритания]] || [[Солтүстік теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|983. || [[Тальяменто]] || [[Сурет:Veduta aerea pzoo.jpg |орта|100px|]] || 172 || 2 916 || [[Италия]] || [[Адрия теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|984. || [[Кодори]] || [[Сурет:Кодор 2018-11-01.jpg |орта|100px|]] || 170 || 2 051 || [[Абхазия]] || [[Қара теңіз]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|985. || [[Эльки]] || [[Сурет:Elqui valley view from Puclaro dam - panoramio.jpg |орта|100px|]] || 170 || 9 826 || [[Чили]] || мұхит ||[[Тынық мұхит]]
|-
|986. || [[Качапоаль]] || [[Сурет:Reserva Rio Cipreses Hualo.jpg |орта|100px|]] || 170 || 6 370 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|987. || [[Лаха]] || [[Сурет:Salto Las Chilcas.jpg  |орта|100px|]] || 170 || 4 040 || [[Чили]] || [[Био-Био]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|988. || [[Бейкер]] || [[Сурет:Río Baker 03.jpg |орта|100px|]] || 170 || 26 726	 || [[Чили]] || [[Бейкер шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|989. || [[Орн]] || [[Сурет:FranceNormandieMutrecyMaizetOrne.jpg |орта|100px|]] || 170	 || 2 932 || [[Франция]] || [[Ла-Манш]] бұғазы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|990. || [[Задьва]] || [[Сурет:Szolnok, Nyáry Lőrinc híd, Zagyva1.jpg |орта|100px|]] || 170 || 5 677 || [[Мажарстан]] || [[Тиса]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|991. || [[Акера]] || [[Сурет:Berdzor075.JPG |орта|100px|]] || 170	 || 2970  || [[Әзербайжан]], [[Армения]] || [[Аракс]] өзенінің саласы ||
|-
|992. || [[Арьеж]] || [[Сурет:N20-ariège2.jpg |орта|100px|]] || 170 || 3 860 || [[Андорра]], [[Франция]] || [[Гаронна]] өзенінің саласы ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|993. || [[Уаирау]] || [[Сурет:Wairau Valley.jpg |орта|100px|]] ||169 || 4 222 || [[Жаңа Зеландия]] || Кука бұғазы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|994. || [[Пасленка]] || [[Сурет:Powalone drzewa - rzeka Pasłęka.jpg |орта|100px|]] || 169	 || 2 295 || [[Польша]] || Балтық теңізі ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|995. || [[Наньсихэ]] || [[Сурет:Hekou-Lao Cai Railway Bridge - P1380515.JPG |орта|100px|]] || 169 || 3 354 || [[Вьетнам]], [[Қытай]] || [[Хонгха]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|996. || [[Клондайк]] || [[Сурет:Klondike River crossing Dempster Highway 1.JPG |орта|100px|]] || 168 || 8 000 || [[Канада]] || [[Юкон]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|997. || [[Ои]] || [[Сурет:Kawanehon Oi 14.jpg |орта|100px|]] || 168 || 1 985 || [[Жапония]] || [[Исе шығанағы]] ||[[Тынық мұхит]]
|-
|998. || [[Рега]] || [[Сурет:Zakole Regi.jpg |орта|100px|]] || 168 || 2 725 || [[Польша]] || [[Балтық теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|-
|999. || [[Тингиририка]] || [[Сурет:Puente de Tinguiririca.JPG |орта|100px|]] || 167 || 4 730 || [[Чили]] || [[Рапель]] өзенінің саласы ||[[Тынық мұхит]]
|-
|1000. || [[Блэкуотер]] || [[Сурет:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg |орта|100px|]] || 167 || 3 324 || [[Ирландия]] || [[Кельт теңізі]] ||[[Атлант мұхиты]]
|}

== Тағыда қараңыз ==
* [[Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}
[[Санат:Өзендер]]</text>
      <sha1>q6ugvvu55dwkv08vx142ukyf76thsmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>725520</id>
    <revision>
      <id>3689430</id>
      <parentid>3689339</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3689430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9558" sha1="kw2c3i0f7t06lbmlw5gimjp0wb84zcd" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
* [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] – [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]] – [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>kw2c3i0f7t06lbmlw5gimjp0wb84zcd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689502</id>
      <parentid>3689430</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тізім */</comment>
      <origin>3689502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9620" sha1="3bg8cyv5fxrsmacst1dqr5t3wjrcidh" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]
* [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]
* [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]]
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]
* [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
* [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]]

=== Білім ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] – [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]] – [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>3bg8cyv5fxrsmacst1dqr5t3wjrcidh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689615</id>
      <parentid>3689502</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5320" sha1="7ow4l4dnj0ma9cy60pn50te459uvk3u" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Талқылау // Толықтыру ==
* [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]].

== WG ==
* [[World of Tanks Blitz]]
* bb
* wrsh bl
* ?

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>7ow4l4dnj0ma9cy60pn50te459uvk3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689629</id>
      <parentid>3689615</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:07:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5009" sha1="tir37941jotbbsdgpisbh4pb0uhvxfy" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}

== Белсенді ==
=== Қақтығыстар ===
# [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]
# [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]]
# [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]]
# [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]]
# [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]]
# [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]]
# [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]]

== Толықтыру ==
* [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]]
* [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]]
* [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]
* [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]
* [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]]

== Орыс-түрік соғыстары // Жоспар ==
# [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]]
# [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]
# Орыс-түрік соғысы 3
# Орыс-түрік соғысы 4
# Орыс-түрік соғысы 5
# Орыс-түрік соғысы 6
# Орыс-түрік соғысы 7
# Орыс-түрік соғысы 8
# Орыс-түрік соғысы 9
# Орыс-түрік соғысы 10
# Орыс-түрік соғысы 11
# Орыс-түрік соғысы 12</text>
      <sha1>tir37941jotbbsdgpisbh4pb0uhvxfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689630</id>
      <parentid>3689629</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3471" sha1="4rixw1o1ln4bbjc8zgg9vdij4u3t7yl" xml:space="preserve">== Жоспар ==
* Хиуа хандары:
** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын
*** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын

* Бұхара хандары:
** Өзбек-Шайбани хандары — ?
*** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын

* Қоқан хандары:
** Өзбек-Мың хандары — Дайын

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}</text>
      <sha1>4rixw1o1ln4bbjc8zgg9vdij4u3t7yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689632</id>
      <parentid>3689630</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3080" sha1="hcgx2m5bickijxgsfsyp47woegklxq9" xml:space="preserve">== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}</text>
      <sha1>hcgx2m5bickijxgsfsyp47woegklxq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689661</id>
      <parentid>3689632</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3144" sha1="nx9cyxopq4zbu21uo3u3gv7au4oonuv" xml:space="preserve">== Тізім ==
* [[Вермонт университеті]]

== Үлгі ==
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            =  
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}

{{Мемлекеттік қызмет
 |қызметі          = 
 |шынайы атауы     = 
 |ел               = 
 |эмблема          = 
 |эмблема ені      = 
 |эмблеманың аты   = 
 |қазіргі          = 
 |тағайындалған    = 
 |портреті         = 
 |портреттің ені   = 
 |портреттің тақырыбы  = 
 |басшылық етеді       = 
 |басқару түрі     = 
 |резиденция       = 
 |бағынады         = 
 |ұсынылады        = 
 |мүше             = 
 |тағайындалды     = 
 |өкілеттігінің мерзімі = 
 |айлығы           = 
 |орынбасары       = 
 |ізашары          = 
 |пайда болды      = 
 |таратылды        = 
 |ізбасары         = 
 |біріншісі        = 
 |соңғысы          = 
 |сайты            = 
}}</text>
      <sha1>nx9cyxopq4zbu21uo3u3gv7au4oonuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұңал батыр Келімбердіұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730706</id>
    <revision>
      <id>3689638</id>
      <parentid>3674895</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8140" sha1="pom1x3ce8qb4r0u02x9bg69b2tu9rwc" xml:space="preserve">{{мағына|Мұңал}}
{{Тұлға
 |Есімі = Мұңал батыр Келімбердіұлы
 |Шынайы есімі =
 |Сурет = 
 |Сурет ені = 
 |Сурет атауы  = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Мансабы = Әулие, батыр, би, емші, көріпкел
 |Азаматтығы = 
 |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = XVI ғасыр
 |Қайтыс болған жері =
 |Әкесі =
 |Анасы = 
 |Жұбайы = 
 |Балалары = Әли, Бәйімбет, Шоғы батыр, Жаулы
 |Марапаттары = 
 |Сайты =  
 |Басқалары = 
 |Commons = 
 |Туған күні = XVI ғасыр
 |Туған жері =
}}
'''Мұңал батыр Келімбердіұлы''' (туған-өлген жылы белгісіз) — [[Адай]] руынан шыққан батыр, көріпкел, емші, әулие кісі болған. Өмірінің көп жылдарын халықты емдеуге арнаған. Қазығұрт ауданының Қаржан тау-жоталары мен Алтынтөбе елдімекені маңында Мұңалсай, Мұңалбұлақ, Мақпалтау орындары орналасқан.&lt;ref&gt;interesnoe.me/source-67491222/post-37099&lt;/ref&gt; Аты Адайдың ұранына айналған әулие [[Бекет Мырзағұлұлы|Бекет ата]] осы Мұңал тұқымынан.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://on.kz/shezhire/kisi-zuz-taralymy-59882/ |title=Кіші жүз таралымы |lang=kk |website=on.kz |access-date=2014-12-26}}&lt;/ref&gt;

[[Келімберді]] – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Келімберді ауылынан білікті [[Би (тұлға)|билер]] де, әулие [[Пір|пірлер]] де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты [[Бай (ауқатты)|байлар]] да көп шыққан. Келімбердіден алты бала, олар – Құнанорыс (Ырысқұл), [[Ақпан батыр Келімбердіұлы|Ақпан]], [[Балықшы рулары|Балықшы]] (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), [[Тобыш]], [[Мұңал рулары|Мұңал]].&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы, 4 том.&lt;/ref&gt; Мұңал — Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді.&lt;ref&gt;interesnoe.me/source-67491222/post-9943&lt;/ref&gt;

== Мұңал рулары ==
Әли, Бәйімбет, Жанақ, Боқсары, Әтембек-[[Абыз би Әтембекұлы|Абыз]], Байшағыр, Мамыртай, Жақау, [[Қырымқұл би Әнетұлы|Қырымқұл]], Қыдырша, Бабақұл, [[Мая би Әнетұлы|Мая]], Қоштан, [[Төлеп батыр Әнетұлы|Төлеп]], Медет, Көрпе, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Сүгірәлі, [[Ырсай Бәйімбетұлы|Сарғасқа]], Жәдігер, [[Дәулеталы батыр Жарыұлы|Дәулеталы]], Мете, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, [[Шотан батыр Назарұлы|Шотан]], Майлан, Құдайберген, Тастемір, Ескелді, Қосқұлақ, [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Қырықмылтық]].&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 9 том. Астана: Профи Медиа, 2015. - 480 бет.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шежіре - Сайын Баймұңаловтың және Бисен Өтесінұлының нұсқалары http://sugirali.kz/index.php/shezhire/ata-tek Бейнеу аудандық «Рауан» газеті, 8 қараша 1991 жыл&lt;/ref&gt;

== Жыры ==
Қараш Ыбырайым ахунның өлеңмен жазылған шежіресінде былайша жыр түзеді:

...Сөз сөйлейін енді Мұңалдан,

Тобышқа жедел сыңардан,

«Бекет» деген ұраннан,

Кіршігі жоқ қылаңнан –

Алаштан шыққан шығаннан!

«Сегіз арыс» Адайды,

Түгендеп айтпай тына алман...

...Төрт баласы Мұңалдың –

Әли менен Бәйімбет,

Жаулы, Шоғы – бұлардан.

«Төрт арыс Мұңал» болғалы,

Жайлауына су алған,

Қыстауына ну алған,

Жігіттері Мұңалдың,

Мейман келсе қуанған...&lt;ref&gt;Сегіз арыс Адайым. Танымдық шежіре кітап. 5 том. Астана: Профи Медиа, 2015. – 560 бет.&lt;/ref&gt;

== Шежіре ==
Адай руын құрайтын басты екі ата: Құдайке, Келімберді. Құдайкеден — Тәзіке, [[Ер Қосай Құдайкеұлы|Қосай]]. Келімбердіден — Ырысқұл (Құнанорыс), [[Ақпан батыр Келімбердіұлы|Ақпан]], Шыбынтай (Балықшы), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Қазақ шежірелеріндегі сегіз арыс Адай осы. Адайдың қара шаңырағының иесі Мұңал болып есептеледі. Адай баба кенже немересі Мұңалдың қолында қайтыс болыпты. Атасының батасын алған осы ұрпақ сонау замандардан бері «Мұңал ошағын» сақтаушы саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ulagat.com/2019/11/21/%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B9-2/ |title=Адай - Мұңал батыр Келімбердіұлы |lang=kk |website=ulagat.com |access-date=2019-11-21}}&lt;/ref&gt;

Мұңалдан: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, [[Шоғы батыр Мұңалұлы|Шоғы Батыр]] (Қырықмылтық), Жаулы.
* Алақұнан туралы ақпарат жоқ.
* Әлиден - Қошқар.
* Бәйімбеттен - Алдаберді, Сабытай баһадүр, Жәдігер, Сарғасқа (Рысай).
* Шоғыдан - Есекей, Жолай.
* Жаулыдан - Ескелді, Қосқұлақ, Жары.

Адай батыр мен оның балалары Құдайке мен Келімбердінің, немерелері Ер Қосай мен Мұңалдың ерлік істері, батырлығы, халқы үшін атқарған қызметтері туралы жазушы Бектұр Төлеуғалиұлының «Адай тарихы сыр шертеді» деген еңбегінде, көптеген шайқастардың куәсі болған Қазтуған ақынның жыр-дастандарында, шежіреші Өмірзақ Көлбаевтың «Ер Қосай» атты кітабында, Ұзақбай жыршының «Алақай батыр» дастанында, Сабыр жыршының «Алақай батыр жырында, Ибн Бахуридің «Алғашқы қазақтардың бірігуі» еңбегінде, Алшын Меңдалыұлының «Адай шежіресінде» және басқа да еңбектерінде айтылып, жазылған екен.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.elana.kz/adaj-qudajke-kelimberdi-muyrdeleri-qa/ |title=Адай, Құдайке, Келімберді мүрделері қайда жатыр |lang=kk |website=www.elana.kz |access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]
[[Санат:Қазақ емшілері]]</text>
      <sha1>pom1x3ce8qb4r0u02x9bg69b2tu9rwc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2024 АҚШ президент сайлауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>734340</id>
    <revision>
      <id>3689723</id>
      <parentid>3665026</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228934" sha1="f7fbwvlx5k01h2k949sh3o4n2ygerds" xml:space="preserve">{{Сайлау
 | алдыңғы сайлау = 2020 АҚШ президент сайлауы
 | алдыңғы сайлау жылы = 2020
 | байрақ = 
 | ел = АҚШ
 | вариант = 
 | келесі сайлау = 2028 АҚШ президент сайлауы
 | келесі сайлау жылы = 2028
 | сайлау атауы = 
 | тақырып = 
 | қосымша = [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушылар алқасы]]ның 538 мүшесі&lt;br&gt;Жеңу үшін сайлаушылардың 270 даусы қажет
 | сайлау күні = 5 қараша 2024
 | түрі = [[АҚШ президент сайлауы#Жалпыхалықтық сайлау|Президенттік сайлау]]{{efn|Жалпыға бірдей жанама сайлау құқығы арқылы сайлау. Жалпыхалықтық дауыс беру әр түрлі партиялар ұсынған сайлаушылардың кең ауқымына әр штатта бірінші орын алған кандидатқа дауыс беруге мүмкіндік береді.}}
 | қосымша2 = 
 | жалпы кандидат = 
 | кезең = 20 қаңтар 2025 – 20 қаңтар 2029 
 | тіркелгендер = 
 | сайлаушылар = 
 | жарамды = 
 | жарамсыз = 
 | бос = 
 | халық = 
 | тіркелген = 
 | сайлаушылар2 = 
 | қатысқандар = 
 | қатысқандар қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар = 
 | босжәнежарамсыз = 
 | қатысқандар2 = 
 | қатысқандар2 қатынасы = 
 | алдыңғы қатысқандар2 = 
 | жарамды2 = 
 | босжәнежарамсыз2 = 
 | бос2 = 
 | жарамсыз2 = 
 | науқан = 
 | дебат = 27 маусым 2024{{efn|Джо Байден мен Дональд Трамп арасындағы пікірталас.}}&lt;br&gt;10 қыркүйек 2024{{efn|Камала Харрис пен Дональд Трамп арасындағы пікірталас.}}&lt;br&gt;1 қазан 2024{{efn|Джей Ди Вэнс пен Тим Уолз арасындағы пікірталас.}}

 | сурет1       = Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg
 | түс1         = #FF3333
 | кандидат1    = [[Дональд Трамп]]
 | серіктес1    = [[Джей Ди Вэнс]]
 | жыныс1       = 
 | партия1      = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 | сайлаушылар даусы1 = 312
 | дауыс1           = 75 854 210&lt;ref name=aper&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/projects/election-results-2024/|title=2024 Presidential Election Results|website=[[Ассошиэйтед Пресс]]|date=November 5, 2024|access-date=November 5, 2024}}&lt;/ref&gt;
 | алдыңғы дауыс1   = 
 | пайыз1           = 50.2
 | алдыңғы пайыз1   = 
 | дауыс2v1         = 
 | пайыз2v1         = 
 | ref пайыз1       = 
 | орын1            = 
 | алдыңғы орын1    = 

 | сурет2        = Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg
 | түс2          = #3333FF
 | кандидат2     = [[Камала Харрис]]
 | серіктес2     = [[Тим Уолз]]
 | жыныс2        = 
 | партия2       = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
| сайлаушылар даусы2 = 226&lt;ref name=&quot;aper&quot;/&gt;
 | дауыс2           = 72 836 572&lt;ref name=aper/&gt;
 | алдыңғы дауыс2   = 
 | пайыз2           = 48.2
 | дауыс2v2         = 
 | пайыз2v2         = 
 | алдыңғы пайыз2   = 
 | орын2            = 
 | алдыңғы орын2    = 

 | қарта атауы           = [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушылар алқасы]]
 | қарта                 = ElectoralCollege2024.svg
 | қарта өлшемі          = 200px
 | қарта шарты1          = 
 | қарта шарты2          = 
 | fond                  = 
 | қарта тақарыбы        = 
 | диаграмма атауы       = 
 | диаграмма             = 
 | диаграмма өлшемі      = 
 | шарт1                 = 
 | шарт2                 = 
 | диаграмма2 атауы      = 
 | диаграмма2            = 
 | диаграмма өлшемі2     = 
 | шарт1 2               = 
 | шарт2 2               = 
 | жолақ атауы           = 
 | жолақ1                = 
 | түс жолақ1            = 
 | пайыз жолақ1          = 
 | төменгі-жолақ атауы   = 

 | ізашар          = [[Джо Байден]]
 | ізашар партия   = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]
 | ізбасар         = [[Дональд Трамп]]
 | ізбасар партия  = [[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]
 | соңы            = [[АҚШ президенті]]
 | ізашар атауы    = 
 | ізашар жынысы   = 
 | ізбасар атауы   = 
 | ізбасар жынысы  = 
 | төменгі тақырып = 
 | мазмұн          = 
 | сайт            = 
}}
2024 жылғы 5 қарашада өткен '''2024 жылғы АҚШ президент сайлауы''' ел тарихындағы 60-сайлау болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= http://www.essex-virginia.org/UserFiles/Servers/Server_62876/File/Voter%20Registration/Election%20Planning%20Calendar%20Through%202024%20%28ESSEX%29.pdf |title= Election Planning Calendar |lang= en |publisher= [[Эссекс (округ, Вирджиния)|Эссекс округі]], [[Вирджиния]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20160207003141/http://www.essex-virginia.org/UserFiles/Servers/Server_62876/File/Voter%20Registration/Election%20Planning%20Calendar%20Through%202024%20%28ESSEX%29.pdf |date= 2016-02-07}}&lt;/ref&gt; [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушылар алқасы]] АҚШ халқының даусына сүйене отырып, 2024 жылғы желтоқсанда 4 жылдық өкілеттігі 41 күннен кейін басталатын келесі [[АҚШ президенті]] мен [[АҚШ вице-президенті|вице-президенті]]н таңдады. Сайлау күні, оған қоса, [[АҚШ Конгрессі|Конгресс]]тің екі палатасы да сайланды: [[АҚШ Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]] мен [[АҚШ Сенаты|Сенат]]тың үштен бірі.

Үміткер болатын қазіргі президент және [[Демократиялық партия (АҚШ)|демократ]] [[Джо Байден]] бастапқыда қайта сайланамын деп жүріп, [[АҚШ Демократиялық партиясының праймеризі (2024)|Демократиялық партияның праймеризі]]нде қарсылыққа тап болмай, жеңіп шықты. Оның бұл жердегі сайлануына болған ең ірі кедергісі — [[Газадағы соғыс|Газа соғысына]] деген көзқарасына наразылық білдіре отыра «[[бәріне қарсымын]]&lt;nowiki/&gt;» деп дауыс бергендер. [[#Байден–Трамп пікірталасы|2024 жылғы маусымдағы президенттік пікірталас]]та сәтсіз болған ол 21 шілдеде жасына, денсаулығына және басқа да себептерге байланысты көрген сыннан кейін ол өзінің кандидатурасынан бас тартып, қайта сайланбаймын деп, сол күні сайлауалды науқанын бастаған вице-президент [[Камала Харрис]]ке қолдау көрсетті.&lt;ref name=&quot;bidenketti&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/33044996.html|title=Байден президент сайлауына түсуден бас тартты|lang=kk|publisher=[[Азаттық радиосы]]|date=2024-07-21|accessdate=2024-07-21}}&lt;/ref&gt; Байденнің кетуі оны 1968 жылғы [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]]нан бергі қайта сайлануға түспеген қазіргі президенттің алғашқысы етті де, тарихта бірінші болып номинацияны жеңіп алу үшін жеткілікті делегаттар жинап, өз кандидатурасын алып тастаған үміткер болды. 6 тамызда Демократиялық партияның атынан шығатын ресми үміткер Харрис болды.&lt;ref name=&quot;harrisoff&quot; /&gt; Келесі күні ол өзінің сайлауалды серіктесі ретінде Миннесота губернаторы [[Тим Уолз]]ды таңдады.

Байденнің [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашыл]] ізашары [[Дональд Трамп]], керісінше, осы сайлауға қатысатынын және қайта сайлануға деген үмітінің бар екендігін мәлімдеді де,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/politics/donald-trump-announces-2024-re-election-run-president|title=Donald Trump announces 2024 re-election run for president|lang=en|publisher=[[Fox News]]|author=Singman, Brooke|date=2022-11-07|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20221116022451/https://www.foxnews.com/politics/donald-trump-announces-2024-re-election-run-president|date=2022-11-16}}&lt;/ref&gt; кейін партияның ресми үміткері болды.&lt;ref name=&quot;trumpoff&quot; /&gt; Трамп, сонымен қатар, [[АҚШ Республикалық партиясының праймеризі (2024)|Республикалық партияның праймеризі]]нде аз қарсылыққа тап болып, [[Никки Хейли]]ге қарсы оңай жеңді. Трамп өзінің сайланған серіктесі, Огайо штатының сенаторы [[Джей Ди Вэнс]]пен бірге 2024 жылғы 15 шілдеде [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|2024 жылғы Республикалық ұлттық съезі]]нде номинацияға ие болды. Сайлау қарсаңында, 2024 жылғы 30 мамырда Трампқа жалған қаржылық құжаттама жасады деген сияқты 34 айып тағылды да, оны сот кінәлі деп көрді де, ол қылмыскер болған алғашқы бұрынғы президент болды.

Сайланғанның инаугурациясы 2025 жылғы 20 қаңтарда орын алады. Сол күні президенттік сайлаумен қатар АҚШ халқы [[АҚШ Сенатына сайлау (2024)|Сенат]] пен [[АҚШ Өкілдер палатасына сайлау (2024)|Өкілдер палатасы]]ның депутаттарын, сондай-ақ жергілікті әкімшіліктерді сайлайтын болады.

[[Аборт]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/04/11/us/politics/abortion-republicans-elections.html|title=Pressured by Their Base on Abortion, Republicans Strain to Find a Way Forward|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|author=Weisman, Jonathan|date=2023-03-11|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230411092928/https://www.nytimes.com/2023/04/11/us/politics/abortion-republicans-elections.html|date=2023-04-11}}&lt;/ref&gt; [[иммиграция]], денсаулық сақтау,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/trump-obamacare-health-care-biden-c2b1f5776310870deed2fb997b07fc2c|title=Trump says he will renew efforts to replace ‘Obamacare’ if he wins a second term|lang=en|publisher=[[Associated Press]]|author=Colvin, Jill; Miller, Zeke|date=2023-11-27|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231204043350/https://apnews.com/article/trump-obamacare-health-care-biden-c2b1f5776310870deed2fb997b07fc2c|date=2023-12-04}}&lt;/ref&gt; білім беру,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/campaign/3833724-republicans-see-education-as-winning-issue-in-2024/|title=Republicans see education as winning issue in 2024|lang=en|publisher=The Hill|author=Manchester, Julia|date=2023-01-29|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230129170545/https://thehill.com/homenews/campaign/3833724-republicans-see-education-as-winning-issue-in-2024/|date=2023-12-04}}&lt;/ref&gt; [[АҚШ экономикасы|экономика]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cookpolitical.com/analysis/national/national-politics/will-2024-be-about-economy-or-candidates|title=Will 2024 Be About the Economy, or the Candidates?|lang=en|publisher=Cook Political Report|author=Cook, Charlie|date=2023-03-02|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230325201533/https://www.cookpolitical.com/analysis/national/national-politics/will-2024-be-about-economy-or-candidates|date=2023-03-25}}&lt;/ref&gt; [[АҚШ сыртқы саясаты|сыртқы саясат]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2023/10/20/2024-the-foreign-policy-election-00122691|title=Will 2024 Be About the Economy, or the Candidates?|lang=en|publisher=Politico|author=Ward, Alexander; Berg, Matt|date=2023-10-20|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231120235105/https://www.politico.com/newsletters/national-security-daily/2023/10/20/2024-the-foreign-policy-election-00122691|date=2023-11-20}}&lt;/ref&gt; шекара қауіпсіздігі,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/01/27/trump-border-biden/|title=Donald Trump brags about efforts to stymie border talks: 'Please blame it on me'|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|author=Arnsdolf, Isaac|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240128152344/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/01/27/trump-border-biden/|date=2024-01-28}}&lt;/ref&gt; [[ЛГБТ қоғамдастығы|ЛГБТ]] құқықтары,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/2024-presidential-candidates-stand-lgbtq-issues/story?id=103313107|title=Here's where the 2024 presidential candidates stand on LGBTQ+ issues|lang=en|publisher=ABC News|date=2023-10-04|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231206183159/https://abcnews.go.com/Politics/2024-presidential-candidates-stand-lgbtq-issues/story?id=103313107|date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; [[жаһандық жылыну]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2024/01/30/opinion-the-2024-election-just-might-turn-on-climate-change/|title=Opinion: The 2024 election just might turn on … climate change?|lang=en|publisher=Portland Press Herald|author=Gongloff, Mark|date=2024-01-30|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240213032748/https://www.pressherald.com/2024/01/30/opinion-the-2024-election-just-might-turn-on-climate-change/|date=2024-02-13}}&lt;/ref&gt; мен [[демократия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba|title=Americans agree that the 2024 election will be pivotal for democracy, but for different reasons|lang=en|publisher=[[Associated Press]]|author=Field, Gary; Sanders, Linley|date=2023-12-15|accessdate=2024-02-05}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231216014504/https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba|date=2023-12-16}}&lt;/ref&gt; сайлауалды науқанның жетекші мәселелері болды.

2024 жылғы 6 қарашада 277 сайлаушының даусын алған Трамп АҚШ-тың келесі президенті болып сайланды. Ол қызметін 2025 жылғы 20 қаңтарда бастамақ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://politico.kz/tramp-aqsh-tyn-47-shi-prezidenti-bolyp-sajlandy/ |title= Трамп АҚШ-тың 47-президенті болып сайланды |lang= kk |date= 2024-11-06 |accessdate= 2024-11-06}}&lt;/ref&gt;

== Сайлау жүйесі ==
[[Сурет:President Joe Biden at the NAACP Convention on 16 July 2024 (cropped).jpg|227x227px|нобай|оңға|Сайлауға дейін қызмет еткен президент [[Джо Байден]], оның мерзімі 2025 жылғы қаңтарда аяқталды.]]
=== Барысы ===
[[АҚШ Конституциясы]]ның екінші бабына сәйкес, ел аумағында туған және онда кемінде 14 жыл тұратын, сондай-ақ дауыс беру кезінде 35 жасқа толған [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] азаматы ғана президенттікке ұсынылуы мүмкін. АҚШ вице-президенттігіне үміткерге де дәл осындай талаптар қойылады. Президенттікке үміткерлер өздерінің саяси партияларынан, әдетте, [[АҚШ-тағы президенттік праймериз|праймериз]] бен [[кокус]]тардың нәтижелері бойынша ұсынылады, олардың барысында ұлттық партия съезінде белгілі бір үміткерге дауыс беруге уәкілеттік берілген делегаттардың саны айқындалады. Ұлттық партия съезі сондай-ақ тиісті тізімдерді қалыптастыру үшін вице-президенттікке үміткерді анықтайды.&lt;ref name=&quot;ussc&quot;&gt;{{cite web |author=Ava Kalinauskas, Samuel Garrett |url=https://www.ussc.edu.au/a-guide-to-the-2024-presidential-election-from-primaries-to-president |title=A guide to the 2024 presidential election: from primaries to president |lang=en |website= |publisher={{iw|АҚШ зерттеу орталығы||en|United States Studies Centre}} |date=2024-01-15 |accessdate=2024-08-21}}&lt;/ref&gt;

Жалпы сайлау жанама болып табылады және екі кезеңде өткізіледі. Бірінші кезеңде сайлаушылардың дауыс беруі өткізіледі. Дауыс беру сайлау учаскесінде, не пошта арқылы жасалады. Егер дауыс беру күндізгі форматта өтсе, сайлау комиссиялары дауыстарды есептеуді жәшіктерді ашқаннан кейін жүзеге асырады. Пошта арқылы дауыс берген жағдайда бюллетеньдерді санау арнайы сканерлеу құрылғыларының көмегімен немесе қолмен жүргізіледі (сайлаушының мәртебесі алдын ала тексеріледі, сондай-ақ дауыс беруге қатысушының жеке қолы салыстырылады). Екінші кезең — [[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушылар алқасы]]ның дауысы. Алқада барлығы 50 штат пен [[Вашингтон|Колумбия округі]]нің әрқайсысын ұсынатын 538 сайлаушы бар. Әдетте партия белсенділері, бұрынғы саясаткерлер және үміткерлердің бірінің жақтастары комиссия мүшелері болып табылады. Бұл ретте [[конгрессмен]]дер мен мемлекеттік лауазымдарды атқаратын адамдар сайлаушылар бола алмайды. Штаттан сайлаушылардың тізімі жалпыға бірдей дауыс беру өткізілгенге дейін бекітіледі. 50 штаттың 48-інде және [[Вашингтон|Колумбия округі]]нде «жеңімпаз бәрін алады» ережесі бар: мұндай штатта көбірек дауыс жинаған үміткер барлық сайлаушы дауысын ала салады. Ережеден тыс жайт [[Небраска]] мен [[Мэн (штат)|Мэн]] штаттарында орын алады, онда әр сайлау округінен бір сайлаушы, сонымен қатар жалпы штаттан қосымша екі сайлаушы сайланады.&lt;ref name=&quot;ussc&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67285325 |title=US election 2024: A really simple guide to the presidential vote |lang=en |website= |publisher=[[Би-би-си|BBC]] |date=2024-07-23 |accessdate=2024-08-21}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 17 желтоқсанда сайлаушылар өз штаттарында дауыс береді де, дауыстары [[АҚШ Конгрессі]]не беріледі. 2025 жылғы 6 қаңтарда АҚШ Конгрессінің мүшелері оларды санаймыз деп жиналады. Сайлау алқасының дауыс беру нәтижелерін АҚШ-тың қазіргі вице-президенті бекітеді. Кем дегенде 270 сайлаушы дауысын алған үміткер сайланған АҚШ президенті болады.

=== Сайлауға араласу ===
АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]] [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы президенттік сайлау]]дың нәтижелеріне күмән келтіреді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Brett Samuels|lang=en|url=https://thehill.com/homenews/administration/3522080-trump-releases-12-page-response-to-jan-6-hearing/|title=Trump releases 12-page response to Jan. 6 hearing|website=thehill.com|date=2022-06-13|accessdate=2024-02-11|archivedate=2022-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619163035/https://thehill.com/homenews/administration/3522080-trump-releases-12-page-response-to-jan-6-hearing/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Andrew Feinberg|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-new-election-truth-social-b2155158.html|title=Trump demands ‘new election immediately’ in bizarre post on Truth Social|website=independent.co.uk|date=2022-08-29|access-date=2024-02-11|archive-date=2022-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118175952/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/trump-new-election-truth-social-b2155158.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сайлау алдындағы сауалнамалар қарапайым америкалықтар арасындағы демократияның жағдайына қатты наразылық білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dan Balz, Clara Ence Morse|lang=en|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/08/18/american-democracy-political-system-failures/|title=American democracy is cracking. These forces help explain why|website=washingtonpost.com|date=2023-08-18|accessdate=2024-02-11|archivedate=2023-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231115151758/https://www.washingtonpost.com/politics/2023/08/18/american-democracy-political-system-failures/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=David Leonhardt|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2022/09/17/us/american-democracy-threats.html|title=‘A Crisis Coming’: The Twin Threats to American Democracy|website=nytimes.com|date=2023-06-21|accessdate=2024-02-11|archivedate=2023-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231101094836/https://www.nytimes.com/2022/09/17/us/american-democracy-threats.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Lauren Gambino|lang=en|url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/05/us-presidential-election-biden-trump-polls|title=With the US election a year away, most Americans don’t want Biden or Trump|website=theguardian.com|date=2023-11-05|accessdate=2024-02-11|archivedate=2023-11-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231116135016/https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/05/us-presidential-election-biden-trump-polls|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Либералдар консерваторлар елге автократиялық тенденциялармен қарайды және 2020 жылғы сайлауды жоққа шығару әрекеттері арқылы демократиямызға қауіп төндіреді деп санайды.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Allan Smith, Henry J. Gomez|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/politics/2022-election/democrats-press-threat-democracy-campaigns-final-days-gop-candidates-s-rcna55806|title=As Democrats press 'threat to democracy' in campaign's final days, few GOP candidates still want to talk about 2020|website=nbcnews.com|date=2022-11-08|access-date=2024-02-11|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107232800/https://www.nbcnews.com/politics/2022-election/democrats-press-threat-democracy-campaigns-final-days-gop-candidates-s-rcna55806|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Көптеген республикашылардың да Трамптың мемлекеттік қызметке орналасуына жол бермеу ниеті бар.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Megan Schumann|lang=en|url=https://www.rutgers.edu/news/our-democracy-under-threat|title=Is Our Democracy Under Threat?|website=rutgers.edu|date=2022-10-26|accessdate=2024-02-11|archivedate=2022-10-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221025225321/https://www.rutgers.edu/news/our-democracy-under-threat|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Сайлау картасы ===
==== 2020 жылғы санақ салдары ====
{{Толық мақала|АҚШ халқы санағы (2020)}}
[[АҚШ халқы санағы (2020)|2020 жылғы АҚШ санағы]]ның нәтижелері шыққанда оған негізделіп АҚШ-тың дауыс беру аудандарының жаңа картасы салынған еді. Бұл сайлау — осы картаны қолданатын тұңғыш сайлау. Мәселен, егер [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы сайлау]] нәтижелері жаңа жүйеде өзгеріссіз қалса және сол сайлау үшін жаңа 2020 жылғы карта қолданылса, Байден Трамптан 303-тен 235-ке дейін дауыс жинаған болар еді, яғни қазіргі президент жалпы үш сайлаушы дауысын жоғалтқан болар еді. Мұндай дауыстарды бөлу тек [[2028 АҚШ президент сайлауы|2028 жылғы сайлау]]да сақталады. Қайта карта салу 2030 жылғы АҚШ халқы санағынан кейін қайта жүргізіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |author = Thomas H. Neale |lang = en |url = https://sgp.fas.org/crs/misc/RL32611.pdf |title = The Electoral College: How It Works in Contemporary Presidential Elections |website = sgp.fas.org |date = 2017-05-15 |accessdate = 2024-02-11 |archivedate = 2024-01-13 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20240113050509/https://sgp.fas.org/crs/misc/RL32611.pdf |url-status = live }}&lt;/ref&gt;

==== Тарихи анықтама ====
[[Сурет:Red states and blue states 2016-2020.svg|350px|нобай|оңға|АҚШ-тың 50 штаты және Колумбия округі. Штаттардың түс қанықтылығы [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016]] және [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылдардағы президенттік сайлау]]да бір партия кандидатының екінші партия кандидатынан орташа артықшылығының шамасын білдіреді. 2020 жылы саяси векторды өзгерткен штаттар сұр түске боялған.]]
Алдыңғы президенттік сайлауда штаттардың көпшілігі елдің жетекші екі партияның бірінің тірегі болды. Осыған байланысты сайлау цикліндегі маңызды рөл [[құбылмалы штат]]тарға беріледі. Бұл сайлау циклінде оларға [[Висконсин]], [[Мичиган]] пен [[Пенсильвания]] сияқты «[[тот белдеуі]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» штаттары, сондай-ақ [[Невада]], [[Аризона]] мен [[Джорджия]] сияқты «[[күн белдеуі]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» штаттары кіреді.&lt;ref&gt;{{cite web |author=James FitzGerald |url=https://www.bbc.com/news/articles/c511pyn3xw3o |title=Six swing states set to decide the 2024 US election |lang=en |website= |publisher=[[Би-би-си|BBC]] |date=2024-07-29 |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt; [[Солтүстік Каролина]] сонымен қатар Трамптың алдыңғы сайлаудағы минималды жеңісін ескере отырып, 1,34 % артықшылықпен «құбылмалы» штаттар ретінде жіктеледі.&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |lang = en |url = https://www.economist.com/united-states/2023/06/15/north-carolina-may-be-the-hottest-political-battleground-of-2024 |title = North Carolina may be the hottest political battleground of 2024 |publisher = [[The Economist]] |date = 2023-06-15 |accessdate = 2024-02-11 |archivedate = 2023-06-15 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230615153748/https://www.economist.com/united-states/2023/06/15/north-carolina-may-be-the-hottest-political-battleground-of-2024 |urlstatus = live }}&lt;/ref&gt; [[Айова]], [[Огайо]], [[Техас]] пен [[Флорида]] штаттары сайлаушыларының қалауы [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы президенттік сайлау]]да ауытқып отырғандардың арасында республикашылардың пайдасына айтарлықтай өзгерді, ал [[Миннесота]] мен [[Нью-Гэмпшир]] штаттары Демократиялық партияны қолдады.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://ballotpedia.org/Presidential_battleground_states,_2020 |title=Presidential battleground states, 2020 |lang=en |website= |publisher={{iw|Ballotpedia||en|Ballotpedia}} |date= |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt;

==== Демократиялық партияның электораты ====
Аналитикалық материалдар демократиялық сайлаушылардың жартысынан азы (44 %) [[Азиялықамерикалықтар|азиялықтар]], [[Латиноамерикалықтар|латиноамерикалықтар]], [[Афроамерикалықтар|афроамерикалықтар]], басқа нәсіл немесе аралас нәсіл, сондай-ақ кем дегенде [[Бакалавр дәрежесі|бакалавр дәрежесі]] (45 %) бар екенін көрсетеді. Діншіл емес демократиялық сайлаушылардың үлесі 2008 жылдан бастап екі есеге өсті — 18 %-дан 38 %-ға дейін. Бірнеше онжылдықтар бұрын [[Христиандық|христиандар]] демократиялық сайлаушылардың басым көпшілігін құрады. Қазіргі уақытта демократтардың жартысынан көбі ғана (54 %) [[Христиандық|христиандар]]. 2024 жылғы тамыздағы жағдай бойынша он демократиялық сайлаушының тоғызы, егер сайлау бүгін өткізілсе, [[Камала Харрис]]ке дауыс береміз дейді. Демократиялық сайлаушылардың тағы 5 %-ы тәуелсіз кандидат [[Роберт Ф. Кеннеди (кіші)|кіші Роберт Кеннеди]]ді және 4 %-ы АҚШ-тың 45-президенті [[Дональд Трамп]]ты қолдайды. Демократиялық сайлаушылардың көпшілігі атыс қаруы, денсаулық сақтау шығындары және партиялық даулар сайлау циклінің негізгі мәселелері деп санайды. Соңғы бірнеше онжылдықта демократтар Республикалық партияға нашар қарап жүрді, олар бұрынғы президент Трамп туралы жиі жағымсыз пікір де білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Carroll Doherty |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/08/16/10-facts-about-democrats-in-the-us/ |title=10 facts about Democrats in the U.S. |lang=en |website= |publisher=[[Пью Зерттеу орталығы]] |date=2024-08-16 |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt;

==== Республикалық партияның электораты ====
Он республикалық сайлаушылардың сегізіне жуығы (79 %) [[Ақ америкалықтар|испанша сөйлемейтін ақтар]] (ағылшынтілді еуропалықтар). [[Латиноамерикалықтар]], [[афроамерикалықтар]] мен [[азиялық америкалықтар]] бірге демократиялық сайлаушыларға қарағанда республикалық сайлаушылардың әлдеқайда аз үлесін құрайды (15 % қарсы 39 %). Республикалық сайлаушылардың шамамен үштен екісі (64 %) кем дегенде бакалавр дәрежесіне ие емес. Республикалық сайлаушылардың шамамен үштен екісі (65 %) 50 жастан асқан, республикалық сайлаушылардың тек 8%-ы 30 жастан жас. Он республикалық сайлаушылардың сегізіне жуығы (81 %) өзін [[АҚШ-тағы христиандық|христиан конфессиясы]]на қосады. Республикашылар арасындағы ең үлкен діни топ — [[Евангелист христиандар|ақ протестанттық-евангелистер]], олар республикалық партияның тіркелген сайлаушыларының 30% құрайды. Республикалық сайлаушылардың тек 15 % өзін діншіл емес дейді. 2024 жылғы шілдедегі жағдай бойынша он республикалық сайлаушылардың сегізден астамы (84 %) егер сайлау бүгін болса, Дональд Трампқа дауыс береміз дейді, ал 13 % кіші Роберт Кеннедиді қолдайды. Тек 3 % [[Джо Байден]]ді қолдайтын еді. Республикалық векторды ұстанатын республикашылар мен тәуелсіз сайлаушылар арасында 78 % заңсыз иммиграция мен жоғары инфляция сайлау циклінің негізгі мәселе деп санайды. Республикашылдардың оннан алтысына жуығы заңсыз мигранттар депортациялансын деп санайды.&lt;ref&gt;{{cite web |author=J. Baxter Oliphant |url=https://www.pewresearch.org/short-reads/2024/08/16/10-facts-about-democrats-in-the-us/ |title=10 facts about Republicans in the U.S. |lang=en |website= |publisher=[[Пью Зерттеу орталығы]] |date=2024-07-12 |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттары ==
{{Тағы қараңыз|2020 АҚШ президент сайлауы}}
2020 жылғы 3 қарашада өткен [[2020 АҚШ президент сайлауы]] нәтижесінде [[Джо Байден]] елдің [[АҚШ президенттерінің тізімі|46-президенті]] болып сайланды да, ізашары [[Дональд Трамп]] президенттігін тоқтатуға мәжбүр болды. Алайда Трамп қолдаушылары сайлау нәтижелерімен келіспеді де, 6 қаңтарда [[Капитолий (Вашингтон)|Капитолий]]ге [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|басып кірді]].&lt;ref name=&quot;kazinform&quot;&gt;{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/aksh-tagy-2024-zhylgy-prezident-saylauy-negizgi-umitkerler-kimder_a4030963/ |title= АҚШ-тағы 2024 жылғы президент сайлауы: негізгі үміткерлер кімдер |lang= kk |publisher= kazinform |date= 2023-02-03 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt;

[[Колорадо]] Жоғарғы Соты,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67768873 |title= Colorado Supreme Court kicks Trump off ballot, citing 'insurrection' |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= Halpert, Madeline; Drenon, Brandon |date= 2023-12-20 |accessdate= 2024-03-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231220202057/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67768873 |date= 2023-12-20}}&lt;/ref&gt; [[Иллинойс]] штатының аудандық соты&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2024/02/28/us/trump-removal-illinois-primary-ballot.html |title= Judge Orders Trump Removed From Illinois Primary Ballot |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |author= Smith, Mitch |date= 2024-02-28 |accessdate= 2024-03-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240229005213/https://www.nytimes.com/2024/02/28/us/trump-removal-illinois-primary-ballot.html |date= 2024-02-29}}&lt;/ref&gt; және [[Мэн (штат)|Мэн]] штатының Мемлекеттік хатшысы&lt;ref name=&quot;cbsnews&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.cbsnews.com/news/trump-maine-primary-ballot-disqualified-secretary-of-state-shenna-bellows/ |title= Maine secretary of state disqualifies Trump from primary ballot |lang= en |publisher= CBS News |author= Freiman, Jordan; Kaufman, Katrine; Kazarian, Grace |date= 2023-12-28 |accessdate= 2024-03-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231229014916/https://www.cbsnews.com/news/trump-maine-primary-ballot-disqualified-secretary-of-state-shenna-bellows/ |date= 2023-12-29}}&lt;/ref&gt; Трампты АҚШ Конституциясындағы он төртінші түзетудің 3-бөліміне сүйене отырып, оның лауазымды атқаруға құқығы жоқ деп шешті. [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|6 қаңтардағы Капитолийге шабуыл]]дағы рөлі үшін Трамп сайлау бюллетеніне жазылмай да жаздады.&lt;ref name=&quot;cbsnews&quot; /&gt; Алайда, 4 наурызда [[АҚШ Жоғарғы Соты]] штаттар ұлттық сайлауға ешбірдің қатысу құқығын анықтай алмайды деп бірауыздан шешім қабылдады да, Трамптың елдегі әр бюллетеньде бола алатыны шешілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.cnn.com/2024/03/04/politics/trump-supreme-court-colorado-14th-amendment/index.html |title= Supreme Court keeps Trump on Colorado ballot, rejecting 14th Amendment push |lang= en |publisher= [[CNN]] |author= Frtize, John; Cole, Devan; Cohen, Marshall |date= 2024-03-04 |accessdate= 2024-03-29}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240304151515/https://www.cnn.com/2024/03/04/politics/trump-supreme-court-colorado-14th-amendment/index.html |date= 2023-12-29}}&lt;/ref&gt;

[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық партия]] мүшелерінің арасында Джо Байденнің орнына басқа үміткер ұсыну идеясы талқыланды,&lt;ref name=&quot;qazaqstantv&quot; /&gt; алайда сарапшылар кандидаттың ауысуын да, Байденнің өз сайлауалды науқанын тоқтатуын да екіталай көрді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/biden-replacement-democratic-ballot-dnc-rules-7aa836b0ae642a68eec86cc0bebd3772 |title= Here’s why it would be tough for Democrats to replace Joe Biden on the presidential ticket |lang= en |publisher= [[Associated Press]] |author= Weissert, Will |date= 2024-06-28 |accessdate= 2024-06-29}}&lt;/ref&gt; 21 шілдеде Байден сайлануға бармайтынын ресми түрде жариялады.&lt;ref name=&quot;bidenketti&quot; /&gt;

== Үміткерлері ==
=== Демократиялық партия ===
{{Толық мақала|АҚШ Демократиялық партиясының праймеризі (2024)|Демократиялық партияның ұлттық съезі (2024)}}
[[Сурет:Democratic Party presidential primaries results by popular vote, 2024.svg|нобай|295x295 нүкте|Демократиялық партияның президенттік праймеризіндегі ағымдағы дауыс беру нәтижелері&lt;br&gt;{{Colorbox|navy}} — [[Джо Байден]]&lt;br&gt;{{Colorbox|purple}} — {{iw|Джейсон Палмер (саясаткер)|Джейсон Палмер|en|Jason Palmer (politician)}}]]
Қызметтегі президент [[Джо Байден]] 2023 жылдың басында өзінің қайта сайлануға үміті бар болғанын ресми түрде жариялады.&lt;ref name=&quot;kazinform&quot; /&gt; 13 наурызда оның кандидатурасы ресмиленді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/biden-presumptive-nominee-election-president-democrat-63b66006d4bc45354343228e323e3baa |title= President Joe Biden has won enough delegates to clinch the 2024 Democratic nomination |lang= en |publisher= [[Associated Press]] |author= Miller, Zeke |date= 2024-03-13 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; Алайда тұсында пайда болған [[инфляция]]сы, құпия құжаттардың жария болуы жайлы дауы, даулы болған [[Ауғанстандағы соғыс (2001—2021)|АҚШ әскерін Ауғанстаннан алып тастау]] шешімі&lt;ref name=&quot;kazinform&quot; /&gt; және үлкен жасы (инаугурациясы кезінде Байден АҚШ тарихындағы жасы ең үлкен президенті болды)&lt;ref name=&quot;bidenold&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2024/mar/03/poll-biden-too-old |title= Majority of voters think Biden is too old to be effective president, new poll says |lang= en |publisher= [[The Guardian]] |author= Yang, Maya |date= 2024-03-03 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; Байденнің қолдауына үлкен нұқсан келтірді. 2024 жылғы наурызда жасалған сауалнама бойынша АҚШ халқының көпшілігі Джо Байденді президенттікке «тым кәрі» көргенін айтты.&lt;ref name=&quot;bidenold&quot; /&gt; [[Газадағы соғыс|Израиль-Хамас соғысындағы]] Байденнің Израильді қолдағаны оның палестинашыл америкалықтар арасында «Геноцидтік Джо» деп аталып кеткеніне және АҚШ халқы арасындағы Байденді қолдаудың әлсіреуіне әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/biden-heckled-by-pro-palestine-supporter-during-georgia-campaign-you-re-a-dictator-too-genocide-joe-101710072617696.html |title= Biden heckled by pro-Palestine supporter during Georgia campaign, ‘You’re a dictator too genocide Joe’ |lang= en |publisher= Hindustan Times |author= Kukreti, Shweta |date= 2024-03-10 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; Алайда осындай және басқа да мәселелерге қарамастан демократтар арасындағы үміткерлердің ең көп қолдау көретіні Байденнің өзі еді.

2024 жылғы 21 шілдеде [[Джо Байден]] өзінің қайта сайланудан бас тартқанын жариялады.&lt;ref name=&quot;bidenketti&quot; /&gt; Бастапқыда Байденнің орнына Демократиялық партия атынан шығатын үміткердің кім болатыны [[Демократиялық партияның ұлттық съезі (2024)|тамызда өтетін ұлттық съез]]де шешіледі делінген,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/c80ekdwk9zro |title= Who could replace Biden as Democratic nominee? |lang= en |publisher= [[BBC News]] |date= 2024-07-19 |accessdate= 2024-07-21}}&lt;/ref&gt; алайда [[Огайо]]дағы дауыс беру күніне байланысты болған белгісіздіктен ресми үміткер виртуалды түрде таңдалатын болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date= 2024-08-02 |title= Harris has secured enough Democratic delegate votes to be the party's nominee, committee chair says |url= https://apnews.com/article/kamala-harris-nomination-dnc-463d0b8095f2ca3526b3af3a2f44c3ca |accessdate= 2024-08-02 |publisher= Associated Press |lang= en}}&lt;/ref&gt; 6 тамызда Демократиялық партияның ресми үміткері [[АҚШ вице-президенті]] [[Камала Харрис]] болды. Харрис өзінің сайлаудағы серіктесі ретінде [[Миннесота]]ның губернаторы [[Тим Уолз]]ды таңдады.&lt;ref name=&quot;harrisoff&quot;&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/harris-democratic-presidential-nomination-eb43b6b346cc644b2d195315cb2bfb20 |title= Kamala Harris is now Democratic presidential nominee, will face off against Donald Trump this fall |lang= en |publisher= [[Associated Press]] |date= 2024-08-06 |accessdate= 2024-08-06}}&lt;/ref&gt;

==== Болжамды үміткерлері ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;background:#f1f1f1;&quot; colspan=&quot;30&quot;|[[Сурет:Democratic Disc.svg|65px|center|link=]]&lt;div style=&quot;font-size:larger&quot;&gt;'''Демократиялық партия үміткерлері'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#3333FF; width:200px;&quot;|[[Камала Харрис|{{color|white|Камала Харрис}}]]
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#3333FF; width:200px;&quot;|[[Тим Уолз|{{color|white|Тим Уолз}}]]
|- style=&quot;color:#000; font-size:100%; background:#c8ebff;&quot;
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''(президенттікке үміткер)'''''
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''(вице-президенттікке үміткер)'''''
|-
| [[Сурет:Kamala Harris Vice Presidential Portrait (cropped).jpg|center|200x200px]]
| [[Сурет:Tim Walz by Gage Skidmore (cropped).jpg|center|200x200px]]
|-
| 49-&lt;br&gt;[[АҚШ вице-президенті]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2021–2025)&lt;/small&gt;
| [[Миннесота]]ның&lt;br&gt;[[Миннесота губернаторларының тізімі|41-губернаторы]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2019 жылдан бастап)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=2 |'''{{iw|Камала Харрис 2024 президенттік науқаны|Науқаны|en|Kamala Harris 2024 presidential campaign}}'''
|-
| colspan=2 |[[Сурет:Harris Walz 2024 presidential campaign logo (light blue).svg|center|275px]]
|-
|}

=== Республикалық партия ===
{{Толық мақала|АҚШ Республикалық партиясының праймеризі (2024)|Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)}}
[[Сурет:Republican Party presidential primaries results, 2024.svg|нобай|295x295 нүкте|Республикалық партияның президенттік праймеризінде дауыс берудің ағымдағы нәтижелері&lt;br&gt;{{Colorbox|navy}} — [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Colorbox|orange}} — {{iw|Никки Хейли|Никки Хейли|en|Nikki Haley}}]]
2024 жылғы қаңтарға қарай республикалық үміткерлер арасындағы бұрынғы президент [[Дональд Трамп]]тың танымалдығы бойынша үстемдігі анық болды, оны Джо Байденнің өзі де мойындады.&lt;ref name=&quot;kursiv&quot;&gt;{{Cite web|url= https://kz.kursiv.media/kk/2024-01-16/gbvg-tramp-2/ |title= Дональд Трамп республикашылар арасында көш бастап тұр |lang= kk |publisher= КУРСИВ |author= Бигалиева, Гүлвира |date= 2024-01-16 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; Трамп Байден әкімшілігі АҚШ-ты «әлсіз және тиімсіз мемлекетке» айналдырдырды деді де, [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Украина]] мен [[Газадағы соғыс]]ты шешуге уәде берді. Трамптың сайлауалды науқанына келген ең үлкен нұқсаны оның заңи мәселелері болған; [[Манхэттен]] прокуратурасы жалған іскерлік құжаттар жасады және басқа да заңсыз іс жасады деп айып тағылған Трампқа қарсы 34 баптан тұратын айыптау қорытындысын жариялады да, 4 қылмыстық іс бойынша айып көрген Трампқа Колорадо Жоғарғы Соты [[Колорадо]]дағы президенттік сайлауға қатысуға тыйым салды. Шешім күшіне енсе, Трамп бұл штатта сайлана алмайтын болады.&lt;ref name=&quot;kursiv&quot; /&gt; Әлемдік экономика және саясат институтының сарапшысы Жұмабек Сарабеков сөзінше сол және басқа да себептерден республикашылдардың арасындағы Трампты қолдау екіталай.&lt;ref name=&quot;kazinform&quot; /&gt;

Трамп үшін республикашылар арасындағы «ең үлкен саяси қаупі», әрі қарсыласы [[Флорида]] губернаторы [[Рон Десантис]] болған. Идеологиясы Трамп идеологиясына ұқсағанынан Десантисті «Трамптың жастау түрі», не «ақылы бар Трамп» деп те атаған.&lt;ref name=&quot;kazinform&quot; /&gt; Алайда 2024 жылғы 22 қаңтарда Десантис сайлаудағы республикашыл үміткерлікке жарыстан кетті де, Трамптың республикашыл номинацияға жалғыз қарсыласы [[Оңтүстік Каролина]]ның бұрынғы губернаторы [[Никки Хейли]] болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/ron-desantis-250c8ed4b49843350e258f0c2754c8ba |title= DeSantis drops out of presidential race, leaving Trump and Haley to face off in New Hampshire |lang= en |publisher= [[Associated Press]] |author= Peoples, Steve; Beaumount, Thomas; Ramer, Holly |date= 2024-01-22 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; Алайда 12 наурызда жеткілікті делегат жинай алған тек Трамп болды да, ол сайлаудағы республикалық партияның атынан қатысатын алғашқы үміткер болды.&lt;ref name=&quot;presumptiveR&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.politico.com/news/2024/03/12/donald-trump-clinches-republican-presidential-nomination-00146675 |title= It’s official: Donald Trump is the GOP’s presumptive presidential nominee |lang= en |publisher= Politico |author= Allison, Natalie |date= 2024-03-12 |accessdate= 2024-03-29}}&lt;/ref&gt; 15 шілдеде өткен [[Республикалық партияның ұлттық съезі (2024)|партияның ұлттық съезі]] барысында Трамп партияның ресми үміткері болды да, өз серіктесі және вице-президенттікке үміткері ретінде 39 жастағы [[Огайо]]лық сенатор [[Джей Ди Вэнс]]ты таңдады.&lt;ref name=&quot;trumpoff&quot;&gt;{{Cite web|url= https://news.sky.com/story/us-election-donald-trump-formally-named-as-republican-presidential-nominee-13178346 |title= US election: Donald Trump becomes the official Republican presidential nominee |lang= en |work= news.sky.com |last= Williams |first= Kieren |date= 2024-07-15 |accessdate= 2024-08-06}}&lt;/ref&gt;

;Таңдалған үміткерлері
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;background:#f1f1f1;&quot; colspan=&quot;2&quot;|[[Сурет:Republican Disc.svg|65px|center|link=]]&lt;div style=&quot;font-size:larger&quot;&gt;'''Республикалық партия үміткерлері'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#f33; width:200px;&quot;|[[Дональд Трамп|{{color|white|Дональд Трамп}}]]
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#f33; width:200px;&quot;|[[Джей Ди Вэнс|{{color|white|Джей Ди Вэнс}}]]
|- style=&quot;color:#000; font-size:100%; background:#ffd0d7;&quot;
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''(президенттікке үміткер)'''''
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''(вице-президенттікке үміткер)'''''
|-
| [[Сурет:Official Presidential Portrait of President Donald J. Trump (2025).jpg|center|200x200px]]
| [[Сурет:January 2025 Official Vice Presidential Portrait of JD Vance (3x4 cropped).jpg|center|200x200px]]
|-
| [[АҚШ президенттерінің тізімі|45-]]&lt;br&gt;[[АҚШ президенті]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2017—2021)&lt;/small&gt;
| [[Огайо|Огайодан]] [[АҚШ Сенаты|сенатор]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2023–2025)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=2 |'''{{iw|Дональд Трамп 2024 президенттік науқаны|Науқаны|en|Donald Trump 2024 presidential campaign}}'''
|-
| colspan=2 |[[Сурет:TrumpVance2024.svg|center|275px]]
|-
|}

=== «Үшінші күш» үміткерлері ===
==== Либертариандық партия ====
[[Либертариандық партия (АҚШ)|Либертариандық партия]] 2024 жылғы 26 мамырдағы [[Либертариандық ұлттық съезд|Ұлттық съез]]інде президенттікке үміткер ретінде [[Чейз Оливер]]ді таңдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehill.com/homenews/campaign/4687416-libertarian-party-chooses-chase-oliver-as-presidential-nominee/|title=Libertarian Party chooses Chase Oliver as presidential nominee|accessdate=2024-08-14|author=Nick Robertson|lang=en|publisher=The Hill|date=2024-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240527032219/https://thehill.com/homenews/campaign/4687416-libertarian-party-chooses-chase-oliver-as-presidential-nominee/|archivedate=2024-05-27}}&lt;/ref&gt; Оливер 2022 жылы Джорджиядағы АҚШ сенаторлығына сайланбақ болған партияның үміткері еді. 2024 жылғы мамырдағы жағдай бойынша партия кем дегенде 37 штатта сайлау бюллетеньдеріне қол жеткізе алады, бұл жалпы 380 сайлаушы дауысын құрайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/rfk-jr-libertarian-party-team-ballot-access-reverses/story?id=110537083|title=Could RFK Jr., Libertarian Party team up? How it could be a game-changer for him The candidate previously ruled out joining forces with the Libertarian Party|accessdate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240527000536/https://abcnews.go.com/Politics/rfk-jr-libertarian-party-team-ballot-access-reverses/story?id=110537083|archivedate=2024-05-27|author=Oren Oppenheim|lang=en|publisher=[[ABC News]]|date=2024-05-26}}&lt;/ref&gt;

===== Ұсынылғандар =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;background:#f1f1f1;&quot; colspan=&quot;30&quot;|[[Сурет:Libertarian Disc.svg|65px|center|link=]]&lt;div style=&quot;font-size:larger&quot;&gt;'''Либертариандық партия атынан кандитаттар'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#FFBF00; width:200px;&quot;|[[Чейз Оливер|{{color|white|Чейз Оливер}}]]
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#FFBF00; width:200px;&quot;|[[Майк тер Маат|{{color|white|Майк тер Маат}}]]
|- style=&quot;color:#000; font-size:100%; background:#ffffbf;&quot;
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''Президенттікке'''''
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''Вице-президенттікке'''''
|-
| [[Сурет:Chase Oliver by Gage Skidmore 2.jpg|center|200x200px]]
| [[Сурет:Mike Ter Maat on the &quot;LibertyDad&quot; Podcast.jpg|center|200x200px]]
|-
| Сату шотының менеджері
| Экономист
|-
| colspan=2 |'''{{iw|Чейз Оливер президенттік науқаны (2024)|Науқаны|en|Chase Oliver 2024 presidential campaign}}'''
|-
| colspan=2 |[[Сурет:Chase Oliver 2024 Campaign Logo.svg|center|200px]]
|-
|}

===== Басқа үміткерлер =====
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#FFBF00;&quot; |{{color|white|Съезд дауыс беруінде алынып тасталды}}
|-
! style=&quot;background:#ffffbf; |Аты-жөні
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Туған күні
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Алдыңғы лауазымдары
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Штаты
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Науқаны&lt;br&gt;{{small|Ұсыну күні}}
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Себеп&lt;br&gt;{{small|Тоқтату күні}}
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Жеңіп алған байқаулары
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Жеңіп алған дауыстары
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Қосымша
|-
|[[Сурет:Black flag waving.svg|ортаға|106x106 нүкте]]{{center|[[Бәріне қарсымын]]}}
| colspan=&quot;4&quot; |''Д/Ж''
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің жетінші турында алынып тасталды)&lt;/small&gt;}}
|'''2'''
|6 384 (15,7 %)
|
|-
|[[Сурет:MichaelRectenwaldMay2024.png|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Майкл Ректенвальд]]}}
|{{Dts|1959|01|29}}&lt;br&gt;(65 жаста)&lt;br&gt;[[Питтсбург]], [[Пенсильвания]]
|'''Автор және ғалым'''&lt;br&gt;[[Нью-Йорк университеті]]нің бұрынғы профессоры&lt;br&gt;&lt;small&gt;(2008–2019)&lt;/small&gt;
|[[Сурет:Flag of Pennsylvania.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Пенсильвания]]
|[[Сурет:Michael Rectenwald 2024 Campaign Logo.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;28 тамыз 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің алтыншы турында алынып тасталды)&lt;/small&gt;}}
|'''2'''
|943 (2,3 %)
|
|-
|[[Сурет:Mike Ter Maat on the &quot;LibertyDad&quot; Podcast.jpg|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Майк Тер Маат]]}}
|{{Dts|1961|06|20}}&lt;br&gt;(63 жаста)&lt;br&gt;[[Портленд (Орегон)|Портленд]], [[Орегон]]
|'''Экономист'''&lt;br&gt;Бұрынғы [[Халландейл Бич]] полициясы қызметкері&lt;br&gt;[[АҚШ Өкілдер палатасындағы Флориданың 20-округіне қосымша сайлау (2022)|2022 жылғы сайлауда]] Флориданың 20-округінен [[АҚШ Өкілдер палатасы]]на үміткер
|[[Сурет:Flag_of_Virginia.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Вирджиния]]
|[[Сурет:Mike ter Maat for President Logo.jpg|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;18 сәуір 2022&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің бесінші турында алынып тасталды; дауыс беру кезінде Оливерді қолдады)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(вице-президент лауазымына дауысқа түсті)&lt;/small&gt;}}
|'''1'''
|589 (1,5 %)
|
|-
|[[Сурет:Lars Mapstead at South Carolina Libertarian Convention (cropped).jpg|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Ларс Мэпстед]]}}
|{{Dts|1969|08|14}}&lt;br&gt;(54 жаста)&lt;br&gt;[[Монтерей (Калифорния)|Монтерей]], [[Калифорния]]
|'''[[Friend Finder Networks]]-тің тең құрылтайшы'''&lt;br&gt;Fupa Games and Legendary Speed-тің негізін қалаушы
|[[Сурет:Flag_of_California.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Калифорния]]
|[[Сурет:Lars Mapstead 2024 Campaign Logo.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;23 наурыз 2021&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру&lt;br&gt;Серіктес: [[Ларри Шарп]]
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің төртінші турында алынып тасталды; кейін Оливердің номинациясын қолдады)&lt;/small&gt;}}
|'''2'''
|1 226 (3,0 %) 
|
|-
|[[Сурет:Joshua Smith in March 2020.png|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Джошуа Смит]]}}
|{{Dts|1983|03|13}}&lt;br&gt;(41 жаста)&lt;br&gt;[[Антиок (Калифорния)|Антиок]], [[Калифорния]]
|'''[[Либертариандық партия комитеті]]нің вице-төрағасы'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''(2022–2023)'''&lt;/small&gt;
|[[Сурет:Flag_of_California.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Калифорния]]
|[[Сурет:Joshua Smith 2024.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;24 шілде 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің төртінші турында алынып тасталды; кейін Оливердің номинациясын қолдады)&lt;/small&gt;}}
|'''1'''
|416 (1,0 %) 
|
|-
|[[Сурет:Jacob Hornberger speaking at the University of Arizona (cropped).png|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Джейкоб Хорнбергер]]}}
|{{Dts|1950|01|28}}&lt;br&gt;(74 жаста)&lt;br&gt;[[Ларэдо (Техас)|Ларэдо]], [[Техас]]
|'''Future of Freedom Foundation-нің негізін қалаушы және президенті'''&lt;br&gt;2002 жылы [[Вирджиния]]дан [[АҚШ Сенаты]]на тәуелсіз үміткер&lt;br&gt;[[2000 АҚШ президент сайлауы|2000]] және [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы сайлау]]да АҚШ президентіне үміткер
|[[Сурет:Flag_of_Texas.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Техас]]
|[[Сурет:Jacob Hornberger 2024 Campaign Logo.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;20 ақпан 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің екінші турында алынып тасталды)&lt;/small&gt;}}
|0
|2 043 (5,0 %)
|
|-
|[[Сурет:Charles Ballay for President 2024 (cropped).png|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Чарльз Баллей]]}}
|{{Dts|1970|01|01}}&lt;br&gt;(51 жаста)&lt;br&gt;[[Жаңа Орлеан]], [[Луизиана]]
|'''Отоларинголог'''
|[[Сурет:Flag_of_Louisiana.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Луизиана]]
|[[Сурет:Charles Ballay 2024 Campaign Logo.jpg|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;24 тамыз 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің алғашқы турында алынып тасталды; кейін Оливердің номинациясын қолдады)&lt;/small&gt;}}
|0
|2 043 (5,0 %)
|
|-
|{{center|'''[[Арт Оливьер]]'''}}
|{{Dts|1970|01|01}}&lt;br&gt;(51 жаста)&lt;br&gt;[[Линвуд (Калифорния)|Линвуд]], [[Калифорния]]
|'''[[2024 АҚШ президент сайлауы|2000 жылғы сайлау]]да [[АҚШ вице-президенті]] лауазымына үміткер'''&lt;br&gt;[[Калифорния губернаторының сайлауы (2006)|2006 жылғы сайлау]]да [[Калифорния]] [[губернатор]]ы лауазымына үміткер&lt;br&gt;[[Беллфлауэр (Калифорния)|Беллфлауэр]] [[мэр]]і&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1998–1999)&lt;/small&gt;
|[[Сурет:Flag_of_California.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Калифорния]]
|[[Сурет:Art Olivier 2024 Campaign Logo.jpg|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;11 желтоқсан 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|26 мамыр 2024 &lt;small&gt;(дауыс берудің алғашқы турында алынып тасталды)&lt;/small&gt;}}
|0
|5 (0 %)
|
|}

===== Бұрынғы үміткерлер =====
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#FFBF00;&quot; |{{color|white|Праймеризге дейін өз кандидатураларын алып тастады}}
|-
! style=&quot;background:#ffffbf; |Аты-жөні
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Туған күні
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Алдыңғы лауазымдары
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Штаты
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Науқаны&lt;br&gt;{{small|Ұсыну күні}}
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Себеп&lt;br&gt;{{small|Тоқтату күні}}
! style=&quot;background:#ffffbf;&quot; |Қосымша
|-
|[[Сурет:Joe Exotic (Santa Rose County Jail).png|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Джо Экзотик]]}}
|{{Dts|1963|03|05}}&lt;br&gt;(60 жаста)&lt;br&gt;[[Гарден-Сити (Канзас)|Гарден-Сити]], [[Канзас]]
|Кәсіпкер және медиа тұлға&lt;br&gt;«Greater Wynnewood» экзотикалық жануарлар саябағының иесі&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1998–2018)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы сайлау]]да АҚШ президенті лауазымына тәуелсіз үміткер&lt;br&gt;2018 жылғы сайлауда Оклахома губернаторы лауазымына үміткер
|[[Сурет:Flag of Texas.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Техас]]
|[[Сурет:Joe Exotic 2024.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;10 наурыз 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|{{center|11 сәуір 2023 &lt;small&gt;(Демократиялық партияның номинациясына дауысқа түскен)&lt;/small&gt;}}
|
|}

==== Жасылдар партиясы ====
2024 жылғы 26 мамырда [[Джилл Стайн]] өзінің сайлау науқаны [[Жасылдар партиясы (АҚШ)|Жасылдар партиясының]] кандидатурасын қамтамасыз ету үшін жеткілікті делегаттар жинағанын және осылайша болжамды үміткер болғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/11/09/us/politics/jill-stein-presidential-bid.html|title=Jill Stein Announces Third-Party Bid For President|accessdate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231109203116/https://www.nytimes.com/2023/11/09/us/politics/jill-stein-presidential-bid.html|archivedate=2023-11-09|author=Maggie Astor|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=2023-11-09}}&lt;/ref&gt; Стайн сонымен қатар [[2012 АҚШ президент сайлауы|2012]] және [[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылғы сайлау]]ға партияның үміткері болды. Стайн — дәрігер және [[Лексингтон (Массачусетс)|Лексингтон]] қалалық жиналысының бұрынғы мүшесі. 2024 жылғы 15–18 тамызда өткен Жасылдар партиясының ұлттық съезі өтті де, Стайнның үміткерлігі ресмиленді де, ол сайлаудағы өзінің серіктесі ретінде тарихшы [[Буч Уэр]]ді таңдады. 2024 жылғы маусымдағы жағдай бойынша Стайн кем дегенде 22 штаттағы Жасылдар партиясынан да, тәуелсіз сайлау комиссияларынан да бюллетеньдерге қол жеткізе алады, барлығы 273 сайлаушы дауысын жинайды.

1 қарашада Еуропаның Жасылдар партиялары Стайнның президенттікке бармағанын сұрады. Олар АҚШ Жасылдар партиясының Жасыл партиялар жаһандық ұйымына кірмейтінін айтып кетті де, Стайнның үміткерлігі Камала Харристің президент болуына нұқсан келтірмек деген уайымын дауыстады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.politico.eu/article/europes-greens-tell-jill-stein-to-pull-out-of-us-election-to-defeat-trump/ |title= Europe’s Greens ask Jill Stein to pull out of US election to prevent Trump victory |lang= en |publisher= Politico |date= 2024-11-01 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt; Бұл уақытқа қарай жасалған сауалнама бойынша араб америкалықтардың 42,3%-ы Стайнға дауыс береміз дейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.aa.com.tr/en/americas/days-before-us-elections-new-survey-shows-strong-support-for-green-party-candidate-among-muslim-voters/3381800 |title= Days before US elections, new survey shows strong support for Green Party candidate among Muslim voters |lang= en |publisher= Anadolu Ajansı |last= Turan |first= Rabia Iclal |date= 2024-11-01 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt;

===== Ұсынылғандар =====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
|-
| style=&quot;background:#f1f1f1;&quot; colspan=&quot;30&quot;|[[Сурет:Green Party of the United States social media logo.svg|40px|center|link=]]&lt;div style=&quot;font-size:larger&quot;&gt;'''Жасылдар партиясы атынан кандитаттар'''&lt;/div&gt;
|-
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#00A86B; width:200px;&quot;|[[Джилл Стайн|{{color|white|Джилл Стайн}}]]
! style=&quot;width:3em; font-size:135%; background:#00A86B; width:200px;&quot;|[[Буч Уэр|{{color|white|Буч Уэр}}]]
|- style=&quot;color:#000; font-size:100%; background:#0BDA51;&quot;
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''Президенттікке'''''
| style=&quot;width:3em; width:200px;&quot;|'''''Вице-президенттікке'''''
|-
| [[Сурет:Jill Stein by Gage Skidmore 3.jpg|center|200x200px]]
| [[Сурет:Butch Ware - 2025 02 (cropped).jpg|center|200x200px]]
|-
| [[Массачусетс]]тік дәрігер,&lt;br&gt;саяси белсенді
| [[Калифорния]]лық&lt;br&gt;академик және тарихшы
|-
| colspan=2 |'''{{iw|Джилл Стайн президенттік науқаны (2024)|Науқаны|en|Jill Stein 2024 presidential campaign}}'''
|-
| colspan=2 |[[Сурет:Jill Stein 2024.svg|center|200px]]
|-
|}

===== Басқа үміткерлер =====
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot; 
! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#00A86B;&quot; | {{color|white|Жасылдардың 2024 жылғы праймеризіндегі басқа үміткерлер}}
|-
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Аты-жөні
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Туған күні
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Алдыңғы лауазымдары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Штаты
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Науқаны&lt;br&gt;{{small|Ұсыну күні}}
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Жеңіп алған байқаулары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Жеңіп алған делегаттары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Жеңіп алған дауыстары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Қосымша
|-
|{{center|'''[[Жасмин Шерман]]'''}}
|{{Dts|1985|08|17}}&lt;br&gt;(39 жаста)&lt;br&gt;[[Куинс]], [[Нью-Йорк]]
|'''Greater Charlotte Rise-дің атқарушы директоры'''
|[[Сурет:Flag of North Carolina.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Солтүстік Каролина]]
|[[Сурет:Jasmine Sherman-Tanda Blubear 2024.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;18 ақпан 2022&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру {{center|Серіктес: [[Танда Блубир]]}}
|''Жоқ''
|10 (4,1 %)
|72 (0,4 %)
|
|-
|{{center|'''[[Хорхе Завала]]'''}}
|белгісіз
|'''Кәсіпкер'''
|[[Сурет:Flag_of_California.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Калифорния]]
|[[Сурет:Jorge Zavala 2024.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;13 қазан 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру&lt;br&gt;
|''Жоқ''
|''Жоқ''
|18 (0,1 %)
|
|-
|[[Сурет:Black flag waving.svg|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Бәріне қарсымын]]}}
| colspan=&quot;4&quot; |''Д/Ж''
|''Жоқ''
|6 (2,5 %)
|505 (2,9 %)
|
|}

===== Бұрынғы үміткерлер =====
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;text-align:center&quot; 
! colspan=&quot;9&quot; style=&quot;background:#00A86B;&quot; | {{color|white|Праймеризге дейін өз кандидатураларын алып тастады}}
|-
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Аты-жөні
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Туған күні
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Алдыңғы лауазымдары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Штаты
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Науқаны&lt;br&gt;{{small|Ұсыну күні}}
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Жеңіп алған байқаулары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Жеңіп алған дауыстары
! style=&quot;background:#0BDA51;&quot; |Қосымша
|-
|[[Сурет:Emanuel Pastreich.jpg|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Эмануэль Пастрайк]]}}
|{{Dts|1964|10|16}}&lt;br&gt;(59 жаста)&lt;br&gt;[[Нэшвилл]], [[Теннесси]]
|'''[[СолБридж халықаралық бизнес мектебі|Asia Institute]]-тың президенті'''&lt;br&gt;Академик және автор
|[[Сурет:Flag of Massachusetts.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Массачусетс]]
|[[Сурет:Emanuel Pastreich 2024.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;11 қыркүйек 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру
|28 қыркүйек 2023&lt;br&gt;&lt;small&gt;(тәуелсіз үміткер ретінде сайлауға түседі)&lt;/small&gt;
|
|
|-
|[[Сурет:Cornel West by Gage Skidmore.jpg|ортаға|112x112 нүкте]]{{center|[[Корнел Уест]]}}
|{{Dts|1953|06|02}}&lt;br&gt;(59 жаста)&lt;br&gt;[[Талса (Оклахома)|Талса]], [[Оклахома]]
|Академик ғалым және қайраткер
|[[Сурет:Flag_of_California.svg|ортаға|71x71 нүкте]][[Калифорния]]
|[[Сурет:West POTUS 24.png|ортаға|160x160 нүкте]]&lt;small&gt;14 маусым 2023&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Федералдық сайлау комиссиясы|ФСК-ға]] құжаттарды тапсыру&lt;br&gt;
|5 қазан 2023&lt;br&gt;&lt;small&gt;(тәуелсіз үміткер ретінде сайлауға түседі)&lt;/small&gt;
|1 (0 %)
|
|}

=== Басқа үміткерлер ===
* {{iw|Америкалық пікірлестік партиясы|Америкалық пікірлестік партиясы|en|American Solidarity Party}} — {{iw|Питер Сонски|Питер Сонски|en|Peter Sonski}}, [[Коннектикут]]тан шыққан мемлекеттік қызметкер, Колумб рыцарьлары музейінің директоры.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://independentpoliticalreport.com/2023/06/peter-sonski-chosen-as-american-solidarity-presidential-nominee-on-first-ballot/ |title= Peter Sonski Chosen as American Solidarity Presidential Nominee on First Ballot |lang= en |publisher= Independent Political Report |date= 2023-06-05 |accessdate= 2023-11-14}} {{Wayback|date= 2023-10-28 |url= https://web.archive.org/web/20231028170228/https://independentpoliticalreport.com/2023/06/peter-sonski-chosen-as-american-solidarity-presidential-nominee-on-first-ballot/}}&lt;/ref&gt;

* {{iw|Тыйым партиясы|Тыйым партиясы|en|Prohibition Party}} — [[Майкл Вуд (саясаткер)|Майкл Вуд]], бизнесмен.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://ballot-access.org/2023/05/10/prohibition-party-chooses-national-2024-ticket/ |title= Prohibition Party Chooses National 2024 Ticket {{!}} Ballot Access News |lang= en |date= 2023-05-10 |accessdate= 2023-11-14}} {{Wayback|date= 2023-11-29 |url= https://web.archive.org/web/20231129193022/https://ballot-access.org/2023/05/10/prohibition-party-chooses-national-2024-ticket/}}&lt;/ref&gt;

* {{iw|Социализм және азат ету партиясы|Социализм және азат ету партиясы|en|Party for Socialism and Liberation}} — [[Клаудия де ла Круз]], саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://independentpoliticalreport.com/2023/09/party-for-socialism-and-liberation-announces-2024-presidential-ticket/ |title= Party for Socialism and Liberation Announces 2024 Presidential Ticket |lang= en |publisher= Independent Political Report |date= 2023-09-11 |accessdate= 2023-11-14}} {{Wayback|date= 2023-09-13 |url= https://web.archive.org/web/20230913021711/https://independentpoliticalreport.com/2023/09/party-for-socialism-and-liberation-announces-2024-presidential-ticket}}&lt;/ref&gt;

* [[АҚШ социалистік партиясы]] — [[Билл Стодден]], бейкоммерциялық ұйымның басшысы.&lt;ref&gt;{{cite web |author= Redpath, Bill |url= https://ballot-access.org/2023/10/23/socialist-party-usa-nominates-presidential-ticket/ |title= Socialist Party USA Nominates Presidential Ticket |lang= en |publisher= ballot-access.org |date= 2023-10-23 |accessdate= 2024-01-03}} {{Wayback|date= 2023-11-20 |url= https://web.archive.org/web/20231120013849/https://ballot-access.org/2023/10/23/socialist-party-usa-nominates-presidential-ticket/}}&lt;/ref&gt;

* [[АҚШ трансгуманистік партиясы]] — [[Том Росс]], саяси белсенді.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://scientificinquirer.com/2023/10/10/conversations-with-tom-ross-the-transhumanist-partys-2024-presidential-candidate/ |title= Conversations with Tom Ross: The Transhumanist Party's 2024 Presidential Candidate |lang= en |publisher= scientificinquirer.com |date= 2023-10-10 |accessdate= 2024-01-03}} {{Wayback|date= 2023-11-20 |url= https://web.archive.org/web/20231120110507/https://scientificinquirer.com/2023/10/10/conversations-with-tom-ross-the-transhumanist-partys-2024-presidential-candidate/}}&lt;/ref&gt;

=== Партиясыз үміткерлер ===
* [[Корнел Уэст]] — [[Социализм|социалистік]] белсенді және зиялы, ол алдымен [[Халық партиясы (АҚШ)|Халық партиясы]]нан, содан кейін [[Жасылдар партиясы (АҚШ)|Жасылдар партиясы]]нан кандидатура жариялағаннан кейін тәуелсіз үміткер ретінде сайлау науқанының басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.deseret.com/2023/11/20/23966194/cornel-west-2024-salt-lake-city/|title=Cornel West thinks the U.S. is in &quot;spiritual decay.&quot; That's why he's running for president|accessdate=2024-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231204135255/https://www.deseret.com/2023/11/20/23966194/cornel-west-2024-salt-lake-city|archivedate=2024-12-04|author=Benson Samuel|lang=en|publisher=Deseret News|date=2023-11-21}}&lt;/ref&gt; Оның сайлауалды серіктесі — Калифорниядан келген ғалым және қоғам қайраткері [[Мелина Абдулла]].

=== Кейін бас тартқан үміткерлер ===
* [[Роберт Ф. Кеннеди (кіші)|Роберт Ф. Кеннеди]] ([[Партиясыз]]): Бастапқыда Демократиялық партияның үміткері болған ол кейін 2023 жылғы қазанда тәуелсіз үміткер болды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Anti-vaccine activist RFK Jr. launches presidential campaign|url=https://apnews.com/article/kennedy-biden-president-2024-democrat-dd9d6ecf17b54f4b32e7b17778540431|publisher=[[Associated Press]]|accessdate=2023-05-01|date=2023-04-19}} {{Wayback|date=2023-04-30|url=https://web.archive.org/web/20230430175102/https://apnews.com/article/kennedy-biden-president-2024-democrat-dd9d6ecf17b54f4b32e7b17778540431}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Gibson, Brittany; Zhang, Andrew|date=2023-10-09|title=RFK Jr. announces he will run as an independent candidate|lang=en|publisher=[[Politico]]|url=https://www.politico.com/news/2023/10/09/rfk-jr-announces-he-will-run-as-an-independent-candidate-00120604|accessdate=2023-10-09}} {{Wayback|date=2023-10-19|url=https://web.archive.org/web/20231019162350/https://www.politico.com/news/2023/10/09/rfk-jr-announces-he-will-run-as-an-independent-candidate-00120604|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Кеннеди отбасы]]нан шыққан ол — [[Қастандық теориясы|қастандық теориялары]]н насихаттайтын экологияшыл заңгер.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Oshin, Olafimihan|date=2022-01-23|title=Auschwitz Memorial says RFK Jr. speech at anti-vaccine rally exploits Holocaust tragedy|url=https://thehill.com/homenews/state-watch/590995-auschwitz-memorial-says-rfk-jr-speech-at-anti-vaccine-rally-exploits|accessdate=2022-01-27|publisher=The Hill|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220124023519/https://thehill.com/homenews/state-watch/590995-auschwitz-memorial-says-rfk-jr-speech-at-anti-vaccine-rally-exploits|date=2022-01-24}}

* {{Cite web|date=2022-01-25|title=Cheryl Hines Blasts Husband RFK Jr. for Holocaust Remark|publisher=The Wrap|url=https://www.thewrap.com/cheryl-hines-rfk-jr-husband-holocaust-comparison/|accessdate=2022-01-27|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220125193828/https://www.thewrap.com/cheryl-hines-rfk-jr-husband-holocaust-comparison/|date=2022-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-12-18|title=Guests urged to be vaccinated at anti-vaxxer Robert F Kennedy Jr's party|url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/dec/18/robert-f-kennedy-jr-cheryl-hines-party-vaccinated-guests|accessdate=2022-01-27|publisher=[[The Guardian]]|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211218183905/https://www.theguardian.com/us-news/2021/dec/18/robert-f-kennedy-jr-cheryl-hines-party-vaccinated-guests|date=2021-12-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Dorn, Sara|title=RFK Jr. Makes Unfounded Claims About Mass Shootings, Covid-19: Here Are All The Conspiracies He Promotes|url=https://www.forbes.com/sites/saradorn/2023/06/06/rfk-jr-makes-unfounded-claims-about-mass-shootings-covid-19-here-are-all-the-conspiracies-he-promotes/|accessdate=2023-06-22|publisher=[[Forbes]]|lang=en}} {{Wayback|url=https://archive.today/20230622172724/https://www.forbes.com/sites/saradorn/2023/06/06/rfk-jr-makes-unfounded-claims-about-mass-shootings-covid-19-here-are-all-the-conspiracies-he-promotes/?sh=6ed5ac303acc|date=2023-06-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Robert F. Kennedy Jr.'s Conspiracy Theories Go Beyond Vaccines|website=[[The New York Times]]|date=2023-10-11|url=https://web.archive.org/web/20231011233651/https://www.nytimes.com/2023/07/06/us/politics/rfk-conspiracy-theories-fact-check.html|accessdate=2023-10-12}}&lt;/ref&gt; Кеннеди әсіресе [[партиясыз]] және [[Жүйеге қарсылық|жүйеге қарсы]] сайлаушылар арасында танымалдыққа ие басты үміткердің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-11-01|title=2024 Presidential Race Stays Static In The Face Of Major Events, Quinnipiac University National Poll Finds; RFK Jr. Receives 22% As Independent Candidate In 3-Way Race|url=https://poll.qu.edu/poll-release?releaseid=3881|accessdate=2023-11-02|publisher=Quinnipiac University Polling Institute|lang=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231102000857/https://poll.qu.edu/poll-release?releaseid=3881|date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-11-07|title=In 3-Way Race, Independent Robert Kennedy Jr. Garners 24% Across 6 Battleground States; Trump 35%, Biden 33%, Kennedy 24%; RFK Noses Ahead Among Voters Under 45|url=https://scri.siena.edu/2023/11/07/in-3-way-race-independent-robert-kennedy-jr-garners-24-across-6-battleground-states-trump-35-biden-33-kennedy-24-rfk-noses-ahead-among-voters-under-45/|publisher=Siena College Research Institute}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231113232057/https://scri.siena.edu/2023/11/07/in-3-way-race-independent-robert-kennedy-jr-garners-24-across-6-battleground-states-trump-35-biden-33-kennedy-24-rfk-noses-ahead-among-voters-under-45/|date=2023-11-13|accessdate=2023-11-12}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы қарашадағы сауалнама ол 1992 жылдан бері екі ірі партиядан тыс кандидаттар арасындағы ең жоғары көрсеткішті болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2023/11/11/politics/robert-kennedy-rfk-2024-election-outcome/index.html|title=How RFK Jr. could change the outcome of the 2024 election|lang=en|publisher=[[CNN]]|author=Enten, Harry|date=2023-11-11|accessdate=2024-04-11}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 26 наурызда Кеннеди [[Калифорния]]дағы заңгер Николь Шанаханды өзінің серіктесі ретінде жариялады. Сол жылғы тамызда ол сайлауалды кампаниясын тоқтата тұратынын жариялады да, есімінің бюллетеньдерде қала беретінін айтып кетті. Ол [[Дональд Трамп]]ты қолдап кетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://edition.cnn.com/2024/08/23/politics/rfk-jr-suspends-campaign/index.html |title= RFK Jr. suspends presidential campaign and endorses Trump |lang= en |publisher= [[CNN]] |author= Pellish, Aaron; Dovere, Edward-Isaac |date= 2024-08-23 |accessdate= 2024-08-25}}&lt;/ref&gt;

== Сайлауалды науқан ==
=== Науқан тақырыптары ===
==== Харрис науқаны ====
Харрис сайлауды «еркіндік, не хаос арасындағы таңдау» деп атады және науқанын «еркіндік» пен «болашақ» идеалдарына негіздеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Thompson |first=Alex |date=2024-08-01 |title=Harris ditches Biden's strategy with &quot;freedom&quot; focus |publisher=Axios |url=https://www.axios.com/2024/08/01/kamala-harris-joe-biden-president-strategy-election |accessdate=2024-08-01}} {{Wayback|date=2024-08-01 |url= https://web.archive.org/web/20240801175846/https://www.axios.com/2024/08/01/kamala-harris-joe-biden-president-strategy-election }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Miller, Zeke; Megerian, Chris; Boak, Josh |date=2024-07-24 |title=Harris tells roaring Wisconsin crowd November election is 'a choice between freedom and chaos' |publisher=[[The Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/harris-election-president-wisconsin-democrats-012c6474b8b23960d2cf616e92989a4b |accessdate=2024-08-01}} {{Wayback|date=2024-08-01 |url= https://web.archive.org/web/20240801053652/https://apnews.com/article/harris-election-president-wisconsin-democrats-012c6474b8b23960d2cf616e92989a4b}}&lt;/ref&gt; Демократтар науқаны Трамптың 34 ауыр қылмыс бойынша сотталғанын көрсете отырып, Харристің бас прокурор ретінде тәжірибесін айта отыра Трампқа қарсы «істі қудалайды» деген сөздерді алға тартады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hutzler |first=Alexandra |date=2024-07-23 |title=The prosecutor vs. the felon. Democrats see winning contrast between Harris and Trump.|work=ABC News |url=https://abcnews.go.com/Politics/prosecutor-felon-democrats-winning-contrast-harris-trump/story?id=112198602 |accessdate=2024-08-01}} {{Wayback|date=2024-07-31 |url= https://web.archive.org/web/20240731235706/https://abcnews.go.com/Politics/prosecutor-felon-democrats-winning-contrast-harris-trump/story?id=112198602}}&lt;/ref&gt; Харрис саяси көзқарасы бойынша демократтардың ішіндегі ұстамдысы ретінде сипатталады. 2019 жылғы сайлаудан бері өзінің бірнеше саяси ұстанымдарын өзгерткен оның ішкі саясаттағы көптеген ұстанымдары қазіргі [[Джо Байден|Байден]]дікіне ұқсайды.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-7&quot;&gt;{{Cite news |last=Epstein |first=Reid J. |date=2024-07-29 |title=Why the Kamala Harris of Four Years Ago Could Haunt Her in 2024 |url=https://www.nytimes.com/2024/07/29/us/politics/kamala-harris-2020-positions.html |accessdate=2024-08-05 |publisher=[[The New York Times]] |language=en |issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2024-08-04 |url= https://web.archive.org/web/20240804235849/https://www.nytimes.com/2024/07/29/us/politics/kamala-harris-2020-positions.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN-2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;USA TODAY-2024&quot; /&gt; Харристің науқанда белгілейтін басты ұстанымдары [[Сексуалдық және ұрпақ жаңғырту денсаулығы|ұрпақ жаңғырту бағытындағы денсаулық сақтау]], қылмыстық сот төрелігі және азаматтық құқық мәселелеріне де ерекше назар аударады.&lt;ref name=&quot;USA TODAY-2024&quot;&gt;{{Cite web |author=Wire, Sarah D.; Beggin, Riley |title='A daughter of California': How a Kamala Harris presidency could shake things up |date=2024-07-28 |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2024/07/28/harris-biden-comparisons-differences-as-president/74492587007/ |accessdate=2024-07-30 |publisher=USA TODAY |lang=en}} {{Wayback|date=2024-07-30 |url= https://web.archive.org/web/20240730205434/https://www.usatoday.com/story/news/politics/elections/2024/07/28/harris-biden-comparisons-differences-as-president/74492587007/}}&lt;/ref&gt; Харристің науқаны оптимистік және қуанышты реңкке ие болғаны үшін белгілі.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rogers |first=Katie |title=Harris Used to Worry About Laughing. Now Joy Is Fueling Her Campaign.|url=https://www.nytimes.com/2024/08/09/us/politics/kamala-harris-walz-joy.html |publisher=[[The New York Times]] |date=2024-08-09 |issn=0362-433}} {{Wayback|date=2024-08-23 |url=https://web.archive.org/web/20240823021901/https://www.nytimes.com/2024/08/09/us/politics/kamala-harris-walz-joy.html1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Zhang, Christine; Lemonides, Alex; Igielnik, Ruth |title= Democrats Say the Joy Is Back. Here's What the Data Says. |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/23/us/elections/2024-election-feelings-harris-trump.html |publisher=[[The New York Times]] |date=2024-08-23}} {{Wayback|date=2024-08-24 |url= https://web.archive.org/web/20240824140217/https://www.nytimes.com/interactive/2024/08/23/us/elections/2024-election-feelings-harris-trump.html}}&lt;/ref&gt;

==== Трамп науқаны ====
Дональд Трамп сайлауалды науқанының басты тақырыбы — [[Кек|кек алу]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump's 'retribution' campaign theme has apparent roots in old Confederate code, new book says|url=https://abcnews.go.com/Politics/trumps-retribution-campaign-theme-apparent-roots-confederate-code/story?id=104553311|publisher=[[ABC News]]|date=2023-11-02|author=Alexandra Hutzler|accessdate=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump zeroes in on a key target of his 'retribution' agenda: Government workers|url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-retribution-agenda-government-workers-schedule-f-rcna78785|publisher=[[NBC News]]|date=2023-04-26|author=Allan Smith|accessdate=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; Трамп бұл тақырыпты 2023 жылғы наурызда Консервативтік саяси әрекет конференциясында (CPAC) сөйлеген сөзінде жариялап, «[[2016 АҚШ президент сайлауы|2016 жылы]] мен «Мен сіздердің дауыстарыңмын» дедім. Мен енді былай дейін: Мен әділдіктеріңмін, ал зұлымдыққа ұшырағандар үшін мен кек алушыларыңмын» деді. Трамп 2024 жылғы сайлауды «соңғы шайқас» деп атады және президенттік билікті саяси қуғын-сүргін үшін пайдалануға ашық уәде берді,&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump, Vowing 'Retribution,' Foretells a Second Term of Spite|url=https://www.nytimes.com/2023/03/07/us/politics/trump-2024-president.html|publisher=[[The New York Times]]|date=2023-03-07|author=Maggie Haberman; Shane Goldmacher|accessdate=2023-12-06}}&lt;/ref&gt; өзінің кек алуы «сәтті болады» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-02-21 |title=Trump: 'My Revenge Will Be Success' |url=https://www.nysun.com/article/my-revenge-will-be-success |accessdate=2024-07-21 |publisher=The New York Sun |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп сайлауалды науқаны басты тақырыптарының бірі иммиграция болды. [[The Washington Post]] Трамптың сайлауалды науқанын елдің жағдайы және егер ол жеңбесе, болашағы туралы «қараңғы және ақырзаман» риторикаға бағытталған деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;The Washington Post-2024-3&quot;&gt;{{Cite news|author= Parker, Ashley; LeVine, Marianne; Godwin, Ross|date=2024-03-11|title=Trump's freewheeling speeches offer a dark vision of a second term|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/11/trump-campaign-speech-anatomy/|accessdate=2024-03-17|newspaper=The Washington Post|language=en}} {{Wayback|date=2024-03-11|url= https://web.archive.org/web/20240311161549/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/11/trump-campaign-speech-anatomy/}}&lt;/ref&gt; [[Associated Press]] «Трамп митингілерінің [[христиандық ұлтшылдық]] нышандары және риторикасы» жайлы да хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Peter|first=Smith|date= 2024-05-18|title=Jesus is their savior, Trump is their candidate. Ex-president's backers say he shares faith, values |url= https://apnews.com/article/trump-christian-evangelicals-conservatives-2024-election-43f25118c133170c77786daf316821c3|accessdate=2024-07-02|newspaper=[[The Associated Press]]|language=en}} {{Wayback|date=2024-05-24|url= https://web.archive.org/web/20240524232811/https://apnews.com/article/trump-christian-evangelicals-conservatives-2024-election-43f25118c133170c77786daf316821c3}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы президенттік науқанында Трамп көптеген жалған және жаңылыстыратын мәлімдемелер жасап жүрді.&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times-2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Rector |first=Kevin |date=2024-08-16 |title=News Analysis: Trump seeks to reclaim spotlight with old playbook of lying, talking smack to media |publisher= [[Los Angeles Times]] |url= https://www.latimes.com/politics/story/2024-08-16/2024-election-trump-news-conference-analysis |access-date= 2024-08-24}} {{Wayback|date=2024-08-23 |url= https://web.archive.org/web/20240823194457/https://www.latimes.com/politics/story/2024-08-16/2024-election-trump-news-conference-analysis}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Washington Post-2024-2&quot;&gt;{{Cite news |last=Kessler |first=Glenn |date=2024-03-14 |title=Trump has a bunch of new false claims. Here's a guide. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/14/trump-crazy-new-claims-fact-checked/ |accessdate=2024-08-24}} {{Wayback|date=2024-03-15 |url= https://web.archive.org/web/20240315001325/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/14/trump-crazy-new-claims-fact-checked/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Washington Post-2024&quot;&gt;{{Cite news |author=Itkowitz, Colby; Allam, Hannah |date=2024-08-19 |title=With false 'coup' claims, Trump primes supporters to challenge a Harris win |publisher=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/08/19/trump-stolen-election-coup-overthrow/ |accessdate=2024-08-24}} {{Wayback|date=2024-08-24 |url= https://web.archive.org/web/20240824204443/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/08/19/trump-stolen-election-coup-overthrow/}}&lt;/ref&gt; Өтірік пен жалған мәлімдемелердің үлкен көлемі Трамптың [[үлкен өтірік]] пен жалғандықты насихаттау әдісін пайдалану ретінде сипатталған риторикалық стиліне байланысты болды.&lt;ref&gt;Бірнеше дереккөз:

* {{Cite news |last=Snyder |first=Timothy |date=2021-01-09 |title=The American Abyss |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2021/01/09/magazine/trump-coup.html}}
* {{Cite web |last=Ben-Ghiat |first=Ruth |date=2021-01-25 |title=Opinion: Trump's big lie wouldn't have worked without his thousands of little lies |url=https://www.cnn.com/2021/01/25/opinions/big-lie-ben-ghiat/index.html |website=[[CNN]]}}
* {{Cite news |last=Heavey |first=Jan Wolfe, Susan |date=2021-01-25 |title=Trump lawyer Giuliani faces $1.3 billion lawsuit over 'big lie' election fraud claims |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-usa-election-dominion-idUKKBN29U206}}
* {{Cite web |last=Block |first=Melissa |date=2021-01-16 |title=Can The Forces Unleashed By Trump's Big Election Lie Be Undone? |url=https://www.npr.org/2021/01/16/957291939/can-the-forces-unleashed-by-trumps-big-election-lie-be-undone |accessdate=2022-10-04 |website=[[NPR]]}}
* {{Cite web |last=Pilkington |first=Ed |date=2021-01-24 |title=Donald Trump is gone but his big lie is a rallying call for rightwing extremists |url=https://www.theguardian.com/us-news/2021/jan/24/donald-trump-big-lie-american-democracy |accessdate=2022-10-04 |website=[[The Guardian]]}}
* {{Cite magazine |date=2021-05-19 |title=Evan McMullin and Miles Taylor on the need for &quot;rational Republicans&quot; |url=https://www.economist.com/by-invitation/2021/05/19/evan-mcmullin-and-miles-taylor-on-the-need-for-rational-republicans |magazine=[[The Economist]] |quote=Its leaders shamelessly propagated former President Donald Trump's &quot;Big Lie&quot;}}
* {{Cite news |last=Stanley-Becker |first=Isaac |date=2021-09-25 |title=Election fraud, QAnon, Jan. 6: Far-right extremists in Germany read from a pro-Trump script |language=en-US |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/25/german-election-far-right-trump/ |accessdate=2022-11-23 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Бірнеше дереккөз:
* {{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/30/media/trump-election-confusion-reliable-sources/index.html|title='Firehose of falsehood:' How Trump is trying to confuse the public about the election outcome|author=Brian Stelter|website=CNN|date=2020-11-30}}
* {{Cite web|url=https://www.vox.com/2018/8/31/17804104/strikethrough-lies-propaganda-trump-putin|title=Why obvious lies make great propaganda|first=Carlos|last=Maza|work=Vox|date=2018-08-31}}
* {{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/north-america/donald-trump-campaigns-firehose-of-falsehoods-has-parallels-with-russian-propaganda-20160809-gqo044.html|title=Donald Trump campaign's 'firehose of falsehoods' has parallels with Russian propaganda|first=Chris|last=Zappone|date=2016-10-12|work=The Sydney Morning Herald}}
* {{Cite web|url=https://www.ft.com/content/5cea69f0-7d44-424e-a121-78a21564ca35 |title=What magic teaches us about misinformation|first=Tim|last=Harford|date=2021-05-06|work=Financial Times}} {{Wayback|url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5cea69f0-7d44-424e-a121-78a21564ca35 |date=2022-12-10}}
* {{Cite web|url=https://www.motherjones.com/politics/2017/08/trump-nonstop-lies/|title=Trump's nonstop lies may be a far darker problem than many realize|first=Denise|last=Clifton|work=Mother Jones|date=2017-08-03}}
* {{Cite web|url=https://www.thewrap.com/morning-joe-propaganda-covid/|title='Morning Joe' Rips Trump for 'Firehose of Falsehoods' and 'Nazi-Like Propaganda' on COVID|work=TheWrap|date=2020-12-17}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы 8 тамыздағы 64 минуттық баспасөз мәслихатында NPR Трамптың 162 «бұрмалау, асыра сілтеу және ашық өтірік» жасағанын санады; бұл Трамптың минутына орта есеппен екіден астам жалған нәрсе айтқанына тең. Олар Трамп өтіріктерінің көлемін «таңқаларлық» және «көптеген саясаткерлер жасайтыннан көп» деп сипаттады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Montanaro |first=Domenico |date=2024-08-11 |title=162 lies and distortions in a news conference. NPR fact-checks former President Trump |publisher=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2024/08/11/nx-s1-5070566/trump-news-conference |accessdate=2024-08-24}} {{Wayback|date=2024-08-24 |url= https://web.archive.org/web/20240824144530/https://www.npr.org/2024/08/11/nx-s1-5070566/trump-news-conference}}&lt;/ref&gt; Трамп сонымен қатар Харриске қарсы көптеген тиісіп, сөз айтты,&lt;ref&gt;{{cite news|author= Wren, Adam; Ward, Myah; Mitovich, Jared |title= Trump goes low as Harris gains ground |url= https://www.politico.com/news/2024/08/03/trump-harris-georgia-00172560 |publisher= [[Politico]] |date= 2024-08-03 |accessdate=2024-08-06}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20240806093738/https://www.politico.com/news/2024/08/03/trump-harris-georgia-00172560|date=2024-08-06}}&lt;/ref&gt; олардың кейбіреулері сексуалдық,&lt;ref name=&quot;Gold 08282024&quot;&gt;{{cite news|last= Gold |first= Michael |title= Trump Reposts Crude Sexual Remark About Harris on Truth Social |url= https://www.nytimes.com/2024/08/28/us/politics/trump-truth-social-posts.html |newspaper= The New York Times |date=2024-08-28 |accessdate=2024-08-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240828230508/https://www.nytimes.com/2024/08/28/us/politics/trump-truth-social-posts.html|date=2024-08-28}}&lt;/ref&gt; нәсілшіл және мизогиндік&lt;ref&gt;{{cite news|last=Tesler|first=Michael|title=3 reasons why racist attacks on Harris could backfire|url=https://abcnews.go.com/538/3-reasons-racist-attacks-harris-backfire/story?id=113178995|newspaper= FiveThirtyEight|date=2024-08-27|accessdate=2024-08-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240828025250/https://abcnews.go.com/538/3-reasons-racist-attacks-harris-backfire/story?id=113178995|date=2024-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author= VandeHei, Jim; Allen, Mike |title= Behind the Curtain: Trump's &quot;caught on tape&quot; women problem |url= https://www.axios.com/2024/08/16/trump-vance-women-problem-voters |newspaper=Axios|date=2024-08-16|accessdate=2024-08-28}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240828202432/https://www.axios.com/2024/08/16/trump-vance-women-problem-voters|date=2024-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Arnsdorf|first=Isaac|title=Trump suggests Harris would struggle with world leaders based on her appearance |url= https://www.washingtonpost.com/politics/2024/07/30/trump-harris-play-toy-comment/|newspaper=[[The Washington Post]]|date=2024-07-30|accessdate=2024-07-31}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240801010418/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/07/30/trump-harris-play-toy-comment/|date=2024-08-01}}&lt;/ref&gt; сипаттағы зәбір айтып жүрді.&lt;ref name=&quot;Gold 08282024&quot;/&gt;

=== Аборт ===
[[Сурет:Pro-ChoiceMarch 3792 (52075189799).jpg|нобай|оңға|«[[Роу Уэйдке қарсы]]&lt;nowiki/&gt;» сот ісінің тоқтауына қарсы наразылар, [[Вашингтон]], 2022 жылғы 14 мамыр]]
[[Аборт]]қа қол жеткізу және аборт жасауды адам құқығы қылу — науқан барысындағы басты тақырыптардың бірі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Here's why abortion will be such a big issue for the ballot come November|url=https://www.nbcboston.com/news/local/heres-why-abortion-will-be-such-a-big-issue-for-the-ballot-come-november/3305057/|accessdate=2024-08-09|publisher=NBC|date=2024-03-11}} {{Wayback|date=2024-03-11|url= https://web.archive.org/web/20240311222821/https://www.nbcboston.com/news/local/heres-why-abortion-will-be-such-a-big-issue-for-the-ballot-come-november/3305057/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NBC-2024&quot;&gt;{{Cite web|title=7 big issues at stake in the 2024 election|url=https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/issues-trump-biden-2024-election-health-care-abortion-tax-immigration-rcna147637|accessdate=2024-04-17|work=NBC|author=Sahil, Kapur|date=2024-04-17}} {{Wayback|date=2024-07-03|url= https://web.archive.org/web/20240703012241/https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/issues-trump-biden-2024-election-health-care-abortion-tax-immigration-rcna147637}}&lt;/ref&gt; Бұл мәселе АҚШ Жоғарғы Сотының «[[Роу Уэйдке қарсы]]&lt;nowiki/&gt;» сот ісін тоқтатқанынан және осылайша аборт туралы заңнаманы, соның ішінде аборт жасатуға тыйым салуды, толығымен штаттардың өзіне қалдырғанынан қайта өзекті болды.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023&quot;&gt;Бірнеше дереккөз:
* {{Cite news |last=Edsall |first=Thomas B. |date=2023-04-12 |title=How The Right Came To Embrace Intrusive Government |publisher=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2023/04/12/opinion/republican-party-intrusive-government.html |accessdate=2023-04-12 |issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2023-04-12 |url= https://web.archive.org/web/20230412100935/https://www.nytimes.com/2023/04/12/opinion/republican-party-intrusive-government.html}} «Republicans in states across the country are defiantly pushing for the criminalization of abortion — of the procedure, of abortifacient drugs and of those who travel out of state to terminate pregnancy... According to research provided to The Times by the Kaiser Family Foundation, states that have abortion bans at various early stages of pregnancy with no exception for rape or incest include Alabama, Arizona, Arkansas, Florida, Kentucky, Louisiana, Mississippi, Missouri, Ohio, Oklahoma, South Dakota, Tennessee, Texas, West Virginia and Wisconsin.»
* {{cite web |last=Allison |first=Natalie |date=2022-06-24 |title=Roe reversal divides 2024 GOP field |url=https://www.politico.com/news/2022/06/24/roe-reversal-divides-2024-gop-field-00042346 |accessdate=2022-06-25 |publisher= [[Politico]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20220628202834/https://www.politico.com/news/2022/06/24/roe-reversal-divides-2024-gop-field-00042346 |date= 2022-06-28}}
* {{Cite news |last=Weisman |first=Jonathan |date=2023-04-11 |title=Pressured by Their Base on Abortion, Republicans Strain to Find a Way Forward |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/04/11/us/politics/abortion-republicans-elections.html |accessdate=2023-04-12 |issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2023-04-11|url= https://web.archive.org/web/20230411092928/https://www.nytimes.com/2023/04/11/us/politics/abortion-republicans-elections.html}}
* {{Cite web |last=Godfrey |first=Elaine |date=2022-05-04 |title=The GOP's Strange Turn Against Rape Exceptions |url=https://www.theatlantic.com/politics/archive/2022/05/supreme-court-overturn-roe-v-wade-no-rape-incest-exceptions/629747/ |accessdate=2023-04-07 |publisher=The Atlantic}} {{Wayback|date=2022-05-04 |url= https://web.archive.org/web/20220504102020/https://www.theatlantic.com/politics/archive/2022/05/supreme-court-overturn-roe-v-wade-no-rape-incest-exceptions/629747/}}&lt;/ref&gt; Дональд Трамп тағайындаған судьялардың бәрі де абортқа қарсы дауыс берген.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump credits himself for abortion ruling|url=https://www.axios.com/2022/06/24/trump-credits-himself-for-abortion-ruling|work=Axios|date=2022-06-24|accessdate=2024-04-27|last=Shapero|first=Julia}} {{Wayback|date=2023-12-16|url= https://web.archive.org/web/20231216041325/https://www.axios.com/2022/06/24/trump-credits-himself-for-abortion-ruling}}&lt;/ref&gt;

[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократтар]] абортқа қол жеткізуді құқық ретінде қарастыруды негізінен қолдаса,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Feiner |first=Lauren |date=2022-05-20 |title=Democratic senators concerned about phone location data being used to track people seeking abortions |url=https://www.cnbc.com/2022/05/20/democrats-urge-ftc-protect-data-privacy-for-people-seeking-abortions.html |accessdate=2023-04-12|publisher=CNBC}} }{{Wayback|date=2022-05-20 |url= https://web.archive.org/web/20220520165916/https://www.cnbc.com/2022/05/20/democrats-urge-ftc-protect-data-privacy-for-people-seeking-abortions.html}}&lt;/ref&gt; [[Республикалық партия (АҚШ)|республикашылдар]] аборттың заңдылығын айтарлықтай шектеуді қолдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kilgore |first=Ed |date=2023-06-21 |title=House GOP Forges Ahead on Wildly Unpopular National Abortion Ban |url=https://nymag.com/intelligencer/2023/06/house-gop-forges-ahead-on-unpopular-national-abortion-ban.html |accessdate=2023-11-15 |publisher= Intelligencer}} {{Wayback|date=2023-11-15 |url= https://web.archive.org/web/20231115065948/https://nymag.com/intelligencer/2023/06/house-gop-forges-ahead-on-unpopular-national-abortion-ban.html}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы сәуірге дейін республикашылдар басқаратын штаттардың көпшілігі аборт жасатуға толықтай дерлік тыйым салды, бұл оны Америка Құрама Штаттарының оңтүстігінде заңсыз қылды. Kaiser Family Foundation мәліметі бойынша, аборт жасатуға ерте кезеңде де-юре тыйым салған 15 штат бар; зорлау мен инцестке қойылған ерекшеліксіз.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023&quot; /&gt;  Роу Уэйдке қарсы шешімінің жоққа шығарылуы және сол себептен болған оңтүстіктегі абортқа қойылған шектеулер кесірінен елдің түрлі штаттарында ана болмақ әйелдердің қайтыс болғаны жайлы хабарланды. Бұған себеп — шектеуші заңнама жүкті әйелдің құрсағындағы баласына тиісуін заңсыз қылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/us-news/2024/oct/30/texas-woman-death-abortion-ban-miscarriage |title= Texas woman died after being denied miscarriage care due to abortion ban, report finds |lang= en |publisher= The Guardian |last= Sherman |first= Carter |date=2024-10-30 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/sep/19/georgia-abortion-ban |title= Amber Thurman was killed by Georgia’s abortion ban. There will be others |lang= en |publisher= The Guardian |last= Donegan |first= Moira |date= 2024-09-19 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.theguardian.com/commentisfree/2024/sep/19/georgia-abortion-ban |title= Amber Thurman was killed by Georgia’s abortion ban. There will be others |lang= en |publisher= The Guardian |last= Donegan |first= Moira |date= 2024-09-19 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.propublica.org/article/candi-miller-abortion-ban-death-georgia |title= Afraid to Seek Care Amid Georgia’s Abortion Ban, She Stayed at Home and Died |lang= en |publisher= ProPublica |last= Surana |first= Kavitha |date= 2024-09-18 |accessdate= 2024-11-02}}&lt;/ref&gt;

Трамп Роуды жоққа шығарғаны үшін несие алды, бірақ абортқа толық тыйым салуды талап ететін республикашылдарды сынға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-17 |title=Trump: 'I was able to kill Roe v. Wade' |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-was-able-kill-roe-v-wade-rcna84897 |accessdate=2024-02-05 |publisher=NBC News}} {{Wayback|date=2024-02-05 |url= https://web.archive.org/web/20240205132002/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-was-able-kill-roe-v-wade-rcna84897}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-09-16 |title=Trump criticizes Republicans pushing abortion bans with no exceptions: 'You're not going to win' |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-bring-country-together-abortion-meet-the-press-rcna105311 |accessdate=2024-02-05 |publisher=NBC News}} {{Wayback|date=2024-02-05 |url= https://web.archive.org/web/20240205173558/https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-bring-country-together-abortion-meet-the-press-rcna105311}}&lt;/ref&gt; Трамп аборт мәселесін штаттардың шешуіне қалдыратынын, бірақ қызыл штаттарға әйелдердің жүктілігін бақылауға және түсік жасатқан жағдайда оларды қылмыстық жауапкершілікке тартуға рұқсат беретінін айтты.&lt;ref name=&quot;Time-2024&quot;&gt;{{cite magazine |last=Cortellessa |first=Eric |date=2024-04-30 |title= How Far Trump Would Go |url=https://time.com/6972021/donald-trump-2024-election-interview/ |magazine= [[Time]] |accessdate=2024-05-11}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240511000706/https://time.com/6972021/donald-trump-2024-election-interview/ |date= 2024-05-11}}&lt;/ref&gt; Болжалды үміткер болғаннан бері Камала Харрис бұрын Роу кепілдік берген федералды аборт құқығын қорғауды қалпына келтіретін заңнаманы қабылдауды қолдайтынын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Astor |first=Maggie |title=Where Kamala Harris Stands on the Issues: Abortion, Immigration and More |url=https://www.nytimes.com/2024/07/21/us/politics/kamala-harris-abortion-immigration-economy-israel.html |publisher=New York Times |date=2024-07-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Messerly, Megan; Ollstein, Alice Miranda |title=Kamala Harris' call for 'reproductive freedom' means restoring Roe |url=https://www.politico.com/news/2024/07/29/kamala-harris-abortion-restoring-roe-00171657 |work=Politico |date=2024-07-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-3&quot;&gt;{{cite news |last=Astor |first=Maggie |date=2024-07-21 |title=Where Kamala Harris Stands on the Issues: Abortion, Immigration and More |url=https://www.nytimes.com/2024/07/21/us/politics/kamala-harris-abortion-immigration-economy-israel.html |accessdate=2024-07-22 |work=The New York Times}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240721215822/https://www.nytimes.com/2024/07/21/us/politics/kamala-harris-abortion-immigration-economy-israel.html |date= 2024-07-21}}&lt;/ref&gt;

=== Шекара қауіпсіздігі және иммиграция ===
Шекара қауіпсіздігі және иммиграция 2024 жылғы президенттік сайлауда әлеуетті сайлаушыларға қатысты басты мәселелердің бірі болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.nytimes.com/2024/01/17/briefing/immigration-policy-democrats.html |title= A 2024 Vulnerability |work= The New York Times |date= 2024-01-17 |last=Leonhardt |first=David |accessdate=2024-01-26}} {{Wayback|date= 2024-01-26 |url= https://web.archive.org/web/20240126192037/https://www.nytimes.com/2024/01/17/briefing/immigration-policy-democrats.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba |title=Americans agree that the 2024 election will be pivotal for democracy, but for different reasons|date=2023-12-15 |work=Associated Press |accessdate=2023-12-16}} {{Wayback|date= 2023-12-16 |url=https://web.archive.org/web/20231216014504/https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba}}&lt;/ref&gt; Сауалнама көрсеткендей, америкалықтардың көпшілігі елге келетін иммиграцияны азайтқысы келеді&lt;ref&gt;{{Cite web |last=M. Jones |first=Jeffrey |date=2024-07-12 |title=Sharply More Americans Want to Curb Immigration to U.S. |url=https://news.gallup.com/poll/647123/sharply-americans-curb-immigration.aspx |accessdate=2024-07-21 |work=Gallup}} {{Wayback|date= 2024-06-20 |url= https://web.archive.org/web/20240720215320/https://news.gallup.com/poll/647123/sharply-americans-curb-immigration.aspx}}&lt;/ref&gt; және ақ нәсілді республикашылдардың айтарлықтай аз бөлігі ақтардың демографиялық құлдырауына алаңдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Frankovic |first=Kathy |date=2021-08-19 |title=White Republicans see the white population decline in America as a bad thing |url=https://today.yougov.com/politics/articles/37643-white-republicans-see-white-population-decline |accessdate=2024-07-21 |publisher=YouGov}} {{Wayback|date=2023-11-29 |url= https://web.archive.org/web/20231129194903/https://today.yougov.com/politics/articles/37643-white-republicans-see-white-population-decline}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы және 2024 жылдың басында Америка Құрама Штаттарының [[Мексика]]мен шекарасы арқылы елге кірген мигранттардың көбеюі орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url= https://www.economist.com/united-states/2024/01/25/how-americas-failed-immigration-policies-might-cost-joe-biden-the-election|title=America's immigration policies are failing|newspaper=The Economist|accessdate= 2024-01-26}} {{Wayback|date=2024-01-26|url= https://web.archive.org/web/20240126191707/https://www.economist.com/united-states/2024/01/25/how-americas-failed-immigration-policies-might-cost-joe-biden-the-election}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы маусымға қарай заңсыз өтулер төрт ай сайынғы төмендеуден кейін үш жылдағы ең төменгі деңгейге жетті, мұны АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктері Америка Құрама Штаттары мен Мексика арасындағы тәртіптің күшеюімен, ауа-райы және Байденнің панаға шектеулерді күшейту туралы бұйрығымен байланыстырды.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Camilo|last=Montoya-Galvez|url=https://www.cbsnews.com/news/border-crossings-us-mexico-border-june-2024/|title=Illegal crossings at U.S.-Mexico border fall to 3-year low, the lowest level under Biden|newspaper=CBS News|date=2024-07-01|accessdate= 2024-07-12}} {{Wayback|date=2024-07-10|url= https://web.archive.org/web/20240710231729/https://www.cbsnews.com/news/border-crossings-us-mexico-border-june-2024/}}&lt;/ref&gt; 2024 жылғы шілдеге қарай шекарада қамауға алулар Байденнің атқару әрекетінің нәтижесінде 33%-ға төмендеп, 46 айдағы ең төменгі деңгейге дейін төмендеді, содан кейін ол маусым айында 55 % төмендеп, оны 2020 жылғы қыркүйектен бергі ең төменгі деңгейге жеткізді.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/article/border-patrol-arrests-asylum-4898733a7ad9868e54220c23b7d96185|title=Border arrests drop 33% to a 46-month low in July after asylum restrictions take hold|work=The Associated Press|date=2024-08-16|accessdate=2024-08-16}}&lt;/ref&gt;

Харрис азаматтыққа жету жолымен бірге «мықты шекара қауіпсіздігі» үшін күресуге уәде берді. Харрис бас прокурор кезінде трансұлттық бандалармен, есірткі картельдерімен және адам саудагерлерімен күресудегі жұмысын ерекше атап өтті.&lt;ref name=&quot;Politico-2024&quot;&gt;{{cite news|author= Daniels, Eugene; Schneider, Elena |title= Harris promises to go tough on border security |url= https://www.politico.com/news/2024/08/09/harris-promises-to-go-tough-on-border-security-00173485 |work= Politico |date= 2024-08-09 |accessdate= 2024-08-10}} {{Wayback|date= 2024-08-11 |url= https://web.archive.org/web/20240811003141/https://www.politico.com/news/2024/08/09/harris-promises-to-go-tough-on-border-security-00173485}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы вице-президент ретінде Харрис кедейлік сияқты жаппай көші-қонның себептерін жою үшін жеке компаниялардан [[Орталық Америка]] қауымдастығына 950 ми ллион АҚШ долларын бөлетінін жариялады.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-3&quot;/&gt; Харрис иммиграциялық жүйе «бұзылған» және оны түзету керек деп санайтынын және америкалықтардың бұған сенетінін айтады.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-3&quot;/&gt; Харрис Шекара патруль агенттерінің санын көбейтуді қолдайды және Трампты шекара қауіпсіздігіне байсалды қарамайды деп айыптайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Alvarez, Priscilla; Blackburn, Piper Hudspeth |date= 2024-07-31 |title= Harris goes on offensive on immigration, comparing her record with Trump's |url= https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-immigration-trump/index.html |accessdate= 2024-07-31 |work= [[CNN]] |language=en}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240731030729/https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-immigration-trump/index.html |date= 2024-07-31}}&lt;/ref&gt; Вице-президент кезінде Харрис қосымша шекара агенттерін қаржыландыратын және Трамп қабылдамаған жағдайда шекараны жауып тастайтын екі партия да қолдаған заң жобасын қолдады. Трамп Өкілдер палатасы мен Сенат республикашылдарын заң жобасын жоюға шақырды, бұл оның және республикашылдардың қайта сайлану науқанына зиянын тигізеді және иммиграцияның науқан мәселесі болуына кедергі жасайды деді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump brags about efforts to stymie border talks: 'Please blame it on me'|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/01/27/trump-border-biden/|newspaper=The Washington Post|date=2024-01-28|last=Arnsdorf|first=Isaac|issn=0190-8286|accessdate=2024-01-29}} {{Wayback|date=2024-01-28|url= https://web.archive.org/web/20240128000000/https://web.archive.org/web/20240128152344/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/01/27/trump-border-biden/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Senate GOP blocks bipartisan border deal and foreign aid package in key vote |url=https://edition.cnn.com/politics/live-news/senate-vote-border-bill-aid-02-07-24/index.html |work=CNN |date=2024-02-07 |accessdate=2024-04-03}} {{Wayback|date=2024-03-24 |url= https://web.archive.org/web/20240324052232/https://edition.cnn.com/politics/live-news/senate-vote-border-bill-aid-02-07-24/index.html |author=Elise Hammond; Michelle Shen; Jack Forrest; Shania Shelton }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Kane |first=Paul |title=Senate Republicans retreating into the same ungovernable chaos as House GOP |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/senate-republicans-retreating-into-same-ungovernable-chaos-house-gop/ |newspaper=The Washington Post |date=2024-02-07 |accessdate=2024-04-03}} {{Wayback|date=2024-02-07 |url=https://web.archive.org/web/20240207191403/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/senate-republicans-retreating-into-same-ungovernable-chaos-house-gop/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=GOP leaders face unrest amid chaotic, bungled votes|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/republicans-disarray-house-senate-border/|newspaper=The Washington Post|date=2024-01-07|author=Jacqueline Alemany; Marianna Sotomayor; Leigh Ann Caldwell; Liz Goodwin |accessdate=2024-04-03}} {{Wayback|date=2024-06-19 |url= https://web.archive.org/web/20240619170449/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/republicans-disarray-house-senate-border/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Senate GOP blocks border deal; future of Ukraine, Israel aid unclear|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/senate-border-security-vote/|newspaper=The Washington Post|date=2024-02-07|author=Liz Goodwin; Leigh Ann Caldwell; Abigail Hauslohner |accessdate= 2024-04-03}} {{Wayback|date= 2024-02-08 |url= https://web.archive.org/web/20240208172040/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/02/07/senate-border-security-vote/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author= Richard Cowan; Picas Costas |title=US Senate unveils $118 billion bill on border security, aid for Ukraine, Israel |url=https://www.reuters.com/world/us/us-senate-unveils-118-billion-bipartisan-bill-tighten-border-security-aid-2024-02-04/ |accessdate=2024-02-05 |date= 2024-02-05 |work= [[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Харрис Трампты сайлау науқанындағы заң жобасына қарсы болғаны үшін сынады&lt;ref name=&quot;Politico-2024&quot;/&gt; және заң жобасына президент ретінде қол қоюға уәде береді.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Restuccia, Andrew; Hackman, Michelle |title=Kamala Harris Pledges to Sign Bipartisan Border Bill |url=https://www.wsj.com/livecoverage/dnc-harris-speech-election-2024/card/harris-pledges-to-sign-bipartisan-border-bill-csVc4bVyNHlyx9yqnyyE |accessdate=2024-08-24 |date= 2024-08-23 |work=The Wall Street Journal}} {{Wayback|date=2024-08-24 |url= https://web.archive.org/web/20240824052300/https://www.wsj.com/livecoverage/dnc-harris-speech-election-2024/card/harris-pledges-to-sign-bipartisan-border-bill-csVc4bVyNHlyx9yqnyyE}}&lt;/ref&gt;

[[Сурет:President Trump Travels to Arizona (50040937841).jpg|нобай|оңға|Дональд Трамп сайланғанда оңтүстік шекарадағы [[Трамп қабырғасы|қабырға]]ны аяқтаймын деді]]

Дональд Трамп сайланса, [[депортация]]ны көбейтетінін, АҚШ әскерін шекараға жіберетінін, жұмыс орнындағы рейдтер арқылы ICE қамауын кеңейтетінін,&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-3&quot; /&gt; шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жергілікті құқық қорғау органдарын тағайындайтынын, кеден мен шекара патрульдік қызметін қаржыландыруды көбейтетінін, сондай-ақ аяқтайтынын мәлімдеді. оңтүстік шекарада қабырға тұрғызу.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Garsd |first=Jasmine |date=2023-12-13 |title=Where the Republican presidential candidates stand on immigration |url=https://www.npr.org/2023/12/13/1218935981/republican-candidates-immigration |accessdate= 2024-02-10 |publisher=NPR}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240210211541/https://www.npr.org/2023/12/13/1218935981/republican-candidates-immigration |date= 2024-02-10}}&lt;/ref&gt; [[The New York Times]] Трамп «АҚШ-тағы құжатсыз адамдарды кең ауқымда жинап, оларды шығарылғанын күтіп тұрғанша кең лагерьлерде ұстауға дайындалу» сияқты «иммиграцияға қарсы бірінші мерзімді репрессиясының кеңеюін» қарастырып жатқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-3&quot;&gt;{{cite news|title=Sweeping Raids, Giant Camps and Mass Deportations: Inside Trump's 2025 Immigration Plans|url=https://www.nytimes.com/2023/11/11/us/politics/trump-2025-immigration-agenda.html|work=The New York Times|date=2023-11-11|author=Charlie Savage; Maggie Haberman; Jonathan Swan |accessdate= 2024-04-26}} {{Wayback|date= 2024-04-25 |url= https://web.archive.org/web/20240425100016/https://www.nytimes.com/2023/11/11/us/politics/trump-2025-immigration-agenda.html}}&lt;/ref&gt; Трамп қамау лагерлерін салу және әскери күштерді қолдану арқылы 11 миллион адамды депортациялау ниетін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Time-2024&quot; /&gt; Трамп ұлттық деректермен расталмайтын «мигранттар қылмысының толқыны» туралы жалған мәлімдемелер жасап жүреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Olympia, Sonnier; Haake, Garrett |date= 2024-02-29 |title=Trump's claims of a migrant crime wave are not supported by national data|publisher=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/trumps-claims-migrant-crime-wave-are-not-supported-national-data-rcna140896 |accessdate=2024-06-23}} {{Wayback|date= 2024-06-22 |url= https://web.archive.org/web/20240622153032/https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/trumps-claims-migrant-crime-wave-are-not-supported-national-data-rcna140896}}&lt;/ref&gt;

Трамптың иммиграцияға қарсы үні оның бұрынғы президент болған кезінен қаттырақ болғаны атап өтілді&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-3&quot;/&gt; және кейбір заңсыз иммигранттар жайлы сөйлегенде адамгершілікке жатпайтын риториканы қолданғаны үшін сынға ұшырады. Трамп кейбір иммигранттарды «адам емес» және «жануарлар» деп те атап жатты.&lt;ref name=&quot;Reuters-2024-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/16/trump-immigrants-not-people/|title=Trump says some undocumented immigrants are 'not people'|first=Marisa|last=Iati|date=2024-03-16|accessdate=2024-03-17|newspaper=The Washington Post|issn=0190-8286}} {{Wayback|date=2024-03-16|url=https://web.archive.org/web/20240316225300/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/03/16/trump-immigrants-not-people/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Huynh, Anjali; Gold, Michael |title=Trump Says Some Migrants Are 'Not People' and Predicts a 'Blood Bath' if He Loses |url=https://www.nytimes.com/2024/03/16/us/politics/trump-speech-ohio.html |work=The New York Times |date=2024-03-17 |issn=0362-4331 |accessdate=2024-04-26}} {{Wayback|date=2024-04-23 |url= https://web.archive.org/web/20240423095503/https://www.nytimes.com/2024/03/16/us/politics/trump-speech-ohio.html}}&lt;/ref&gt; 2023 жылғы күзден бастап&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-5&quot; /&gt; Трамп иммигранттар «еліміздің қанын улап жатыр» деп мәлімдеді, бұл [[Ақтардың артықшылығы|ақтар үстемшілдері]] мен [[Адольф Гитлер]] қолданған риторикамен салыстыруға әкелді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sullivan |first=Kate |title=Trump's anti-immigrant comments draw rebuke |url=https://edition.cnn.com/2023/10/06/politics/trump-anti-immigrant-comments/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2023-10-06 |accessdate=2023-11-17}} {{Wayback|date=2023-11-15 |url= https://web.archive.org/web/20231115194416/https://edition.cnn.com/2023/10/06/politics/trump-anti-immigrant-comments/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=LeVine, Marianne; Kornfield, Maryl |url= https://www.washingtonpost.com/elections/2023/10/12/trump-immigrants-comments-criticism/ |title=Trump's anti-immigrant onslaught sparks fresh alarm heading into 2024 |newspaper=[[The Washington Post]] |date= 2023-10-12 |accessdate= 2023-11-16}} {{Wayback|date=2024-06-19 |url= https://web.archive.org/web/20240619170447/https://www.washingtonpost.com/elections/2023/10/12/trump-immigrants-comments-criticism/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-5&quot;&gt;{{cite news |last=Astor |first=Maggie |title=Trump Doubles Down on Migrants 'Poisoning' the Country |url=https://www.nytimes.com/2024/03/17/us/politics/trump-fox-interview-migrants.html |work=The New York Times |date= 2024-03-17 |issn=0362-4331 |accessdate= 2024-04-26}} {{Wayback|date=2024-04-25 |url= https://web.archive.org/web/20240425195313/https://www.nytimes.com/2024/03/17/us/politics/trump-fox-interview-migrants.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-5&quot;&gt;{{cite news |last=Gabriel |first=Trip |title=Trump Escalates Anti-Immigrant Rhetoric With 'Poisoning the Blood' Comment |url=https://www.nytimes.com/2023/10/05/us/politics/trump-immigration-rhetoric.html |work=The New York Times |date=2023-10-05 |accessdate=2024-04-26}} {{Wayback|date=2024-01-17 |url= https://web.archive.org/web/20240117102659/https://www.nytimes.com/2023/10/05/us/politics/trump-immigration-rhetoric.html}}&lt;/ref&gt; Трамптың түсініктемелері Трамптың сайлауалды науқаны кезінде жиі қолданатын зорлық-зомбылыққа толы риториканың бөлігі болып табылады.&lt;ref name=&quot;Perspectives on Terrorism-2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters-2024-2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-7&quot;&gt;{{cite news |author=Haberman, Maggie; Nehamas, Nicholas; McFadden, Alyce |date=2023-10-03 |title=Trump Said Shoplifters Should Be Shot, Part of a String of Violent Remarks |url=https://www.nytimes.com/2023/10/03/us/politics/trump-indictments-shoplifters-violence.html |accessdate=2023-10-09 |work=[[The New York Times]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231008234203/https://www.nytimes.com/2023/10/03/us/politics/trump-indictments-shoplifters-violence.html |date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Washington Post-2023&quot;&gt;{{Cite news |last=LeVine |first=Marianne |date=2023-11-12 |title=Trump calls political enemies 'vermin,' echoing dictators Hitler, Mussolini |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/12/trump-rally-vermin-political-opponents |accessdate=2023-11-12 |newspaper=[[The Washington Post]]}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231113051831/https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/12/trump-rally-vermin-political-opponents/ |date=2023-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-2&quot;&gt;{{Cite news |author=Gold, Michael; Huynh, Anjali |date=2024-04-02 |title=Trump Again Invokes 'Blood Bath' and Dehumanizes Migrants in Border Remarks |url=https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html |access-date=2024-04-03 |work=The New York Times |issn=0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240402234017/https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html |date=2024-04-02}}&lt;/ref&gt;

=== Жаһандық жылыну ===
Жаһандық жылыну 2024 жылғы президенттік сайлаудағы басты мәселелердің бірі болады деп күтілуде.&lt;ref name=&quot;Portland Press Herald-2024&quot;&gt;{{Cite web |last=Gongloff |first=Mark |date=2024-01-30 |title=The 2024 election just might turn on ... climate change? |url=https://www.pressherald.com/2024/01/30/opinion-the-2024-election-just-might-turn-on-climate-change/ |access-date= 2024-02-12 |work=Portland Press Herald}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240213032748/https://www.pressherald.com/2024/01/30/opinion-the-2024-election-just-might-turn-on-climate-change/ |date= 2024-02-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024&quot;&gt;{{Cite web |title=Climate is on the Ballot Around the World |url=https://www.nytimes.com/2024/01/16/climate/climate-is-on-the-ballot-around-the-world.html |access-date=2024-01-16 |work=The New York Times |last=Andreoni |first=Manuela |date=2024-01-16}} {{Wayback|date=2024-01-16 |url=https://web.archive.org/web/20240116191827/https://www.nytimes.com/2024/01/16/climate/climate-is-on-the-ballot-around-the-world.html}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Америка Құрама Штаттары тәулігіне 13,2 миллион баррельден астам шикі мұнай өндіруде рекордтық көрсеткішке қол жеткізді, бұл Трамп президенттігінің шыңында өндірілген тәулігіне 13 миллион баррельден асып түсті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. oil production hit a record under Biden. He seldom mentions it.|url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/12/31/us-oil-production-has-hit-record-under-biden-he-hardly-mentions-it/|author= Halper, Evan; Olorunnipa, Toluse |newspaper=The Washington Post|date=2023-12-31|accessdate=2024-01-20|issn=0190-8286}} {{Wayback|date=2024-01-18|url= https://web.archive.org/web/20240118150742/https://www.washingtonpost.com/politics/2023/12/31/us-oil-production-has-hit-record-under-biden-he-hardly-mentions-it/}}&lt;/ref&gt; Америка сонымен қатар [[COVID-19 пандемиясы]]на және [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не байланысты 2021–2024 жаһандық энергетикалық дағдарыстан туындаған жеткізу күйзелістерімен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022 |title=IEA Global Energy Crisis |url=https://www.iea.org/topics/global-energy-crisis |publisher=International Energy Agency |accessdate=2022-12-06}} {{Wayback|date= 2022-12-06 |url= https://web.archive.org/web/20221206212447/https://www.iea.org/topics/global-energy-crisis}}&lt;/ref&gt;

Харрис — табысы төмен аймақтар мен түрлі-түсті адамдарға климаттың өзгеруінің әсерін шешу үшін экологиялық әділеттілікті қорғаушы. Байден тұсында ол оның климаттық заңнамасын қолдады.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-3&quot;/&gt; Харрис АҚШ тарихындағы климаттың өзгеруіне және таза энергияға&lt;ref name=&quot;The Hill-2024&quot;&gt;{{Cite news |last=Bolton |first=Alexander |date=2024-07-29 |title=Behind hoopla, Democrats anxious about Harris |work=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/senate/4795432-kamala-harris-democratic-anxiety/ |accessdate=2024-08-01}} {{Wayback|date=2024-07-30 |url= https://web.archive.org/web/20240730045711/https://thehill.com/homenews/senate/4795432-kamala-harris-democratic-anxiety/}}&lt;/ref&gt; ең үлкен инвестиция болып табылатын инфляцияны азайту туралы заңның&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bordoff |first=Jason |date=2022 |title=AMERICA'S LANDMARK CLIMATE LAW |url=https://www.imf.org/en/Publications/fandd/issues/2022/12/america-landmark-climate-law-bordoff |accessdate= 2024-01-16 |work=International Monetary Fund}} {{Wayback|date=2024-01-18 |url= https://web.archive.org/web/20240118035504/https://www.imf.org/en/Publications/fandd/issues/2022/12/america-landmark-climate-law-bordoff}}&lt;/ref&gt; қабылдануына көмектесті, бұл АҚШ-ты 2030 жылға қарай шығарындыларды 2005 жылғы деңгейден 50–52 %-ға төмендету мақсаттарына жету жолына қойды.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=McCarthy |first=Gina |date=2023-08-16 |title=The Inflation Reduction Act Took U.S. Climate Action Global. Here's What Needs To Happen Next |url=https://time.com/6305001/inflation-reduction-act-what-happens-next/ |access-date=January 20, 2024 |magazine=TIME |language=en}} {{Wayback|date=2024-01-19 |url= https://web.archive.org/web/20240119015654/https://time.com/6305001/inflation-reduction-act-what-happens-next/}}&lt;/ref&gt; Харрис науқаны оның [[қабаттың гидравликалық үзілімі]]не тыйым қоюды қолдамайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Ward |first=Myah |title=Trump tries to sharpen Harris attacks as she blunts his momentum |work=Politico |url=https://www.politico.com/news/2024/07/27/trump-harris-minnesota-rally-shooting-00171526 |date=2024-07-27 |accessdate=2024-07-28}} {{Wayback|date=2024-07-28 |url= https://web.archive.org/web/20240728035307/https://www.politico.com/news/2024/07/27/trump-harris-minnesota-rally-shooting-00171526}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN-2024&quot;&gt;{{Cite news |author=John, Arit; Tausche, Kayla |date=2024-07-30 |title=Harris recalibrates policy stances as she adjusts to role atop Democratic ticket |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-shifts-policy-stances/index.html |accessdate=2024-08-01}} {{Wayback|date=2024-08-01 |url=https://web.archive.org/web/20240801002949/https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-shifts-policy-stances/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-7&quot; /&gt; Трамп техногендік жаһандық жылыну идеясын келемеждеді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=No more going wobbly in climate fight, Trump supporters vow|url=https://www.politico.com/news/2024/01/12/trump-second-term-climate-science-2024-00132289|work=Politico|date=2024-01-16|accessdate=2024-01-18|last=Waldman|first=Scott}} {{Wayback|date=2024-01-17|url=https://web.archive.org/web/20240117142253/https://www.politico.com/news/2024/01/12/trump-second-term-climate-science-2024-00132289}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=On Fox, Donald Trump Calls Climate Change A 'Hoax': 'In The 1920's They Were Talking About Global Freezing'|url=https://www.forbes.com/sites/markjoyella/2022/03/21/on-fox-donald-trump-calls-climate-change-a-hoax-in-the-1920s-they-were-talking-about-global-freezing/?sh=4361ef3f3787|work=Forbes|date=March 21, 2022|access-date=2023-12-11|last=Joyella|first=Mark}} {{Wayback|date=2023-12-12|url= https://web.archive.org/web/20231212042756/https://www.forbes.com/sites/markjoyella/2022/03/21/on-fox-donald-trump-calls-climate-change-a-hoax-in-the-1920s-they-were-talking-about-global-freezing/?sh=4361ef3f3787}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cfr.org/blog/campaign-roundup-republican-presidential-candidates-climate-change |title=Campaign Roundup: The Republican Presidential Candidates on Climate Change |last=Lindsay |first=James M. |date=2023-12-01 |publisher=Council on Foreign Relations |accessdate=2023-12-11}} {{Wayback|date= 2023-12-12 |url= https://web.archive.org/web/20231212042757/https://www.cfr.org/blog/campaign-roundup-republican-presidential-candidates-climate-change}}&lt;/ref&gt; Трамп электр көлік бастамаларын кері қайтаруға уәде берді, Париж климаттық келісімінен тағы бір рет шығуды және бірнеше экологиялық ережелерді жоюды ұсынды.&lt;ref name=&quot;Associated Press-2023&quot;&gt;{{cite news |author=Riccardi, Nicholas; Price, Michelle L. |date=2023-12-16 |title=Trump calls Biden the 'destroyer' of democracy despite his own efforts to overturn 2020 election |url=https://apnews.com/article/trump-biden-democracy-election-2024-f2f824f056ae9f81f4e688fe590f41b4 |accessdate=2023-12-16 |work=Associated Press}} {{Wayback|date=2023-12-15 |url= https://web.archive.org/web/20231215220821/https://apnews.com/article/trump-biden-democracy-election-2024-f2f824f056ae9f81f4e688fe590f41b4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump's Violent Language Toward EVs|url=https://www.nytimes.com/2024/03/18/climate/trump-electric-vehicles-blood-bath.html|work=The New York Times|date=2024-03-18|last=Friedman|first=Lisa|accessdate=2024-03-21|issn=0362-4331}} {{Wayback|date=2024-03-21|url= https://web.archive.org/web/20240321023506/https://www.nytimes.com/2024/03/18/climate/trump-electric-vehicles-blood-bath.html}}&lt;/ref&gt;

=== Демократия ===
[[Сурет:2021 storming of the United States Capitol DSC09156 collage.png|нобай|оңға|2024 жылғы сайлау Трамптың [[2020 АҚШ президент сайлауы|2020 жылғы сайлау]]ды жоққа шығаруға жасаған бұрынғы әрекеттерінен және [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|6 қаңтарда АҚШ Капитолийіне шабуыл]]дан кейінгі алғашқы президенттік сайлау ретінде өтеді. Бұл сайлау, сонымен қатар, Трамптың 2020 жылғы сайлауды және [[Джорджия]] штатындағы Джо Байденнің жеңісін жоққа шығаруға әрекеттенгеніне қатысты федералды сот ісі тұсында келеді.]]
[[Демократия]] 2024 жылғы сайлауда үлкен мәселе болады деп күтілуде. AP-NORC 2023 жылғы 30 қараша мен 4 желтоқсан аралығында 1074 ересек адам арасында жүргізілген сауалнама ересектердің 62 % келесі сайлауда кім жеңетініне байланысты демократияға қауіп төнуі мүмкін деп ойлатынын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Americans agree that the 2024 election will be pivotal for democracy, but for different reasons|url=https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba|work=Associated Press|date=2023-12-15|last1=Fields|first1=Gary|last2=Sanders|first2=Linley|access-date=2023-12-16|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216014504/https://apnews.com/article/democracy-2024-election-trump-biden-poll-39309519c8473175c25ab5a305e629ba}}&lt;/ref&gt;

Сайлау алдындағы сауалнама америкалық демократияның жағдайына терең қанағаттанбаушылықты көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Balz, Dan; Ence Morse, Clara |date=2023-08-18 |title=American democracy is cracking. These forces help explain why. |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/08/18/american-democracy-political-system-failures/ |accessdate=2023-11-15 |newspaper=[[The Washington Post]] |archive-date=2023-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231115151758/https://www.washingtonpost.com/politics/2023/08/18/american-democracy-political-system-failures/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Leonhardt|first=David |date=2022-09-17|title=A Crisis Coming: The Twin Threats to American Democracy |url=https://www.nytimes.com/2022/09/17/us/american-democracy-threats.html |access-date=2023-11-15|work=[[The New York Times]]}} {{Wayback|date=2023-11-01 |url=https://web.archive.org/web/20231101094836/https://www.nytimes.com/2022/09/17/us/american-democracy-threats.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gambino |first=Lauren |date=2023-11-05 |title=With the US election a year away, most Americans don't want Biden or Trump |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/05/us-presidential-election-biden-trump-polls |access-date=2023-11-15 |issn=0261-3077 |archive-date=2023-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116135016/https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/05/us-presidential-election-biden-trump-polls |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Либералдар консерваторлар елді христиандық ұлтшыл [[автократия]]лық тенденциялармен және 2020 жылғы сайлауды бұзу әрекеттерімен қорқытады деп сенеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Republicans switched gears to focus on issues such as inflation and crime that poll highest among voter concerns|url=https://www.nbcnews.com/politics/2022-election/democrats-press-threat-democracy-campaigns-final-days-gop-candidates-s-rcna55806|access-date=2023-05-03|publisher=NBC News|date=2022-11-07|author=Smith, Allan; Gomez, Henry J.}} {{Wayback|date=2022-11-07|url=https://web.archive.org/web/20221107232800/https://www.nbcnews.com/politics/2022-election/democrats-press-threat-democracy-campaigns-final-days-gop-candidates-s-rcna55806}}&lt;/ref&gt; Кейбір республикашылар Трамптың бұрынғы импичменті және төрт қылмыстық айыптауы сайлауға әсер ету және оны қызметінен қалдыру әрекеті деп алаңдайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Is Our Democracy Under Threat? |url=https://www.rutgers.edu/news/our-democracy-under-threat |access-date=May 3, 2023 |website=rutgers.edu |archive-date=October 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025225321/https://www.rutgers.edu/news/our-democracy-under-threat |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Дегенмен, Трамптың қылмыстық істері Джо Байден мен Демократиялық партия ұйымдастырған «сайлауға араласуы» туралы ешқандай дәлел жоқ.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-4&quot;&gt;{{Cite news |last=Qiu |first=Linda |date=2024-05-31 |title=Trump and Allies Assail Conviction With Faulty Claims|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/05/31/us/politics/trump-speech-fact-check.html |accessdate=2024-06-09}} {{Wayback|date=2024-06-01 |url= https://web.archive.org/web/20240601040801/https://www.nytimes.com/2024/05/31/us/politics/trump-speech-fact-check.html |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2024-6&quot;&gt;{{Cite news |author=Yourish, Karen; Smart, Charlie |date=2024-05-24 |title=Trump's Pattern of Sowing Election Doubt Intensifies in 2024 |url=https://www.nytimes.com/interactive/2024/05/24/us/politics/trump-election-results-doubt.html |accessdate=2024-05-25|work=The New York Times |issn=0362-4331}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20240525011332/https://www.nytimes.com/interactive/2024/05/24/us/politics/trump-election-results-doubt.html?pgtype=Article&amp;action=click&amp;module=RelatedLinks |date=2024-05-25}}&lt;/ref&gt; Трамп 2020 жылғы сайлау бұрмаланды және одан ұрланды деген жалған мәлімдемелерді қайталай береді.&lt;ref name=&quot;Associated Press-2023-2&quot;&gt;{{cite news |author= Riccardi, Nicholas; Price, Michelle L. |date=2023-12-16 |title=Trump calls Biden the 'destroyer' of democracy despite his own efforts to overturn 2020 election |url=https://apnews.com/article/trump-biden-democracy-election-2024-f2f824f056ae9f81f4e688fe590f41b4}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231215220821/https://apnews.com/article/trump-biden-democracy-election-2024-f2f824f056ae9f81f4e688fe590f41b4 |date= 2023-12-15 |accessdate=December 2023-12-16 |work=Associated Press}}&lt;/ref&gt;

Дональд Трамптың 2024 жылғы науқаны заң мамандары, тарихшылар және саясаттанушылар тарапынан көбейген зорлық-зомбылық және авторитарлық мәлімдемелері үшін сынға ұшырады,&lt;ref name=&quot;Associated Press-2023-4&quot;&gt;{{cite news|title=Trump's vow to only be a dictator on 'day one' follows growing worry over his authoritarian rhetoric|url=https://apnews.com/article/trump-hannity-dictator-authoritarian-presidential-election-f27e7e9d7c13fabbe3ae7dd7f1235c72|work=Associated Press|date=2023-12-07|author=Jill Colvin; Bill Barrow|access-date=2023-12-08|archive-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208055611/https://apnews.com/article/trump-hannity-dictator-authoritarian-presidential-election-f27e7e9d7c13fabbe3ae7dd7f1235c72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-2&quot;&gt;{{cite news|title=Trump's Dire Words Raise New Fears About His Authoritarian Bent|url=https://www.nytimes.com/2023/11/20/us/politics/trump-rhetoric-fascism.html|work=The New York Times|date=2023-11-20|author=Michael C. Bender; Michael Gold|access-date=2023-12-08|archive-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208010902/https://www.nytimes.com/2023/11/20/us/politics/trump-rhetoric-fascism.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Guardian-2023&quot;&gt;{{cite news |last=Stone |first=Peter |title='Openly authoritarian campaign': Trump's threats of revenge fuel alarm |url=https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/22/trump-revenge-game-plan-alarm |work=The Guardian |date=2023-11-22 |access-date=2023-12-09 |archive-date=2023-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127003512/https://www.theguardian.com/us-news/2023/nov/22/trump-revenge-game-plan-alarm}}&lt;/ref&gt; кейбіреулер Трамп науқаны әдейі соған бейім деп те санайды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Talk of a Trump Dictatorship Charges the American Political Debate|url=https://www.nytimes.com/2023/12/09/us/politics/trump-dictatorship.html|work=The New York Times|date=2023-12-09|last1=Baker|first1=Peter|access-date=2023-12-09|archive-date=2023-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209203046/https://www.nytimes.com/2023/12/09/us/politics/trump-dictatorship.html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Трамптың платформасы федералды үкіметтің барлық бөлігінде президенттік өкілеттіктерді және атқарушы билікті кеңейтуді талап етеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Savage |first=Charlie |date=2024-04-24 |title=Trump's Immunity Claim Joins His Plans to Increase Executive Power |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/04/24/us/trump-immunity-president-supreme-court.html |access-date=2024-04-24 |issn=0362-4331 |archive-date=2024-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240424183452/https://www.nytimes.com/2024/04/24/us/trump-immunity-president-supreme-court.html}}&lt;/ref&gt; [[2025 жобасы]] — сот билігінің, заң шығарушы тармағының немесе жергілікті үкіметтің қатысуынсыз қабылданатын [[Консерватизм|консервативті]] саясат үшін билікті атқарушы билікке орталықтандыру бойынша Heritage Foundation ұсынған жоспар. Жоспар Республикалық партияның біраз қолдауына ие болды. Құжатты ішінара Трамп әкімшілігінің бұрынғы мүшелері жазған,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Health/inside-project-2025-former-trump-official-outlines-hard/story?id=112521523|title=Inside Project 2025: Former Trump official outlines hard right turn against abortion|first=Stephanie|last=Armour|work=ABC News|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805214714/https://abcnews.go.com/Health/inside-project-2025-former-trump-official-outlines-hard/story?id=112521523|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал Дональд Трамп жоспардың бөліктерімен таныс емес екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/news/russell-vought-project-2025-architect-040546649.html|title=Russell Vought, a Project 2025 architect, is ready to shock Washington if Trump wins second term|date=2024-08-05|work=Yahoo News|access-date=2024-08-05}} {{Wayback|date=2024-08-05|url= https://web.archive.org/web/20240805214714/https://www.yahoo.com/news/russell-vought-project-2025-architect-040546649.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2024/07/22/inside-the-trump-plan-for-2025|title=Inside the Trump Plan for 2025|first=Jonathan|last=Blitzer|magazine=The New Yorker |date=2024-07-15|via=www.newyorker.com|access-date=2024-08-05|archive-date=2024-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240805140633/https://www.newyorker.com/magazine/2024/07/22/inside-the-trump-plan-for-2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/project-2025-heritage-foundation-trump-e2674ea34da786d85e97c0908b0b98a8|title=Project 2025 shakes up leadership after criticism from Democrats and Trump, but says work goes on|date=2024-08-30|website=Associated Press|accessdate=2024-08-05}} {{Wayback|date=2024-08-05|url=https://web.archive.org/web/20240805205825/https://apnews.com/article/project-2025-heritage-foundation-trump-e2674ea34da786d85e97c0908b0b98a8}}&lt;/ref&gt;

Трамптың сайлау науқаны өзінің саяси дұшпандарына қарсы қолданған кемсітулері және зорлық-зомбылық риторикасы үшін белгілі болды.&lt;ref name=&quot;Perspectives on Terrorism-2020&quot;&gt;{{Cite journal |author=Nacos, Brigitte L.; Shapiro, Robert Y.; Bloch-Elkon, Yaeli |year=2020 |title=Donald Trump: Aggressive Rhetoric and Political Violence |journal=Perspectives on Terrorism |publisher=International Centre for Counter-Terrorism|volume=14 |issue=5 |pages=2–25|issn=2334-3745 |jstor=26940036 |jstor-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters-2024-2&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/us/trump-expected-highlight-murder-michigan-woman-immigration-speech-2024-04-02/|title=Trump calls migrants 'animals,' intensifying focus on illegal immigration|author=Layne, Nathan; Slattery, Gram; Reid, Tim |date=2024-04-03|access-date=2024-04-03|work=Reuters|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617123326/https://www.reuters.com/world/us/trump-expected-highlight-murder-michigan-woman-immigration-speech-2024-04-02/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Haberman, Maggie; Nehamas, Nicholas; McFadden, Alyce |url=https://www.nytimes.com/2023/10/03/us/politics/trump-indictments-shoplifters-violence.html |title=Trump Said Shoplifters Should Be Shot, Part of a String of Violent Remarks |work=[[The New York Times]] |date=2023-10-03 |access-date=2023-10-09 |archive-date=2023-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008234203/https://www.nytimes.com/2023/10/03/us/politics/trump-indictments-shoplifters-violence.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=LeVine |first=Marianne |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/12/trump-rally-vermin-political-opponents |title=Trump calls political enemies 'vermin,' echoing dictators Hitler, Mussolini |newspaper=[[The Washington Post]] |date=2023-11-12 |access-date=2023-11-12 |archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113051831/https://www.washingtonpost.com/politics/2023/11/12/trump-rally-vermin-political-opponents/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |author=Gold, Michael; Huynh, Anjali |date= 2024-04-02 |title=Trump Again Invokes 'Blood Bath' and Dehumanizes Migrants in Border Remarks|work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html |access-date=2024-04-03 |issn=0362-4331 |archive-date=2024-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402234017/https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Трамп [[АҚШ Капитолийінің басып алынуы (2020)|2021 жылғы 6 қаңтардағы Капитолийдегі шабуыл]]ға қатысты айыпталғандарды босатуға уәде берді және айыпталғандарды «босқындар» және «мықты, мықты патриоттар» деп атады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=One attack, two interpretations: Biden and Trump both make the Jan. 6 riot a political rallying cry|url=https://apnews.com/article/biden-trump-january-6-anniversary-speech-campaign-0777d1f89342fac32bcc230d0d854043|work=Associated Press|date=2024-01-04|last=Weissert|first=Will|access-date=2024-01-06|archive-date=2024-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240105225517/https://apnews.com/article/biden-trump-january-6-anniversary-speech-campaign-0777d1f89342fac32bcc230d0d854043}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=On Jan. 6 many Republicans blamed Trump for the Capitol riot. Now they endorse his presidential bid|url=https://apnews.com/article/jan-6-trump-biden-insurrection-congress-690af49cbf1f7a5696545b1ebbe45c47|work=Associated Press|date=2024-01-06|last=Mascaro|first=Lisa|access-date=January 6, 2024|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106051107/https://apnews.com/article/jan-6-trump-biden-insurrection-congress-690af49cbf1f7a5696545b1ebbe45c47|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump downplays Jan. 6 on the anniversary of the Capitol siege and calls jailed rioters 'hostages'|url=https://apnews.com/article/trump-iowa-caucuses-young-conservatives-campaign-2ca7441852577795123845811b06bc06|work=Associated Press|date=2024-01-06|author=Price, Michelle L.; Colvin, Jill; Beaumont, Thomas|access-date=2024-01-06|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106192139/https://apnews.com/article/trump-iowa-caucuses-young-conservatives-campaign-2ca7441852577795123845811b06bc06}}&lt;/ref&gt; Трамп 2024 жылғы сайлаудан кейін жеңіске жетпесе зорлық-зомбылықтың орын алатынын, не алмайтынын айта алмай, «жағдайға байланысты [көріп жатармыз]» деді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trump says 'it depends' if there will be violence if he loses 2024 election to Biden|url=https://abcnews.go.com/Politics/trump-asked-violence-loses-november-election-biden-depends/story?id=109787140|work=ABC News|date=2024-04-30|author=Ibssa, Lalee; Kim, Soo Rin |accessdate=2024-04-30|archive-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430182158/https://abcnews.go.com/Politics/trump-asked-violence-loses-november-election-biden-depends/story?id=109787140}}&lt;/ref&gt;

=== Экономика ===
[[Сурет:Inflation 2018-2024 US vs. EuroZone.png|нобай|АҚШ-тағы (көк) және [[Еуропа одағы|ЕО]]-дағы (сұр нүкте) инфляцияның ковидтен кейінгі өсуі. Тік сұр сызық — АҚШ-тағы [[COVID-19 пандемиясы]]ның басталуы.]]
Байден—Харрис әкімшілігінің экономикалық саясаты үш негізгі аспектке негізделген: мемлекеттік инвестициялар, жұмысшылардың мүмкіндіктерін кеңейту және бәсекелестікті дамыту.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Nick Hanauer |url=https://time.com/6343967/bidenomics-is-real-economics/ |title=Bidenomics Is Real Economics |lang=en |website= |publisher=[[Time]] |date=2023-12-08 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; Чиптер және ғылым туралы заң қабылданғаннан кейін бір жыл өткен соң, жартылай [[өткізгіш]]тер өндірісіне шамамен 231 миллиард АҚШ доллары көлемінде жеке инвестиция тартылды.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/08/09/fact-sheet-one-year-after-the-chips-and-science-act-biden-harris-administration-marks-historic-progress-in-bringing-semiconductor-supply-chains-home-supporting-innovation-and-protecting-national-s/ |title=One Year after the CHIPS and Science Act, Biden-⁠Harris Administration Marks Historic Progress in Bringing Semiconductor Supply Chains Home, Supporting Innovation, and Protecting National Security |lang=en |website= |publisher=[[Ақ Үй]] |date=2023-08-09 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдың екінші тоқсанында АҚШ-тағы өндіріске нақты инвестициялар рекордтық деңгейге жетті.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://fred.stlouisfed.org/graph/?g=1b1UQ |title=Real private fixed investment: Nonresidential: Structures: Manufacturing |lang=en |website= |publisher=[[Сент-Луис федералдық резервтік банкі]] |date=2024-07-25 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; Монополияны шектеудің ең қатал тәсілі «федералды үкіметті монополияға қарсы заңнаманы қатаң және толық орындауға міндеттейтін» жарлық қабылдау болды.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/speeches-remarks/2021/07/09/remarks-by-president-biden-at-signing-of-an-executive-order-promoting-competition-in-the-american-economy/ |title=Remarks by President Biden At Signing of An Executive Order Promoting Competition in the American Economy |lang=en |website= |publisher=[[Ақ Үй]] |date=2021-07-09 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдың бірінші тоқсанындағы мемлекеттік қарыз сомасы тарихи ең жоғары деңгейге жетті — 34,6 трлн АҚШ доллары, бұл Байден президенттігінің басындағыдан 6,5 трлн АҚШ долларына артық.а&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://fred.stlouisfed.org/series/GFDEBTN |title=Federal Debt: Total Public Debt |lang=en |website= |publisher=[[Сент-Луис федералдық резервтік банкі]] |date=2024-06-06 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы елдің жетекші партиялары бюджеттік келісімге қол қойды, бұл федералды шығындарды төмендетудің орнына мемлекеттік қарыз лимитінің шегін көтеруге мүмкіндік берді. Бұл келісім 2023 жылмен салыстырғанда 2033 жылға қарай мемлекеттік қарыз сомасын 1,5 трлн АҚШ долларына қысқартуға мүмкіндік береді деп жоспарлануда.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Eric Revell  |url=https://www.foxbusiness.com/politics/how-bipartisan-budget-debt-limit-deal-impact-spending-deficit |title=How does bipartisan budget, debt limit deal impact spending, deficit? |lang=en |website= |publisher={{iw|Fox Business||en|Fox Business}} |date=2023-05-31 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың маусымында 9,1 %-ға дейін көтерілгеннен кейінгі инфляцияның жалпы деңгейі соңғы жылдары айтарлықтай төмендегенін көрсетті. Дегенмен, қазіргі уақытта инфляция әлі де [[Федералды резервтік жүйе|ФРЖ]]-ның 2 % — дық көрсеткішінен айтарлықтай асып түседі.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Stephen S. Roach |url=https://www.project-syndicate.org/commentary/elevated-price-levels-defining-economic-problem-us-presidential-election-by-stephen-s-roach-2024-06 |title=The Defining Economic Issue of the US Election |lang=en |website= |publisher={{iw|Project Syndicate||en|Project Syndicate}} |date=2024-06-24 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; Сайлау алдындағы жарыстың маңызды факторы, атап айтқанда, еркін жылжымайтын мүлік тапшылығына байланысты жалға берілетін тұрғын үй бағасының жоғары деңгейі болады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Josh Boak |url=https://apnews.com/article/biden-inflation-housing-trump-home-price-rent-248ef02e197c3a7ffb801e370c529d33 |title=Why are so many voters frustrated by the US economy? It’s home prices |lang=en |website= |publisher=[[Ассошиэйтед Пресс|AP]] |date=2024-03-15 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt;

Харрис кедейлерге салық жеңілдіктерін кеңейтуге, алғашқы тұрғын үйді сатып алуға ықпал етуге және қол жетімді тұрғын үй салуға ынталандыруға уәде берді. Ол сондай-ақ азық-түлік пен азық-түлік өнімдерінің жоғары бағасы мәселесін «бағаны көтеруге» және шамадан тыс корпоративтік алыпсатарлыққа тыйым салу арқылы шешуге үміттенетінін айтты.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Sarah Smith |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgl2xjxlz3xo |title=Trump and Harris battle over election’s biggest issue |lang=en |website= |publisher=[[Би-би-си|BBC]] |date=2024-08-17 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt; Харристің экономикалық стратегиясы корпорациялар мен табысы жоғары адамдар үшін салықтардың едәуір өсуін болжайды. Сонымен қатар, ол жаһандық жылынумен күресу немесе қол жетімді тұрғын үй салу үшін қажетті технологияларды өндірумен айналысатын компанияларға айтарлықтай салық жеңілдіктерін ұсынуға ниетті. Дональд Трамп өзінің әкімшілігі кезінде {{iw|Салықты қысқарту және жұмыс орындарын құру туралы заң||en|Tax Cuts and Jobs Act}} қабылданған кезде 2017 жылы басталған саясатты жалғастыра отырып, энергия бағасын едәуір төмендетуге, импортталатын тауарларға салық аударымдарын ұлғайтуға және ірі бизнеске корпоративтік салық мөлшерлемесін төмендетуге ниетті екенін айтады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jim Tankersley |url=https://www.nytimes.com/2024/08/16/business/economy/harris-trump-economy-inflation.html |title=Harris and Trump Offer a Clear Contrast on the Economy |lang=en |website= |publisher=[[The New York Times]] |date=2024-08-16 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Megha Bahree |url=https://www.aljazeera.com/economy/2024/7/16/the-trump-economy-slower-growth-higher-prices-and-a-bigger-national-debt |title=The Trump economy: Slower growth, higher prices and a bigger national debt |lang=en |website= |publisher=[[Аль-Джазира]] |date=2024-07-16 |accessdate=2024-08-27}}&lt;/ref&gt;

=== Білім беру ===
Трамп Білім министрлігінің жұмысын тоқтатуға уәде берді,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kate Sullivan, Katie Lobosco |date=2023-09-13 |title=Trump wants to close the Department of Education, joining calls by GOP rivals |lang=en |url=https://edition.cnn.com/2023/09/13/politics/trump-department-of-education-states-2024/index.html |accessdate=2023-09-21 |publisher=[[CNN]] |archivedate=2023-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914084933/https://edition.cnn.com/2023/09/13/politics/trump-department-of-education-states-2024/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; оған «радикалды фанаттар мен марксистер» еніп кетті деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Meredith McGraw |date=2023-01-26 |title=Trump unveils new education policy loaded with culture war proposals |lang=en |url=https://www.politico.com/news/2023/01/26/trump-unveils-education-policy-culture-war-00079784 |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231216050140/https://www.politico.com/news/2023/01/26/trump-unveils-education-policy-culture-war-00079784 |archivedate=2023-12-16 |accessdate=2023-12-16 |publisher=Politico}}&lt;/ref&gt; Американдық Мұғалімдер Федерациясының ұлттық конвенциясында Харрис кітаптарға тыйым салу жөніндегі соңғы әрекеттерді сынға алды.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Libby Stanford |date=2024-07-25 |title=Kamala Harris Rallies Teachers: 'God Knows We Don't Pay You Enough' |lang=en |url=https://www.edweek.org/policy-politics/kamala-harris-rallies-teachers-god-knows-we-dont-pay-you-enough/2024/07 |access-date=2024-08-20 |publisher=Education Week |language=en |issn=0277-4232 |archivedate=2024-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240820041348/https://www.edweek.org/policy-politics/kamala-harris-rallies-teachers-god-knows-we-dont-pay-you-enough/2024/07 |urlstatus=live }}&lt;/ref&gt; Ол бұған дейін мұғалімдердің жалақысын көтеруге шақырған болатын.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Dana Goldstein |date=2024-07-25 |title=With Speech to Teachers, Harris Waded into a Fiery Education Debate |url=https://www.nytimes.com/2024/07/25/us/kamala-harris-teachers-union-speech.html |access-date=2024-08-20 |publisher=[[The New York Times]] |lang=en |issn=0362-4331 |archivedate=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820041348/https://www.nytimes.com/2024/07/25/us/kamala-harris-teachers-union-speech.html |urlstatus=live }}&lt;/ref&gt;

===Сыртқы саясат===
[[Сурет:P20220221ES-0298-1 (51974425940).jpg|нобай|Джо Байден [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]не жауап ретінде жарлыққа қол қояды.]]
[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] және [[Газадағы соғыс]] сайлауда күтілетін мәселелер болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jonathan Allen, Matt Dixon |date=2023-10-20 |title=Israel-Hamas war ignites fight between Ron DeSantis and Nikki Haley |lang=en |url=https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/israel-hamas-war-ignites-fight-ron-desantis-nikki-haley-rcna121203 |accessdate=2023-11-03 |publisher=NBC News |archivedate=2023-11-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231103130755/https://www.nbcnews.com/politics/2024-election/israel-hamas-war-ignites-fight-ron-desantis-nikki-haley-rcna121203|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Харрис Байденнің [[НАТО]] мен Украинаға қатысты сыртқы саясатын ұстанатынын, оларды Ресей шапқыншылығынан кейін қолдайтынын түсіндірді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2024-3&quot;&gt;{{cite web |author=Matt Spetalnick, Simon Lewis |date=2024-07-21 |title=Tougher tone on Israel, steady on NATO: how a Harris foreign policy could look |lang=en |url=https://www.reuters.com/world/us/tougher-tone-israel-steady-nato-how-harris-foreign-policy-could-look-2024-07-21/ |publisher=Reuters |accessdate=2024-07-22}}&lt;/ref&gt; екі мемлекет құру туралы шешімді жақтаушы, Харрис өзін сионист деп атайтын және Израиль басшыларымен бұрыннан байланысы бар Байденге қарағанда палестиналықтарға көбірек түсіністікпен қарайды деп саналады. Израиль мен [[Хамас]] арасындағы соғысқа қатысты сарапшылар күтеді, Харрис Байденнің саясатын жалғастырады.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera-2024&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-07-23 |title=How Kamala Harris views the world: From Gaza and Russia to China and India |lang=en |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/22/how-kamala-harris-views-the-world-from-gaza-and-russia-to-china-and-india |urlstatus=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722152950/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/22/how-kamala-harris-views-the-world-from-gaza-and-russia-to-china-and-india |archivedate=2024-07-22 |accessdate=2024-07-22 |publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; 2023 жылы Хамастың Израильге жасаған шабуылынан кейін Харрис Израильдің алға жылжуын қатты қолдады,&lt;ref name=&quot;ABC News-2024&quot;&gt;{{Cite web |author=Shannon K. Kingston, Anne Flaherty, Nathan Luna |date=2024-07-22 |title=Harris on foreign policy: Her experience and where she stands |lang=en |url=https://abcnews.go.com/Politics/harris-foreign-policy-experience-stands/story?id=112151509 |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240722233146/https://abcnews.go.com/Politics/harris-foreign-policy-experience-stands/story?id=112151509 |archivedate=2024-07-22 |accessdate=2024-07-23 |publisher=ABC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Al Jazeera-2024&quot; /&gt; «Хамастың Израиль халқына төнетін қаупін жою керек» деп мәлімдеді. Алайда, содан бері ол Израильдің көзқарасы мен Газадағы гуманитарлық дағдарысты сынға алды.&lt;ref name=&quot;Reuters-2024-3&quot; /&gt; 2024 жылдың наурызында Харрис Израильдің Рафаға басып кіруіне қарсы болды, Газадағы атысты дереу тоқтатуға шақырды,&lt;ref name=&quot;Al Jazeera-2024&quot; /&gt; және Газадағы жағдай «гуманитарлық апат» деп мәлімдеді. Харрис Бейжің тарапынан «тәуекелді азайтуды» жақтады, Батыстың Қытайға экономикалық тәуелділігін төмендетуге ықпал ететін саясат.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Kelly Garrity |date=2023-09-10 |title=Harris on China: We need to lead |lang=en |url=https://www.politico.com/news/2023/09/10/kamala-harris-china-relationship-00114893 |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240716050644/https://www.politico.com/news/2023/09/10/kamala-harris-china-relationship-00114893 |archivedate=2024-07-16 |accessdate=2024-07-22 |publisher=Politico}}&lt;/ref&gt; Харрис Қытайдың экономикалық және әскери жағынан өсіп келе жатқан Күшін тежеу мақсатында Азия-Тынық мұхиты аймағындағы американдық альянстарды тереңдетуді жалғастырады деп күтілуде.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-22 |title=A look at Harris' views on US policy toward China |lang=en |url=https://www.voanews.com/a/a-look-at-harris-views-on-u-s-policy-toward-china/7709060.html |accessdate=2024-07-24 |publisher=[[Voice of America]]|archivedate=2024-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240723174055/https://www.voanews.com/a/a-look-at-harris-views-on-u-s-policy-toward-china/7709060.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Трамптың 2024 жылғы сайлау науқаны оның «Америка бірінші»&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-4&quot;&gt;{{cite web |title=Fears of a NATO Withdrawal Rise as Trump Seeks a Return to Power |lang=en |urlaccess=subscription |url=https://www.nytimes.com/2023/12/09/us/politics/trump-2025-nato.html |work=The New York Times |date=2023-12-09|accessdate=2023-04-03 |author=Jonathan Swan, Charlie Savage, Maggie Haberman |archivedate=2023-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231210004722/https://www.nytimes.com/2023/12/09/us/politics/trump-2025-nato.html|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Ronald Brownstein |date=2023-03-28 |title=In 2024, Republicans may complete a historic foreign policy reversal |lang=en |url=https://www.cnn.com/2023/03/28/politics/gop-foreign-policy-debate-2024/index.html |accessdate=2023-06-29 |publisher=[[CNN]] |archivedate=2023-03-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230328053900/https://www.cnn.com/2023/03/28/politics/gop-foreign-policy-debate-2024/index.html |urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; оқшауланған сыртқы саяси бағдарламасын растады және НАТО-ның мақсаты мен миссиясын, Ұлттық қорғаныс ауыртпалығын Еуропадан Азияға ауыстыруды «түбегейлі қайта қарауға» уәде берді.&lt;ref name=&quot;Associated Press-2023&quot;&gt;{{cite web |title=Trump's plans if he returns to the White House include deportation raids, tariffs and mass firings |lang=en |url=https://apnews.com/article/trump-policies-agenda-election-2024-second-term-d656d8f08629a8da14a65c4075545e0f |pbulisher=Associated Press |date=2023-11-12 |author=Jill Colvin |accessdate=2023-12-10|archivedate=2023-12-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231210193036/https://apnews.com/article/trump-policies-agenda-election-2024-second-term-d656d8f08629a8da14a65c4075545e0f|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Трамп Ресейді НАТО-ға жеткілікті үлес қоспайтын елдермен «қалағанын істеуге» шақыратынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Peter Baker |title=Favoring Foes Over Friends, Trump Threatens to Upend International Order |lang=en |url=https://www.nytimes.com/2024/02/11/us/politics/trump-nato.html |publisher=The New York Times |date=2024-02-11|accessdate=2024-02-11 |issn=1553-8095|url-access=subscription|archivedate=2024-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240220135129/https://www.nytimes.com/2024/02/11/us/politics/trump-nato.html|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Трамп егер ол қайта сайланса, Украинаға көмек көрсетуді тез тоқтататынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump threatens to cut US aid to Ukraine quickly if reelected |lang=en |url=https://www.politico.eu/article/donald-trump-ukraine-russia-war-threatens-cut-aid-election-2024/ |publisher=[[Politico Europe]] |date=2024-06-16|access-date=2024-06-23 |author=Jones Hayden|archivedate=2024-06-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240622225321/https://www.politico.eu/article/donald-trump-ukraine-russia-war-threatens-cut-aid-election-2024/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бұған дейін [[Қырым аннексиясы|Трамп Ресейдің Қырымды заңсыз аннексия]]лағанын мойындайтынын айтқан болатын&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump Discussed Pulling U.S. From NATO, Aides Say Amid New Concerns Over Russia |lang=en |url=https://www.nytimes.com/2019/01/14/us/politics/nato-president-trump.html |publisher=The New York Times |date=2019-01-14|accessdate=2023-12-10 |author=Julian E. Barnes, Cooper Helene |archivedate=2021-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210113003803/https://www.nytimes.com/2019/01/14/us/politics/nato-president-trump.html|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; және болжам жасады, ол Шығыс Украинаның бір бөлігін Ресейге беру арқылы соғыстың алдын алады.&lt;ref name=&quot;The New York Times-2023-4&quot; /&gt; Трамп Израиль мен Хамас арасындағы соғыста Израильді қатты қолдайтынын мәлімдеді және олар «мәселені шешуі керек» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump's Gaza comments highlight tough choice for peace-supporting US voters |lang=en |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/6/trumps-talk-on-gaza-highlights-stark-choice-for-voters-in-us-election |date=2024-03-06 |publisher=Al Jazeera English|accessdate=2024-03-09}}&lt;/ref&gt; Трамп Байденге қарағанда Қытайға қатысты қатаң ұстанымды ұстануға уәде берді,&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jeff Stein |title=Donald Trump is preparing for a massive new trade war with China |lang=en |url=https://www.washingtonpost.com/business/2024/01/27/trump-china-trade-war/ |publisher=The Washington Post |date=2024-01-27|accessdate=2024-08-17|archivedate=2024-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240613153559/https://www.washingtonpost.com/business/2024/01/27/trump-china-trade-war/|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар Американың Тайваньды қорғауы керек деген күмәнін білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Taiwan braces for America's election |lang=en |url=https://www.economist.com/asia/2024/08/15/taiwan-braces-for-americas-election |publisher=The Economist |date=2024-08-15 |accessdate=2024-08-17|archivedate=2024-08-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240817014917/https://www.economist.com/asia/2024/08/15/taiwan-braces-for-americas-election|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Трамп егер ол АҚШ-тың қолдауы үшін көп ақша төлемесе, Оңтүстік Кореядан әскерлерді шығаруды ұсынды. онда әскерлер бар. Бұған дейін Трамп Газа тұрғындарына АҚШ-на кіруге тыйым салып, кеңейтілген саяхатқа тыйым саламыз деп уәде берген болатын.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Vaughn Hillyard, Allan Smith |lang=en |title=Trump breaks silence on Israel's military campaign in Gaza: 'Finish the problem' |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-israel-gaza-finish-problem-rcna141905 |date=2024-03-05 |publisher=NBC News|accessdate=2024-03-09}}&lt;/ref&gt; Трамп Палестинаны қолдайтын наразылықтарды тоқтататынын, демонстранттарды депортациялайтынын және «қозғалысты 25 немесе 30 жылға кері қайтаратынын» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Josh Dawsey, Karen DeYoung, Marianne LeVine |title=Trump told donors he will crush pro-Palestinian protests, deport demonstrators |lang=en |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2024/05/27/trump-israel-gaza-policy-donors/ |date=2024-05-27 |publisher=The Washington Post|accessdate=2024-06-01|archivedate=2024-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240601213721/https://www.washingtonpost.com/politics/2024/05/27/trump-israel-gaza-policy-donors/|url-status=live |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt; Жылы алайда, кейде ол Израильдің Газадағы соғысын да сынға алды. 2024 жылдың сәуірінде Трамп Израиль «мұны аяқтап бейбітшілікке оралып, адамдарды өлтіруді тоқтатуы керек...».&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump says Israel has to get war in Gaza over 'fast' and warns it is 'losing the PR war' |lang=en |url=https://apnews.com/article/trump-biden-israel-pr-hugh-hewitt-21faee332d95fec99652c112fbdcd35d |publisher=Associated Press |date=2024-04-04}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдың шілдесінде Трамп Израиль Газадағы соғысты мүмкіндігінше тезірек тоқтатуы керек деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Netanyahu's office denies call with Trump about the Gaza hostage-ceasefire deal |lang=en |url=https://www.axios.com/2024/08/15/trump-netanyahu-gaza-hostage-ceasefire-deal-call |publisher=Axios |date=2024-08-15}}&lt;/ref&gt;

==== Газадағы соғыс туралы пікірлер ====
Сауалнамалар көрсеткендей, сайлаушылардың көпшілігі атысты тоқтатуды және Израиль мен Хамас арасындағы соғыстағы американдық медиацияны қолдайды.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jason Lange, Matt Spetalnick |date=2023-11-15|title=US public support for Israel drops; majority backs a ceasefire, Reuters/Ipsos shows|lang=en |publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/us-public-support-israel-drops-majority-backs-ceasefire-reutersipsos-2023-11-15/|accessdate=2023-11-17}}&lt;/ref&gt; Республикашылдар Израильге қару-жарақ жеткізуді қолдайды, ал демократтардың бұл мәселе бойынша пікірлері екіге бөлінді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Majority of Americans favor US military aid to Israel until hostages are returned, new polling says |url=https://www.cnn.com/2024/08/29/politics/israel-gaza-americans-poll-chicago/index.html |lang=en |date=2028-08-29 |publisher=[[CNN]] |accessdate=2024-08-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Poll: Majority of Americans Say Biden Should Halt Weapons Shipments to Israel |lang=en |url=https://www.cepr.net/press-release/poll-majority-of-americans-say-biden-should-halt-weapons-shipments-to-israel/ |publisher=ceps.net |accessdate=2024-08-08}}&lt;/ref&gt; Демократиялық праймеризде Берілмеген ұлттық қозғалысы наразылық науқанын басқарды Байден соғыс туралы айтып, атысты тоқтатуға және Израильге қару-жарақ эмбаргосын енгізуге шақырды. «[[Бәріне қарсымын]]» 700 000-нан астам дауыс пен 36 делегат алды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The pro-Palestinian 'uncommitted' movement is at a standstill with top Democrats as the DNC begins |lang=en |url=https://apnews.com/article/dnc-uncommitted-arab-american-palestinian-gaza-93f9edb25a602c95ee226bd2645e4298 |date=2024-08-17 |publisher=Associated Press |accessdate=2024-09-04}}&lt;/ref&gt;

Харрис соғыс кезінде палестиналықтарға жанашыр болып көрінді және ол және оның сайлау науқаны Араб-американдық және Берілмеген қозғалысы көшбасшылармен бірнеше рет өзара әрекеттескен.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Leaders of the movement that protested Biden on Israel express some hope on Harris |url=https://www.npr.org/2024/08/12/nx-s1-5060109/israel-gaza-uncommitted-michigan-harris |lang=en |publisher=NPR |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The pro-Palestinian 'uncommitted' movement is at a standstill with top Democrats as the DNC begins |lang=en |date=2024-08-17 |url=https://apnews.com/article/dnc-uncommitted-arab-american-palestinian-gaza-93f9edb25a602c95ee226bd2645e4298 |publisher=Associated Press |accessdate=2024-08-22}}&lt;/ref&gt; Алайда Харрис Израильге қару-жарақ жеткізуді тоқтатудан немесе Байденнің саясатын өзгертуден бас тартты, Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Let's dispel the myth that Harris will be any different from Biden on Gaza and Israel |lang=en |date=2024-08-30 |url=https://www.msnbc.com/top-stories/latest/kamala-harris-israel-gaza-cnn-biden-rcna168949 |publisher=MSNBC |accessdate=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Harris Says Would Not Change Biden Policy On Arms For Israel |lang=en |url=https://www.barrons.com/news/harris-says-would-not-change-biden-policy-on-arms-for-israel-6526ef92 |publisher=Barrons |accessdate=2024-08-30}}&lt;/ref&gt; Трамп сонымен бірге Израиль науқанын қолдайды және ол «жеңіске жету керек» деп мәлімдеді, бірақ ол «оған жету керек» деді. Трамп азаматтық емес наразылық білдірушілерді депортациялауға және «бұл қозғалысты 25 немесе 30 жылға артқа тастауға» уәде беріп, кампустардағы Палестинаны қолдайтын наразылықтарға қатысты қатаң ұстанымға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Trump really thinks about the war in Gaza |url=https://www.vox.com/politics/353037/trump-gaza-israel-protests-biden-election-2024 |lang=en |date=2024-08 |publisher=Vox |accessdate=2024-09-08}}&lt;/ref&gt;

=== Денсаулық сақтау ===
Харрис Қолжетімді күтім туралы заңға сәйкес қамтуды кеңейту бойынша күш — жігерді қолдады,&lt;ref name=&quot;CNN-2024&quot;&gt;{{Cite web |author=Arit John, Kayla Tausche |date=2024-07-30 |title=Harris recalibrates policy stances as she adjusts to role atop Democratic ticket |lang=en |url=https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-shifts-policy-stances/index.html |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240801002949/https://www.cnn.com/2024/07/30/politics/harris-shifts-policy-stances/index.html |archivedate=2024-08-01 |accessdate=2024-08-01 |publisher=CNN}}&lt;/ref&gt; соның ішінде егде жастағы адамдарға арналған рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің шекті бағасын 2000 долларға белгілеу және Medicare бойынша медициналық көмек алатындар үшін инсулин құнын Инфляцияны төмендету туралы заң аясында 35 долларға дейін қолданысқа енгізілді.&lt;ref name=&quot;The Hill-2024&quot;&gt;{{Cite web |author=Alexander Bolton |date=2024-07-29 |title=Behind hoopla, Democrats anxious about Harris |lang=en |publisher=The Hill |url=https://thehill.com/homenews/senate/4795432-kamala-harris-democratic-anxiety/ |accessdate=2024-08-01 |archivedate=2024-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240730045711/https://thehill.com/homenews/senate/4795432-kamala-harris-democratic-anxiety/ |urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Харрис Ақ үйдің несиелік есептерде медициналық қарыздарды көрсетуге тыйым салу жөніндегі күш-жігерінің жақтаушысы болды.&lt;ref name=&quot;CNN-2024-2&quot;&gt;{{Cite news |author=Tami Luhby |date=2024-07-28 |title=Harris and Trump want to strengthen the middle class. It could use the help |url=https://www.cnn.com/2024/07/28/politics/kamala-harris-trump-middle-class/index.html |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240730172716/https://www.cnn.com/2024/07/28/politics/kamala-harris-trump-middle-class/index.html |archivedate=2024-07-30 |accessdate=2024-08-01 |publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; Харрис енді бір төлеуші денсаулық сақтау жүйесін қолдамайтынын айтты.&lt;ref name=&quot;CNN-2024&quot; /&gt; Оның орнына ол 2021 жылғы американдық құтқару жоспары туралы заңға сәйкес балалар үшін кеңейтілген салық жеңілдіктерін қолдады, бұл балалар кедейлігін 20%-ға қысқартты.&lt;ref name=&quot;The Hill-2024&quot; /&gt; Харрис балалар мен қарттарға қол жетімді күтімді, сондай-ақ ақы төленетін декреттік демалысты қамтамасыз ететін заң жобасына қолдау білдірді.&lt;ref name=&quot;CNN-2024-2&quot; /&gt; 2024 жылдың 16 тамызында Камала Харрис популистік экономикалық бағдарламасын кеңейту үшін балаларға 6000 доллар салық жеңілдіктерін жариялады. Басқа саясат шаралары, соның ішінде рецепт бойынша дәрі-дәрмектердің бағасына шектеулерді кеңейту және балаларға кеңейтілген салық жеңілдіктерін үнемі қалпына келтіру.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Jeff Stein, Yasmeen Abutaleb, Dan Diamond |title=Kamala Harris unveils populist policy agenda, with $6,000 credit for newborns |lang=en |publisher=The Washington Post |date=2024-08-16 |url=https://www.washingtonpost.com/business/2024/08/16/kamala-harris-2024-policy-child-tax-credit/|accessdate=2024-08-16 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;

Трамп Қолжетімді күтім туралы заңның күшін жоюды 2024 жылғы сайлаудың негізгі мәселесі етті.[30] 2024 жылдың 11 наурызында берген сұхбатында Трамп әлеуметтік қамсыздандыру және Medicare сияқты жәрдемақы бағдарламаларын қысқартуға ашық деп болжады, бұл кейінірек Трамптың науқаны «қалдықтарды азайтуға» сілтеме болды және ол бағдарламаларды қорғайды деп мәлімдеді. Бұған дейін, 2020 жылы президент болған кезде, Трамп «бір сәтте» жәрдемақы бағдарламаларын қысқартуды қарастыратынын мәлімдеді, ал Трамптың бұрынғы бюджеттік ұсыныстары бағдарламаларды қысқартуды көздеді. Республикалық праймеризде Трамп қарсыластарына жеңілдіктерді азайтамыз деп шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump Mentions Cutting Entitlements, and Biden Pounces |lang=en |url=https://www.nytimes.com/2024/03/11/us/politics/trump-mentions-cutting-entitlements-and-biden-pounces.html |publisher=The New York Times |date=2024-03-11|accessdate=2024-03-11 |author=Kellen Browning |archivedate=2024-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240311202251/https://www.nytimes.com/2024/03/11/us/politics/trump-mentions-cutting-entitlements-and-biden-pounces.html|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump tees up a Biden broadside on Social Security |url=https://www.politico.com/news/2024/03/11/trump-biden-social-security-2024-elections-00146307 |lang=en |publisher=Politico |date=2024-03-11|accessdate=2024-03-21 |author=Adam Cancryn|archivedate=2024-03-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240322002140/https://www.politico.com/news/2024/03/11/trump-biden-social-security-2024-elections-00146307|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Субсидияланған медициналық көмек мәселесіне қатысты Харрис Қолжетімді күтім туралы заңды «қолдайтынын және кеңейтетінін» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ajmc.com/view/harris-defends-aca-while-trump-calls-for-much-better-healthc-plan-during-debate|title=Harris Defends ACA While Trump Calls for &quot;Much Better&quot; Health Plan During Debate|lang=en|date=2024-09-11|publisher=AJMC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mddionline.com/medical-device-regulations/healthcare-showdown-trump-and-harris-spar-over-legacy-of-obamacare-|title=Trump and Harris Clash Over Healthcare Policy}}&lt;/ref&gt;

=== ЛГБТ құқықтары ===
[[Сурет:Students Protest Anti-Trans Law (51934611549).jpg|нобай|[[Де Мойн (Айова)|Де Мойн]]дағы студенттер 2022 жылы республикалық губернатор [[Ким Рейнольдс]] қол қойған трансгендерлерге қарсы заңға наразылық білдіруде.]]
Соңғы жылдары штаттың заң шығарушы органдарындағы консервативті депутаттар демократтар ЛГБТ қоғамдастығын, әсіресе трансгендерлерді шектейтін заң жобаларының үлкен және өсіп келе жатқан санын енгізді.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Kaleigh Rogers, Mary Radcliffe |date=2023-05-25 |title=Over 100 Anti-LGBTQ+ Laws Passed In The Last Five Years — Half Of Them This Year |lang=en |url=https://fivethirtyeight.com/features/anti-lgbtq-laws-red-states/ |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230525195300/https://fivethirtyeight.com/features/anti-lgbtq-laws-red-states/ |archivedate=2023-05-25 |accessdate=2023-05-30 |Publisher=[[FiveThirtyEight]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2023-06-05 |title=BREAKING: Louisiana Legislature Passes Bills Targeting LGBTQ+ Youth |lang=en |url=https://www.hrc.org/press-releases/breaking-louisiana-legislature-passes-bills-targeting-lgbtq-youth |urlstatus=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230606140805/https://www.hrc.org/press-releases/breaking-louisiana-legislature-passes-bills-targeting-lgbtq-youth |archivedate=2023-06-06 |accessdate=2023-06-06 |publisher=[[Human Rights Campaign]]}}&lt;/ref&gt; Харрис — ЛГБТ қауымдастығының құқықтарының сенімді жақтаушысы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Where does Kamala Harris stand on queer and trans issues? |lang=en |website=Xtra Magazine |date=2024-07-22 |url=https://xtramagazine.com/video/kamala-harris-gay-trans-rights-266957 |accessdate=2024-07-23 |archivedate=2024-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240723015314/https://xtramagazine.com/video/kamala-harris-gay-trans-rights-266957 |urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Ол бүкіл елдегі штаттардағы трансгендерлердің құқықтарына заңдық қол сұғушылықты айыптады.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Matt Tracy |title=A look at Vice President Kamala Harris' LGBTQ record |publisher=Gay City News |date=2024-07-22 |url=https://gaycitynews.com/vice-president-kamala-harris-lgbtq-record/ |accessdate=2024-07-23 |archivedate=2024-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240723030223/https://gaycitynews.com/vice-president-kamala-harris-lgbtq-record/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author=Dave Boyer |title=Kamala Harris predicts November victory at LGBTQ fundraiser in Cape Cod |publisher=The Washington Times |date=2024-07-20 |url=https://www.washingtontimes.com/news/2024/jul/20/kamala-harris-predicts-november-victory-lgbtq-fund/ |accessdate=2024-07-23 |archivedate=2024-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240723013115/https://www.washingtontimes.com/news/2024/jul/20/kamala-harris-predicts-november-victory-lgbtq-fund/ |urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;

Трамп демократтар қолдайтын трансгендерлік саясаттан бас тартуға уәде берді.&lt;ref name= &quot;Axios-2023&quot;/&gt; Трамп ванна бөлмелерін, киім ауыстыратын бөлмелерді және олардың гендерлік сәйкестігіне сәйкес келетін есімдіктерді пайдаланатын трансгендер студенттерге арналған IX бөлім «бірінші күні» қорғаныс шараларын алып тастайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump Promises Rollback On Trans Rights: Here's What He's Said |url=https://www.forbes.com/sites/saradorn/2024/05/10/trump-promises-rollback-on-trans-rights-heres-what-hes-said/?sh=51549ef4dae0 |publisher=Forbes |date=2024-05-10 |accessdate=2024-05-11 |author=Sara Dorn |archivedate=2024-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240512031225/https://www.forbes.com/sites/saradorn/2024/05/10/trump-promises-rollback-on-trans-rights-heres-what-hes-said/?sh=51549ef4dae0|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Трамп тек екі жынысты мойындайтын федералды заң қабылдайтынын мәлімдеді және трансгендерлік «радикалды солшылдар» ойлап тапқан тұжырымдама екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Brooke Migdon |date=2023-02-01 |title=Trump vows to punish doctors, hospitals that provide gender-affirming care to transgender minors |url=https://thehill.com/homenews/3839471-trump-vows-to-punish-doctors-hospitals-that-provide-gender-affirming-care-to-transgender-minors/ |accessdate=2024-02-10 |publisher=The Hill |archivedate=2024-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240205033541/https://thehill.com/homenews/3839471-trump-vows-to-punish-doctors-hospitals-that-provide-gender-affirming-care-to-transgender-minors/ |urlstatus=live}}&lt;/ref&gt; Трамп мұғалімдерге «ауыр зардаптарға» уәде берді «балаға олардың дұрыс емес денеде болуы мүмкін екенін меңзеу». Бұған дейін Трамп трансгендер жастарға өздері таңдаған дәретханаларға қол жеткізуге мүмкіндік беретін IX бөлімнің ережелерін жойды және ол Қолжетімді күтім туралы заңда трансгендерлерге қатысты бірнеше саясатты жоюға тырысты.&lt;ref name=&quot;Axios-2023&quot;&gt;{{cite web |title=Trump unveils sweeping attack on trans rights |lang=en |url=https://www.axios.com/2023/01/31/trump-transgender-rights-lgbtq |publisher=Axios |date=2023-01-31 |accessdate=2023-12-16 |author=Shawna Chen |archivedate=2023-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231216044358/https://www.axios.com/2023/01/31/trump-transgender-rights-lgbtq|urlstatus=live}}&lt;/ref&gt;

== Пікірталастары ==
=== Байден–Трамп пікірталасы ===
2024 жылғы 15 мамырда [[Джо Байден]] видео арқылы [[Дональд Трамп]]ты екі раундтық пікірталасқа шақырды. Соңғысының келісімінен кейін 2024 жылғы сайлау пікірталасының күндері белгіленді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2024/05/15/biden-trump-presidential-debates/ |title= Biden and Trump agree to CNN debate in June, ABC faceoff in September |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= Scherer, Michael; Dawsey, Josh |date= 2024-05-16 |accessdate= 2024-07-02}}&lt;/ref&gt;
* 27 маусым, [[Атланта]] қаласы, [[Джорджия]] штаты, [[CNN]] телеарнасы;
* 10 қыркүйек, [[ABC News]] телеарнасы.

2024 жылғы 28 маусымда [[CNN]] телеарнасында басты екі кандидат, Трамп пен Байден арасында бір жарым сағаттық пікірталас орын алды. Байден сөзінен де, санынан да сүрініп, партияластардың үмітін ақтай алмаған болды да, Трамп жалған мен шындықты араластырып, Байден мен оның әкімшілігіне қарсы көп сөз айтты. Пікірталасты миллиондаған көрермен тамашалады.&lt;ref name=&quot;qazaqstantv&quot;&gt;{{Cite web|url= https://qazaqstan.tv/news/195868/ |title= Байден мен Трамп алғаш рет теледебат өткізді |lang= kk |publisher= [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |author= Рысбек, Арыстан |date= 2024-06-28 |accessdate= 2024-06-29}}&lt;/ref&gt; Көрермендер пікірталаста жеңген деп Дональд Трампты таныды, ол дауыстың 67 % жинаған болса, Байден 33 % жинай алды.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.cnn.com/politics/live-news/cnn-debate-trump-biden-06-27-24#h_7a5662198e1f110aadef9433cc3208ee |title= CNN Flash Poll: Majority of debate watchers say Trump won debate over Biden |lang= en |author= Edwards-Levy, Ariel |publisher= [[CNN]] |date= 2024-06-28 |accessdate= 2024-06-28}} {{Wayback|date= 2024-06-28 |url= https://web.archive.org/web/20240628031005/https://www.cnn.com/politics/live-news/cnn-debate-trump-biden-06-27-24#h_7a5662198e1f110aadef9433cc3208ee}}&lt;/ref&gt;

=== Харрис–Трамп пікірталасы ===
Бірінші пікірталаста ірі сәтсіздік көрген Джо Байден кейін қайта сайланудан бас тартты. Оның орнына сайлануға таңдалғалы болған болжамды кандидат вице-президент Камала Харрис болды. Көп ұзамай, халық ой сауалнамаларында Харрис Трамптан озып жатты да,&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33048499.html |title= Алғашқы сауалнама: Харрис Трамптан алда келеді |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-08-24 |accessdate= 2024-08-04}}&lt;/ref&gt; Трамп қыркүйекте «ұйқышыл Джоға» қарсы өткелі болған пікірталастан бас тартып, пікірталастың [[ABC News]] арнасында емес, орнына оңшыл [[Fox News]] арнасында өткенін талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://edition.cnn.com/2024/08/03/politics/kamala-harris-donald-trump-debate/index.html |title= Trump says he’ll debate Harris on Fox News or not at all after weeks of back-and-forth over ABC News event |lang= en |publisher= [[BBC News]] |author= John, Arit; Sullivan, Kate; Lee, MJ; Klein, Betsy |date= 2024-08-03 |accessdate= 2024-08-04}}&lt;/ref&gt; Харрис командасы бұл ұсыныспен келіспей, бұрын болған «ABC News жоспарын» орындайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-kamala-harris-debate-fox-news-abc-news/ |title= Trump says he's agreed to Fox debate while Harris sticks with ABC plan |lang= en |publisher= CBS News |date= 2024-08-03 |accessdate= 2024-08-04}}&lt;/ref&gt;

8 тамызда Трамп, сонымен, Харристің 10 қыркүйек күні, ABC News арнасында пікірталасқа түсу ұсынысын қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://time.com/7009247/donald-trump-agrees-kamala-harris-debates/ |title= Trump and Harris Agree to Debate on Sept. 10 |lang= en |publisher= [[Time]] |date= 2024-08-08 |accessdate= 2024-08-12}}&lt;/ref&gt; Теледебат келісім бойынша 10 қыркүйекте басталды да, Харрис пен Трамп тұңғыш рет бетпе-бет кездесті.

=== Уолз–Вэнс пікірталасы ===
2024 жылғы 15 тамызда вице-президентікке үміткерлер [[Тим Уолз]] бен [[Джей Ди Вэнс]] 1 қазанда [[CBS News]] арнасында пікірталасқа түсеміз деп келісті,&lt;ref&gt;{{Cite web |date= 2024-08-15 |title= Vance and Walz agree to a vice presidential debate on Oct. 1 hosted by CBS News |url= https://apnews.com/article/vice-presidential-debate-walz-vance-60650c0480e132342880c35a1d29f539 |accessdate= 2024-08-15 |publisher= [[Associated Press]] |lang=en}}&lt;/ref&gt; алайда Вэнс бірнеше шарт қабылданса ғана қатысамын деді.&lt;ref&gt;{{cite web |last= Scully |first= Rachel |title= Vance says he'd like to debate Walz 'more than once' |url= https://thehill.com/homenews/campaign/4828701-jd-vance-tim-walz-vice-presidential-debate/ |publisher=[[The Hill]] |accessdate= 2024-08-16}}&lt;/ref&gt; Вэнс пен Уолз арасындағы дебат жоспардағыдай 1 қазанда, [[CBS]] телеарнасында орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/c5y0863ry88o |title= Vance and Walz stick to policy in polite VP debate - but who won? |lang= en |publisher= BBC News |last= Zurcher |first= Anthony |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-02}}&lt;/ref&gt;

== Қоғам пікірі ==
[[Сурет:2024 United States presidential election (Trump-Harris) polling (2024 polls only).svg|нобай|center|930px|2024 жылдағы қоғамның Трамп пен Харрис жайлы пікір статистикасы]]
;Харрис пен Трамп
{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:17px&quot;
!Дереккөзі
!Жасалған күні
!Жаңартылған күні
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Камала Харрис|Камала&lt;br/&gt;Харрис]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Дональд Трамп|Дональд&lt;br/&gt;Трамп]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |Басқа таңдағандар/&lt;br&gt;Шешпегендер
!Үстемдік
|-
|[https://www.racetothewh.com/president/polls Race to the WH]
|28 қазан 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''49,1 %'''
|47,5 %
|3,4 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,6 %'''
|-
|[https://www.cookpolitical.com/survey-research/cpr-national-polling-average/2024/harris-trump-overall Cook Political Report]
|1 қараша 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''45,6 %'''
|47,7%
|3,7 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +0,9 %'''
|-
|[https://elections2024.thehill.com/national/harris-trump-general/ Decision Desk HQ/The Hill]
|1 қараша 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''48,3 %'''
|48,0 %
|3,7 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +0,3 %'''
|-
|[https://web.archive.org/web/20240822011236/https://www.270towin.com/2024-presidential-election-polls/national 270toWin]
|1 қараша 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''48,4 %'''
|47,2 %
|4,4 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,2 %'''
|-
|[https://projects.fivethirtyeight.com/polls/president-general/2024/national/ 538] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517014939/https://projects.fivethirtyeight.com/polls/president-general/2024/national/ |date=2024-05-17 }}
|31 қазан 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''48,0 %'''
|46,8 %
|5,3 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,2 %'''
|-
|[https://www.natesilver.net/p/nate-silver-2024-president-election-polls-model Silver Bulletin]
|31 қазан 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''48,5 %'''
|47,4 %
|4,1 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,1 %'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; |'''Орташа көрсеткіші'''
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''48,5 %'''
|47,4 %
|4,1 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,1 %'''
|}


;Харрис, Трамп, кіші Кеннеди, Стайн, Оливер мен Уэст
{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;line-height:17px&quot;
!Дереккөзі
!Жасалған күні
!Жаңартылған күні
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Камала Харрис|Камала&lt;br/&gt;Харрис]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Дональд Трамп|Дональд&lt;br/&gt;Трамп]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикашыл]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Роберт Ф. Кеннеди (кіші)|кіші Роберт&lt;br/&gt;Кеннеди]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Партиясыз]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Джилл Стайн|Джилл&lt;br/&gt;Стайн]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Жасылдар партиясы (АҚШ)|Жасылдар]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Чейз Оливер|Чейз&lt;br/&gt;Оливер]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Либертариандық партия (АҚШ)|Либертариан]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |[[Корнел Уэст|Корнел&lt;br/&gt;Уэст]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;{{nobold|[[Партиясыз]]}}&lt;/small&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |Басқа таңдағандар/&lt;br&gt;Шешпегендер
!Үстемдік
|-
|[https://www.racetothewh.com/president/polls Race to the WH]
|1 қараша 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''47,9 %'''
|47,1 %
|2,1 %
|1,0 %
|0,7 %
|0,9 %
|0,3 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +0,8 %'''
|-
|[https://web.archive.org/web/20240822011236/https://www.270towin.com/2024-presidential-election-polls/national 270toWin]
|1 қараша 2024 қарай
|1 қараша 2024
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''47,8 %'''
|46,8 %
|1,3 %
|1,1 %
|0,8 %
|0,3 %
|1,9 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +1,0 %'''
|-
| colspan=&quot;3&quot; |'''Орташа көрсеткіші'''
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''47,9 %'''
|47,0 %
|1,7 %
|1,1 %
|0,8 %
|0,6 %
|0,9 %
| bgcolor=&quot;B0CEFF&quot;|'''Харрис +0,9 %'''
|-
|}

== Нәтижелері ==
''2024 жылғы 26 қарашадағы нәтижесі''

Күтілген жалпы дауыстың 99.3% саналған.
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Үміткер
!Партиясы
!Дауыс саны
!%
![[АҚШ Сайлаушылар алқасы|Сайлаушы даусы]]
|-
| style=&quot;background-color:#FF3333&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |'''[[Дональд Трамп]]'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Республикалық партия (АҚШ)|Республикалық]]
| 76 937 662
| 49,84
| 312
|-
| style=&quot;background-color:#3333FF;&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Камала Харрис]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократиялық]]
| 74 489 220	
| 48,26
| 226
|-
| style=&quot;background-color:#00A86B;&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Джилл Стайн]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Жасылдар партиясы (АҚШ)|Жасылдар]]
| 779 308
| 0,50
| 0
|-
| style=&quot;background-color:#CDCDCD;&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Роберт Ф. Кеннеди (кіші)|кіші Роберт Ф. Кеннеди]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Партиясыз]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |752 263
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,49
| 0
|-
| style=&quot;background-color:#FFBF00;&quot; |
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Чейз Оливер]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; |[[Либертариандық партия (АҚШ)|Либертариандық]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |640 702
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,42
| 0
|-
| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |Қалғандары
| style=&quot;text-align:center;&quot; |759 007
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,49
| 0
|-
| colspan=&quot;3&quot; |'''Жалпы'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''154,358,162'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''100,00'''
| —
|-
| colspan=&quot;5&quot; |'''Жеңу үшін қажет'''
| 270
|}

== Салдары ==
=== Сайлау түні ===
[[NewsNation]] Трамптың сайлау жарысы туралы айтқан алғашқы телеарна болды; телеарна Decision Desk штаб-пәтерінен алынған мәліметтерге сүйенді және бұл болжам 6 қарашада сағат 01:22-де жасалды. [[Fox News]] Трампты 01:47-де жеңімпаз деп жариялады [[CNN]], үш негізгі хабар тарату желісі және [[Ассошиэйтед Пресс]] оның жеңісі туралы 02:25-те жариялай бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Davic Bauder |url=https://apnews.com/article/election-media-coverage-trump-harris-87900329cb4a3400c021bde149011ef5 |lang=en |title=Unexpectedly, news outlets wind up having a relatively traditional election night experience |date=2024-11-06 |accessdate=2024-11-06 |publisher=[[Ассошиэйтед Пресс]] }}&lt;/ref&gt; [[Флорида]], [[Уэст-Палм-Бич]]тегі Конференц-орталығында жанкүйерлер оны қуанышты айқаймен қарсы алды: «АҚШ! АҚШ! АҚШ!» Fox News оны жеңімпаз деп жариялаған кезде. Трамп өзінің жақтастарының алдында сөйлеген сөзінде жеңіске жеткенін жариялады, онда оның отбасы мен сайлауалды серіктесі [[Джей Ди Вэнс]] сахнаға қосылып: «Америка бізге бұрын-соңды болмаған және күшті мандат берді» - деді. Харрис [[Ховард университеті]]нде, оның алма-матерінде жиналған жақтастарының алдында сөйлей алмады. Оның сайлау науқанының тең төрағасы Седрик Ричмонд Харрис сәрсенбіде көпшілік алдында сөйлейтінін айтып, жиналғандарға қысқаша жүгінді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trump claims victory after Fox News projects he has won US presidency |url=https://www.reuters.com/world/us/trump-vs-harris-us-voters-head-polls-turbulent-campaign-concludes-2024-11-05/ |date=2024-11-05 |lang=en |publisher=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; бірнеше сағаттан кейін басқа бұқаралық ақпарат құралдары Трампты АҚШ-ның 47-президенті ретінде таныстырды, ал Ассошиэйтед Пресс оны «бұрынғы президенттің ерекше оралуы» деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-11-05 |title=Trump wins the White House in political comeback rooted in appeals to frustrated voters |url=https://apnews.com/article/election-day-trump-harris-white-house-83c8e246ab97f5b97be45cdc156af4e2 |accessdate=2024-11-06 |lang=en |publisher=[[Ассошиэйтед Пресс]]}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдың 6 қарашасында, сайлаудан кейінгі күні Харрис Ховард университетіне кіріспе сөз сөйледі.&lt;ref&gt;https://www.washingtonpost.com/elections/2024/11/06/trump-harris-presidential-election-live-updates/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nytimes.com/live/2024/11/06/us/trump-election-harris-news&lt;/ref&gt;

=== Реакциялар ===
[[Уолл-стрит]]тің негізгі индекстері сайлаудан кейінгі күні рекордтық деңгейге жетті, [[S&amp;P 500]] 1,62 %-ға, ал [[NASDAQ|Nasdaq]] 1,69 %-ға өсті.&lt;ref name=&quot;rdowandstuff&quot;&gt;{{cite web |author=Lisa Pauline Mattackal, Ankika Biswas |title=Wall Street hits record high as Trump returns as US president |url=https://www.reuters.com/markets/us/sp-500-futures-soar-record-high-after-trump-claims-victory-2024-11-06/ |publisher=[[Reuters]] |accessdate=2024-11-06 |date=2024-11-06 }}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] [[Dow Jones Industrial Average]] индексі 2,82 %-ға өскенін хабарлады, бірақ [[NPR]] 1300-ден астам тармаққа өскенін хабарлады, бұл пайыздық көрсеткіш 3 %-дан асады.

Екі кандидатты да қолдаудан бас тартқан бұрынғы президент [[Джордж Уокер Буш|кіші Джордж Буш]] Трампты құттықтап, оның жеңісі «біздің республикамыздың денсаулығы мен демократиялық институттарымыздың күшінің белгісі» екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Xavier Martinez |title=George W. Bush Congratulates Trump |url=https://www.wsj.com/livecoverage/trump-harris-election-day-results-2024/card/george-w-bush-congratulates-trump-dsNdvaWbdbDC5mo7RjhT |lang=en |publisher=[[Wall Street Journal]] |accessdate=6 November 2024}}&lt;/ref&gt;

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}

{{АҚШ президент сайлаулары}}

[[Санат:2024 жылғы сайлаулар]]
[[Санат:АҚШ президент сайлауы (2024)| ]]
[[Санат:Жылдар бойынша АҚШ-тағы президент сайлаулары]]
[[Санат:2024 жылдағы АҚШ]]</text>
      <sha1>f7fbwvlx5k01h2k949sh3o4n2ygerds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы украиндар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>734431</id>
    <revision>
      <id>3689697</id>
      <parentid>3570621</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T02:20:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15864" sha1="nrf902xk36035bmd0v2ei1pwbrtq8ui" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Қазақстандағы украиндар
|төл атауы  = {{lang-uk|Українці в Казахстані}} 
|сурет      = Актау-громада.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 387 327 адам &lt;br&gt; (ҚР халық санағы 2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|title=Итоги Национальной переписи населения 2021 года в Республике Казахстан|website=stat.gov.kz|access-date=2022-09-02|archive-date=2022-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|аймақ      = 
|аймақ1     = [[Астана]]
|саны1      = 19 692
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = [[Алматы]]
|саны2      =  17 397
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = [[Қостанай облысы]]
|саны3      = 102 070 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = [[Қарағанды облысы]]
|саны4      = 61 606 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = [[Павлодар облысы]]
|саны5      = 48 007
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     =  [[Ақмола облысы]]
|саны6      = 45 935 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|саны7      = 35 673 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = [[Ақтөбе облысы]]
|саны8      = 33 976
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = [[Батыс Қазақстан облысы]]
|саны9      = 14 900 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = [[Шығыс Қазақстан облысы]]
|саны10     = 10 420 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = [[Алматы облысы]]
|саны11     = 8942
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = [[Түркістан облысы]]
|саны12     = 7948 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = [[Жамбыл облысы]]
|саны13     = 3888 
|түсініктемелер13    = 
|аймақ14    = [[Маңғыстау облысы]]
|саны14    = 3290
|түсініктемелер14    = 
|аймақ15    = [[Атырау облысы]]
|саны15     =  1231
|түсініктемелер15    = 
|аймақ16    = [[Қызылорда облысы]]
|саны16     = 564  
|түсініктемелер16    = 
|тілдері    = [[Украин тілі|украин]], [[Орыс тілі|орыс]], [[Қазақ тілі|қазақ]]
|діні       = Православие
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Украиналық Қазақстандықтар''' ({{Lang-uk|Українці в Казахстані}}) — бірнеше тарихи кезеңдерде қалыптасқан Қазақстан аумағындағы ұлттық қауымдастықтардың бірі. 
Украиндықтар елдегі ең ірі этникалық топтардың бірі. [[Қазақстан халық санағы (2021)|2021 жылғы Қазақстан халық санағын]]ың қорытындысы бойынша украиндықтардың саны 387 327 адамды құрайды. Алайда, украин тектес барлық Қазақстан Республикасының азаматтарын ескере отырып (оның ішінде ішінара ұлтаралық отбасыларда), бұл сан ресми мәліметтерден едәуір асып, 1 миллионнан астам адамға жетеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://archive.president.kz/wp-content/uploads/Ukrainy.pdf|title=Украинцы в Казахстане: Из истории переселений и депортаций|author=|website=Архив Президента Республики Казахстан|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

[[Солтүстік Қазақстан]] мен [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]]дегі украиндық қоныстанушылар кейде бұл аймақты «Сұр Сына» ({{Lang-uk|Сірий Клин}}) деп атайтын.&lt;ref&gt;Энциклопедия украинознания. Словникова частичная (ЕС-II). — Париж, Нью-Йорк, 1973. — Т. 7. — С. 2704, с. 2842&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
XVIII ғасырдың аяғынан бастап Қазақстанға ерікті және мәжбүрлі украин қоныстанушыларының бірнеше толқыны келді. Алғашқы келген украиндар жер аударылған [[Гайдамактар|гайдамактар]], Ресей үкіметі 1768 жылы сәтсіз көтерілістен кейін Қазақстанға жіберген әскерилендірілген украиндық шаруалар мен казактар бандаларының мүшелері болды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
Қазақстандағы украин этносына қосқан үлесі тұрғысынан XIX ғасырдың аяғынан бастап, сол кезде Ресей империясының құрамына кірген Украинаның барлық дерлік аймақтарынан келген қоныс аударушылардың үлкен толқыны маңызды болды. Жаңа мүмкіндіктер мен тегін жер іздеуде бұл ерікті эмигранттар ғасырдың басында Қазақстанда және Ресейдің іргелес аймақтарында шамамен 100 000 адамды құрады. Бұл қозғалыс 20 ғасырдың басында Ресей премьер-министрі Петр Столыпиннің [[Столыпин реформасы|ауылшаруашылық реформалары]]нан кейін айтарлықтай өсті. 1897-1917 жылдар аралығында украин ұлты Қазақстан халқының үлесінде 1,9% - дан 10,5% - ға дейін өсті. Олар, әдетте, Қазақстанның Украинаға ұқсас аймақтарында, Қазақстанның солтүстік бөлігінде қоныстанды. 1917 жылға қарай украиндар [[Ақмола губерниясы]] халқының шамамен 29,5% - ы және [[Торғай губерниясы]] халқының 21,5% - ын құрай бастады. 1926 жылға қарай халық санағы бойынша Қазақстанда 860 000 украиндық өмір сүрді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1930 жылдары [[Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру|кеңестік ұжымдастыру процесі]] кезінде 64000-ға жуық украиндық [[Кулактар қауымы|қулак]] (салыстырмалы түрде ауқатты шаруа) отбасылары Қазақстанға күштеп көшірілді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Қазақстандағы украиндар [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|1930-1933 жылдардағы қазақ ашаршылығы]] кезінде қазақтардың өздерінен кейінгі екінші ең жоғары пропорционалды өлім-жітім деңгейіне ие болды. Қазақстандағы украин халқы 859 396 адамнан 549 859 адамға дейін қысқарды (олардың халқы шамамен 36% - ға азайды), ал Қазақстандағы басқа этникалық азшылықтар өз халқының 12% және 30% -ын жоғалтты&lt;ref&gt;https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/kazakh-famine-beginnings-sedentarization {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529051309/https://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/kazakh-famine-beginnings-sedentarization |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Алғашқы Батыс украиндары 1939-1940 жылдары Кеңес Одағы Батыс Украинаны қосып алған кезде Қазақстанға Галиция мен Волыннан күштеп жер аударылды. Олардың артынан Батыс Украинадан депортацияланған, украин ұлтшылдары ұйымына айыпталған немесе мүше болған адамдар келді. Олардың 8000-ға жуығы «[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері|Карлаг]]» гулагына жіберілді және олардың көпшілігі жазасын өтегеннен кейін сол жерде қалды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі украин иммигранттарының ұрпақтары, әдетте, Қазақстанның көптеген украин мәдени орталықтарының кадрлық құрамында басым&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Бхавна Дэйв. (2007). ''Казахстан: этническая принадлежность, язык и власть'' . Психология Пресс, стр. 133-134.&lt;/ref&gt;.

== Қоғам және мәдениет ==
[[Сурет:Греко-католическая церковь Караганды.jpg|оңға|нобай|300x300 нүкте|[[Қарағанды]]дағы Украинлық грек-католик шіркеуі]]
Қазақстандағы украин және орыс қауымдастықтарын саралауға ұмтыла отырып, Қазақстан Үкіметі украин мәдени ұмтылыстарын белсенді қолдайды&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Ол украин газетін қаржыландырды. Украиналық ұйымдар Қазақстанда еркін жұмыс істейді және қазіргі уақытта жексенбілік мектептерге, хорларға және халықтық би ұжымдарына демеушілік жасайтын 20 украин мәдени орталығы бар. Қазақстан астанасында Украин орта мектебі мен жексенбілік мектеп бар&lt;ref&gt;http://www.mfa.gov.ua/russia/ru/publication/content/1050.htm&lt;/ref&gt;. Кеңес өкіметінің қолынан қазақ және украин халқының ортақ азаптарын қазақ-украин белсенділері ерекше атап өтеді&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Украин тілі]] ықшам украин қоныстануы бар ауылдық жерлерде маңызды болып қала берсе де және оны Қазақстан үкіметі белсенді түрде қолдаса да&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;, орыс тілін қолдану Қазақстанның украин қауымдастығында басым бола бастады. Орыс мәдениетімен [[Ассимиляция (әлеуметтану)|ассимиляция]]ға байланысты украин тілін ана тілі деп санайтын Қазақстандағы украин халқының үлесі 1926 жылғы 78,7% - дан бүгінгі таңда 36,6% - ға дейін төмендеді&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Қазақстандағы украиндықтардың көпшілігі, қазақтардың көпшілігінің қысымына тап болған кезде, орыстармен қарым-қатынас жасауға бейім болды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Осылайша, Қазақстандық украин қауымдастығында украиндық саяси және мәдени бірегейлікті сақтайтындар (негізінен 20 ғасырдың ортасындағы иммигранттардың ұрпақтары) мен мәдени және лингвистикалық тұрғыдан орыстандырылғандар (бұрын Қазақстанға қоныс аударғандардың ұрпақтары) арасында мәдени алшақтық бар&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Украин грек-католик шіркеуі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін алғашқы Батыстық украиндар жер аударылған кезде Қазақстанда өмір сүре бастады. Қарағандыда шоғырланған шіркеу қызметтері алғашқы рим-католик шіркеуі салынғанға дейін 1978 жылға дейін үйлерде өткізілді. Алғашқы украин грек-католик шіркеуі 1996 жылы салынған. Қазіргі уақытта Қазақстанда украин грек-католик шіркеуінің тоғыз шіркеуі жұмыс істейді. Украин грек-католик қауымына 2002 жылы украин грек-католик шіркеуінің басшысы Жоғарғы архиепископ Любомир Гузар келді.&lt;ref&gt;http://www.catholic-kazakhstan.org/gka/Ua/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907143659/http://www.catholic-kazakhstan.org/gka/Ua/index.htm |date=2008-09-07 }}&lt;/ref&gt;
 
== Демографиялық статистика ==
1989 жылғы халық санағы бойынша 896 000 адамды немесе халықтың 5,4 % - ын құрайтын&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;«Украинцы: взаимодействие с «восточной диаспорой»». Эндрю Уилсон . (1999). В книге Чарльза Кинга, Нилы Мелвина (ред.) ''«Нации за рубежом»'' . Вествью Пресс, стр. 103–132. ISBN  0-8133-3738-0&lt;/ref&gt;. Кейіннен Ресей мен Украинаға қоныс аударуына байланысты бұл сан 1998 жылға қарай 796 000-ға және 2009 жылғы халық санағы бойынша 456 997-ге дейін азайды.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;http://www.uvkr.com.ua/ua/structure/ukr_gromady/Kazakhstan.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819083250/http://www.uvkr.com.ua/ua/structure/ukr_gromady/Kazakhstan.html |date=2009-08-19 }}&lt;/ref&gt; 2021 жылғы Қазақстан халық санағының қорытындысы бойынша украиндықтардың саны 387 327 адамды құрайды. 

{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! Жыл
! Саны
|-
| 1
| [[1897]]
| 79 573
|-
| 2
| [[1926]]
| 860 201
|-
| 3
| [[1939]]
| 658 319
|-
| 4
| [[1959]]
| 762 131
|-
| 5
| [[1970]]
| 930 158
|-
| 6
| [[1979]]
| 897 964
|-
| 7
| [[1989]]
| 896 240
|-
| 8
| [[1999]]
| 547 052
|-
| 9
| [[2009]]
| 333 031
|-
| 10
| [[2021]]
| 387 327
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақстан-Украина қатынастары]]
* [[Қазақстандағы орыстар]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан халықтары}}

[[Санат:Қазақстан украиндары]]
[[Санат:Украин диаспорасы]]
[[Санат:Қазақстан этникалық топтары]]</text>
      <sha1>nrf902xk36035bmd0v2ei1pwbrtq8ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әл-Ахли (футбол клубы, Триполи)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744130</id>
    <revision>
      <id>3689689</id>
      <parentid>3371135</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ياسين الصغير 11</username>
        <id>187835</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ update</comment>
      <origin>3689689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1791" sha1="0tj00n3pc9m5cshi3q8k0k22jw9mynl" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
|атауы = {{ту|Ливия}} Әл-Ахли
|прозвища = 
|құрылған = 1950
|стадионы = [[11 маусым (стадион)|11 маусым]], [[Триполи]]
|сыйымдылығы = 80 000
|жарыс = Премьер-лига
| pattern_b1 = _adidashooped26wg
| pattern_ra1 = _adidashooped26wg
| pattern_la1 = _adidashooped26wg
| pattern_sh1 = _adidastirol26tgw
| pattern_so1 = _color_3_stripes_white
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = 009000
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 009000
| socks1 = 007000|
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _adidassquadra25ww
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _3_stripes_black
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| pattern_la3 = _adidastirol26tgw
| pattern_b3 = _adidastirol26tgw
| pattern_ra3 = _adidastirol26tgw
| pattern_sh3 = _adidastirol26tgw
| pattern_so3 = _color_3_stripes_white
| leftarm3 = 008000
| body3 = 008000
| rightarm3 = 008000
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = 007000
}}
'''«Әл-Ахли»''' ({{lang-ar|النادي الأهلي الرياضي}}) — [[Ливия|Ливияның]] [[Триполи]] қаласындағы футбол клубы.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* '''Премьер-лига'''
** Чемпион (12): 1963/64, 1970/71, 1972/73, 1973/74, 1977/78, 1983/84, 1992/93, 1993/94, 1994/95, 2000, 2013/14, 2015/16
** Вице-чемпион (9): 1971/72, 1974/75, 1982/83, 1985/86, 1987/88, 1991/92, 2005/06, 2006/07, 2010/11
* '''Кубок'''
** Жеңімпаз (5): 1976, 1994, 2000, 2001, 2006
* '''Суперкубок'''
** Жеңімпаз (1): 2000
** Финалист (2): 2001, 2006
{{Бастама}}
[[Санат:Ливия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>0tj00n3pc9m5cshi3q8k0k22jw9mynl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хартленд (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745867</id>
    <revision>
      <id>3689435</id>
      <parentid>3382727</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1188" sha1="balf089zet4173rzf6rj895awyo3yj2" xml:space="preserve">{{Футбол клубы|құрылған=1976|стадионы=«[[Дан Аньям (стадион)|Дан Аньям]]»|сыйымдылығы=10 000
 &lt;!-- Форма --&gt;|pattern_b1=_whiteshoulders|body1=FF0000|pattern_la1=_whitelines|leftarm1=FF0000|pattern_ra1=_whitelines|rightarm1=FF0000|pattern_sh1=|shorts1=FF0000|pattern_so1=|socks1=FF0000|pattern_b2=_redleftsideshoulder|body2=|pattern_la2=|leftarm2=ffffff|pattern_ra2=|rightarm2=ffffff|pattern_sh2=|shorts2=ffffff|pattern_so2=|socks2=ffffff}}«'''Хартленд'''» ({{lang-en|Heartland FC}}) — [[Нигерия]] футбол клубы. 1976 жылы құрылған. Базасы Оверри қаласында орналасқан.

== Жетістіктері ==

=== Ұлттық ===

* '''Нигерия чемпионы (5)'''
** 1987, 1988, 1989, 1990, 1993
* '''Нигери кубогы (1)'''
** 1988

=== Халықаралық ===

* '''КАФ чемпиондар лигасы (0)'''
** Финалист: 1988, 2009

== Сілтемелер ==

* [https://web.archive.org/web/20160303230242/http://www.heartland-fc.com/ Ресми сайт]

[[Санат:Нигерия футбол клубтары]]</text>
      <sha1>balf089zet4173rzf6rj895awyo3yj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3689706</id>
      <parentid>3688279</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мақала */</comment>
      <origin>3689706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14784" sha1="5sssywaa4p53ywkyydvx7xls1tu3kri" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы&lt;br&gt;'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Украина}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Андроидты қолданады}}
{{User:Box/Жер ғаламшары}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Qazaq}}
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|94}}
[[Сурет:New-Bouncywikilogo.gif|150px|right]]
== Мақала ==
* [[Эрдэнэт]]
* [[Яковлев Як-42]]
* [[Zhezkazgan Air]]
* [[Жетісу Әуекомпаниясы]]
* [[Яковлев Як-40]]
* [[Аэрофлот 167 рейсі]]
* [[Орхон аймағы]]
* [[Орхон өзені]]
* [[Ховд]]
* [[ГАЗ-3307]]
* [[Санья қаласы]]
* [[Илюшин Ил-62]]
* [[DETA Air]]
* [[Улан-Удэ]]
* [[КрасАвиа]]
* [[Бозанбай (өзен)]]
* [[Северобайкальск]]
* [[Базарқорған]]
* [[Рас Әл-Хайма]]
* [[Гай (қала)]]
* [[Петропавловск-Камчатский]]
* [[Дархан (қала)]]
* [[Туполев Ту-154]]
* [[Майлысу]]
* [[Шолпаната әуежайы]]
* [[Қарақол Халықаралық әуежайы]]
* [[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]
* [[Asia Airways]]
* [[Құрманжан Датқа]]
* [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
* [[Таулы Алтай әуежайы]]
* [[Boeing 767]]
* [[Windows XP Build 2437]]
* [[Windows XP Build 2509]]
* [[Windows Server 2003 Build 2497]]
* [[Алтай әуежайы (Моңғолия)]]
* [[Байкөл (қала)]]
* [[Windows 95 Build 106]]
* [[Төменгі Ангар әуежайы]]
* [[Windows Server 2003 Build 2410]]
* [[Солтүстік Хартум]]
* [[Үст-Барғозин]]
* [[Емгекшіл]]
* [[Қазарман әуежайы]]
* [[Windows Server 2008]]
* [[East Air]]
* [[Максимовка (Ресей)]]
* [[Еркештам]]
* [[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]
* [[Левый берег]]
* [[Шмелёв Лог]]
* [[Душанбе Плазасы]]
* [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]
* [[Хожант Халықаралық әуежайы]]
* [[Черкассы Халықаралық әуежайы]]
* [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]
* [[Every End]]
* [[Цнал]]
* [[Бірінші Мамыр ауданы]]
* [[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]
* [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]
* [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]
* [[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]
* [[Қарқара (Қырғызстан)]]
* [[Көпіребазар]]
* [[Айдарәлиев ауыл аймағы]]
* [[Қызылүңгір]]
* [[Таранбазар]]
* [[Гава (Қырғызстан)]]
* [[Ұйғырабат]]
* [[Жаңамақта]]
* [[Тамшы]]
* [[Қасқасу ықшам ауданы]]
* [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]
* [[Лучегор]]
* [[Көміртау]]
* [[Оңтүстікукраина]]
* [[Ақтөбе (Николаев облысы)]]
* [[Төменгі Тайынты]]
* [[Шеміршек (қала)]]
* [[Чагаңгуо]]
* [[Мбужий-Маий]]
* [[Мбанза Нгуңгу]]
* [[Бирнин Кебби]]
* [[Semeyavia]]
* [[Хрущевка]]
* [[Қызылқазан]]
* [[15 Жас]]
* [[Большевик (Өзген ауданы)]]
* [[Жеңіс (Қырғызстан)]]
* [[AIMP]]
* [[GRO J0422+32]]
* [[Алтай әуежайы (Қазақстан)]]

==Үлгі мақалалар==
54
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
 &lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы]] - [[2026 жыл]] - [[13 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Баткен облысы]] - [[2026 жыл]] - [[23 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шымкент]] - [[2026 жыл]] - [[3 қазан]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[15 шілде]] - 2900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 қазан]] - 90 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 қазан]] - 3000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 2 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>5sssywaa4p53ywkyydvx7xls1tu3kri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689791</id>
      <parentid>3689706</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14827" sha1="jdbbfk6gf8xa1zgchlenkbzll0o2wek" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы&lt;br&gt;'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Украина}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Андроидты қолданады}}
{{User:Box/Жер ғаламшары}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Qazaq}}
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|95}}
[[Сурет:New-Bouncywikilogo.gif|150px|right]]
== Мақала ==
* [[Эрдэнэт]]
* [[Яковлев Як-42]]
* [[Zhezkazgan Air]]
* [[Жетісу Әуекомпаниясы]]
* [[Яковлев Як-40]]
* [[Аэрофлот 167 рейсі]]
* [[Орхон аймағы]]
* [[Орхон өзені]]
* [[Ховд]]
* [[ГАЗ-3307]]
* [[Санья қаласы]]
* [[Илюшин Ил-62]]
* [[DETA Air]]
* [[Улан-Удэ]]
* [[КрасАвиа]]
* [[Бозанбай (өзен)]]
* [[Северобайкальск]]
* [[Базарқорған]]
* [[Рас Әл-Хайма]]
* [[Гай (қала)]]
* [[Петропавловск-Камчатский]]
* [[Дархан (қала)]]
* [[Туполев Ту-154]]
* [[Майлысу]]
* [[Шолпаната әуежайы]]
* [[Қарақол Халықаралық әуежайы]]
* [[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]
* [[Asia Airways]]
* [[Құрманжан Датқа]]
* [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]
* [[Таулы Алтай әуежайы]]
* [[Boeing 767]]
* [[Windows XP Build 2437]]
* [[Windows XP Build 2509]]
* [[Windows Server 2003 Build 2497]]
* [[Алтай әуежайы (Моңғолия)]]
* [[Байкөл (қала)]]
* [[Windows 95 Build 106]]
* [[Төменгі Ангар әуежайы]]
* [[Windows Server 2003 Build 2410]]
* [[Солтүстік Хартум]]
* [[Үст-Барғозин]]
* [[Емгекшіл]]
* [[Қазарман әуежайы]]
* [[Windows Server 2008]]
* [[East Air]]
* [[Максимовка (Ресей)]]
* [[Еркештам]]
* [[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]
* [[Левый берег]]
* [[Шмелёв Лог]]
* [[Душанбе Плазасы]]
* [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]
* [[Хожант Халықаралық әуежайы]]
* [[Черкассы Халықаралық әуежайы]]
* [[Ысхақ Раззақов әуежайы]]
* [[Every End]]
* [[Цнал]]
* [[Бірінші Мамыр ауданы]]
* [[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]
* [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]
* [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]
* [[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]
* [[Қарқара (Қырғызстан)]]
* [[Көпіребазар]]
* [[Айдарәлиев ауыл аймағы]]
* [[Қызылүңгір]]
* [[Таранбазар]]
* [[Гава (Қырғызстан)]]
* [[Ұйғырабат]]
* [[Жаңамақта]]
* [[Тамшы]]
* [[Қасқасу ықшам ауданы]]
* [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]]
* [[Лучегор]]
* [[Көміртау]]
* [[Оңтүстікукраина]]
* [[Ақтөбе (Николаев облысы)]]
* [[Төменгі Тайынты]]
* [[Шеміршек (қала)]]
* [[Чагаңгуо]]
* [[Мбужий-Маий]]
* [[Мбанза Нгуңгу]]
* [[Бирнин Кебби]]
* [[Semeyavia]]
* [[Хрущевка]]
* [[Қызылқазан]]
* [[15 Жас]]
* [[Большевик (Өзген ауданы)]]
* [[Жеңіс (Қырғызстан)]]
* [[AIMP]]
* [[GRO J0422+32]]
* [[Алтай әуежайы (Қазақстан)]]
* [[Степногорск әуежайы]]
==Үлгі мақалалар==
54
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]&lt;/center&gt;
 &lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы]] - [[2026 жыл]] - [[13 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Баткен облысы]] - [[2026 жыл]] - [[23 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шымкент]] - [[2026 жыл]] - [[3 қазан]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[15 шілде]] - 2900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 қазан]] - 90 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 қазан]] - 3000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 2 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>jdbbfk6gf8xa1zgchlenkbzll0o2wek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Француз мандатындағы Ливан мен Сирия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>747896</id>
    <revision>
      <id>3689792</id>
      <parentid>3415288</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:54:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7509" sha1="dluc22zzars6zuvwguac6kvx7y75549" xml:space="preserve">'''Француз мандатындағы Ливан мен Сирия''' ([[француз тілі|француз.]] Mandat français en Syrie) — 1923 жылы 29 қыркүйекте [[Ұлттар Лигасы]] бекіткен Сан-Ремодағы (1920) [[Француз-Британ Конференциясы|француз-британ Конференциясы]] шешімдерінің нәтижесі.&lt;ref name=&quot;Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.&quot;&gt;Қапышев А.К., Шайхыгалиев Е.А. - Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы. 3-том: Оқу құралы. – Алматы: «Бастау», 2017 жыл. - 352 бет.&lt;/ref&gt;
{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = Француз мандатындағы Ливан мен Сирия
 |өз атауы                 =
 |статусы                  = 
 |әнұраны                  = 
 |байрақ                   = Flag of Syria French mandate.svg
 |байрақ_сипаттамасы       = [[Байрақ]]
 |елтаңбасы                = Flag of the French Mandate of Syria (1920).svg
 |елтаңба_сипаттамасы      = [[Сирия]]
 |символ                   = 
 |карта                    = French Mandate for Syria and the Lebanon map en.svg
 |size                     = 350px
 |сипаттамасы
 |p1                       = Араб патшалығы
 |flag_p1                  = Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg
 |image_p1                 =
 |p2                       = Осман империясы
 |flag_p2                  = Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg
 |image_p2                 = 
 |p3                       =
 |flag_p3                  =
 |image_p3                 =
 |p4                       =
 |flag_p4                  =
 |image_p4                 =
 |s1                       = Сирия республикасы (1930–1958)     
 |flag_s1                  = Flag of Syria (1930–1958, 1961–1963).svg
 |image_s1                 =
 |s2                       = Ливан
 |flag_s2                  = Flag of Lebanon.svg
 |image_s2                 =
 |s3                       =
 |flag_s3                  =
 |image_s3                 =
 |құрылуы                  = 1920 жылы, сәуірде
 |ыдырауы                  = 1946 жылы
 |астана                   = [[Алеппо]], [[Дамаск]] және [[Бейрут]]
 |тілі                     = [[Француз тілі]]
 |аумағы                   =
 |халқы                    =
}}
Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін [[Сирия]] мен [[Ливия]] Осман империясының құрамында болды. 1918 жылы қазанда бұл елдерді ағылшындар оккупациялады. Кейін мұнда француз әскерлері енгізілді.&lt;ref name=&quot;Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.&quot; /&gt;

== Әкімшілік бөлініс ==
Сирия 6 бөлікке бөлінді: Дамаск Мемлекеті, Алеппо Мемлекеті, Алавиттер Мемлекеті, Ұлы Ливан, Друзтер Мемлекеті және Александретта санджағы (провинциясы). Ұлы Ливан кейінірек қазіргі Ливанға айналды. 1924 жылдың 1 желтоқсанында алавиттер федерациядан бөлініп, Алеппо мен Дамаск Сирия республикасын құрады.

== Хронология ==
* 1920 жылы сәуірде Франция Сирия мен Ливанды басқаруға Ұлттар Лигасынан мандат алды. Бұл уақытта екі ел әкімшілік, экономикалық және қаржылық жағынан біртұтас мемлекеттік құрылым болатын.
* 1920 жылы қыркүйекте француз губернаторы басқарған «Ұлы Ливан» мемлекеті жеке бөлініп шықты. Ал Сирия 4 діни-қауымдық мемлекеттік құрылымдардан (Халеб, Дамаск, Джебель-Друз, Латакия) құралды.
* Француздар Сирияда Фейсал әмірге сүйенуге тырысқанымен, олардың үміті ақталмады. 1920 жылы ақпанда француздарға қарсы толқулар басталды. Көтеріліс күшпен басылды; Фейсал оның ұйымдастырушысы ретінде танылып, елден қуылды. Кейін ол Ирак тағына отырды. Сириядағы толқулар кейінгі жылдары да жалғасын тапты.
* 1928 жылы сәуірде Сирияда Құрылтай жиналыс шақырылды. Сол жылы Сирияның тәуелсіздігін жариялаған конституция қабылданды. Франция оны мандаттың шарттарына қайшы келеді деп тауып, Құрылтай жиналысты таратты.
* Әлемдік экономикалық дағдарыс Сирия өндірісіне кері әсерін тигізді. Ауыл шаруашылық тауарларының бағасы 5 есе төмендеп, шаруалардың жағдайын ауырлатты.
* 1936 жылы маусымда Францияда билікке келген Ұлттық майдан Сирияға қатысты саясатын өзгертті. Француз мандаты 3 жылдың ішінде жойылатын болды. Сирияда парламент шақырылды, президент сайланды.
* Бірақ кейін Франциядағы саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты 1939 жылы Сирия конституциясының күші жойылды, ал парламент таратылды.&lt;ref name=&quot;Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.&quot; /&gt;

== Тәуелсіздік ==
Франция Екінші дүниежүзілік соғысында жеңіліс тапқаннан кейін, Германия «Виши» үкіметі арқылы Ливанға бақылауын орнатты. 1941 жылы 14 шілдеде ағылшын әскері мен «Азат Франция» қозғалысы Ливанды немістерден азат етті. 26 қарашада Ливанның тәуелсіздігі жарияланды. 1943 жылдың наурыз айында барлық конституциялык бостандықтар қалпына келтірілді және парламенттік сайлау белгіленді. Президент сайланып, мемлекет толығымен тәуелсіздікке қол жеткізді.&lt;ref name=&quot;Дүние жүзі тарихы: Қазіргі заман тарихы.&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Франция тарихы]]
[[Санат:Ливан]]
[[Санат:Сирия тарихы]]
[[Санат:Таяу Шығыс тарихы]]</text>
      <sha1>dluc22zzars6zuvwguac6kvx7y75549</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоғы батыр Мұңалұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750172</id>
    <revision>
      <id>3689633</id>
      <parentid>3652487</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10355" sha1="q5eahbunmbshitcfpy1cebn5uw1wwzy" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс = Қазақ хандығы
|Суреті = Шоғы батыр Мұңалұлы.jpeg
|Басқара бастады =
|Титулы = Қолбасшы
|Басқаруын аяқтады =
|Монарх = [[Әбілқайыр хан]]
|Ізашары =
|Ізбасары = 
|Атағы = Батыр
|Шын есімі = Шоғы батыр Мұңалұлы
|Лақап аты = Қырықмылтық
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Туған күні = 1667
|Әкесі = [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
|Балалары = Есекей, Жолай
|Шайқасы = Қазақ-жоңғар соғысы
* Сауран үшін шайқас
* Түркістан үшін шайқас
|Қайтыс болған күні = 1726
|Жұбайы =
}}
'''Шоғы батыр Мұңалұлы''' (1667–1726) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан айтулы [[батыр]]. Айтулы тұлға [[Бөкенбай Қараұлы|Баһадүр Бөкенбай]] мен [[Есет Көкіұлы|Есет Көкіұлының]] замандасы.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://aqtobegazeti.kz/?p=56899 |title=Ақтөбеде ер Шоғының көшесі неге жоқ? |lang=kk |website=aqtobegazeti.kz |access-date=2017-08-08}}&lt;/ref&gt; Қазақ халқының басқыншы қалмақ-жоңғарларға қарсы тұрған талай ұрыс алаңдарында көзге түскен Шоғы батыр бекінісі мықты, қорғанды қала саналатын [[Сауран|Сауранды]] қайтарып алу үшін болған шешуші айқасқа қазақ әскерінің Бас батыры болып қол бастап, жеңіске жетіп, ұрыста өзі қатты жараланып, ерлікпен қаза тапқан.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

Шоғы Мұңалұлы «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» заманында үдере көшкен елдің қорғаны бола білген. 1725 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қазақтың бас қолбасшылығына сайланғанда бес жүз жауынгерден жасақталған әскерді басқаруды Шоғы батырға сеніп тапсырған. Ол [[Түркістан]], [[Сауран]] қалаларын жаудан қорғауға жан аямай кірісті.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://no-comment.kz/index.php/news/7836-adaj-m-al-ly-sho-y-batyr |title=Адай Шоғы батыр Мұңалұлы |lang=kk |website=no-comment.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шоғы — заманы туғызған өр тұлға. Дүниеге келген уақытынан бастап-ақ қазақ жері талай оқиғаларды  өткерді. Соны көріп өскен ол бала күнінен қару асынып, тайға мініп ел қорғайтын сарбаз болуға асықты. ХVIІ ғасырдың басында орыс патшалығының құрамында қалмақ хандығы пайда болды. Ресей империясы жауынгер халықты пайдаланып, шығыс жағындағы шекарасын күзеттіріп қоймай, көршілес қазақтың жерін, әрі қарай [[Орта Азия|Орта Азияны]] жаулап алатын күш деп білді. Ресей патшалығынан қару алған қалмақтың Хо-өрлігі, Шүкір Дайшинның кезінде де, кейін олардың ізбасарлары болған Пинцуктың заманында да қазақ жеріне талай рет басып кіріп, үстемдігін көрсеткен.  Міне, осыны көрген Шоғы ат жалын тартып мінгеннен бастап-ақ жат жұрттықтармен арпалысып өсті. Өмір ерте есейтті. Өзі көзімен көрген батырлардың намысты қолдан бермеу жолындағы өнегесін сезген ол ел үшін күресті, тартысты. Осылай қабырғасы ерте қатайып, бабалардың өр қасиетін бойына сіңіріп, қаумалаған қалың жаудан қорғануды басты мақсат етті. Туған елінің әр ауылындағы әр шаңырақтың зарын естімеу үшін [[Бес қару|бес қаруын]] сайлап, жаудың жағасынан алуды, кеткен кекті қайтаруды көкірегінде сақтады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;
Өзінің екі баласы Жолай мен Есекейді де өзімен бірге ертіп жүріп, шешуші ұрыстарға салып, баулыған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Тама Есет пен Адай Шоғы ==
Қарттар айтқандай, Тама Есет батыр мен Шоғы Батыр түйедей құрдас және қимас дос болған. Есет батыр құрдас ретінде әзілдеп, Шоғыны «От қару» деп атаған. Талай қанды қырғын шайқастарда бірін-бірі қорғап жүрген көрінеді. Ал Әбілқайыр ханның жасы бұлардан кіші болған. Сондықтан да жауға аттанар алдында осы екі батырмен ақылдасып, кеңесіп отырған. Сондайда Есет батыр Әбілқайыр ханға: «Жоңғар қанша мықты, қанша көп болғанымен, біздің қырық нөкерлі «От қаруға» қарсы шабуға жүректері дауалай алмас», - дейді екен.&lt;ref&gt;Шоғы батырдың (Қырықмылтықтың) шежіресі: – Алматы: «Торғанай Т» баспасы. – 2011 жыл. 528 + 24 бет жапсырма. ISBN 978-601-7007-53-9&lt;/ref&gt;

== Шоғының Қырықмылтық атануы ==
Жан алып, жан беріскен сондай шайқастардың бірінде қазақ жасақтарының бір тұсын анталанған жаудың тықсырып бара жатқанын байқаған хан Әбілқайырдың қапелімде Шоғының аты есіне түспей қалып, әлгі қырық мылтықтылар қайда деп оларды майданның қиын шебінде тойтарыс беруді тапсырады. Шоғының сарбаздары садақ емес, мылтықпен қаруланса керек. Содан әлгі жерде дұшпанды лезде екіге бөліп тастап, ұмтылған жоңғардың бетін қайтарып, жеңіске зор үлес қосқаны туралы аңыз-әңгіме халық жадында қалған. Содан олар «Қырықмылтық» атанып кеткен екен дейді көне көз қариялар.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Шоғының Сауранды азат етуі ==
Шоғының [[Сауран]] қаласын азат етудегі ерлігі бір бөлек. Талай [[шайқас|шайқастарда]] батыл қимылымен көрінген Шоғы батырға үлкен сенім артып, бес жүз жауынгерден құралған сарбаздардың майдан басшысы етіп тағайындаған. Осы шайқаста Әбілқайыр хан Шоғы батырға айрықша тапсырма берген дейді тарихшылар. Сәуір мен мизам айының арасындағы мезгілде әскери қимылдардың түрлі әрекетін жасаған Шоғы сарбаздары Сауранды азат етеді. Өзі де ауыр жараланады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Жерленуі ==
Талай ерлігіне тәнті болған [[Әбілқайыр хан]] батырымен қимай қоштасып, Түркістандағы [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар|Яссауи зиратына жерлеуге]] шешім қабылдағаны белгілі.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Ұрпақтары ==
Адайдың ішінде Қырықмылтықтар негізінен [[Ырғыз]], [[Қарасай]], [[Жем]], [[Сағыз]] бойларын, осы күнгі [[Бейнеу|Бейнеудің]] Қарақалпақстанға шектесіп жатқан аумағын мекендеген. Сол жерлерде өмір сүрген, ұрпақ жайған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Музей-көрмесі ==
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай облыста қазақ күресінен Шоғы батыр Мұңалұлы атындағы Батыс аймақтық турнирі ұйымдастырылған еді. Турнир қарсаңында Мұнайлы ауданында Шоғы Мұңалұлы атындағы орта мектеп алдында батыр рухына тағзым ету, ескерткішіне гүл қою рәсімі өтті және мектеп жанынан музей-көрме ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mangystaumedia.kz/kk/zhanalyktar/mangystau-zhanalyktary/43671 |title=Шоғы батыр Мұңалұлына арналған музей-көрме ашылды |lang=kk |website=mangystaumedia.kz |access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>q5eahbunmbshitcfpy1cebn5uw1wwzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689634</id>
      <parentid>3689633</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10385" sha1="mx0w7l2l5ly4ufnb898na0p7c3qhlof" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс = Қазақ хандығы
|Суреті = Шоғы батыр Мұңалұлы.jpeg
|Басқара бастады =
|Титулы = Қолбасшы
|Басқаруын аяқтады =
|Монарх = [[Әбілқайыр хан]]
|Ізашары =
|Ізбасары = 
|Атағы = Батыр
|Шын есімі = Шоғы батыр Мұңалұлы
|Лақап аты = Қырықмылтық
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Туған күні = 1667
|Әкесі = [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
|Балалары = Есекей, Жолай
|Шайқасы = Қазақ-жоңғар соғысы
* Сауран үшін шайқас
* Түркістан үшін шайқас
|Қайтыс болған күні = 1726
|Жұбайы =
}}
'''Шоғы батыр Мұңалұлы''' (1667–1726) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан айтулы [[батыр]]. Айтулы тұлға [[Бөкенбай Қараұлы|Баһадүр Бөкенбай]] мен [[Есет Көкіұлы|Есет Көкіұлының]] замандасы.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://aqtobegazeti.kz/?p=56899 |title=Ақтөбеде ер Шоғының көшесі неге жоқ? |lang=kk |website=aqtobegazeti.kz |access-date=2017-08-08}}&lt;/ref&gt; Қазақ халқының басқыншы қалмақ-жоңғарларға қарсы тұрған талай ұрыс алаңдарында көзге түскен Шоғы батыр бекінісі мықты, қорғанды қала саналатын [[Сауран|Сауранды]] қайтарып алу үшін болған шешуші айқасқа қазақ әскерінің Бас батыры болып қол бастап, жеңіске жетіп, ұрыста өзі қатты жараланып, ерлікпен қаза тапқан.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

Шоғы Мұңалұлы «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» заманында үдере көшкен елдің қорғаны бола білген. 1725 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қазақтың бас қолбасшылығына сайланғанда бес жүз жауынгерден жасақталған әскерді басқаруды Шоғы батырға сеніп тапсырған. Ол [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сауран]] қалаларын жаудан қорғауға жан аямай кірісті.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://no-comment.kz/index.php/news/7836-adaj-m-al-ly-sho-y-batyr |title=Адай Шоғы батыр Мұңалұлы |lang=kk |website=no-comment.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шоғы — заманы туғызған өр тұлға. Дүниеге келген уақытынан бастап-ақ қазақ жері талай оқиғаларды  өткерді. Соны көріп өскен ол бала күнінен қару асынып, тайға мініп ел қорғайтын сарбаз болуға асықты. ХVIІ ғасырдың басында орыс патшалығының құрамында қалмақ хандығы пайда болды. Ресей империясы жауынгер халықты пайдаланып, шығыс жағындағы шекарасын күзеттіріп қоймай, көршілес қазақтың жерін, әрі қарай [[Орта Азия|Орта Азияны]] жаулап алатын күш деп білді. Ресей патшалығынан қару алған қалмақтың Хо-өрлігі, Шүкір Дайшинның кезінде де, кейін олардың ізбасарлары болған Пинцуктың заманында да қазақ жеріне талай рет басып кіріп, үстемдігін көрсеткен.  Міне, осыны көрген Шоғы ат жалын тартып мінгеннен бастап-ақ жат жұрттықтармен арпалысып өсті. Өмір ерте есейтті. Өзі көзімен көрген батырлардың намысты қолдан бермеу жолындағы өнегесін сезген ол ел үшін күресті, тартысты. Осылай қабырғасы ерте қатайып, бабалардың өр қасиетін бойына сіңіріп, қаумалаған қалың жаудан қорғануды басты мақсат етті. Туған елінің әр ауылындағы әр шаңырақтың зарын естімеу үшін [[Бес қару|бес қаруын]] сайлап, жаудың жағасынан алуды, кеткен кекті қайтаруды көкірегінде сақтады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;
Өзінің екі баласы Жолай мен Есекейді де өзімен бірге ертіп жүріп, шешуші ұрыстарға салып, баулыған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Тама Есет пен Адай Шоғы ==
Қарттар айтқандай, Тама Есет батыр мен Шоғы Батыр түйедей құрдас және қимас дос болған. Есет батыр құрдас ретінде әзілдеп, Шоғыны «От қару» деп атаған. Талай қанды қырғын шайқастарда бірін-бірі қорғап жүрген көрінеді. Ал Әбілқайыр ханның жасы бұлардан кіші болған. Сондықтан да жауға аттанар алдында осы екі батырмен ақылдасып, кеңесіп отырған. Сондайда Есет батыр Әбілқайыр ханға: «Жоңғар қанша мықты, қанша көп болғанымен, біздің қырық нөкерлі «От қаруға» қарсы шабуға жүректері дауалай алмас», - дейді екен.&lt;ref&gt;Шоғы батырдың (Қырықмылтықтың) шежіресі: – Алматы: «Торғанай Т» баспасы. – 2011 жыл. 528 + 24 бет жапсырма. ISBN 978-601-7007-53-9&lt;/ref&gt;

== Шоғының Қырықмылтық атануы ==
Жан алып, жан беріскен сондай шайқастардың бірінде қазақ жасақтарының бір тұсын анталанған жаудың тықсырып бара жатқанын байқаған хан Әбілқайырдың қапелімде Шоғының аты есіне түспей қалып, әлгі қырық мылтықтылар қайда деп оларды майданның қиын шебінде тойтарыс беруді тапсырады. Шоғының сарбаздары садақ емес, мылтықпен қаруланса керек. Содан әлгі жерде дұшпанды лезде екіге бөліп тастап, ұмтылған жоңғардың бетін қайтарып, жеңіске зор үлес қосқаны туралы аңыз-әңгіме халық жадында қалған. Содан олар «Қырықмылтық» атанып кеткен екен дейді көне көз қариялар.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Шоғының Сауранды азат етуі ==
Шоғының [[Сауран]] қаласын азат етудегі ерлігі бір бөлек. Талай [[шайқас|шайқастарда]] батыл қимылымен көрінген Шоғы батырға үлкен сенім артып, бес жүз жауынгерден құралған сарбаздардың майдан басшысы етіп тағайындаған. Осы шайқаста Әбілқайыр хан Шоғы батырға айрықша тапсырма берген дейді тарихшылар. Сәуір мен мизам айының арасындағы мезгілде әскери қимылдардың түрлі әрекетін жасаған Шоғы сарбаздары Сауранды азат етеді. Өзі де ауыр жараланады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Жерленуі ==
Талай ерлігіне тәнті болған [[Әбілқайыр хан]] батырымен қимай қоштасып, Түркістандағы [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар|Яссауи зиратына жерлеуге]] шешім қабылдағаны белгілі.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Ұрпақтары ==
Адайдың ішінде Қырықмылтықтар негізінен [[Ырғыз]], [[Қарасай]], [[Жем]], [[Сағыз]] бойларын, осы күнгі [[Бейнеу|Бейнеудің]] Қарақалпақстанға шектесіп жатқан аумағын мекендеген. Сол жерлерде өмір сүрген, ұрпақ жайған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Музей-көрмесі ==
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай облыста қазақ күресінен Шоғы батыр Мұңалұлы атындағы Батыс аймақтық турнирі ұйымдастырылған еді. Турнир қарсаңында Мұнайлы ауданында Шоғы Мұңалұлы атындағы орта мектеп алдында батыр рухына тағзым ету, ескерткішіне гүл қою рәсімі өтті және мектеп жанынан музей-көрме ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mangystaumedia.kz/kk/zhanalyktar/mangystau-zhanalyktary/43671 |title=Шоғы батыр Мұңалұлына арналған музей-көрме ашылды |lang=kk |website=mangystaumedia.kz |access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>mx0w7l2l5ly4ufnb898na0p7c3qhlof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689635</id>
      <parentid>3689634</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жерленуі */</comment>
      <origin>3689635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10429" sha1="7rn1omdi33fh8mkezmakek02m9a44di" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс = Қазақ хандығы
|Суреті = Шоғы батыр Мұңалұлы.jpeg
|Басқара бастады =
|Титулы = Қолбасшы
|Басқаруын аяқтады =
|Монарх = [[Әбілқайыр хан]]
|Ізашары =
|Ізбасары = 
|Атағы = Батыр
|Шын есімі = Шоғы батыр Мұңалұлы
|Лақап аты = Қырықмылтық
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Туған күні = 1667
|Әкесі = [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
|Балалары = Есекей, Жолай
|Шайқасы = Қазақ-жоңғар соғысы
* Сауран үшін шайқас
* Түркістан үшін шайқас
|Қайтыс болған күні = 1726
|Жұбайы =
}}
'''Шоғы батыр Мұңалұлы''' (1667–1726) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан айтулы [[батыр]]. Айтулы тұлға [[Бөкенбай Қараұлы|Баһадүр Бөкенбай]] мен [[Есет Көкіұлы|Есет Көкіұлының]] замандасы.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://aqtobegazeti.kz/?p=56899 |title=Ақтөбеде ер Шоғының көшесі неге жоқ? |lang=kk |website=aqtobegazeti.kz |access-date=2017-08-08}}&lt;/ref&gt; Қазақ халқының басқыншы қалмақ-жоңғарларға қарсы тұрған талай ұрыс алаңдарында көзге түскен Шоғы батыр бекінісі мықты, қорғанды қала саналатын [[Сауран|Сауранды]] қайтарып алу үшін болған шешуші айқасқа қазақ әскерінің Бас батыры болып қол бастап, жеңіске жетіп, ұрыста өзі қатты жараланып, ерлікпен қаза тапқан.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

Шоғы Мұңалұлы «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» заманында үдере көшкен елдің қорғаны бола білген. 1725 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қазақтың бас қолбасшылығына сайланғанда бес жүз жауынгерден жасақталған әскерді басқаруды Шоғы батырға сеніп тапсырған. Ол [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сауран]] қалаларын жаудан қорғауға жан аямай кірісті.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://no-comment.kz/index.php/news/7836-adaj-m-al-ly-sho-y-batyr |title=Адай Шоғы батыр Мұңалұлы |lang=kk |website=no-comment.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шоғы — заманы туғызған өр тұлға. Дүниеге келген уақытынан бастап-ақ қазақ жері талай оқиғаларды  өткерді. Соны көріп өскен ол бала күнінен қару асынып, тайға мініп ел қорғайтын сарбаз болуға асықты. ХVIІ ғасырдың басында орыс патшалығының құрамында қалмақ хандығы пайда болды. Ресей империясы жауынгер халықты пайдаланып, шығыс жағындағы шекарасын күзеттіріп қоймай, көршілес қазақтың жерін, әрі қарай [[Орта Азия|Орта Азияны]] жаулап алатын күш деп білді. Ресей патшалығынан қару алған қалмақтың Хо-өрлігі, Шүкір Дайшинның кезінде де, кейін олардың ізбасарлары болған Пинцуктың заманында да қазақ жеріне талай рет басып кіріп, үстемдігін көрсеткен.  Міне, осыны көрген Шоғы ат жалын тартып мінгеннен бастап-ақ жат жұрттықтармен арпалысып өсті. Өмір ерте есейтті. Өзі көзімен көрген батырлардың намысты қолдан бермеу жолындағы өнегесін сезген ол ел үшін күресті, тартысты. Осылай қабырғасы ерте қатайып, бабалардың өр қасиетін бойына сіңіріп, қаумалаған қалың жаудан қорғануды басты мақсат етті. Туған елінің әр ауылындағы әр шаңырақтың зарын естімеу үшін [[Бес қару|бес қаруын]] сайлап, жаудың жағасынан алуды, кеткен кекті қайтаруды көкірегінде сақтады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;
Өзінің екі баласы Жолай мен Есекейді де өзімен бірге ертіп жүріп, шешуші ұрыстарға салып, баулыған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Тама Есет пен Адай Шоғы ==
Қарттар айтқандай, Тама Есет батыр мен Шоғы Батыр түйедей құрдас және қимас дос болған. Есет батыр құрдас ретінде әзілдеп, Шоғыны «От қару» деп атаған. Талай қанды қырғын шайқастарда бірін-бірі қорғап жүрген көрінеді. Ал Әбілқайыр ханның жасы бұлардан кіші болған. Сондықтан да жауға аттанар алдында осы екі батырмен ақылдасып, кеңесіп отырған. Сондайда Есет батыр Әбілқайыр ханға: «Жоңғар қанша мықты, қанша көп болғанымен, біздің қырық нөкерлі «От қаруға» қарсы шабуға жүректері дауалай алмас», - дейді екен.&lt;ref&gt;Шоғы батырдың (Қырықмылтықтың) шежіресі: – Алматы: «Торғанай Т» баспасы. – 2011 жыл. 528 + 24 бет жапсырма. ISBN 978-601-7007-53-9&lt;/ref&gt;

== Шоғының Қырықмылтық атануы ==
Жан алып, жан беріскен сондай шайқастардың бірінде қазақ жасақтарының бір тұсын анталанған жаудың тықсырып бара жатқанын байқаған хан Әбілқайырдың қапелімде Шоғының аты есіне түспей қалып, әлгі қырық мылтықтылар қайда деп оларды майданның қиын шебінде тойтарыс беруді тапсырады. Шоғының сарбаздары садақ емес, мылтықпен қаруланса керек. Содан әлгі жерде дұшпанды лезде екіге бөліп тастап, ұмтылған жоңғардың бетін қайтарып, жеңіске зор үлес қосқаны туралы аңыз-әңгіме халық жадында қалған. Содан олар «Қырықмылтық» атанып кеткен екен дейді көне көз қариялар.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Шоғының Сауранды азат етуі ==
Шоғының [[Сауран]] қаласын азат етудегі ерлігі бір бөлек. Талай [[шайқас|шайқастарда]] батыл қимылымен көрінген Шоғы батырға үлкен сенім артып, бес жүз жауынгерден құралған сарбаздардың майдан басшысы етіп тағайындаған. Осы шайқаста Әбілқайыр хан Шоғы батырға айрықша тапсырма берген дейді тарихшылар. Сәуір мен мизам айының арасындағы мезгілде әскери қимылдардың түрлі әрекетін жасаған Шоғы сарбаздары Сауранды азат етеді. Өзі де ауыр жараланады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Жерленуі ==
Талай ерлігіне тәнті болған [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] батырымен қимай қоштасып, Түркістандағы [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар|Яссауи зиратына жерлеуге]] шешім қабылдағаны белгілі.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Ұрпақтары ==
Адайдың ішінде Қырықмылтықтар негізінен [[Ырғыз]], [[Қарасай]], [[Жем]], [[Сағыз]] бойларын, осы күнгі [[Бейнеу|Бейнеудің]] Қарақалпақстанға шектесіп жатқан аумағын мекендеген. Сол жерлерде өмір сүрген, ұрпақ жайған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Музей-көрмесі ==
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай облыста қазақ күресінен Шоғы батыр Мұңалұлы атындағы Батыс аймақтық турнирі ұйымдастырылған еді. Турнир қарсаңында Мұнайлы ауданында Шоғы Мұңалұлы атындағы орта мектеп алдында батыр рухына тағзым ету, ескерткішіне гүл қою рәсімі өтті және мектеп жанынан музей-көрме ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mangystaumedia.kz/kk/zhanalyktar/mangystau-zhanalyktary/43671 |title=Шоғы батыр Мұңалұлына арналған музей-көрме ашылды |lang=kk |website=mangystaumedia.kz |access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>7rn1omdi33fh8mkezmakek02m9a44di</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689636</id>
      <parentid>3689635</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ұрпақтары */</comment>
      <origin>3689636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10447" sha1="cu74b8ksdjucosfi4zc7tes6of7mmz0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс = Қазақ хандығы
|Суреті = Шоғы батыр Мұңалұлы.jpeg
|Басқара бастады =
|Титулы = Қолбасшы
|Басқаруын аяқтады =
|Монарх = [[Әбілқайыр хан]]
|Ізашары =
|Ізбасары = 
|Атағы = Батыр
|Шын есімі = Шоғы батыр Мұңалұлы
|Лақап аты = Қырықмылтық
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Туған күні = 1667
|Әкесі = [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
|Балалары = Есекей, Жолай
|Шайқасы = Қазақ-жоңғар соғысы
* Сауран үшін шайқас
* Түркістан үшін шайқас
|Қайтыс болған күні = 1726
|Жұбайы =
}}
'''Шоғы батыр Мұңалұлы''' (1667–1726) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан айтулы [[батыр]]. Айтулы тұлға [[Бөкенбай Қараұлы|Баһадүр Бөкенбай]] мен [[Есет Көкіұлы|Есет Көкіұлының]] замандасы.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://aqtobegazeti.kz/?p=56899 |title=Ақтөбеде ер Шоғының көшесі неге жоқ? |lang=kk |website=aqtobegazeti.kz |access-date=2017-08-08}}&lt;/ref&gt; Қазақ халқының басқыншы қалмақ-жоңғарларға қарсы тұрған талай ұрыс алаңдарында көзге түскен Шоғы батыр бекінісі мықты, қорғанды қала саналатын [[Сауран|Сауранды]] қайтарып алу үшін болған шешуші айқасқа қазақ әскерінің Бас батыры болып қол бастап, жеңіске жетіп, ұрыста өзі қатты жараланып, ерлікпен қаза тапқан.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

Шоғы Мұңалұлы «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» заманында үдере көшкен елдің қорғаны бола білген. 1725 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қазақтың бас қолбасшылығына сайланғанда бес жүз жауынгерден жасақталған әскерді басқаруды Шоғы батырға сеніп тапсырған. Ол [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сауран]] қалаларын жаудан қорғауға жан аямай кірісті.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://no-comment.kz/index.php/news/7836-adaj-m-al-ly-sho-y-batyr |title=Адай Шоғы батыр Мұңалұлы |lang=kk |website=no-comment.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шоғы — заманы туғызған өр тұлға. Дүниеге келген уақытынан бастап-ақ қазақ жері талай оқиғаларды  өткерді. Соны көріп өскен ол бала күнінен қару асынып, тайға мініп ел қорғайтын сарбаз болуға асықты. ХVIІ ғасырдың басында орыс патшалығының құрамында қалмақ хандығы пайда болды. Ресей империясы жауынгер халықты пайдаланып, шығыс жағындағы шекарасын күзеттіріп қоймай, көршілес қазақтың жерін, әрі қарай [[Орта Азия|Орта Азияны]] жаулап алатын күш деп білді. Ресей патшалығынан қару алған қалмақтың Хо-өрлігі, Шүкір Дайшинның кезінде де, кейін олардың ізбасарлары болған Пинцуктың заманында да қазақ жеріне талай рет басып кіріп, үстемдігін көрсеткен.  Міне, осыны көрген Шоғы ат жалын тартып мінгеннен бастап-ақ жат жұрттықтармен арпалысып өсті. Өмір ерте есейтті. Өзі көзімен көрген батырлардың намысты қолдан бермеу жолындағы өнегесін сезген ол ел үшін күресті, тартысты. Осылай қабырғасы ерте қатайып, бабалардың өр қасиетін бойына сіңіріп, қаумалаған қалың жаудан қорғануды басты мақсат етті. Туған елінің әр ауылындағы әр шаңырақтың зарын естімеу үшін [[Бес қару|бес қаруын]] сайлап, жаудың жағасынан алуды, кеткен кекті қайтаруды көкірегінде сақтады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;
Өзінің екі баласы Жолай мен Есекейді де өзімен бірге ертіп жүріп, шешуші ұрыстарға салып, баулыған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Тама Есет пен Адай Шоғы ==
Қарттар айтқандай, Тама Есет батыр мен Шоғы Батыр түйедей құрдас және қимас дос болған. Есет батыр құрдас ретінде әзілдеп, Шоғыны «От қару» деп атаған. Талай қанды қырғын шайқастарда бірін-бірі қорғап жүрген көрінеді. Ал Әбілқайыр ханның жасы бұлардан кіші болған. Сондықтан да жауға аттанар алдында осы екі батырмен ақылдасып, кеңесіп отырған. Сондайда Есет батыр Әбілқайыр ханға: «Жоңғар қанша мықты, қанша көп болғанымен, біздің қырық нөкерлі «От қаруға» қарсы шабуға жүректері дауалай алмас», - дейді екен.&lt;ref&gt;Шоғы батырдың (Қырықмылтықтың) шежіресі: – Алматы: «Торғанай Т» баспасы. – 2011 жыл. 528 + 24 бет жапсырма. ISBN 978-601-7007-53-9&lt;/ref&gt;

== Шоғының Қырықмылтық атануы ==
Жан алып, жан беріскен сондай шайқастардың бірінде қазақ жасақтарының бір тұсын анталанған жаудың тықсырып бара жатқанын байқаған хан Әбілқайырдың қапелімде Шоғының аты есіне түспей қалып, әлгі қырық мылтықтылар қайда деп оларды майданның қиын шебінде тойтарыс беруді тапсырады. Шоғының сарбаздары садақ емес, мылтықпен қаруланса керек. Содан әлгі жерде дұшпанды лезде екіге бөліп тастап, ұмтылған жоңғардың бетін қайтарып, жеңіске зор үлес қосқаны туралы аңыз-әңгіме халық жадында қалған. Содан олар «Қырықмылтық» атанып кеткен екен дейді көне көз қариялар.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Шоғының Сауранды азат етуі ==
Шоғының [[Сауран]] қаласын азат етудегі ерлігі бір бөлек. Талай [[шайқас|шайқастарда]] батыл қимылымен көрінген Шоғы батырға үлкен сенім артып, бес жүз жауынгерден құралған сарбаздардың майдан басшысы етіп тағайындаған. Осы шайқаста Әбілқайыр хан Шоғы батырға айрықша тапсырма берген дейді тарихшылар. Сәуір мен мизам айының арасындағы мезгілде әскери қимылдардың түрлі әрекетін жасаған Шоғы сарбаздары Сауранды азат етеді. Өзі де ауыр жараланады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Жерленуі ==
Талай ерлігіне тәнті болған [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] батырымен қимай қоштасып, Түркістандағы [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар|Яссауи зиратына жерлеуге]] шешім қабылдағаны белгілі.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Ұрпақтары ==
Адайдың ішінде Қырықмылтықтар негізінен [[Ырғыз]], [[Қарасай]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз]] бойларын, осы күнгі [[Бейнеу|Бейнеудің]] Қарақалпақстанға шектесіп жатқан аумағын мекендеген. Сол жерлерде өмір сүрген, ұрпақ жайған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Музей-көрмесі ==
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай облыста қазақ күресінен Шоғы батыр Мұңалұлы атындағы Батыс аймақтық турнирі ұйымдастырылған еді. Турнир қарсаңында Мұнайлы ауданында Шоғы Мұңалұлы атындағы орта мектеп алдында батыр рухына тағзым ету, ескерткішіне гүл қою рәсімі өтті және мектеп жанынан музей-көрме ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mangystaumedia.kz/kk/zhanalyktar/mangystau-zhanalyktary/43671 |title=Шоғы батыр Мұңалұлына арналған музей-көрме ашылды |lang=kk |website=mangystaumedia.kz |access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>cu74b8ksdjucosfi4zc7tes6of7mmz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689637</id>
      <parentid>3689636</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10491" sha1="hmgjxva4dwnto7gl7tmh8x69pydkmg5" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
|түс = Қазақ хандығы
|Суреті = Шоғы батыр Мұңалұлы.jpeg
|Басқара бастады =
|Титулы = Қолбасшы
|Басқаруын аяқтады =
|Монарх = [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]]
|Ізашары =
|Ізбасары = 
|Атағы = Батыр
|Шын есімі = Шоғы батыр Мұңалұлы
|Лақап аты = Қырықмылтық
|Азаматтығы = [[Қазақ хандығы]]
|Туған күні = 1667
|Әкесі = [[Мұңал батыр Келімбердіұлы]]
|Балалары = Есекей, Жолай
|Шайқасы = Қазақ-жоңғар соғысы
* Сауран үшін шайқас
* Түркістан үшін шайқас
|Қайтыс болған күні = 1726
|Жұбайы =
}}
'''Шоғы батыр Мұңалұлы''' (1667–1726) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руынан шыққан айтулы [[батыр]]. Айтулы тұлға [[Бөкенбай Қараұлы|Баһадүр Бөкенбай]] мен [[Есет Көкіұлы|Есет Көкіұлының]] замандасы.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://aqtobegazeti.kz/?p=56899 |title=Ақтөбеде ер Шоғының көшесі неге жоқ? |lang=kk |website=aqtobegazeti.kz |access-date=2017-08-08}}&lt;/ref&gt; Қазақ халқының басқыншы қалмақ-жоңғарларға қарсы тұрған талай ұрыс алаңдарында көзге түскен Шоғы батыр бекінісі мықты, қорғанды қала саналатын [[Сауран|Сауранды]] қайтарып алу үшін болған шешуші айқасқа қазақ әскерінің Бас батыры болып қол бастап, жеңіске жетіп, ұрыста өзі қатты жараланып, ерлікпен қаза тапқан.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

Шоғы Мұңалұлы «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» заманында үдере көшкен елдің қорғаны бола білген. 1725 жылы [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] қазақтың бас қолбасшылығына сайланғанда бес жүз жауынгерден жасақталған әскерді басқаруды Шоғы батырға сеніп тапсырған. Ол [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сауран]] қалаларын жаудан қорғауға жан аямай кірісті.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://no-comment.kz/index.php/news/7836-adaj-m-al-ly-sho-y-batyr |title=Адай Шоғы батыр Мұңалұлы |lang=kk |website=no-comment.kz}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Шоғы — заманы туғызған өр тұлға. Дүниеге келген уақытынан бастап-ақ қазақ жері талай оқиғаларды  өткерді. Соны көріп өскен ол бала күнінен қару асынып, тайға мініп ел қорғайтын сарбаз болуға асықты. ХVIІ ғасырдың басында орыс патшалығының құрамында қалмақ хандығы пайда болды. Ресей империясы жауынгер халықты пайдаланып, шығыс жағындағы шекарасын күзеттіріп қоймай, көршілес қазақтың жерін, әрі қарай [[Орта Азия|Орта Азияны]] жаулап алатын күш деп білді. Ресей патшалығынан қару алған қалмақтың Хо-өрлігі, Шүкір Дайшинның кезінде де, кейін олардың ізбасарлары болған Пинцуктың заманында да қазақ жеріне талай рет басып кіріп, үстемдігін көрсеткен.  Міне, осыны көрген Шоғы ат жалын тартып мінгеннен бастап-ақ жат жұрттықтармен арпалысып өсті. Өмір ерте есейтті. Өзі көзімен көрген батырлардың намысты қолдан бермеу жолындағы өнегесін сезген ол ел үшін күресті, тартысты. Осылай қабырғасы ерте қатайып, бабалардың өр қасиетін бойына сіңіріп, қаумалаған қалың жаудан қорғануды басты мақсат етті. Туған елінің әр ауылындағы әр шаңырақтың зарын естімеу үшін [[Бес қару|бес қаруын]] сайлап, жаудың жағасынан алуды, кеткен кекті қайтаруды көкірегінде сақтады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;
Өзінің екі баласы Жолай мен Есекейді де өзімен бірге ертіп жүріп, шешуші ұрыстарға салып, баулыған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Тама Есет пен Адай Шоғы ==
Қарттар айтқандай, Тама Есет батыр мен Шоғы Батыр түйедей құрдас және қимас дос болған. Есет батыр құрдас ретінде әзілдеп, Шоғыны «От қару» деп атаған. Талай қанды қырғын шайқастарда бірін-бірі қорғап жүрген көрінеді. Ал Әбілқайыр ханның жасы бұлардан кіші болған. Сондықтан да жауға аттанар алдында осы екі батырмен ақылдасып, кеңесіп отырған. Сондайда Есет батыр Әбілқайыр ханға: «Жоңғар қанша мықты, қанша көп болғанымен, біздің қырық нөкерлі «От қаруға» қарсы шабуға жүректері дауалай алмас», - дейді екен.&lt;ref&gt;Шоғы батырдың (Қырықмылтықтың) шежіресі: – Алматы: «Торғанай Т» баспасы. – 2011 жыл. 528 + 24 бет жапсырма. ISBN 978-601-7007-53-9&lt;/ref&gt;

== Шоғының Қырықмылтық атануы ==
Жан алып, жан беріскен сондай шайқастардың бірінде қазақ жасақтарының бір тұсын анталанған жаудың тықсырып бара жатқанын байқаған хан Әбілқайырдың қапелімде Шоғының аты есіне түспей қалып, әлгі қырық мылтықтылар қайда деп оларды майданның қиын шебінде тойтарыс беруді тапсырады. Шоғының сарбаздары садақ емес, мылтықпен қаруланса керек. Содан әлгі жерде дұшпанды лезде екіге бөліп тастап, ұмтылған жоңғардың бетін қайтарып, жеңіске зор үлес қосқаны туралы аңыз-әңгіме халық жадында қалған. Содан олар «Қырықмылтық» атанып кеткен екен дейді көне көз қариялар.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Шоғының Сауранды азат етуі ==
Шоғының [[Сауран]] қаласын азат етудегі ерлігі бір бөлек. Талай [[шайқас|шайқастарда]] батыл қимылымен көрінген Шоғы батырға үлкен сенім артып, бес жүз жауынгерден құралған сарбаздардың майдан басшысы етіп тағайындаған. Осы шайқаста Әбілқайыр хан Шоғы батырға айрықша тапсырма берген дейді тарихшылар. Сәуір мен мизам айының арасындағы мезгілде әскери қимылдардың түрлі әрекетін жасаған Шоғы сарбаздары Сауранды азат етеді. Өзі де ауыр жараланады.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Жерленуі ==
Талай ерлігіне тәнті болған [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілқайыр хан]] батырымен қимай қоштасып, Түркістандағы [[Қожа Ахмет Яссауи кесенесінде жерленген тұлғалар|Яссауи зиратына жерлеуге]] шешім қабылдағаны белгілі.&lt;ref name=&quot;aqtobegazeti.kz&quot; /&gt;

== Ұрпақтары ==
Адайдың ішінде Қырықмылтықтар негізінен [[Ырғыз]], [[Қарасай]], [[Жем (өзен)|Жем]], [[Сағыз]] бойларын, осы күнгі [[Бейнеу|Бейнеудің]] Қарақалпақстанға шектесіп жатқан аумағын мекендеген. Сол жерлерде өмір сүрген, ұрпақ жайған.&lt;ref name=&quot;no-comment.kz&quot; /&gt;

== Музей-көрмесі ==
«Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында ҚР Тұңғыш Президенті күніне орай облыста қазақ күресінен Шоғы батыр Мұңалұлы атындағы Батыс аймақтық турнирі ұйымдастырылған еді. Турнир қарсаңында Мұнайлы ауданында Шоғы Мұңалұлы атындағы орта мектеп алдында батыр рухына тағзым ету, ескерткішіне гүл қою рәсімі өтті және мектеп жанынан музей-көрме ашылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mangystaumedia.kz/kk/zhanalyktar/mangystau-zhanalyktary/43671 |title=Шоғы батыр Мұңалұлына арналған музей-көрме ашылды |lang=kk |website=mangystaumedia.kz |access-date=2017-12-01}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>hmgjxva4dwnto7gl7tmh8x69pydkmg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751136</id>
    <revision>
      <id>3689410</id>
      <parentid>3417590</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3689410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11303" sha1="maux9u1da25wh59gd5hho9082xn5npj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Куба]]дағы елшісі|Ту=Flag of Cuba.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=15 наурыз 2022 |Басқаруын аяқтады=31 қазан 2026|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]]|Титулы_2=[[Қазақстан]]ның [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка]]дағы елшісі|Ту_2=Flag of Mexico.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=10 тамыз 2015|Басқаруын аяқтады_2=7 тамыз 2020|Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt; [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_2=[[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]]|Ізбасары_2=Тимур Владимирович Пірімбетов|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино]]дағы елшісі|Ту_3=Flag of Italy.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 қараша 2012|Басқаруын аяқтады_3=10 тамыз 2015|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_3=[[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]]|Ізбасары_3=[[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]]|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Білімі=[[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институты]]|Мамандығы=|Қызметі=|Азаматтығы=|Туған жері=Равнина ауылы, [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]|Туған күні=10.07.1963|Марапаттары={{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}|Әкесі=[[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]]}}

'''Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов''' ([[10 шілде]] [[1963 жыл|1963]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]) — қазақстандық дипломат, I дәрежелі елші. [[Куба|Кубадағы]] елші (2022—2026).

== Өмірбаяны ==
1963 жылы 10 шілдеде [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], Равнина ауылында дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Әлімұлы|Әлімұлы тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1987 жылы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институтын]] “құрылысшы-инженер”  мамандығы бойынша тәмамдады және  Қазақстан СІМ Дипломатиялық академиясында тәжірибеден өтті.

=== Мансабы ===
* 1985—1989 — «Чимкентстрой» тресінің «СКБС» СУ комсомол ұйымының жұмысшысы, бригадирі, бригадирі, бригадирі, хатшысы;
* 1989—1990 — «Жастар» ғылыми-техникалық орталығының ғылыми қызметкері, [[Мәскеу мемлекеттік құрылыс университеті|Мәскеу инженерлік-құрылыс институтының]] аспиранты;
* 1990—1991 — «Қазфер-Импекс» БК менеджері;
* 1991—1992 — Шағын кәсіпорын директоры, «AKE'S» компаниясының президенті;
* 1992—1995 — «Қазақталқаракөл» БК-ның Италиядағы өкілі;
* 1995—1996 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің]] үшінші хатшысы;
* 1996—2001 — Қазақстанның Италиядағы консулы — екінші, үшінші хатшы;
* 2001—2003 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Орталық және Шығыс Еуропа департаментінің бастығы, Мемлекеттік хаттама қызметінің Сапарлар бөлімінің бастығы, кеңесшісі;
* 2003—2010 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Мемлекеттік хаттама қызметінің бастығы;
* 2010—2012 — [[Қазақстанның Испаниядағы Елшілігі|Қазақстанның Испаниядағы Елшілігінің]] кеңесші-уәкілі;
* 2012—2015 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино|Сан-Маринодағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/amp/naznacheniya/8828/prezident-naznachil-poslov-v-trekh-stranakh.html|title=Президент назначил послов в трех странах|date=2012-11-06|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.info/amp/news/prezident-naznachil-poslov-rk-v-polshe-belgii-i-italii|title=Президент назначил послов РК в Польше, Бельгии и Италии|date=2012-06-08|lang=ru|work=kaztag.info|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/amp/naznacheniya/42645/naznachen-posol-kazakhstana-v-meksike.html|title=Назначен посол Казахстана в Мексике|date=2015-08-10|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2015—2020 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка|Ямайкадағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.kz/kz/news/meksikada-y-aza-stan-elshisi-ta-ayyndaldy|title=Мексикадағы Қазақстан елшісі тағайындалды|date=2015-08-15|lang=kz|work=kaztag.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaly.kz/zanalyk/5742-nazarbaev-zhaa-taayyndaular-zhrgzd.html|title=Назарбаев жаңа тағайындаулар жүргізді|date=2018-09-27|lang=kz|work=qazaly.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды|date=2020-08-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2022 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Куба|Кубадағы]] елшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247|title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен:|date=2022-03-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке өмірі ===
Үйленген, әйелі Айгүл Абайқызы Елемесова. Балалары: 2 қызы — Алима (1984 туған) мен Нағима (1991 туған) және 2 ұлы — Аманжол (1993 туған) және Алдиар (2005 туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/m/amp/document/31205170|title=Елемесов Андриан Копмагамбетович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

Әкесі [[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]] (1938—2022) — ғалым, [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының академигі]]. Анасы  Бейбіткүл Қалықбайқызы Нұрқалықова [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]].

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]];
* [[Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін ордені]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның Кубадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Мексикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Панамадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Коста-Рикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Доминикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ямайкадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Сан-Маринодағы елшілері]]</text>
      <sha1>maux9u1da25wh59gd5hho9082xn5npj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689411</id>
      <parentid>3689410</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KiranBOT</username>
        <id>168555</id>
      </contributor>
      <comment>removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s</comment>
      <origin>3689411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11306" sha1="bf6hjcv0q3085e2y8snmu3tt7aoytlj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Куба]]дағы елшісі|Ту=Flag of Cuba.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=15 наурыз 2022 |Басқаруын аяқтады=31 қазан 2026|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]]|Титулы_2=[[Қазақстан]]ның [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка]]дағы елшісі|Ту_2=Flag of Mexico.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=10 тамыз 2015|Басқаруын аяқтады_2=7 тамыз 2020|Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt; [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_2=[[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]]|Ізбасары_2=Тимур Владимирович Пірімбетов|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино]]дағы елшісі|Ту_3=Flag of Italy.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 қараша 2012|Басқаруын аяқтады_3=10 тамыз 2015|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_3=[[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]]|Ізбасары_3=[[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]]|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Білімі=[[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институты]]|Мамандығы=|Қызметі=|Азаматтығы=|Туған жері=Равнина ауылы, [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]|Туған күні=10.07.1963|Марапаттары={{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}|Әкесі=[[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]]}}

'''Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов''' ([[10 шілде]] [[1963 жыл|1963]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]) — қазақстандық дипломат, I дәрежелі елші. [[Куба|Кубадағы]] елші (2022—2026).

== Өмірбаяны ==
1963 жылы 10 шілдеде [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], Равнина ауылында дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Әлімұлы|Әлімұлы тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1987 жылы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институтын]] “құрылысшы-инженер”  мамандығы бойынша тәмамдады және  Қазақстан СІМ Дипломатиялық академиясында тәжірибеден өтті.

=== Мансабы ===
* 1985—1989 — «Чимкентстрой» тресінің «СКБС» СУ комсомол ұйымының жұмысшысы, бригадирі, бригадирі, бригадирі, хатшысы;
* 1989—1990 — «Жастар» ғылыми-техникалық орталығының ғылыми қызметкері, [[Мәскеу мемлекеттік құрылыс университеті|Мәскеу инженерлік-құрылыс институтының]] аспиранты;
* 1990—1991 — «Қазфер-Импекс» БК менеджері;
* 1991—1992 — Шағын кәсіпорын директоры, «AKE'S» компаниясының президенті;
* 1992—1995 — «Қазақталқаракөл» БК-ның Италиядағы өкілі;
* 1995—1996 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің]] үшінші хатшысы;
* 1996—2001 — Қазақстанның Италиядағы консулы — екінші, үшінші хатшы;
* 2001—2003 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Орталық және Шығыс Еуропа департаментінің бастығы, Мемлекеттік хаттама қызметінің Сапарлар бөлімінің бастығы, кеңесшісі;
* 2003—2010 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Мемлекеттік хаттама қызметінің бастығы;
* 2010—2012 — [[Қазақстанның Испаниядағы Елшілігі|Қазақстанның Испаниядағы Елшілігінің]] кеңесші-уәкілі;
* 2012—2015 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино|Сан-Маринодағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/8828/prezident-naznachil-poslov-v-trekh-stranakh.html|title=Президент назначил послов в трех странах|date=2012-11-06|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.info/amp/news/prezident-naznachil-poslov-rk-v-polshe-belgii-i-italii|title=Президент назначил послов РК в Польше, Бельгии и Италии|date=2012-06-08|lang=ru|work=kaztag.info|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/42645/naznachen-posol-kazakhstana-v-meksike.html|title=Назначен посол Казахстана в Мексике|date=2015-08-10|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2015—2020 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка|Ямайкадағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.kz/kz/news/meksikada-y-aza-stan-elshisi-ta-ayyndaldy|title=Мексикадағы Қазақстан елшісі тағайындалды|date=2015-08-15|lang=kz|work=kaztag.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaly.kz/zanalyk/5742-nazarbaev-zhaa-taayyndaular-zhrgzd.html|title=Назарбаев жаңа тағайындаулар жүргізді|date=2018-09-27|lang=kz|work=qazaly.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды|date=2020-08-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2022 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Куба|Кубадағы]] елшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247|title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен:|date=2022-03-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке өмірі ===
Үйленген, әйелі Айгүл Абайқызы Елемесова. Балалары: 2 қызы — Алима (1984 туған) мен Нағима (1991 туған) және 2 ұлы — Аманжол (1993 туған) және Алдиар (2005 туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31205170#sub_id=0|title=Елемесов Андриан Копмагамбетович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

Әкесі [[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]] (1938—2022) — ғалым, [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының академигі]]. Анасы  Бейбіткүл Қалықбайқызы Нұрқалықова [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]].

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]];
* [[Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін ордені]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның Кубадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Мексикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Панамадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Коста-Рикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Доминикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ямайкадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Сан-Маринодағы елшілері]]</text>
      <sha1>bf6hjcv0q3085e2y8snmu3tt7aoytlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689412</id>
      <parentid>3689411</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:20:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11398" sha1="9nz980gombr7fjg4fz8qpfhih8wja4j" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов|Титулы=[[Қазақстан]]ның [[Куба]]дағы елшісі|Ту=Flag of Cuba.svg|Ту2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады=15 наурыз 2022 |Басқаруын аяқтады=31 қазан 2026|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары=[[Ақылбек Әбсатұлы Қамалдинов|Ақылбек Қамалдинов]]|Ізбасары=[[Олжас Әзілұлы Исабеков|Олжас Исабеков]]|Титулы_2=[[Қазақстан]]ның [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка]]дағы елшісі|Ту_2=Flag of Mexico.svg|Ту2_2=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_2=10 тамыз 2015|Басқаруын аяқтады_2=7 тамыз 2020|Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]&lt;br&gt; [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]|Ізашары_2=[[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]]|Ізбасары_2=Тимур Владимирович Пірімбетов|Титулы_3=[[Қазақстан]]ның [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино]]дағы елшісі|Ту_3=Flag of Italy.svg|Ту2_3=Flag of Kazakhstan.svg|Басқара бастады_3=6 қараша 2012|Басқаруын аяқтады_3=10 тамыз 2015|Президент_3=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]|Ізашары_3=[[Алмаз Нәсіредденұлы Хамзаев|Алмаз Хамзаев]]|Ізбасары_3=[[Сергей Нұртайұлы Нұртаев|Сергей Нұртаев]]|Ту2_4=Flag of Kazakhstan.svg|Білімі=[[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институты]]|Мамандығы=|Қызметі=|Азаматтығы=|Туған жері=Равнина ауылы, [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]|Туған күні=10.07.1963|Марапаттары={{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}|Әкесі=[[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]]}}

'''Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов''' ([[10 шілде]] [[1963 жыл|1963]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]]) — қазақстандық дипломат, I дәрежелі елші. [[Куба|Кубадағы]] елші (2022—2026).

== Өмірбаяны ==
1963 жылы 10 шілдеде [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Мары уәлаяты|Мары облысы]], [[Байрамалы атырабы|Байрамалы ауданы]], Равнина ауылында дүниеге келді. [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Әлімұлы|Әлімұлы тайпасынан]] шыққан.

=== Білімі ===
1987 жылы [[Оңтүстік Қазақстан университеті|Қазақ химия-технология институтын]] “құрылысшы-инженер”  мамандығы бойынша тәмамдады және  Қазақстан СІМ Дипломатиялық академиясында тәжірибеден өтті.

=== Мансабы ===
* 1985—1989 — «Чимкентстрой» тресінің «СКБС» СУ комсомол ұйымының жұмысшысы, бригадирі, бригадирі, бригадирі, хатшысы;
* 1989—1990 — «Жастар» ғылыми-техникалық орталығының ғылыми қызметкері, [[Мәскеу мемлекеттік құрылыс университеті|Мәскеу инженерлік-құрылыс институтының]] аспиранты;
* 1990—1991 — «Қазфер-Импекс» БК менеджері;
* 1991—1992 — Шағын кәсіпорын директоры, «AKE'S» компаниясының президенті;
* 1992—1995 — «Қазақталқаракөл» БК-ның Италиядағы өкілі;
* 1995—1996 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің]] үшінші хатшысы;
* 1996—2001 — Қазақстанның Италиядағы консулы — екінші, үшінші хатшы;
* 2001—2003 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Орталық және Шығыс Еуропа департаментінің бастығы, Мемлекеттік хаттама қызметінің Сапарлар бөлімінің бастығы, кеңесшісі;
* 2003—2010 — [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі|Қазақстан Сыртқы істер министрлігі]] Мемлекеттік хаттама қызметінің бастығы;
* 2010—2012 — [[Қазақстанның Испаниядағы Елшілігі|Қазақстанның Испаниядағы Елшілігінің]] кеңесші-уәкілі;
* 2012—2015 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Италия]], [[Мальта]] және [[Сан-Марино|Сан-Маринодағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/8828/prezident-naznachil-poslov-v-trekh-stranakh.html|title=Президент назначил послов в трех странах|date=2012-11-06|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.info/amp/news/prezident-naznachil-poslov-rk-v-polshe-belgii-i-italii|title=Президент назначил послов РК в Польше, Бельгии и Италии|date=2012-06-08|lang=ru|work=kaztag.info|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kapital.kz/naznacheniya/42645/naznachen-posol-kazakhstana-v-meksike.html|title=Назначен посол Казахстана в Мексике|date=2015-08-10|lang=ru|work=kapital.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2015—2020 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Мексика]], [[Панама]], [[Коста-Рика]], [[Доминика]] және [[Ямайка|Ямайкадағы]] елшісі;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kaztag.kz/kz/news/meksikada-y-aza-stan-elshisi-ta-ayyndaldy|title=Мексикадағы Қазақстан елшісі тағайындалды|date=2015-08-15|lang=kz|work=kaztag.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://qazaly.kz/zanalyk/5742-nazarbaev-zhaa-taayyndaular-zhrgzd.html|title=Назарбаев жаңа тағайындаулар жүргізді|date=2018-09-27|lang=kz|work=qazaly.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/legal_acts/decrees/memleket-basshysynyn-zharlygymen-andrian-kopmagambetuly-elemesov-kazakstan-respublikasynyn-meksika-kurama-shtattaryndagy-totenshe-zhane-okil|title=Мемлекет басшысының Жарлығымен Андриан Көпмағамбетұлы Елемесов Қазақстан Республикасының Мексика Құрама Штаттарындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінен, Қазақстан Республикасының Доминикан Республикасындағы, Ямайкадағы, Панама Республикасындағы, Коста-Рика Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарудан босатылды|date=2020-08-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;
* 2022 — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Куба|Кубадағы]] елшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysynyn-zharlyktarymen--1522247|title=Мемлекет басшысының жарлықтарымен:|date=2022-03-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке өмірі ===
Үйленген, әйелі Айгүл Абайқызы Елемесова. Балалары: 2 қызы — Алима (1984 туған) мен Нағима (1991 туған) және 2 ұлы — Аманжол (1993 туған) және Алдиар (2005 туған).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31205170#sub_id=0|title=Елемесов Андриан Копмагамбетович (персональная справка)|lang=ru|work=online.zakon.kz|accessdate=2025-01-03}}&lt;/ref&gt;

Әкесі [[Көпмағамбет Елемесұлы Елемесов|Көпмағамбет Елемесов]] (1938—2022) — ғалым, [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]], [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Ұлттық ғылым академиясының академигі]]. Анасы  Бейбіткүл Қалықбайқызы Нұрқалықова [[Ғылым кандидаты|ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты]].

== Марапаттары мен атақтары ==
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]];
* [[Италия Республикасына сіңірген еңбегі үшін ордені]].

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстанның Кубадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Италиядағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Қазақстанның Мексикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Панамадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Коста-Рикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Доминикадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Ямайкадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Мальтадағы елшілері]]
[[Санат:Қазақстанның Сан-Маринодағы елшілері]]</text>
      <sha1>9nz980gombr7fjg4fz8qpfhih8wja4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орыс-түрік соғысы (1568–1570)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751251</id>
    <revision>
      <id>3689646</id>
      <parentid>3519696</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13495" sha1="00mhnv5opgwgyn4i21n0l4gkqvyqayr" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Орыс-түрік соғысы (1568–1570) 
 |бөлім       = 
 |сурет       = Русско-турецкая война 1568.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 
 |орын        = Төменгі Еділ, Дон аймағы
 |себеп       = Осман империясы мен Қырым хандығының жоспары – Еділ аймағын басып алып, Ресей мен Персия арасындағы байланысты үзу
 |нәтиже      = Ресей патшалығының жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Ресей патшалығы]]&lt;br&gt;
[[Сурет:Znamya Voyskovoye Donskogo kazach'ye 1614.png|border|22px]] [[Дон казактары]]&lt;br&gt;
[[File:Zaporozhian Sich flag.svg|22px|border]] [[Төменгі Запорожье әскері]]
 |қарсылас2   = [[File:Ottoman red flag.svg|22px|border]] [[Осман империясы]]&lt;br&gt;
{{Ту|Қырым хандығы}} [[Қырым хандығы]]&lt;br&gt;
[[File:Tamga Mengu-Timur.svg|15px|border]] [[Ноғай Ордасы]]&lt;br&gt;
[[File:Shamhal.jpg|20px]] [[Тарков шамхалы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Adjamatov |first=Bagautdin |url=https://books.google.com/books?id=c7rnDwAAQBAJ&amp;dq=%D0%A7%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD+%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BB&amp;pg=PT49 |title=Istambuldan Endireye (From Istanbul to Endirey) |date=2022-05-15 |publisher=Litres |isbn=978-5-04-256031-6 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   =  [[IV Иван]]&lt;br&gt;
[[Пётр Серебряный]]&lt;br&gt;
[[File:Zaporozhian Sich flag.svg|22px|border]] [[Михаил Вишневецкий]]
 |командир2   = [[File:Ottoman red flag.svg|22px|border]] [[II Сәлім]]&lt;br&gt;
[[File:Ottoman red flag.svg|22px|border]] [[Қасым паша]]&lt;br&gt;
{{Ту|Қырым хандығы}} [[I Дәулет Герей]]&lt;br&gt;
[[File:Shamhal.jpg|20px]] [[I Шопан]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 30 000 орыс әскері&lt;ref name=&quot;Шефов&quot;&gt;Шефов Н. А. Ресейдің шайқастары: энциклопедия. — М.: АСТ, 2006. — 699 б. — (Әскери-тарихи кітапхана). — ISBN 5-17-010649-1.&lt;/ref&gt;
 |күштер2     = [[File:Ottoman red flag.svg|22px|border]] 20 000 әскер&lt;br&gt;{{Ту|Қырым хандығы}} 20 000–50 000 әскер&lt;ref name=&quot;Шефов&quot; /&gt;
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Орыс-түрік соғысы (1568–1570)''' ('''қырым-түрік соғысы''',&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8C |title=Астрахань // Электронная энциклопедия «Вокруг света» (www.vokrugsveta.ru) {{v|22|11|2013}} |access-date=2013-11-22 |archive-date=2011-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110306083205/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%8C |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; '''Астрахан жорығы''',&lt;ref name=hron&gt;{{Cite web |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1500sob/1569astrah.php |title=Астраханский поход // Проект «Хронос» Всемирная история в интернете (www.hrono.ru){{v|22|11|2013}} |access-date=2013-11-22 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530151811/http://hrono.ru/sobyt/1500sob/1569astrah.php |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; түрік тарихнамасында «'''Астрахан экспедициясы'''»)&lt;ref&gt;''Kurat, Akdes Nimet'' Türkiye ve İdil Boyu. 1569 Astrahan Seferi. Ten-İdil Kanalı ve XVI−XVII Yüzyıl Osmanlı Rus Münasebetleri — Ankara, 1966.&lt;/ref&gt; — [[Ресей патшалығы]] мен [[Осман империясы]] арасындағы алғашқы [[Орыс-түрік соғыстары|орыс-түрік соғысы]].

== Жорықтың себептері және оған дайындық ==
Ресей патшалығы 1552 жылы [[Қазан хандығы|Қазан хандығын]], ал 1556 жылы [[Астрахан хандығы|Астрахан хандығын]] жаулап алды. Астрахан хандығы Ресей мемлекеті үшін маңызды стратегиялық орталыққа айналды. Ол аймақтағы қорғаныс торабы болып қана қоймай, Ресейдің [[Персия]] мен [[Орта Азия|Орта Азиямен]] сауда байланыстарын қамтамасыз ететін негізгі көлік және сауда жолдарының торабын құрады. Астрахан арқылы Ресейдің Кавказдағы ықпалы арта түсті. Бұл аймақта Мәскеу патшалығына вассалдыққа өткен кабард князьдерін қорғау үшін тұрақты орыс әскери бөлімшелері орналастырылды. Сонымен қатар, Терек пен Сунжа өзендерінің бойында казак қоныстары құрылды. Ресейдің осы аймақтағы белсенділігі [[Осман империясы|Осман империясының]] Кавказдағы және Қара теңіз жағалауындағы ықпалына едәуір соққы берді. Түрік билеушілері бұл өңірдегі иеліктерінен айырылып қалудан қауіптеніп, Ресейдің күшеюіне алаңдай бастады.
1563 жылы Осман сұлтаны [[I Сүлейман]] Астраханды Ресейден тартып алу мақсатында жорық ұйымдастыруды жоспарлады. Алайда оның вассалы – Қырым ханы бұл жорыққа қызығушылық танытпады, өйткені алыс аймақтарды бақылау оның негізгі мүддесіне сәйкес келмеді. Сонымен қатар, Қырым хандығы Осман империясының өзіне ықпалын күшейтуіне де қарсылық білдірді. Осылайша, түріктердің жорығы бірнеше жылға кейінге шегерілді. Жорыққа дайындық барысында Азовқа қажетті жабдықтар мен азық-түлік жеткізілді. 1566 жылы I Сүлейман қайтыс болғаннан кейін оның орнына келген [[II Сәлім]] жорықты жүргізуді Қасым пашаға тапсырды. 1569 жылдың 31 мамырында [[Қасым паша|Қасым пашаның]] басшылығымен 15 мыңдық янычарлар корпусы Астраханға аттанды. Жолда олар Қырым ханы [[I Дәулет Герей|Дәулет Герейдің]] 50 мыңдық әскерімен бірікті.&lt;ref name=&quot;KP&quot; /&gt; Сонымен қатар, Азовқа жорыққа қажетті қару-жарақ пен азық-түлік тиелген 220 кеме жіберілді.

== Астрахан жорығы ==
1569 жылы 16 қыркүйекте түрік әскері Астраханды қоршауға алды. Әскер құрамында янычарлар мен [[татарлар|татарлардан]] бөлек бірнеше мың сипахтар, азаптар және акынджылар болды. Қоршау кезінде татарлар [[Еділ]] мен [[Дон|Донды]] қосатын канал қазу жұмыстарын бастады. Бұл канал арқылы түрік флотын Еділге шығарып, [[Каспий теңізі|Каспий теңізіне]] жету жоспарланған еді. Канал қазу үшін әскермен бірге [[Кафа]], Балаклава, Таман және Мангуп қалаларынан 30 мыңға жуық жұмысшы тартылды. Түрік кемелері Азовтан шығып, Дон өзенімен жоғары қарай Царица өзенінің бойындағы Переволокаға дейін жетті. Сол жерден канал қазу жоспарланған болатын.

Түрік әскерінің саны басым болғанына қарамастан, олар жеңіліс тапты. Сұлтанның Астрахан маңында қыстау туралы бұйрығын бұзып, түріктер шегінуге мәжбүр болды. Орыс қолбасшысы кінәз [[Пётр Семёнович Серебряный-Оболенский|Пётр С. Серебряный-Оболенскийдің]] әрекеттері және оны қолдаған запорож казактарының атаманы [[Михаил Вишневецкий|М.А. Вишневецкийдің]] әскері түріктердің қоршауды тоқтатып, шегінуіне ықпал етті. Астраханға жақындаған 30 мыңдық орыс әскерінің қосымша күші канал құрылысшыларына шабуыл жасап, оларды таратып жіберді. Құрылысшыларды қорғап тұрған Қырым ханының 50 мыңдық әскері де қатты шығынға ұшырап, жеңілді. Сол уақытта Азов маңындағы түрік флотын күшті дауыл жойып жіберді. Дон өзенінде казак жасақтары шегініп бара жатқан түрік әскеріне шабуыл жасап, оларды толығымен талқандады.&lt;ref name=&quot;KP&quot;&gt;В.Р-в. Касым паша // Брокгауз және Ефрон энциклопедиялық сөздігі: 86 томдық (82 негізгі және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907 жылдары&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rusidea.org/25100903 |title=Первая русско-турецкая война // Победа русского войска над турецко-татарским при осаде Астрахани. |lang=ru |website=rusidea.org |access-date=2015-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том&lt;/ref&gt;

1570 жылы көктемде Иван Грозныйдың елшілері Стамбулда шабуыл жасамау туралы келісім жасасты. Түрік армиясының жеңілісі түрік-татар экспансиясының Ресейге қарсы жалғасуына әсер етпеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://statehistory.ru/books/1/Ruslan-Skrynnikov_Ivan-Groznij/36 |title=Скрынников Р.Г. Иван Грозный |author= |website=|date=|publisher=http://statehistory.ru/ |accessdate=2018-04-30 |archive-date=2018-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180502125116/http://statehistory.ru/books/1/Ruslan-Skrynnikov_Ivan-Groznij/36 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]]

== Әдебиет ==
* Садиков П. А. 1569 жылғы татарлар мен түріктердің Астраханьға жорығы // «Тарихи жазбалар». — М., 1947. — 22-том.
* Кусаинова Е. В. XV—XVII ғасырлардағы Ресей-Ноғай қатынастары және казактар: Монография. — Волгоград: Волгоград мемлекеттік университетінің баспасы, 2005. — ISBN 5-85534-987-X.
* Attila Weiszhár and Balázs Weiszhár. Lexicon of Wars, Atheneaum publisher — Budapest, 2004.
* Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. — Cambridge University Press, 1976. — Vol. 1. Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808. — 368 p. — ISBN 9780521291637, ISBN 0521291631 (paperback), ISBN 0521212804 (hardback).
* Василий Васильевич Голицин: Түрік және татар әскерінің Астраханьға жорығы туралы тарих» // Одесса тарих және көне ескерткіштер қоғамының жазбалары. — Одесса, 1872. — VII том. — Беттер 479–488.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орыс-түрік соғыстары]]
[[Санат:Орыс-қырым соғыстары]]
[[Санат:Ресей тарихы]]
[[Санат:Түркия тарихы]]</text>
      <sha1>00mhnv5opgwgyn4i21n0l4gkqvyqayr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>756501</id>
    <revision>
      <id>3689644</id>
      <parentid>3459909</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түрік шапқыншылықтары */</comment>
      <origin>3689644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12656" sha1="62waufbgcnf0c52p4pksct8hoc1ddds" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Түріктердің Қырымды жаулап алуы
 |бөлім       = 
 |сурет       = BlackSea1600 ru.svg
 |сурет атауы = 17 ғасырдағы [[Қырым]]
 |дата        = 1475–1482
 |орын        = [[Қырым|Қырым түбегі]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = [[Осман империясы]]ның жеңісі:
* [[Феодоро кінәздігі]] мен [[Қырымдағы генуэзиялық отарлар]] талқандалды
* [[Қырым хандығы]] Осман империясына вассалдық тәуелділікке өтті
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = [[Қырымның оңтүстік жағалауы]]ның Түркияға қосылуы
 |қарсылас1   = : [[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[Осман империясы]]&lt;br&gt;• [[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[Қырым хандығы]] (1476 жылдан)
 |қарсылас2   = : [[Сурет:Flag of Genoa.svg|22px]] [[Генуя республикасы]]&lt;br&gt;[[Сурет:Coat of arms of Gothia.svg|22px]] [[Феодоро кінәздігі]]&lt;br&gt;[[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[Қырым хандығы]] (1475)&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Қолдағандар:'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of Moldavia.svg|22px]] [[Молдова кінәздігі]]&lt;br&gt;[[Сурет:Golden Horde flag 1339.svg|22px]] [[Ұлы Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[II Мехмет]]&lt;br&gt;[[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[Гедик Ахмед-паша]]
 |командир2   = [[Сурет:Coat of arms of Gothia.svg|22px]] [[Александр (Феодоро)|Александр]] †&lt;br&gt;[[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[I Меңлі Герей]]&lt;br&gt;[[Сурет:Golden Horde flag 1339.svg|22px]] [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Түріктердің Қырымды жаулап алуы''' — [[Осман империясы]]ның 1475 жылы Қырымдағы [[генуэзиялық отарлар]]ды басып алуы және Қырым хандығы үстінен протекторат орнатуы. Осман империясының құрамына [[Қырымның оңтүстік жағалауы]], сондай-ақ стратегиялық маңызы бар [[Керчь]] пен [[Еникале]] аумағы кірді. Далалық және тау бөктеріндегі аймақтар [[Қырым хандығы]]ның өзегіне айналды және Портаға вассалдық тәуелділікке түсті. Қырымдағы османдық билікке 1774 жылғы [[Кючук-Кайнарджа бейбіт келісімі]]мен нүкте қойылды.

== Алғышарттар ==
[[Алтын Орда]]ның ыдырауынан кейін 1441 жылы Қырымдағы моңғол қалдықтары түркіленді. Осы кезеңде [[қырым татарлары]]ның этногенезі жүріп жатты.

Осы кезде Қырым бірнеше саяси құрылымға бөлінген болатын: дала аймағын [[Қырым хандығы]] иеленсе, таулы бөлігінде [[Феодоро кінәздігі]] орналасқан, ал оңтүстік жағалауда [[генуэзиялық отарлар]] орналасқан еді. Феодоро кінәздігінің астанасы — [[Мангуп]] қаласы, ол ортағасырлық Қырымдағы ең ірі [[бекініс]]тердің бірі болды (аумағы — 90 гектар), және қажет болған жағдайда көп халықты қорғауға қабылдай алатын.

== Түрік шапқыншылықтары ==
Сұлтан [[II Мехмет]]тің тұсында Осман мемлекеті ауқымды аумақтық кеңеюге көшті.

1475 жылдың жазында [[Византия империясы|Византияның]] бұрынғы аумақтарын басып алған османдар [[Гедик Ахмед паша]]ның қолбасшылығымен [[Қырым]] мен [[Приазовье]]ге мамыр айында үлкен десант түсірді. Олар [[Каффа]] қаласын қоршауға алып, басып алды, 300 атақты генуэздіктерді өлім жазасына кесіп, қалғандарын тұтқынға алды. Османдар [[Солдайя]]ны және басқа да ұсақ генуэздік бекіністерді (соның ішінде [[Дон]]дағы [[Тана (қала)|Тана]] қаласын) мен грек қалаларын жаулап алып, Осман мемлекетінің құрамына қосты. Тамандағы [[Гизольфи]] иеліктері 1482 жылы құлады.

1475 жылдың шілде айында [[Мангуп]] қоршауға алынды. [[Феодоро]] Гедик Ахмед паша бастаған осман әскерлерінің қолына өтті. Мангупты қоршау кезінде феодориттер жағында соғысқан, Молдова әскербасшысы [[ІІІ Стефан Ұлы]] жіберген үш жүз жауынгерден тұратын жасақ бар еді. Осы шайқаста Осман империясында сол кезеңде бар болған барлық янычарлар корпусы толықтай жойылды.

1475 жылы түріктер Қырым ханы [[I Меңлі Герей|Меңлі Гереймен]] соғысып, оны сұлтанға тәуелді екенін мойындатуға мәжбүр етті. 1478 жылы [[Қырым хандығы]] Осман империясының протекторатына айналды. Бұл кезде климаттық жағынан қолайлы [[Оңтүстік Қырым жағалауы]] мен стратегиялық маңызы бар [[Керчь-Еникале аумағы]] тікелей Осман империясының құрамына кірді.

== Салдары ==
[[Феодоро кінәздігі]] мен жаулап алынған генуэз капитандығы Готияның жерлерінде османдар [[Кефе санджағы]]н (1475–1588) құрды. Оның орталығы Кефе (Феодосия) қаласы болды. Кефе санджағы Мангуп, Судак және Кефе [[қадылық]]тарына бөлінді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.booksshare.net/index.php?id1=4&amp;category=history&amp;author=bushkov-va&amp;book=1991&amp;page=11 |title=Тюркская этноойконимия Крыма c.11: От Кафы (Феодосия) |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404064231/http://booksshare.net/index.php?id1=4&amp;category=history&amp;author=bushkov-va&amp;book=1991&amp;page=11 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; 1588–1775 жылдар аралығында бұл әкімшілік бірлік Кефе эялеті деп аталды. Османдар бұл өңірде өз гарнизондарын, шенеуніктер аппаратын ұстады және салықтарды қатаң түрде жинады.

Сұлтан доменінің құрамына кірген, христиан халқы қоныстанған жерлер [[Қырым хандары]]ның юрисдикциясынан тыс болды. Тіпті татарларға бұл аймақтарға қоныстануға тыйым салынды. Түбектің әкімшілік тұрғыдан [[Осман империясы]]на тікелей бағынысты және автономды Қырым бөліктеріне ұзақ уақыт бөлінуі солтүстік және оңтүстік қырымдық түркілердің әртүрлі этногенезі мен тілдік ерекшеліктеріне себеп болды. Оңтүстік жағалау тұрғындары негізінен жаңадан қоныстанған түрік-мұсылмандардан,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey |access-date=2014-10-22 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916015536/http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ италиялықтар, армяндар, гректер мен готтардан құралды. Бұл халықтар уақыт өте келе түркіленгенімен, олардың бір бөлігі христиан дінін сақтап қалды. Ал моңғол-татарлардың қалдықтары таулы етек пен далалық Қырымда (Қырым хандығы) жартылай автономды иеліктерін сақтады. Алайда бұл аймақтарда үстемдік құрған түріктер [[Ор]] ([[Орқапы]]), [[Арабат]], [[Еникале]], [[Гезлев]] сияқты бекіністер салып, оларға тұрақты гарнизондар орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/istor.htm |title=История Крыма (до революции 1917 года) |access-date=2014-10-22 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806022746/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/istor.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

[[Қырым]]дағы жеңістер [[түріктер]] үшін үлкен әскери маңызға ие болды, себебі [[қырым татарлары]] оларға кейде 100 мың адамға дейін жететін қосымша әскер жіберіп отырды. Алайда кейін бұл жағдай Түркияны Ресей және Польша мемлекеттерімен қақтығысқа әкелді. Қырым түбегіндегі осман билігіне [[Кючук-Кайнарджи бітім шарты]] нүкте қойды: келісімге сәйкес, Керіш түбегі Ресей империясының құрамына өтті, ал қалған аумақ тәуелсіз Қырым хандығы ретінде құрылып, 1783 жылы ол да [[Ресей империясы]]на қосылды.

== Әдебиеттер ==
* ''Руев В. Л.'' Туркияның Қырымға 1475 жылғы жорығы. — Симферополь: Антиква, 2014. — 308 б.
* {{мақала|сілтеме=https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/07/17-МАИЭТ-2001-8_Герцен.pdf|автор=Герцен А. Г.|тақырыбы=Қырымның жаулануы туралы түрік дерегінің жаңа жариялануына байланысты|журнал=Қырымның археологиясы, тарихы және этнографиясы жөніндегі материалдар|нөмір=VIII|беттер=366–387}}
* ''Науменко В. Е.'' [https://www.evrazstep.ru/index.php/aes/article/view/65/98 Қырымдағы осман археологиясына кіріспе. Ғылыми пән ретіндегі мәні және қазіргі зерттеулердің негізгі бағыттары] // Еуразия далаларының археологиясы. — 2020. — № 6. — Б. 418–461.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Осман империясының соғыстары]]
[[Санат:Феодоро князьдігі жүргізген шайқастар]]
[[Санат:Қырым тарихы]]
[[Санат:1475 жылдағы Қырым]]</text>
      <sha1>62waufbgcnf0c52p4pksct8hoc1ddds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689645</id>
      <parentid>3689644</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12650" sha1="1v50l659sn4p5jvxumvomq0u4pwfazb" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Түріктердің Қырымды жаулап алуы
 |бөлім       = 
 |сурет       = BlackSea1600 ru.svg
 |сурет атауы = 17 ғасырдағы [[Қырым]]
 |дата        = 1475–1482
 |орын        = [[Қырым|Қырым түбегі]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = [[Осман империясы]]ның жеңісі:
* [[Феодоро кінәздігі]] мен [[Қырымдағы генуэзиялық отарлар]] талқандалды
* [[Қырым хандығы]] Осман империясына вассалдық тәуелділікке өтті
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = [[Қырымның оңтүстік жағалауы]]ның Түркияға қосылуы
 |қарсылас1   = : [[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[Осман империясы]]&lt;br&gt;• [[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[Қырым хандығы]] (1476 жылдан)
 |қарсылас2   = : [[Сурет:Flag of Genoa.svg|22px]] [[Генуя республикасы]]&lt;br&gt;[[Сурет:Coat of arms of Gothia.svg|22px]] [[Феодоро кінәздігі]]&lt;br&gt;[[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[Қырым хандығы]] (1475)&lt;br&gt;&lt;small&gt;'''Қолдағандар:'''&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of Moldavia.svg|22px]] [[Молдова кінәздігі]]&lt;br&gt;[[Сурет:Golden Horde flag 1339.svg|22px]] [[Ұлы Орда]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[II Мехмет]]&lt;br&gt;[[Сурет:Fictitious Ottoman flag 2.svg|border|22px]] [[Гедик Ахмед-паша]]
 |командир2   = [[Сурет:Coat of arms of Gothia.svg|22px]] [[Александр (Феодоро)|Александр]] †&lt;br&gt;[[Сурет:Giray tamga grayscale.svg|22px]] [[I Меңлі Герей]]&lt;br&gt;[[Сурет:Golden Horde flag 1339.svg|22px]] [[Ахмет хан (Ұлы Орда)|Ахмет хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Түріктердің Қырымды жаулап алуы''' — [[Осман империясы]]ның 1475 жылы Қырымдағы [[генуэзиялық отарлар]]ды басып алуы және Қырым хандығы үстінен протекторат орнатуы. Осман империясының құрамына [[Қырымның оңтүстік жағалауы]], сондай-ақ стратегиялық маңызы бар [[Керчь]] пен [[Еникале]] аумағы кірді. Далалық және тау бөктеріндегі аймақтар [[Қырым хандығы]]ның өзегіне айналды және Портаға вассалдық тәуелділікке түсті. Қырымдағы османдық билікке 1774 жылғы [[Кючук-Кайнарджа бейбіт келісімі]]мен нүкте қойылды.

== Алғышарттар ==
[[Алтын Орда]]ның ыдырауынан кейін 1441 жылы Қырымдағы моңғол қалдықтары түркіленді. Осы кезеңде [[қырым татарлары]]ның этногенезі жүріп жатты.

Осы кезде Қырым бірнеше саяси құрылымға бөлінген болатын: дала аймағын [[Қырым хандығы]] иеленсе, таулы бөлігінде [[Феодоро кінәздігі]] орналасқан, ал оңтүстік жағалауда [[генуэзиялық отарлар]] орналасқан еді. Феодоро кінәздігінің астанасы — [[Мангуп]] қаласы, ол ортағасырлық Қырымдағы ең ірі [[бекініс]]тердің бірі болды (аумағы — 90 гектар), және қажет болған жағдайда көп халықты қорғауға қабылдай алатын.

== Түрік шапқыншылықтары ==
Сұлтан [[II Мехмет]]тің тұсында Осман мемлекеті ауқымды аумақтық кеңеюге көшті.

1475 жылдың жазында [[Византия империясы|Византияның]] бұрынғы аумақтарын басып алған османдар [[Гедик Ахмед паша]]ның қолбасшылығымен [[Қырым]] мен [[Приазовье]]ге мамыр айында үлкен десант түсірді. Олар [[Каффа]] қаласын қоршауға алып, басып алды, 300 атақты генуэздіктерді өлім жазасына кесіп, қалғандарын тұтқынға алды. Османдар [[Солдайя]]ны және басқа да ұсақ генуэздік бекіністерді (соның ішінде [[Дон]]дағы [[Тана (қала)|Тана]] қаласын) мен грек қалаларын жаулап алып, Осман мемлекетінің құрамына қосты. Тамандағы [[Гизольфи]] иеліктері 1482 жылы құлады.

1475 жылдың шілде айында [[Мангуп]] қоршауға алынды. [[Феодоро]] Гедик Ахмед паша бастаған осман әскерлерінің қолына өтті. Мангупты қоршау кезінде феодориттер жағында соғысқан, Молдова әскербасшысы [[ІІІ Стефан Ұлы]] жіберген үш жүз жауынгерден тұратын жасақ бар еді. Осы шайқаста Осман империясында сол кезеңде бар болған барлық янычарлар корпусы толықтай жойылды.

1475 жылы түріктер Қырым ханы [[I Меңлі Герей|Меңлі Гереймен]] соғысып, оны сұлтанға тәуелді екенін мойындатуға мәжбүр етті. 1478 жылы [[Қырым хандығы]] Осман империясының протекторатына айналды. Бұл кезде климаттық жағынан қолайлы [[Оңтүстік Қырым жағалауы]] мен стратегиялық маңызы бар [[Керчь-Еникале аумағы]] тікелей Осман империясының құрамына кірді.

== Салдары ==
[[Феодоро кінәздігі]] мен жаулап алынған генуэз капитандығы Готияның жерлерінде османдар [[Кефе санджағы]]н (1475–1588) құрды. Оның орталығы Кефе (Феодосия) қаласы болды. Кефе санджағы Мангуп, Судак және Кефе [[қадылық]]тарына бөлінді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.booksshare.net/index.php?id1=4&amp;category=history&amp;author=bushkov-va&amp;book=1991&amp;page=11 |title=Тюркская этноойконимия Крыма c.11: От Кафы (Феодосия) |access-date=2016-04-11 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404064231/http://booksshare.net/index.php?id1=4&amp;category=history&amp;author=bushkov-va&amp;book=1991&amp;page=11 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; 1588–1775 жылдар аралығында бұл әкімшілік бірлік Кефе эялеті деп аталды. Османдар бұл өңірде өз гарнизондарын, шенеуніктер аппаратын ұстады және салықтарды қатаң түрде жинады.

Сұлтан доменінің құрамына кірген, христиан халқы қоныстанған жерлер [[Қырым хандары]]ның юрисдикциясынан тыс болды. Тіпті татарларға бұл аймақтарға қоныстануға тыйым салынды. Түбектің әкімшілік тұрғыдан [[Осман империясы]]на тікелей бағынысты және автономды Қырым бөліктеріне ұзақ уақыт бөлінуі солтүстік және оңтүстік қырымдық түркілердің әртүрлі этногенезі мен тілдік ерекшеліктеріне себеп болды. Оңтүстік жағалау тұрғындары негізінен жаңадан қоныстанған түрік-мұсылмандардан,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |title=Crimean Tatars and Noghais in Turkey |access-date=2014-10-22 |archive-date=2019-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916015536/http://www.iccrimea.org/scholarly/jankowski.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ италиялықтар, армяндар, гректер мен готтардан құралды. Бұл халықтар уақыт өте келе түркіленгенімен, олардың бір бөлігі христиан дінін сақтап қалды. Ал моңғол-татарлардың қалдықтары таулы етек пен далалық Қырымда (Қырым хандығы) жартылай автономды иеліктерін сақтады. Алайда бұл аймақтарда үстемдік құрған түріктер [[Ор]] ([[Орқапы]]), [[Арабат]], [[Еникале]], [[Гезлев]] сияқты бекіністер салып, оларға тұрақты гарнизондар орналастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/istor.htm |title=История Крыма (до революции 1917 года) |access-date=2014-10-22 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806022746/http://sevkrimrus.narod.ru/ZAKON/istor.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;

[[Қырым]]дағы жеңістер [[түріктер]] үшін үлкен әскери маңызға ие болды, себебі [[қырым татарлары]] оларға кейде 100 мың адамға дейін жететін қосымша әскер жіберіп отырды. Алайда кейін бұл жағдай Түркияны Ресей және Польша мемлекеттерімен қақтығысқа әкелді. Қырым түбегіндегі осман билігіне [[Кючук-Кайнарджи бітім шарты]] нүкте қойды: келісімге сәйкес, Керіш түбегі Ресей империясының құрамына өтті, ал қалған аумақ тәуелсіз Қырым хандығы ретінде құрылып, 1783 жылы ол да [[Ресей империясы]]на қосылды.

== Әдебиет ==
* ''Руев В. Л.'' Туркияның Қырымға 1475 жылғы жорығы. — Симферополь: Антиква, 2014. — 308 б.
* {{мақала|сілтеме=https://maiet.cfuv.ru/wp-content/uploads/2021/07/17-МАИЭТ-2001-8_Герцен.pdf|автор=Герцен А. Г.|тақырыбы=Қырымның жаулануы туралы түрік дерегінің жаңа жариялануына байланысты|журнал=Қырымның археологиясы, тарихы және этнографиясы жөніндегі материалдар|нөмір=VIII|беттер=366–387}}
* ''Науменко В. Е.'' [https://www.evrazstep.ru/index.php/aes/article/view/65/98 Қырымдағы осман археологиясына кіріспе. Ғылыми пән ретіндегі мәні және қазіргі зерттеулердің негізгі бағыттары] // Еуразия далаларының археологиясы. — 2020. — № 6. — Б. 418–461.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Осман империясының соғыстары]]
[[Санат:Феодоро князьдігі жүргізген шайқастар]]
[[Санат:Қырым тарихы]]
[[Санат:1475 жылдағы Қырым]]</text>
      <sha1>1v50l659sn4p5jvxumvomq0u4pwfazb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глогув қоршауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759684</id>
    <revision>
      <id>3689643</id>
      <parentid>3512175</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10494" sha1="35naq7bumhw7py3d70lwh3exqfyzhqp" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Глогув қоршауы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Wojna Polsko-Niemiecka 1109.png
 |сурет атауы = 
 |дата        = 24 тамызда 1109 жылы
 |орын        = [[Глогув]], [[Польша корольдігі]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = [[Польша]] жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Польша корольдігі]]
 |қарсылас2   = [[Қасиетті Рим империясы]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[III Болеслав]]
 |командир2   = [[V Генрих]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Глогув қоршауы''' — 1109 жылғы 24 тамызда [[Силезия]]дағы [[Глогув]] қаласы маңында [[Польша корольдігі]] мен [[Қасиетті Рим империясы]] арасында болған шайқас. Бұл оқиға ортағасырлық жылнамашы [[Галл Аноним]]нің жазбаларында сипатталған және [[Польша тарихы]]ндағы ең белгілі шайқастардың бірі болып саналады. Польша әскерін кінәз [[III Болеслав]] басқарды, ал империялық күштерге король [[V Генрих]] қолбасшылық етті. Шайқас поляктардың жеңісімен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=723554 |title= Czech involvement in King Henry V of Germany's expedition against Poland in September 1109 from the perspective of Polish historiography |publisher= CEEOL |date=  |author= Błażej Śliwiński |accessdate= 2020-12-01 |archive-date= 2021-03-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210324203243/https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=723554 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
[[Пясттар әулеті]]нің ішінде ұзаққа созылған бақталастықтан кейін, III Болеслав 1107 жылы ақыры өзінің үлкен ағайынды ағасы, герцог Збигневті Польша жерінен қуып шықты. [[Збигнев]] Қасиетті Рим империясына қашып барып, король V Генрихтен көмек сұрады. Алайда король ешқандай әрекет жасамады, өйткені ол Венгриядағы ішкі бақталастыққа араласып, кінәз [[Арпадтар әулеті]]нен шыққан Альмошты өз ағасы, король Кальманға қарсы қолдаумен айналысып жатқан болатын. Осы себепті ол [[Братислава]]ға әскери жорық бастаған еді.

Генрих пен [[Болеслав]] арасындағы жанжал Польша герцогының король Кальманға адалдығын білдіріп, 1108 жылы Богемия жеріне жорық жасаған кезінде басталды. Польша әскерінің басып кіруі туралы естіген Богемия кінәзі [[Святополк]] император армиясынан шығып, өз жерін қорғау үшін кері қайтты. Осылайша король [[Генрих]] жалғыз қалып, [[Мажарстан|Венгриядағы]] әскери науқаннан бас тартуға мәжбүр болды.

Бұл жеңілістен кейін ашуланған Генрих Збигневпен одақ құрып, Болеславтан өзінің ағайынды бауырын бірге билеуші ретінде қайтаруды және Империяға жыл сайын алым төлеуді талап етті. Польша герцогы бұл екі талапты да үзілді-кесілді қабылдамады. Келесі жылы неміс әскері [[Эрфурт]]те жиналып, [[Бубр]] өзеніндегі Кросно маңында Польша шекарасынан өтті және [[Варфоломей күні]]нде нығайтылған [[Глогув]] қаласына жақындады (Святополктың әскері қыркүйек айында келді). Алдымен олар қаланың жанында орналасқан поляк гарнизонын талқандады. Осы уақытта Болеслав [[Накло]] түбінде помераниялықтармен болған шайқастан кейін шұғыл түрде әскерін бастап жетті.

== Қоршау ==
[[Галл Анонимнің хроникасы]]на сәйкес, король Генрих Глогув қаласын қоршауға алып, бірақ оның тұрғындарына бес күнге атысты тоқтатуға рұқсат берді, сол аралықта өз королінен берілуге рұқсат сұрауды өтінді. Айтылуынша, ол қалалықтардан атысты тоқтату кепілі ретінде балаларын кепілге беруді талап етті және Болеславтың жауабы қандай болса да, оларды тірі қайтаруға уәде берді.&lt;ref name=&quot;Kosto2012&quot;&gt;{{cite book|author=Adam J. Kosto|title=Hostages in the Middle Ages|url=https://books.google.com/books?id=HbTTn3C3GtYC&amp;pg=PA101|date=2012-06-21|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-965170-2|pages=101–}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=HbTTn3C3GtYC&amp;pg=PA101 |date=20240109053231 }}&lt;/ref&gt;

Поляк герцогі қаланы беруге ниеттенбеді және Глогувты қорғауды бұйырды. Бес күн өткен соң, король Генрих қаланы атқылауды бастады. Уәдесін бұзып, ол кепілге алынған балаларды қоршау машиналарына байлап қойды, Глогув тұрғындары балаларына оқ атуға батпайды деп үміттенді, сол арқылы поляк бекінісін басып алуды көздеді.&lt;ref name=&quot;Kosto2012&quot; /&gt; Галл Анонимнің айтуынша, оның балаларға көрсеткен қатыгездігі Глогув қорғаныштарының табандылығын арттырды. Император әскерінің бірнеше мықты шабуылдары кері қайтарылды, ал Генрих поляк партизандарының кесірінен үлкен шығынға ұшырады. Көптеген нәтижесіз шайқастардан кейін король қоршауды тоқтатып, оңтүстікке қайтуға мәжбүр болды.

== Салдары ==
Король Генрихтің науқаны толық сәтсіздікке ұшырады, себебі ол ит даласындағы шайқаста Болеславтың шешуші жеңісімен аяқталды.&lt;ref name=&quot;Topolski1986&quot;&gt;{{cite book|author=Jerzy Topolski|title=An Outline History of Poland|url=https://books.google.com/books?id=41NpAAAAMAAJ|year=1986|publisher=Interpress|isbn=978-83-223-2118-8}} {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=41NpAAAAMAAJ |date=20240109053316 }}&lt;/ref&gt; Кінәз [[Святополк]] 21 қыркүйекте Глогув лагерінде қаза тапты. Оның орнына келген Владислав Болеславпен татуласып, Збигнев 1111 жылы Польшаға оралды, бірақ кейін бауыры Болеслав тұтқындап, соқыр етті. Болеслав Империяға қатысты өз позициясын нығайтып, кейінгі жылдары [[Померания]] мен [[Любуш]] жерінде билігін күшейтті. Тек 1157 жылы император [[I Фридрих Барбаросса]] Силез герцогы [[II Владислав Изгнанник]]ке қолдау көрсетіп, поляк жерлеріне табысты жорық бастады.

[[Германия]]мен ғасырлар бойы күрделі қарым-қатынастан кейін Генрихтің табысты қорғанысы мен қатыгездігі дәстүрі поляк ұлтының есте сақтауындағы басты элементке айналды. 1959 жылы Глогув тұрғындары шайқастың 850 жылдығына орай алғашқы [[ескерткіш]] тасты орнатты. 1979 жылғы 1 қыркүйекте Германияның [[Польша]]ға басқыншылығының 40 жылдығымен қатар шайқастың 870 жылдығына арналған ірі социалистік реализм стиліндегі Глогув балаларына мемориал ашылды.

Глогув шайқасы Варшавадағы Белгісіз сарбаздың құрметіне орнатылған ескерткіште «ГЛОГУВ 1109» деген жазумен белгіленген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.szjo.uw.edu.pl/twardo/2004-2005%20tasks/051013a/boleslawab.htm#_ftn1 Battle of Głogów] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211140418/http://www.szjo.uw.edu.pl/twardo/2004-2005%20tasks/051013a/boleslawab.htm#_ftn1 |date=2010-02-11 }}

[[Санат:Польша шайқастары]]
[[Санат:Германия шайқастары]]
[[Санат:Силезия тарихы]]
[[Санат:1109 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>35naq7bumhw7py3d70lwh3exqfyzhqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пирот шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760390</id>
    <revision>
      <id>3689788</id>
      <parentid>3479477</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7580" sha1="be69lqf9q4ftjo6r32wkr4cxfvj2lx7" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Пирот шайқасы (1885)
 |бөлім       = 
 |сурет       = Pirot Pobeda.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 26–27 қараша 1885 жылы
 |орын        = [[Пирот]], {{Байрақ|Сербия}}
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Болгария армиясының жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Болгария}}, [[Батыс корпус]]
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Сербия}}, [[Нишав армиясы]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Сурет:Flag of Bulgaria.svg|25px]] [[Данаил Николаев]] 
 |командир2   = [[Сурет:Flag of Serbia (1882–1918).svg|25px]] [[Милан IV Обренович]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 42 000, 80 зеңбірек
 |күштер2     = 65 000, 84 зеңбірек
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Пирот шайқасы''' ({{lang-bg|Пиротско сражение}}, {{lang-sr|Пиротска битка}}) — [[серб-болгар соғысы]] кезінде орын алған әскери қақтығыс. 1885 жылғы 26–27 қарашада Болгария армиясының Батыс корпусы мен Сербияның Нишав армиясы арасында Пирот қаласы маңында болған бұл шайқас болгар әскерінің жеңісімен аяқталды.

== Алғышарттар ==
Сливница түбіндегі үш күнге созылған шайқаста серб армиясы жеңіліс тапқан соң, болгар әскері шабуылға көшті. Батыс корпусы 7 (19) қарашадағы [[Гургулят]] және 10 (22) қарашадағы [[Драгоман]] түбіндегі сәтті ұрыстардан кейін [[Пирот]] қаласына жақындады. Шегінген серб Ниш армиясы қаланың шығысындағы шептерге бекінді. Қаланы 84 зеңбірекпен қаруланған 65 000 адам қорғады. Болгар тарапынан 42 000 жауынгер және 80 зеңбірек қатысты. Сербтер нашар қаруланған еді, олардың қолында тозған, ескірген ресейлік [[артиллерия]] болды, ал болгарлар заманауи неміс қару-жарағын пайдаланды.

== Барысы ==
14 (26) қарашада болгар әскерлері бірнеше колоннамен шабуылға шықты. Сол жақта майор [[Петко Стоянов]] пен капитан [[Христо Попов]]тың жасақтары Дрина дивизиясымен шайқасып, оны позицияларынан ығыстырып шығарды. Орталық колонналар – подполковник [[Сава Муткуров]] пен капитан [[Никифор Никифоров]] алға жылжып, оқтың астында қалғанына қарамастан, қалаға кіруге мүмкіндік алды. Сербтер шегініп, қалада өрт тудырған оқ-дәрі қоймасын жарып жіберді. Бұл болгарларды Пироттан шығып, қаланың шетінде түнеуге мәжбүр етті.

15 (27) қарашада шабуыл қайта жалғасты. Майор [[Аврам Гуджев]] колоннасы Шумадия дивизиясына шабуыл жасап, оны Провалия жотасындағы позицияларынан ығыстырды. Онымен бірге Дрина дивизиясы да шегінді, оны майор Гуджев колоннасы мен капитан [[Коста Паника]]ның жасағы қуып жетті. Подполковник [[Муткуров]]тың әскерлері қайтадан қалаға кіріп, онда қалған серб бөлімдерін тазалауға кірісті. Дрина дивизиясы қарсы шабуыл жасауға тырысқанымен, болгар артиллериясы оны тоқтатты. Сонымен қатар, Дрина дивизиясы сол қырынан лейтенант [[Димитар Филов]] пен капитан [[Кисов]]тың колонналары шабуылдап, олар Кельташ жотасын иеленді.

Сағат 12:00-де Ниш армиясының қолбасшысы король Миланға баяндама жіберді: «Дрина дивизиясы қазір өз позицияларынан шегінді, ал болгарлар алға жылжыды, олар қосымша күштер алды. Қазір жағдай өзгерді және біздің позициямызды ұстап қалуға ешқандай мүмкіндігіміз жоқ. Менде қандай әскер болса да, олардың барлығын пайдаландым». Сербтер Пироттың оңтүстік бөлігіндегі өз позицияларын түнге дейін ұстап тұра алды, бірақ кейін шегіне бастады, сөйтіп шайқастар аяқталды.

== Нәтижелері ==
Болгарлар шегінген серб әскерін Нишке қарай қуып жүрді, бірақ 16 (28) қарашада [[Аустрия-Мажарстан]] ультиматум қойып, [[Болгария]] мен [[Сербия]] арасындағы соғыс әрекеттері тоқтатылды. Бейбіт келісімге сәйкес, Болгария Пиротты ұстап қала алмады және өз әскерін шығарды.

== Әдебиет ==
* Пейчев, А. и др. 1300 години на стража, София, 1984, Военно издателство.
* Атанасов, Щ. и др. Българското военно изкуство през капитализма, София, 1959, Държавно военно издателство при МНО.
* Димитров, И., Съединението 1885 — енциклопедичен справочник, София, 1985, Държавно издателство «д-р Петър Берон».
* Энциклопедия военных и морских наук. Под главной редакцией генерала от инфантерии Леера Спб. 1897 г. т. VII.

== Сілтемелер ==
* [http://www.imha.ru/2012/03/18/serbsko-bolgarskaya-voyna-1885-g.html СЕРБ-БОЛГАР СОҒЫСЫ - 1885 ЖЫЛ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120522171508/http://www.imha.ru/2012/03/18/serbsko-bolgarskaya-voyna-1885-g.html |date=2012-05-22 }}

[[Санат:Сербия шайқастары]]
[[Санат:Болгария шайқастары]]
[[Санат:Сербия тарихы]]
[[Санат:Болгария тарихы]]</text>
      <sha1>be69lqf9q4ftjo6r32wkr4cxfvj2lx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серб-Черногор-Түрік соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760393</id>
    <revision>
      <id>3689781</id>
      <parentid>3476347</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2828" sha1="pi39iayg7ru3lm32df0iob4ojlqxyid" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Серб-Черногор-Түрік соғысы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Bitka za moravac.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 1875–1878 жылдары
 |орын        = 
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Сербия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Черногория}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Осман империясы}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = 
 |командир2   = 
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Серб-Черногор-Түрік соғысы''' — 1875–1878 жылдар аралығындағы [[Сербия]] мен [[Черногория]] кінәздіктері мен [[Осман империясы]] арасындағы соғыс. Славян кінәздіктері [[Босния мен Герцеговина]]дағы көтерілісшілерге қолдау көрсету мақсатында қақтығысқа кірісті.

Соғыс төрт кезеңнен тұрды:
* [[Босния-Герцеговина көтерілісі (1875–1877)|Босния-Герцеговина көтерілісі]] (1875–1877),
* [[Серб-Түрік соғысы (1876–1877)|Серб-Түрік соғысы]] (1876–1877),
* [[Черногор-Түрік соғысы (1876–1878)|Черногор-Түрік соғысы]] (1876–1878),
* [[Серб-Түрік соғысы (1877–1878)|Серб-Түрік соғысы]] (1877–1878).
1877 жылдан бастап бұл соғыс орыс-түрік соғысы (1877–1878) кезінде де бірлескен жауға қарсы жүрді.

== Әдебиет ==
* [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_1876_%D0%B3. Серб-Черногор-Түрік соғысы - 1876 жыл.] // Брокгауз және Ефрон энциклопедиялық сөздігі : 86 томдық. (82 том және 4 қосымша). — СПб., 1890–1907.

[[Санат:Черногор-Түрік соғыстары]]
[[Санат:Серб-Түрік соғыстары]]
[[Санат:Балқан соғыстары]]</text>
      <sha1>pi39iayg7ru3lm32df0iob4ojlqxyid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үш ауысымды мектеп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>764790</id>
    <revision>
      <id>3689709</id>
      <parentid>3548258</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T05:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="2rl9aidtnd7v1ip1g40b1cn0svb9lag" xml:space="preserve">'''Үш ауысымды мектеп''' — оқу процесі тәулігіне үш ауысыммен ұйымдастырылатын жалпы орта білім беру ұйымы. Мұндай режим, әдетте, оқушы орындарының тапшылығынан, демографиялық өсім мен жедел урбанизация салдарынан, сондай-ақ апатты немесе тозығы жеткен мектеп ғимараттарының орнына жаңа нысандар дер кезінде салынбаған жағдайларда пайда болады.  

Үш ауысым оқушылардың қауіпсіздігіне, денсаулығына және оқу жетістіктеріне кері әсер ету қаупін арттырады, сондықтан көптеген елдерде мақсат – мектептерді бір ауысымға көшіру. 

== Қазақстандағы жағдай ==
=== Мемлекеттік саясат және жобалар ===
Қазақстанда үш ауысымды оқытуды жою бағытында 2023 жылдан бастап '''«Жайлы мектеп»''' ұлттық жобасы іске асырылуда. Жоба 2025 жылдың соңына дейін 740 мыңға жуық оқушы орны бар 369 заманауи мектеп салуды көздейді; қаржыландыру көлемі триллион деңгейінде жоспарланған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/354910-zhayly-mektep-%E2%80%93-naqty-mumkindik|title=«Жайлы мектеп» – нақты мүмкіндік|website=Egemen.kz|language=kk|date=2024-01-XX|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2023-08-24/zhajly-mektep-zhobasy-ayasynda-2024-zhyly-217-bilim-oshaghy-pajdalanugha-beriledi/|title=«Жайлы мектеп» жобасы аясында мектеп салуға 2,4 трлн теңге бөлінеді|website=Kursiv|language=kk|date=2023-08-24|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;

Жоба операторы – «Samruk-Kazyna Construction» АҚ; пайдалануға берілгеннен кейін мектептердің барлығы жергілікті атқарушы органдардың балансына өткізіледі, оқыту тегін болады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://jaily-mektep.kz/|title=Jaily-mektep.kz ресми сайты (ЖҚС)|website=jaily-mektep.kz|language=kk|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;

=== Келешек мектептері (2019–2025) ===
2019 жылдан бері елде 1 млн-нан астам оқушы орнына шақталған 1200-ден көп жаңа мектеп пайдалануға берілді; олардың ішінде 2023–2024 жылдары 510 мың орындық 422 мектеп ашылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/394355-elimizde-ush-auysymdy-mektepter-sany-4-ese-azaydy|title=Елімізде үш ауысымды мектептер саны 4 есе азайды|website=Egemen.kz|language=kk|date=2025-09-03|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt; Оқу-ағарту министрлігінің мәліметінше, кейінгі алты жылда үш ауысымды мектептер саны төрт есеге, апатты мектептер екі есеге қысқарды; 2025 жылғы дерек бойынша 3 мың мектеп бір ауысымда, 5 мыңға жуығы екі ауысымда оқытады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/727700-elimizde-us-auysymdy-mektepter-sany-tort-ese-azajdy|title=Елімізде үш ауысымды мектептер саны төрт есе азайды|website=24.kz|language=kk|date=2025-09-03|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2025-09-03/sbn-ush-auysymdy-mektep/|title=Елде үш ауысымды мектептер саны 4 есе азайды|website=Kursiv|language=kk|date=2025-09-03|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;

Бұдан бөлек, 2024 жылдың соңына қарай жүзден астам жаңа мектеп іске қосылып, бірқатар өңірлерде үш ауысымды оқыту толық жойылды (мысалы, Шымкент, Алматы қаласы, Ақмола, Қарағанды, Қызылорда облыстары туралы министрлік хабарламалары).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/394355-elimizde-ush-auysymdy-mektepter-sany-4-ese-azaydy|title=Елімізде үш ауысымды мектептер саны 4 есе азайды|website=Egemen.kz|language=kk|date=2025-09-03|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;

«Жайлы мектеп» шеңберінде құрылыс бірнеше қаржыландыру арнасымен жүргізіледі: республикалық және жергілікті бюджет, тәркіленген қаражаттан қалыптасқан инфрақұрылымды қолдау қоры, сондай-ақ МЖӘ мен инвестициялар. Мектептер тапсырыс беруші – бірыңғай дирекция арқылы салынып, стандартталған жобалармен жабдықталады; электронды мониторинг пен ашық конкурс рәсімдері енгізілген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://atameken.kz/kk/news/48946-samruk-kazynaconstructionob-yavil-zakupki-na-stroitel-stvo--komfortnyh-shkol|title=Samruk-Kazyna Construction 187 жайлы мектеп салуға сатып алуды жариялады|website=Atameken Business|language=kk|date=2023-03-09|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://egemen.kz/article/369388-zhayly-mektepterdinh-dgayy-qalay|title=Жайлы мектептердің жайы қалай?|website=Egemen.kz|language=kk|date=2024-08-XX|access-date=2025-09-13}}&lt;/ref&gt;

Салынған мектептер саны өсіп келе жатқанымен, мегаполистердегі көші-қон, тығыз қалалану және табиғи өсім сұранысты қайтадан арттыруы мүмкін. Сондықтан жаңа құрылысқа қоса, мектеп желісін аймақтық жоспарлаумен, кадрмен қамтумен және білім сапасын арттыру шараларымен ұштастыру қажет деген көзқарас бар (министрлік түсіндірмелері мен сала сарапшыларының пікірлері бойынша).

== Қараңыз ==
* [[Қазақстандағы білім беру]]

* [[Білім беру инфрақұрылымы]]

* [[Жайлы мектеп]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20250828164649/https://jaily-mektep.kz/ «Жайлы мектеп» ұлттық жобасының ресми сайты]

* [https://skcn.kz/ «Samruk-Kazyna Construction» АҚ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250915102548/https://skcn.kz/ |date=2025-09-15 }}

[[Санат:Қазақстандағы білім]]</text>
      <sha1>2rl9aidtnd7v1ip1g40b1cn0svb9lag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3689591</id>
      <parentid>3689075</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3689591</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="towc8mngbsvj34n4hqg7n5espjwu7zq" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 245878,
	&quot;pages&quot;: 673821,
	&quot;edits&quot;: 3685887,
	&quot;users&quot;: 183827,
	&quot;activeusers&quot;: 484,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8808
}</text>
      <sha1>towc8mngbsvj34n4hqg7n5espjwu7zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальмар шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765827</id>
    <revision>
      <id>3689654</id>
      <parentid>3508982</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4903" sha1="h1yamngrpevdh2fvwz5vtd77gyq6yr6" xml:space="preserve">'''Кальмар шайқасы''' ([[Швед тілі|швед]]. ''Slaget vid Kalmar'') — 1611 жылғы 17–19 шілде аралығында [[Кальмар соғысы]] кезінде швед және дат әскерлері арасында [[Кальмар]] қаласының маңында өткен шайқас. Қақтығыс Дания әскерінің жеңісімен аяқталды.
[[Сурет:Kalmar war Map.png|thumb|305px|Кальмар соғысының картасы]]

== Алғышарттар ==
Соғыс басталғаннан кейін Дания патшасы [[Кристиан IV]] Блекинг аумағына басып кіріп, Кальмар қаласын қоршауға алды және 27 мамырда оны өз қолына түсірді. 11 маусымда патша [[Карл IX]] басқарған швед әскері келгенде, Кальмардың қарсы тараптың бақылауында екенін анықтады. Дегенмен, қаланың қамал гарнизоны әлі де қарсылық көрсетіп тұрған еді.

Швед әскері қаланың сыртына шығып, ұрысқа дайын сап түзеді, бірақ дат әскері шайқасқа кіріспеді. 12 маусымда жасалған шағын шабуыл сәтсіз аяқталып, тойтарылды. 25 маусымда ханзада [[Густав Адольф]] шағын жасақпен Кристианопольге аттанып, оны тонап, дат тарапын шайқасқа арандатуға тырысты. Алайда Дания әскері бұл әрекетке жауап қатпады. Сонымен қатар, дат флоты Кальмар бұғазын бөгеп, теңіз жолдарын бақылауға алды.

== Барысы ==
Шайқастың қарсаңында швед королі Карл IX дат лагерін шабуылмен алуға шешім қабылдады. 16 шілдеден 17 шілдеге қараған түні, сағат бір шамасында швед лагерінде дабыл қағылып, әскер қала бағытына жылжыды. Алайда дат қарауылдары қозғалысты байқап, дабыл көтерді, нәтижесінде швед жасақтары шегінуге мәжбүр болды.

Таңғы сағат бес пен алты аралығында Кальмар қамалынан швед әскерлері қарсы шабуыл жасап, қаланың оңтүстік қабырғасы маңындағы дат траншеясын басып алды. Екінші швед тобы Сёдерпор қақпасын иеленіп, қаланың орталық алаңына дейін жетті. Қала ішінде қанды қақтығыс орын алды.

Карл IX өз лагерінен шығып, отқа оранған қалада шайқасып жатқан әскерлеріне қолдау көрсетуге тырысты. 18 шілдеде дат әскері қосымша күш алды. Швед әскери кемелері қамалды теңізден қолдап тұрғанымен, көп ұзамай 27 кемеден тұратын дат флоты жетіп, швед кемелерін шегінуге мәжбүр етті. Дат флоттары бұғаздың тереңдігін білмегендіктен, швед кемелерін қумады. Швед әскері өз далалық лагеріне шегінді.

23 шілдеде дат жасақтары Кальмар маңындағы лагерінен шығып, швед әскері тұрған бағытта ұрысқа дайын сап түзеді. Алайда ауыр шығынға ұшыраған және әлсіреген Карл IX шайқасқа түспеуді жөн көрді.

== Нәтижелері ==
24 шілдеге қараған түні швед королі Карл IX өз әскерін лагерьден шығарып, солтүстік бағытқа қарай екі милль шегініп, Риссби маңында тұрақты позиция алды. 25 шілдеде Кальмар қамалының гарнизоны берілді.

== Әдебиет ==
* Jahn, F.H. Historie om Kalmarkrigen, Köpenhamn, 1820
* Axel Larsen, Kalmarkrigen: et Birdrag til de nordiske Rigers Krigshistorie: efter trykte og utrykte kilder, Köpenhamn, 1889
* Göte Göransson, Gustav II Adolf och hans folk 1994 ISBN 91-7119-128-3

[[Санат:Дания шайқастары]]
[[Санат:Швеция шайқастары]]
[[Санат:1611 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>h1yamngrpevdh2fvwz5vtd77gyq6yr6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689655</id>
      <parentid>3689654</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4929" sha1="6wcl8d39ddfsekhjsiaw1civ8t5c4dy" xml:space="preserve">'''Кальмар шайқасы''' ([[Швед тілі|швед]]. ''Slaget vid Kalmar'') — 1611 жылғы 17–19 шілде аралығында [[Кальмар соғысы]] кезінде швед және дат әскерлері арасында [[Кальмар (қала)|Кальмар]] қаласының маңында өткен шайқас. Қақтығыс Дания әскерінің жеңісімен аяқталды.
[[Сурет:Kalmar war Map.png|thumb|305px|Кальмар соғысының картасы]]

== Алғышарттар ==
Соғыс басталғаннан кейін Дания патшасы [[Кристиан IV]] Блекинг аумағына басып кіріп, Кальмар қаласын қоршауға алды және 27 мамырда оны өз қолына түсірді. 11 маусымда патша [[Карл IX]] басқарған швед әскері келгенде, Кальмардың қарсы тараптың бақылауында екенін анықтады. Дегенмен, қаланың қамал гарнизоны әлі де қарсылық көрсетіп тұрған еді.

Швед әскері қаланың сыртына шығып, ұрысқа дайын сап түзеді, бірақ дат әскері шайқасқа кіріспеді. 12 маусымда жасалған шағын шабуыл сәтсіз аяқталып, тойтарылды. 25 маусымда ханзада [[Густав Адольф]] шағын жасақпен Кристианопольге аттанып, оны тонап, дат тарапын шайқасқа арандатуға тырысты. Алайда Дания әскері бұл әрекетке жауап қатпады. Сонымен қатар, дат флоты Кальмар бұғазын бөгеп, теңіз жолдарын бақылауға алды.

== Барысы ==
Шайқастың қарсаңында швед королі Карл IX дат лагерін шабуылмен алуға шешім қабылдады. 16 шілдеден 17 шілдеге қараған түні, сағат бір шамасында швед лагерінде дабыл қағылып, әскер қала бағытына жылжыды. Алайда дат қарауылдары қозғалысты байқап, дабыл көтерді, нәтижесінде швед жасақтары шегінуге мәжбүр болды.

Таңғы сағат бес пен алты аралығында Кальмар қамалынан швед әскерлері қарсы шабуыл жасап, қаланың оңтүстік қабырғасы маңындағы дат траншеясын басып алды. Екінші швед тобы Сёдерпор қақпасын иеленіп, қаланың орталық алаңына дейін жетті. Қала ішінде қанды қақтығыс орын алды.

Карл IX өз лагерінен шығып, отқа оранған қалада шайқасып жатқан әскерлеріне қолдау көрсетуге тырысты. 18 шілдеде дат әскері қосымша күш алды. Швед әскери кемелері қамалды теңізден қолдап тұрғанымен, көп ұзамай 27 кемеден тұратын дат флоты жетіп, швед кемелерін шегінуге мәжбүр етті. Дат флоттары бұғаздың тереңдігін білмегендіктен, швед кемелерін қумады. Швед әскері өз далалық лагеріне шегінді.

23 шілдеде дат жасақтары Кальмар маңындағы лагерінен шығып, швед әскері тұрған бағытта ұрысқа дайын сап түзеді. Алайда ауыр шығынға ұшыраған және әлсіреген Карл IX шайқасқа түспеуді жөн көрді.

== Нәтижелері ==
24 шілдеге қараған түні швед королі Карл IX өз әскерін лагерьден шығарып, солтүстік бағытқа қарай екі милль шегініп, Риссби маңында тұрақты позиция алды. 25 шілдеде Кальмар қамалының гарнизоны берілді.

== Әдебиет ==
* Jahn, F.H. Historie om Kalmarkrigen, Köpenhamn, 1820
* Axel Larsen, Kalmarkrigen: et Birdrag til de nordiske Rigers Krigshistorie: efter trykte og utrykte kilder, Köpenhamn, 1889
* Göte Göransson, Gustav II Adolf och hans folk 1994 ISBN 91-7119-128-3

[[Санат:Дания шайқастары]]
[[Санат:Швеция шайқастары]]
[[Санат:1611 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>6wcl8d39ddfsekhjsiaw1civ8t5c4dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кальмар соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766101</id>
    <revision>
      <id>3689652</id>
      <parentid>3510220</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9080" sha1="2esqzpu8dui0tw449r8omqunltxyn0k" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Кальмар соғысы
 |бөлім       = [[Дания–Швеция соғыстары|Дат–швед соғыстары]]
 |сурет       = Adolph Tidemand &amp; Morten Müller Sinclairs landing i Romsdal.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 1611–1613
 |орын        = [[Скандинавия түбегі]]
 |себеп       = Швецияның Скандинавия түбегіндегі Дания иеліктеріне деген аумақтық талаптары
 |нәтиже      = [[Дания-Норвегия одағы|Дания-Норвегия патшалығының]] жеңісі;&lt;br&gt;[[Кнеред бейбіт шарты]]
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Ту|Дания}} [[Дания–Норвегия одағы]]
 |қарсылас2   = {{Ту|Швеция|1520}} [[Швеция патшалығы]]
 |командир1   = {{Ту|Дания}} [[IV Кристиан]]
 |командир2   = {{Ту|Швеция|1520}} [[IX Карл (Швеция патшасы)|IX Карл]]&lt;br&gt;{{Ту|Швеция|1520}} [[II Густав Адольф]]
 |күштер1     = 20 000 адам
 |күштер2     = 21 000 адам
 |шығындар1   =
 |шығындар2   =
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Кальмар соғысы''' ({{lang-sv|Kalmarkriget}}, {{lang-da|Kalmarkrigen}}) — 1611–1613 жылдары [[Дания]] мен [[Швеция]] арасында Оңтүстік [[Скандинавия түбегі]]нің бір бөлігі мен Балтық теңізіндегі үстемдік үшін жүргізілген соғыс. Соғыстың басты себебі — Швецияның [[Кальмар униясы|Кальмар одағы]] ыдырағаннан кейін Дания билігінде қалған оңтүстік провинцияларды қайтаруға ұмтылысы болды. Бұл аумақтар 1570 жылғы [[Штеттин бітімі]]мен Данияға бекітілген еді, аталған бітім 1563–1570 жылдардағы [[Солтүстік жеті жылдық соғыс]]ты аяқтаған болатын. Швеция үшін соғыстың тағы бір мақсаты — Норвегияның солтүстік жағалауының бір бөлігін басып алу әрекеті болды.

Кальмар соғысына дейін тараптар [[Солтүстік жеті жылдық соғыс]]тан кейін шешілмей қалған даулы мәселелерді бейбіт жолмен реттеуге бірнеше рет талпыныс жасаған. Алайда бұл келіссөздер нәтиже бермей, екі ел арасындағы өзара өшпенділікті одан әрі күшейтті. Швецияның соғысқа дайындық жүргізуі Дания патшасы [[IV Кристиан]]ды соғыс жариялауға итермеледі. 1611 жылдың мамыр айында IV Кристианалты мыңдық әскердің басында тұрып, Швеция аумағына басып кірді.

Кальмар қаласы көп ұзамай даттардың қолына өтті, бірақ Кальмар қамалы әлі де қорғанысын жалғастырды. Қамалға көмекке келген швед әскерімен 17 маусым күні қамал маңында Солтүстік Еуропа тарихындағы ең [[Кальмар шайқасы|қанды шайқастардың]] бірі өтті. Ұрыс үш рет жаңарып, екі елдің де патшалары шайқасқа жеке қатысқан. Тамыз айының басында Кальмар қамалы берілді. Бұл жеңіс, ең алдымен, IV Кристианның жеке ержүректілігінің арқасында мүмкін болды.

1611 жылғы 30 қазанда Швеция патшасы [[IX Карл]] қайтыс болып, соғысты оның ұлы — [[II Густав Адольф]] жалғастырды.

[[Сурет:Wojna Kalmarska 1611 ubt.jpeg|thumb|300px]]

1612 жылғы 24 мамырда үш аптаға созылған қоршаудан кейін дат әскері [[Эльвсборг]]ты — Швецияның ең маңызды қамалдарының бірін және Каттегат бұғазындағы жалғыз швед портын — өз қолына түсірді. Осыдан кейін дат әскері елдің солтүстігіне, Йёнчёпинг бағытына қарай жылжыды. Дат флоты теңізде белсенді қимыл жасап, [[Стокгольм]]ге қауіп төндірді. Алайда Йёнчёпингті қоршау сәтсіз аяқталып, дат әскерінің тылында басталған швед шаруаларының көтерілісі IV Кристиан патшаны қоршауды тоқтатуға және оңтүстікке шегінуге мәжбүр етті.

1612 жылдың күзіне қарай [[Англия]], [[Нидерланд|Голландия]] және [[Бранденбург]]тің арағайындығымен — Скандинавия елдерін жалпыеуропалық саясатқа тартуға мүдделі мемлекеттердің бастамасымен — соғысушы тараптар арасында бейбіт келіссөздер басталды. Келіссөздер 1613 жылғы қаңтарда [[Кнеред бейбіт шарты]]ның жасалуымен аяқталды. Ол Дания үшін тиімді болған 1570 жылғы [[Штеттин бітімі]]нің шарттарын растады.

Бейбіт келісім бойынша соғыс кезінде Дания басып алған аумақтардың барлығы Швецияға қайтарылды, бірақ Швеция алты жыл ішінде Данияға 1 миллион талер мөлшерінде контрибуция төлеуге міндеттелді. Бұл талап орындалғанға дейін Дания Эльвсборг пен оның айналасындағы жерлерді уақытша оккупацияда ұстады. Сонымен қатар екі елдің саудагерлеріне бір-бірінің аумағында бажсыз сауда жасауға рұқсат берілді, ал [[Рига]] және [[Курляндия]]мен сауда еркін деп жарияланды.

Кальмар соғысындағы Швецияның жеңілісі, негізінен, оның әскерінің ең мықты бөлігі Ресей мемлекетімен болған соғысқа тартылып кетуінен туындады.

Кальмар соғысы феодализмнің әлсіреу кезеңіне тән соғыстардың бірі болды. Әскери іс-қимылдар саны аз жалдамалы әскерлермен жүргізілді, олардың ауқымы шектеулі және көбіне маусымдық сипатта болды. Стратегиялық мақсат негізінен қарсы жақтың қамалдарын басып алуға бағытталды. Сонымен қатар бұл соғыстың ерекшелігі — атыс қаруының кеңінен қолданылуы еді. Бұл Скандинавия елдеріндегі өнеркәсіптің салыстырмалы түрде жоғары даму деңгейімен түсіндірілді.

== Әдебиеттер ==
* Форстен Г. В. Балтық мәселесі XVI және XVII ғасырларда. Т. 2. — Санкт-Петербург: В. С. Балашев және Кº баспасы, 1894.
* Larsen A. Kalmarkrigen — Копенгаген.
* Tham W. Den svenska utrikespolitikens historia (I том, 1-бөлім, 1560–1648). — Стокгольм, 1960.

== Сыртқы сілтемелер ==
* Форстен Г. В. Кальмар соғысы // Брокгауз және Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 томда (82 негізгі және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907.

[[Санат:XVII ғасырдағы соғыстар]]
[[Санат:Дания соғыстары]]
[[Санат:Швеция соғыстары]]
[[Санат:1611 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:1612 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>2esqzpu8dui0tw449r8omqunltxyn0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689653</id>
      <parentid>3689652</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9074" sha1="e22kcud4gdx0k5w7mphrr8reguini17" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Кальмар соғысы
 |бөлім       = [[Дания–Швеция соғыстары|Дат–швед соғыстары]]
 |сурет       = Adolph Tidemand &amp; Morten Müller Sinclairs landing i Romsdal.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 1611–1613
 |орын        = [[Скандинавия түбегі]]
 |себеп       = Швецияның Скандинавия түбегіндегі Дания иеліктеріне деген аумақтық талаптары
 |нәтиже      = [[Дания-Норвегия одағы|Дания-Норвегия патшалығының]] жеңісі;&lt;br&gt;[[Кнеред бейбіт шарты]]
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Ту|Дания}} [[Дания–Норвегия одағы]]
 |қарсылас2   = {{Ту|Швеция|1520}} [[Швеция патшалығы]]
 |командир1   = {{Ту|Дания}} [[IV Кристиан]]
 |командир2   = {{Ту|Швеция|1520}} [[IX Карл (Швеция патшасы)|IX Карл]]&lt;br&gt;{{Ту|Швеция|1520}} [[II Густав Адольф]]
 |күштер1     = 20 000 адам
 |күштер2     = 21 000 адам
 |шығындар1   =
 |шығындар2   =
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Кальмар соғысы''' ({{lang-sv|Kalmarkriget}}, {{lang-da|Kalmarkrigen}}) — 1611–1613 жылдары [[Дания]] мен [[Швеция]] арасында Оңтүстік [[Скандинавия түбегі]]нің бір бөлігі мен Балтық теңізіндегі үстемдік үшін жүргізілген соғыс. Соғыстың басты себебі — Швецияның [[Кальмар униясы|Кальмар одағы]] ыдырағаннан кейін Дания билігінде қалған оңтүстік провинцияларды қайтаруға ұмтылысы болды. Бұл аумақтар 1570 жылғы [[Штеттин бітімі]]мен Данияға бекітілген еді, аталған бітім 1563–1570 жылдардағы [[Солтүстік жеті жылдық соғыс]]ты аяқтаған болатын. Швеция үшін соғыстың тағы бір мақсаты — Норвегияның солтүстік жағалауының бір бөлігін басып алу әрекеті болды.

Кальмар соғысына дейін тараптар [[Солтүстік жеті жылдық соғыс]]тан кейін шешілмей қалған даулы мәселелерді бейбіт жолмен реттеуге бірнеше рет талпыныс жасаған. Алайда бұл келіссөздер нәтиже бермей, екі ел арасындағы өзара өшпенділікті одан әрі күшейтті. Швецияның соғысқа дайындық жүргізуі Дания патшасы [[IV Кристиан]]ды соғыс жариялауға итермеледі. 1611 жылдың мамыр айында IV Кристианалты мыңдық әскердің басында тұрып, Швеция аумағына басып кірді.

Кальмар қаласы көп ұзамай даттардың қолына өтті, бірақ Кальмар қамалы әлі де қорғанысын жалғастырды. Қамалға көмекке келген швед әскерімен 17 маусым күні қамал маңында Солтүстік Еуропа тарихындағы ең [[Кальмар шайқасы|қанды шайқастардың]] бірі өтті. Ұрыс үш рет жаңарып, екі елдің де патшалары шайқасқа жеке қатысқан. Тамыз айының басында Кальмар қамалы берілді. Бұл жеңіс, ең алдымен, IV Кристианның жеке ержүректілігінің арқасында мүмкін болды.

1611 жылғы 30 қазанда Швеция патшасы [[IX Карл]] қайтыс болып, соғысты оның ұлы — [[II Густав Адольф]] жалғастырды.

[[Сурет:Wojna Kalmarska 1611 ubt.jpeg|thumb|300px]]

1612 жылғы 24 мамырда үш аптаға созылған қоршаудан кейін дат әскері [[Эльвсборг]]ты — Швецияның ең маңызды қамалдарының бірін және Каттегат бұғазындағы жалғыз швед портын — өз қолына түсірді. Осыдан кейін дат әскері елдің солтүстігіне, Йёнчёпинг бағытына қарай жылжыды. Дат флоты теңізде белсенді қимыл жасап, [[Стокгольм]]ге қауіп төндірді. Алайда Йёнчёпингті қоршау сәтсіз аяқталып, дат әскерінің тылында басталған швед шаруаларының көтерілісі IV Кристиан патшаны қоршауды тоқтатуға және оңтүстікке шегінуге мәжбүр етті.

1612 жылдың күзіне қарай [[Англия]], [[Нидерланд|Голландия]] және [[Бранденбург]]тің арағайындығымен — Скандинавия елдерін жалпыеуропалық саясатқа тартуға мүдделі мемлекеттердің бастамасымен — соғысушы тараптар арасында бейбіт келіссөздер басталды. Келіссөздер 1613 жылғы қаңтарда [[Кнеред бейбіт шарты]]ның жасалуымен аяқталды. Ол Дания үшін тиімді болған 1570 жылғы [[Штеттин бітімі]]нің шарттарын растады.

Бейбіт келісім бойынша соғыс кезінде Дания басып алған аумақтардың барлығы Швецияға қайтарылды, бірақ Швеция алты жыл ішінде Данияға 1 миллион талер мөлшерінде контрибуция төлеуге міндеттелді. Бұл талап орындалғанға дейін Дания Эльвсборг пен оның айналасындағы жерлерді уақытша оккупацияда ұстады. Сонымен қатар екі елдің саудагерлеріне бір-бірінің аумағында бажсыз сауда жасауға рұқсат берілді, ал [[Рига]] және [[Курляндия]]мен сауда еркін деп жарияланды.

Кальмар соғысындағы Швецияның жеңілісі, негізінен, оның әскерінің ең мықты бөлігі Ресей мемлекетімен болған соғысқа тартылып кетуінен туындады.

Кальмар соғысы феодализмнің әлсіреу кезеңіне тән соғыстардың бірі болды. Әскери іс-қимылдар саны аз жалдамалы әскерлермен жүргізілді, олардың ауқымы шектеулі және көбіне маусымдық сипатта болды. Стратегиялық мақсат негізінен қарсы жақтың қамалдарын басып алуға бағытталды. Сонымен қатар бұл соғыстың ерекшелігі — атыс қаруының кеңінен қолданылуы еді. Бұл Скандинавия елдеріндегі өнеркәсіптің салыстырмалы түрде жоғары даму деңгейімен түсіндірілді.

== Әдебиет ==
* Форстен Г. В. Балтық мәселесі XVI және XVII ғасырларда. Т. 2. — Санкт-Петербург: В. С. Балашев және Кº баспасы, 1894.
* Larsen A. Kalmarkrigen — Копенгаген.
* Tham W. Den svenska utrikespolitikens historia (I том, 1-бөлім, 1560–1648). — Стокгольм, 1960.

== Сыртқы сілтемелер ==
* Форстен Г. В. Кальмар соғысы // Брокгауз және Ефронның энциклопедиялық сөздігі: 86 томда (82 негізгі және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907.

[[Санат:XVII ғасырдағы соғыстар]]
[[Санат:Дания соғыстары]]
[[Санат:Швеция соғыстары]]
[[Санат:1611 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:1612 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>e22kcud4gdx0k5w7mphrr8reguini17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Париж келісімі (1783)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768291</id>
    <revision>
      <id>3689657</id>
      <parentid>3519759</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13206" sha1="a1gjl06g4kw7a63n3j8kvw8m0iherlp" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Ұлыбритания Патшалығы мен Америка Құрама Штаттары арасындағы түпкілікті бейбіт келісім
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Treaty of Paris 1783 - last page (hi-res).jpg
 |ені                   = 
 |тақырып               = Келісімнің соңғы беті.
 |тип                   = [[Бейбіт келісім]]
 |дайындалу_датасы      = [[30 қараша]] [[1782 жыл]]
 |қол_қойылу_датасы     = [[3 қыркүйек]] [[1783 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Франция Патшалығы]], [[Париж]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = {{Ту|Ұлыбритания}} [[Дэвид Гартли]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Джон Адамс]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Бенджамин Франклин]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Джон Джей]]
 |жақтар                = {{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = [[Ағылшын тілі]]
 |тілдер                = 
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Париж келісімі''' немесе '''Версаль келісімі''' — Франция королі [[XVI Людовик]]тің арағайындығымен [[Париж]] бен [[Версаль]]да қол қойылған, [[Ұлыбритания]] мен бір тараптан, ал [[АҚШ]], [[Франция]], [[Испания]] және [[Нидерланд]]тар екінші тараптан қатысқан 1779–1783 жылдардағы англо-француз соғысын, англо-испан соғысын, англо-голланд соғысын және Американың тәуелсіздік үшін соғысын аяқтаған шарттар жүйесі.

[[Сурет:Treaty of Paris by Benjamin West 1783.jpg|thumb|250 px|«Париж келісімі», [[Бенджамин Уэст]]тің (1738–1820) орындаған топтық портреті. Солдан оңға қарай: [[Джон Джей]], [[Джон Адамс]], [[Бенджамин Франклин]], [[Генри Лоуренс]], [[Уильям Темпл Франклин]]. Британия делегациясының мүшелері бейнеленуден бас тартқандықтан, портрет аяқталмай қалған.]]

== Алғышарттар ==
* [[30 қараша]] [[1782 жыл|1782]] — [[АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] өкілдері қол қойған алдын ала келісім.
* [[20 қаңтар]] [[1783 жыл|1783]] — Ұлыбритания мен Франция арасындағы алдын ала келісім.
* [[2 қыркүйек]] — Ұлыбритания мен [[Нидерланд]] арасындағы алдын ала келісім (ақырғы мәтін 1784 жылғы 20 мамырда келісілген).
* [[3 қыркүйек]] — үш ірі келісім: АҚШ пен Ұлыбритания арасында, Ұлыбритания мен [[Франция]] арасында, және Ұлыбритания мен [[Испания]] арасында.

== АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім ==
АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы келісім [[1783 жыл]]ғы [[3 қыркүйек]]те Hôtel d’York қонақүйінде (қазіргі мекенжайы — Rue Jacob 56) қол қойылды. Американ тарапынан келісімге [[Бенджамин Франклин]], [[Джон Адамс]] және [[Джон Джей]] қол қойды, ал британ тарапынан [[Дэвид Гартли]] қол қойды. Құжат Конфедерация Конгресімен 1784 жылдың 14 қаңтарында және король III Георгпен 1784 жылдың 9 сәуірінде ратификацияланды. Ратификациялық грамоталармен алмасу 1784 жылдың 12 мамырында [[Париж]]де өтті.

Келісім 10 баптан тұрды:
# Ұлыбритания [[Он үш колония]]ны егемен және тәуелсіз мемлекеттер (штаттар) ретінде мойындады және оларды басқаруға, олардың аумағына немесе меншігіне қатысты кез келген талаптардан бас тартты.
# АҚШ пен Британ Солтүстік Америкасы арасындағы шекара белгіленді.
# АҚШ-қа [[Үлкен Ньюфаундленд банкі]]сінде және [[Сен-Лаврентий]] шығанағында балық аулау құқығы берілді.
# Екі тараптың кредиторларына заңды түрде пайда болған қарыздарды өтеу міндеттемелері мойындалды.
# Конфедерация Конгресі штаттарға лоялистердің тәркіленген мүлкі үшін өтемақы төлеу туралы шешімдерді «сендіре отырып ұсынуы» тиіс болды.
# АҚШ лоялистердің мүлкін одан әрі тәркілеуді болдырмауға міндеттенді.
# Екі тараптың соғыс тұтқындары босатылды, британ армиясы АҚШ аумағынан дереу шығарылуы тиіс болды және американдық мүлікті (арасында қара нәсілді құлдар да бар) бүлдіруден немесе әкетуден тартынуы керек еді. Штаттарға немесе олардың азаматтарына тиесілі болып, Ұлыбритания армиясының қолына түскен құжаттар, мұрағаттар, жазбалар және т.б. иелеріне қайтарылуға тиіс болды.
# Екі тарап [[Миссисипи]] өзеніне мәңгілік қол жеткізу құқығын алды.
# 30 қараша 1782 жылы алдын ала келісімге қол қойылғаннан кейін тараптар басып алған аумақтар өтемақысыз қайтарылуға тиіс болды.
# Келісімге қол қойылғаннан кейін 6 ай ішінде оның [[ратификация]]сы жүзеге асырылуға тиіс еді.
Іс жүзінде бұл келісімнің кейбір тармақтары орындалмады. Мәселен, лоялистерге өтемақы төлеу туралы шешімдер қабылданбады, ал олардың мүлкі, мысалы, қарыз міндеттемелерін өтеу есебіне, тәркілеуді жалғастырды; кейбір штаттар тіпті британдық бодандарға қарыз төлеуге тыйым салатын заңдар қабылдады. Өз кезегінде, британдық сарбаздар қара нәсілді құлдарды өздерімен бірге алып кетті.

Келісімге қарамастан, Британия американдық колониялардың қайтарылуына ұзақ уақыт бойы үміттенді. АҚШ-тың екінші тәуелсіздік соғысы, Азамат соғысы кезінде Оңтүстік жақты қолдау және тіпті XIX ғасырда ауырлық салатын сауда келісімдерін мәжбүрлеп қабылдату әрекеттері тарихшылар тарапынан реваншизм және американдық құрлықтағы ықпалды қайтару талпыныстары ретінде қарастырылады. Қызығы, [[2007 жыл]]ғы [[1 қараша]]дағы жағдай бойынша Париж бейбіт келісімінің тек 1-бабы ғана күшінде қалған, алайда келісімнің өзі ешқашан күшін жоймаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.state.gov/documents/organization/83043.pdf |title=Действующие двусторонние договоры США на 01.11.2007 |access-date=2010-04-17 |archive-date=2008-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029042955/http://www.state.gov/documents/organization/83043.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Басқа келісімдер ==
Қалған келісімдер бойынша Британия Францияға [[Сенегал]] мен [[Тобаго]]ға қатысты құқықтарды, Испанияға — [[Менорка]] аралына құқықтарды, қазіргі [[Никарагуа]] аумағының шығыс бөлігін — аталатын [[Москит жағалауы]]н (оны британдықтар 1787 жылы толықтай тастап шыққан), сондай-ақ [[Флорида жағалауы]]ның бір бөлігін берді. Голландтар ағылшындарға Үндістандағы [[Негапатам]]ды берді және [[Малакка бұғазы]]н олардың кемелеріне ашты.

== Әдебиет ==
* {{кітап |автор=Bemis, Samuel Flagg |тақырыбы=The Diplomacy of the American Revolution |сілтеме=https://archive.org/details/diplomacyofameri00bemi/page/n3/mode/2up |орны= |баспасы=Read Books |жыл=2008 |бет=320 |isbn=144372193X |ref=Bemis}}
* {{кітап |автор=Dull, Jonathan R. |тақырыбы=A Diplomatic History of the American Revolution |сілтеме=https://books.google.com/books?id=W86WS9Z0ycYC&amp;pg=PA58 |баспасы=[[Йель университеті баспасы|Yale University Press]] |жыл=1987 |isbn=978-0-300-03886-6 |тіл=en |ref=Dull}}
* {{кітап |автор=Fiske, John |тақырыбы=The Critical Period of American History, 1783–1789 |сілтеме=https://archive.org/details/criticalperiodof00fiskuoft/page/n5/mode/2up |орны=Boston |баспасы=Houghton Mifflin |жыл=1888 |allpages=396 |ref=Fiske}}
* {{кітап |автор=Hoffman, Ronald |тақырыбы=Diplomacy and Revolution: The Franco-American Alliance of 1778 |сілтеме=https://archive.org/details/diplomacyrevolut0000unse |жыл=1981 |баспасы=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-0864-9 |тіл=en |ref=Hoffman}}
* {{кітап |автор=Hoffman, Ronald |тақырыбы=Peace and the Peacemakers: The Treaty of 1783 |сілтеме=https://archive.org/details/peacepeacemakers0000unse |жыл=1986 |баспасы=University of Virginia Press |isbn=978-0-8139-1071-0 |тіл=en |ref=Hoffman}}
* {{кітап |автор=Perkins, James Breck |тақырыбы=France in the American Revolution |сілтеме=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.84758 |жыл=1911 |баспасы=Houghton Mifflin Harcourt |тіл= |ref=Perkins}}
* {{кітап |жыл=2001 |тақырыбы=Britain and France at the Birth of America: The European Powers and the Peace Negotiations of 1782–1783 |баспасы=[[University of Exeter Press]] |сілтеме=https://web.archive.org/web/20080719104045/http://www.historycooperative.org/journals/wm/60.1/br_11.html |сілтеме датасы=2008-07-19 |тіл=en |автор=Stockley, Andrew }}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&amp;doc=6 Treaty of Paris, 1783; International Treaties and Related Records, 1778—1974; General Records of the United States Government, Record Group 11; National Archives]{{ref|en}}

[[Санат:1783 жылғы оқиғалар]]
[[Санат:АҚШ-тың тәуелсіздік үшін соғысы]]
[[Санат:Ұлыбританияның халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Испанияның халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Нидерландтардың халықаралық келісімдері]]
[[Санат:АҚШ-тың халықаралық келісімдері]]
[[Санат:Францияның халықаралық келісімдері]]
[[Санат:XVIII ғасырдың бейбіт келісімдері]]
[[Санат:Американ революциясы]]
[[Санат:Канада мен АҚШ арасындағы шекара]]
[[Санат:1783 жылғы халықаралық келісімдер]]
[[Санат:1784 жылғы халықаралық келісімдер]]</text>
      <sha1>a1gjl06g4kw7a63n3j8kvw8m0iherlp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Версаль келісімі (1871)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768400</id>
    <revision>
      <id>3689659</id>
      <parentid>3520247</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4346" sha1="ie4uzn70ojhxxeoqki55fcdn88icvke" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Версаль келісімі (1871)
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Deutsches Reichsgesetzblatt 1871 026 215.jpg
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[26 ақпан]] [[1871 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Версаль]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = 
 |жақтар                = [[Үшінші француз республикасы]] және [[Герман империясы]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = 
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Версаль келісімі (1871)''' ({{lang-fr|Traité préliminaire de paix du 26 février 1871}}; {{lang-la|prae}} — алдында, бұрын + {{lang-la2|liminaris}} — {{lang-la2|limen}} «босаға» сөзінен туынды, [[Дипломатия|дип.]] «алдын ала») — [[Германия]] мен [[Франция]] арасында жасалған екіжақты келісім. Ол 1871 жылғы 10 мамырдағы [[Франкфурт бітімі|Франкфурт бейбіт келісімінен]] екі ай бұрын жасалып, франко-прусс соғысын түпкілікті аяқтаған.

Ол [[Версаль сарайы]]ның [[Айна галереясы]]нда, Франция немістер тарапынан оккупацияда тұрған кезде, 1871 жылғы 18 қаңтарда дәл осы басты залда прусс канцлері Бисмарк пен Солтүстікгерман одағының жоғары шенді өкілдері Герман империясын, ал Вильгельмді герман императоры ретінде жариялағаннан бір ай өткен соң қол қойылды.

Отто Бисмарк прелиминарлық келісімге император I Вильгельмнің атынан қол қойды, ал Франция тарапынан мәтінге Француз республикасының атқарушы билігінің басшысы ретінде [[Луи Адольф Тьер|Адольф Тьер]] қол қойды.

Осы алдын ала келісімнің 7-бабына сәйкес, түпкілікті бейбіт келісім жөніндегі келіссөздер [[Брюссель]]де жүргізілуі тиіс еді; олар шынында сол жерде басталды, бірақ кейін үзіліп, содан соң [[Майндағы Франкфурт|Франкфуртте]] қайта жалғастырылды.

== Әдебиеттер ==
* Герье В. И. Прелиминарлық келісім // Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігі : 86 томда (82 том және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907.
* Халықаралық қатынастар және КСРО-ның сыртқы саясаты — Халықаралық қатынастар мен сыртқы саясат бойынша құжаттар жинағы [Мәтін] : Құжаттар жинағы. (1871–1957) / Сост.: Л. А. Харламова ; КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі. Халықаралық қатынастар кафедрасы. — М.: КОКП ОК жанындағы ЖПМ баспасы, 1957. — Б. 3–5. — 23 000 дана.

[[Санат:Герман-француз қатынастары]]
[[Санат:1871 жылғы халықаралық келісімдер]]
[[Санат:Франко-прусс соғысы]]
[[Санат:Үшінші республика кезеңіндегі Францияның келісімдері]]
[[Санат:Герман империясының халықаралық келісімдері]]</text>
      <sha1>ie4uzn70ojhxxeoqki55fcdn88icvke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689660</id>
      <parentid>3689659</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4340" sha1="koreofk66bbgso2gf3gmd13xwzgkja2" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Версаль келісімі (1871)
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Deutsches Reichsgesetzblatt 1871 026 215.jpg
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[26 ақпан]] [[1871 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Версаль]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = 
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = 
 |жақтар                = [[Үшінші француз республикасы]] және [[Герман империясы]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = 
 |тіл                   = 
 |тілдер                = 
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Версаль келісімі (1871)''' ({{lang-fr|Traité préliminaire de paix du 26 février 1871}}; {{lang-la|prae}} — алдында, бұрын + {{lang-la2|liminaris}} — {{lang-la2|limen}} «босаға» сөзінен туынды, [[Дипломатия|дип.]] «алдын ала») — [[Германия]] мен [[Франция]] арасында жасалған екіжақты келісім. Ол 1871 жылғы 10 мамырдағы [[Франкфурт бітімі|Франкфурт бейбіт келісімінен]] екі ай бұрын жасалып, франко-прусс соғысын түпкілікті аяқтаған.

Ол [[Версаль сарайы]]ның [[Айна галереясы]]нда, Франция немістер тарапынан оккупацияда тұрған кезде, 1871 жылғы 18 қаңтарда дәл осы басты залда прусс канцлері Бисмарк пен Солтүстікгерман одағының жоғары шенді өкілдері Герман империясын, ал Вильгельмді герман императоры ретінде жариялағаннан бір ай өткен соң қол қойылды.

Отто Бисмарк прелиминарлық келісімге император I Вильгельмнің атынан қол қойды, ал Франция тарапынан мәтінге Француз республикасының атқарушы билігінің басшысы ретінде [[Луи Адольф Тьер|Адольф Тьер]] қол қойды.

Осы алдын ала келісімнің 7-бабына сәйкес, түпкілікті бейбіт келісім жөніндегі келіссөздер [[Брюссель]]де жүргізілуі тиіс еді; олар шынында сол жерде басталды, бірақ кейін үзіліп, содан соң [[Майндағы Франкфурт|Франкфуртте]] қайта жалғастырылды.

== Әдебиет ==
* Герье В. И. Прелиминарлық келісім // Брокгауз бен Ефронның энциклопедиялық сөздігі : 86 томда (82 том және 4 қосымша). — Санкт-Петербург, 1890–1907.
* Халықаралық қатынастар және КСРО-ның сыртқы саясаты — Халықаралық қатынастар мен сыртқы саясат бойынша құжаттар жинағы [Мәтін] : Құжаттар жинағы. (1871–1957) / Сост.: Л. А. Харламова ; КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі. Халықаралық қатынастар кафедрасы. — М.: КОКП ОК жанындағы ЖПМ баспасы, 1957. — Б. 3–5. — 23 000 дана.

[[Санат:Герман-француз қатынастары]]
[[Санат:1871 жылғы халықаралық келісімдер]]
[[Санат:Франко-прусс соғысы]]
[[Санат:Үшінші республика кезеңіндегі Францияның келісімдері]]
[[Санат:Герман империясының халықаралық келісімдері]]</text>
      <sha1>koreofk66bbgso2gf3gmd13xwzgkja2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неервинден шайқасы (1793)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768884</id>
    <revision>
      <id>3689658</id>
      <parentid>3522079</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әдебиеттер */</comment>
      <origin>3689658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5513" sha1="ffv94e5a8y31zl85ci91bxi0u04e625" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Неервинден шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Bataille de Neerwinden (1793).jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[18 наурыз]] [[1793 жыл]]
 |орын        = [[Неервинден]], [[Бельгия]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Одақтастардың жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Франция}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Қасиетті Рим империясы}}&lt;br&gt;[[Сурет:Pavillon royal de France.svg|border|22px]] Француз роялистері
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Дюмурье]]
 |командир2   = [[ханзада Саксен-Кобург-Заальфельд]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 40 000 – 47 000
 |күштер2     = 39 000 – 43 000
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = шамамен 4 000 – 5 000 адам, 30 зеңбірек
 |шығындар2   = шамамен 3 000
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Неервинден шайқасы''' — 1793 жылғы 18 наурызда болған шайқас.

[[Сурет:Schlacht von Neerwinden 1793.jpg|thumb|300px|Шайқас схемасы]]

== Алғышарттар ==
1793 жылы [[Альденховен]] мен Нюремонд түбіндегі жеңілістерден кейін және Кобург ханзадасының шабуылдауынан соң француз армиясы [[Лёвен]] қаласына шегінді. Жаңа француз бас қолбасшысы [[Дюмурье]] одақтастарды Маас өзенінің арғы жағына ығыстырмайынша [[Голландия]]ға қарсы соғысты табысты жалғастыра алмайтынын түсінді. Сондықтан ол қарсыласқа 14 наурызда шабуыл жасауға шешім қабылдады.

Француздар [[Тирлемон]]ға қарай жылжып, ол жерде австриялық авангардты кейін шегіндірді. [[Эрцгерцог Карл]] өз әскерін (32 000 жаяу әскер және 10 000 атты әскер) Геета өзенінің арғы жағына, оның сол жағалауына әкетіп, сол жерде екі шеппен орналасқан.

== Барысы ==
18 наурызда француздар (42 000 жаяу әскер және 5500 атты әскер) сегіз колоннамен одақтастардың екі қанатына да шабуыл жасады. Алғашында олар сол қанатта (13 000 жаяу әскер және 2000 атты әскер) табысқа жетті, бірақ 15:00-де австриялықтардың екі мәрте жасаған қарсы шабуылы француздарды Геета өзенінің ар жағына қаша шегінуге мәжбүр етті.

Оң қанаттағы шабуыл да алғашында сәтті болды: француздар көп ұзамай Рокур, Обервинден және Неервинден ауылдарын алды. Алайда артта жатқан биіктіктерге қарай одан әрі ілгерілеу тоқтатылды, ал қарсы тараптың қарсы шабуылы мұнда да француздарды бүкіл шеп бойынша шегінуге мәжбүр етті.

19-ы күні Дюмурье әскерін Гейдзеговен маңындағы биіктікке шегіндірді, ал 20-ы күні [[Лёвен]]ге оралды.

== Шығындар ==
Австриялықтардың шығыны шамамен 3000 қаза тапқан және жараланған адам болды, ал француздар шамамен 4000 адамнан және 30 зеңбіректен айырылды. Неервиндендегі жеңіліс француз әскерінің рухын қатты түсірді, соның нәтижесінде дезертирліктің күшеюінен олардың армиясы 20 мың адамға дейін қысқарды.

== Әдебиет ==
* Неервинден // [Миналық офицерлік класс — Нисса]. — СПб.; [М.] : И. Д. Сытин серіктестігінің баспаханасы, 1914. — Б. 573. — (Әскери энциклопедия : [18 томда] / ред. К. И. Величко … [және басқалар] ; 1911–1915, 16-т.).
* Әскери және теңіз ғылымдарының энциклопедиясы: 8 томда / ред. Г. А. Леер. — СПб.: В. Безобразов және К° баспаханасы, 1891. — V-т.: Маансельке — Үңгірлер. — Б. 344.

[[Санат:Революциялық Францияның әскери шайқастары]]
[[Санат:Франция шайқастары]]
[[Санат:Австрия шайқастары]]
[[Санат:Бельгиядағы шайқастар]]</text>
      <sha1>ffv94e5a8y31zl85ci91bxi0u04e625</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Перу-Эквадор соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769027</id>
    <revision>
      <id>3689793</id>
      <parentid>3542701</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:55:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Нәтиже */</comment>
      <origin>3689793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11134" sha1="nu1tog4xtpup6zdnt2rcnbbtotemzy4" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Перу-Эквадор соғысы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Ecuador-peru-land-claims-01.png
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[5 шілде|5]]–[[31 шілде]] [[1941 жыл]]
 |орын        = Перу мен Эквадор шекарасы, Эквадордың Эль-Оро, Лоха және Орьенте провинциялары
 |себеп       = Перу мен Эквадор арасындағы аумақтық дау
 |нәтиже      = [[Рио-де-Жанейро хаттамасы]]: даулы аумақтардың Перуге берілуі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Перу}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Эквадор}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Элой Урета]]
 |командир2   = Луис Родригес
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Перу-Эквадор соғысы''' ({{lang-es|Guerra del 41}}) — 1941 жылғы 5–31 шілде аралығында болған [[Эквадор]] мен [[Перу]] арасындағы шекаралық қақтығыс. Бұл XX ғасырдағы екі ел арасындағы үш әскери қақтығыстың біріншісі.

Соғыс барысында Перу қарулы күштері Эквадордың батысындағы [[Эль-Оро]] провинциясын және [[Лоха]] провинциясының бір бөлігін басып алды. Қақтығыс [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде орын алғанына қарамастан, онымен байланысты болған жоқ, өйткені тараптардың ешқайсысы одақтастардан да, Ось елдерінен де қолдау алған жоқ.

Бітім 1941 жылғы 31 шілдеде күшіне енді. 1942 жылғы 29 қаңтарда тараптар «Рио-де-Жанейро хаттамасына» қол қойды, содан кейін перу әскері оккупацияланған аумақтардың бір бөлігінен шығарылды. Екі ел арасындағы аумақтық келіспеушіліктер XX ғасырдың соңына дейін сақталып, тек 1995 жылғы [[Альто-Сеньепа соғысы]]нан кейін және 1998 жылғы қазанда Бразилияда Президенттік актіге қол қойылуымен толық шешілді.

== Алғышарттар ==
[[Сурет:Mapa del Peru, Colegio Dos de Mayo 1937 (cropped).jpg|thumb|300px|Кальяодағы Дос де Майо колледжінің студенттері Перу талап ететін аумақтар көрсетілген өздері салған Перу картасымен.]]

Соғыстың себебі [[Анд тау жотасы]] мен [[Мараньон]] өзенінің арасындағы [[Амазонка]]ның бассейнінде орналасқан аумақтарға қатысты Перу мен Эквадор арасындағы көп жылдық дау болды. Даудың бастауын отарлық кезеңнен іздеуге болады. XIX–XX ғасырлар бойында әуелі Перу мен [[Ұлы Колумбия]] арасында, ал Ұлы Колумбия ыдырағаннан кейін [[Перу]] мен [[Эквадор]] арасында бірнеше әскери қақтығыс орын алған. Қатынастарды бейбіт жолмен реттеуге бірнеше талпыныс жасалғанымен, қақтығысты тоқтату мүмкін болмады.

1940 жылы шекаралық қақтығыстар жиілей түсті. 1941 жылғы 11 қаңтарда Перу президенті [[Мануэль Прадо-и-Угартече]] эквадорлықтар Сарумильядағы перу аумағына басып кіріп жатыр деп мәлімдеп, қарулы күштерге қарсы тараптың әрекеттерін тойтару үшін Солтүстік топтаманы құруды бұйырды.

== Барысы ==
5 шілдеде шекаралық қақтығыстар ашық соғысқа ұласты. Әскери әрекеттерді қай тарап бірінші бастағаны жөнінде даулар әлі күнге дейін жалғасып келеді: перу нұсқасы бойынша, эквадорлықтар Сарумилья провинциясының аумағына басып кіріп, перу патруліне оқ атқан; ал эквадорлық полковник Родригестің нұсқасы бойынша, эквадорлық патруль Эквадор аумағында бірнеше перу азаматтық тұлғасын және бір полицейді кездестірген, сол полицей бірінші болып оқ атып, бір эквадорлықты өлтірген.

Осы уақыттағы күштердің арақатынасы мынадай болды: Эквадор Сарумилья өзені бойында орналасқан 2 батальонға ие еді (3 аға офицер, 33 офицер және 743 қатардағы әскери қызметші), бұдан бөлек, әскери іс-қимылдар орын алған ауданға жақын жерде 4 аға офицер, 3 офицер, 28 сарбаз, 93 ерікті және 500 карабинер болды; Перуда 11 500-ден 13 000-ға дейін адам шоғырланған еді.

5–7 шілде аралығында Сарумильяның құрғап қалған арнасы бойында артиллерия белсенді қолданылған шайқастар жүрді, ал Перу тарапы авиацияны да қолданды, содан кейін біраз уақытқа үнсіздік орнады. Бұл перу жағына шешуші шабуылға дайындалуға мүмкіндік берді. 23 шілдеде олар өзінің едәуір саны басымдығын және [[Чехословакия]]дан бұрын сатып алынған танктерді пайдаланып, Эквадордың теңізден перу флотымен қоршалған Пуэрто-Боливар портты қаласы бағытында шабуылды бастады. Бір мезгілде перу авиациясы [[Уакильяс]], [[Аренильяс]], [[Санта-Роза]] және [[Мачала]] қалаларын бомбалауды бастады. 27 шілдеде перу әуе десанты [[Пуэрто-Боливар]]ды алды (бұл Батыс жарты шардағы алғашқы әуе-десант операциясы болды; оған барлығы 30 десантшы қатысты). 31 шілдеден кейін әскери іс-қимылдар баяу сипатқа ие болды. 21 қарашада Перу мен Эквадор бітімге қол қойды.

== Нәтиже ==
1942 жылғы 29 қаңтарда [[Рио-де-Жанейро хаттамасы]]на қол қойылып, Перу мен Эквадор арасындағы бітім ресми түрде бекітілді. Құжатқа сәйкес, Амазонканың жоғарғы ағысындағы 278 мың км² эквадорлық аумақ Перуге берілді. Келісімнің орындалуына [[Аргентина]], [[Бразилия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және [[Чили]] кепіл болды. Алайда Сенепа өзені бойындағы 78 км шекара бөлігі бес жыл бойы демаркацияланбай қалды. Кейін бұл жағдай жаңа қарулы қақтығысқа негіз болды.

1960 жылы Эквадор президенті [[Хосе Мария Веласко Ибарра]] хаттаманы жарамсыз деп жариялады. Оның айтуынша, құжат Эквадор аумағы перу әскерінің бақылауында болған кезде қол қойылған. Бірақ Перу, Бразилия, Аргентина, Чили және АҚШ хаттаманың заңды күшін мойындауды жалғастырды. Перу мен Эквадор арасындағы шиеленіс екі рет қайтадан соғысқа ұласты: 1981 жылы (Пакиша соғысы) және 1995 жылы (Альто-Сеньепа соғысы). Тараптар арасындағы түпкілікті бейбіт келісім тек 1998 жылғы 26 қазанда [[Бразилиа]]да жасалды. Соңында Эквадор даулы аумақтардың Перуге берілуін ресми түрде мойындады.

== Сілтемелер ==
* [http://www.airwar.ru/history/locwar/lamerica/andy/andy.html Котлобовский А., Жирохов М. Андыдағы соғыс («Уголок неба»)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516182319/http://www.airwar.ru/history/locwar/lamerica/andy/andy.html |date=2012-05-16 }}{{ref|ru}}
* [http://www.hronos.km.ru/sobyt/1941peru.html Соғыс хронологиясы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420205357/http://www.hronos.km.ru/sobyt/1941peru.html |date=2008-04-20 }}{{ref|ru}}
* [https://web.archive.org/web/20060112025400/http://www.usip.org/library/pa/ep/ep_rio01291942.html Рио-де-Жанейро хаттамасының мәтіні]{{ref|en}}
* Benavides Correa, Alfonso (1997). Una difícil vecindad. Los irrenunciables derechos del Perú en Arica y la inadmisible pretensión ecuatoriana de acceder con soberanía al Amazonas. Lima: Fondo Editorial de la UNMSM. ISBN 9972-46-035-5.
* Rodríguez Asti, John (2008). Las operaciones navales durante el Conflicto con el Ecuador, 1941: apuntes para su historia. Lima: Dirección de Intereses Marítimos e Información. Marina de Guerra del Perú.

[[Санат:Шекаралық қақтығыстар]]
[[Санат:Перу-Эквадор қақтығыстары]]
[[Санат:1941 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:1941 жылғы соғыстар]]</text>
      <sha1>nu1tog4xtpup6zdnt2rcnbbtotemzy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:1nter pares/Мақалалар</title>
    <ns>2</ns>
    <id>773613</id>
    <revision>
      <id>3689616</id>
      <parentid>3687521</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37828" sha1="pnxblul7k2jcq6v4y611hatowayglo3" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]]
* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

[[Маркус Голдман]], [[Самуэль Сакс]], [[Генри Голдман]], [[Сидни Уайнберг]], [[Гас Леви]], [[Джон Л. Уайнберг]], [[Бернадетт Михан]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]


== Жасанды интеллект ==
* [[Жалпы жасанды интеллект]]
* [[Әлсіз жасанды интеллект]]
* [[Күшті ЖИ (айрық)]]
* [[Суперинтеллект]]
* [[Muse (ЖИ агенті)]]

== Технологиялық компаниялар ==
* [[SpaceXAI]]
* [[Anthropic]]
* [[Palantir]]
* [[Meta Platforms]]

== Әлеуметтік желілер және медиа ==
* [[Әлеуметтік медиа]]
* [[Threads (әлеуметтік желі)]]
* [[Facebook Messenger]]
* [[Discord]]
* [[Пайдаланушы профилі]]
* [[Медианы басып алу]]
* [[Тәуелсіз медиа]]

== Тұлғалар ==
* [[Алекс Карп]]
* [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]]
* [[Джо Лонсдейл]]
* [[Нейтан Геттингс]]
* [[Дженсен Хуанг]]

== Экономика және қаржы ==
* [[Миллиардер]]
* [[Триллионер]]
* [[Таза байлық]]

== Мұнай-газ өнеркәсібі ==
* [[Saudi Aramco]]
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]]
* [[Abu Dhabi National Oil Company]]
* [[Sonatrach]]
* [[Майлар]]

== Жоғары оқу орындары ==
* [[Иллинойс университеті жүйесі]]
* [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]]
* [[Чикагодағы Иллинойс университеті]]
* [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]]
* [[Батыс Иллинойс университеті]]
* [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Иллинойс мемлекеттік университеті]]
* [[Шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Чикаго мемлекеттік университеті]]
* [[Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Браун университеті]]
* [[Дартмут колледжі]]
* [[Молдова техникалық университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]]
* [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]]
* [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]
* [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]]
* [[Комрат мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

== Білім және ғылым ==
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]]
* [[Discovery Partners Institute]]
* [[Зерттеу университеті]]
* [[Мемлекеттік университет]]
* [[Жекеменшік университет]]
* [[Отарлық колледждер]]
* [[Автодидактика]]
* [[Дидактизм]]
* [[Даярлық]]
* [[Шәкірттік]]

== Еңбек және уақытты басқару ==
* [[Мансап]]
* [[Жеке өмір]]
* [[Бос уақыт]]
* [[Жұмысқұмар]]
* [[Прокрастинация]]
* [[Студент синдромы]]
* [[Помодоро әдісі]]
* [[Уақытты блоктау]]

== Психология ==
* [[Қашқақтау копингі]]
* [[Құзыретсіздік]]
* [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== АҚШ тарихы ==
* [[Он үш отар]]
* [[Жаңа Англия отарлары]]
* [[Нью-Гэмпшир провинциясы]]
* [[Массачусетс-Бэй провинциясы]]
* [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]
* [[Коннектикут отары]]
* [[Орталық отарлар]]
* [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Ресей империясының тарихы ==
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>pnxblul7k2jcq6v4y611hatowayglo3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689617</id>
      <parentid>3689616</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38857" sha1="99kqziyp90zrfv23coadtlbljprw2co" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

=== Технология саласындағы тұлғалар ===
* [[Алекс Карп]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

== Қаржы саласы ==

=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Қаржы саласындағы тұлғалар ===
* [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] • [[Эндрю Тейт]] • [[Сайрус Гриффин]] • [[Бэррон Трамп]] • [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]]
* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

[[Маркус Голдман]], [[Самуэль Сакс]], [[Генри Голдман]], [[Сидни Уайнберг]], [[Гас Леви]], [[Джон Л. Уайнберг]], [[Бернадетт Михан]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]


== Жасанды интеллект ==
* [[Жалпы жасанды интеллект]]
* [[Әлсіз жасанды интеллект]]
* [[Күшті ЖИ (айрық)]]
* [[Суперинтеллект]]
* [[Muse (ЖИ агенті)]]

== Технологиялық компаниялар ==
* [[SpaceXAI]]
* [[Anthropic]]
* [[Palantir]]
* [[Meta Platforms]]

== Әлеуметтік желілер және медиа ==
* [[Әлеуметтік медиа]]
* [[Threads (әлеуметтік желі)]]
* [[Facebook Messenger]]
* [[Discord]]
* [[Пайдаланушы профилі]]
* [[Медианы басып алу]]
* [[Тәуелсіз медиа]]

== Тұлғалар ==
* [[Алекс Карп]]
* [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]]
* [[Джо Лонсдейл]]
* [[Нейтан Геттингс]]
* [[Дженсен Хуанг]]

== Экономика және қаржы ==
* [[Миллиардер]]
* [[Триллионер]]
* [[Таза байлық]]

== Мұнай-газ өнеркәсібі ==
* [[Saudi Aramco]]
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]]
* [[Abu Dhabi National Oil Company]]
* [[Sonatrach]]
* [[Майлар]]

== Жоғары оқу орындары ==
* [[Иллинойс университеті жүйесі]]
* [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]]
* [[Чикагодағы Иллинойс университеті]]
* [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]]
* [[Батыс Иллинойс университеті]]
* [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Иллинойс мемлекеттік университеті]]
* [[Шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Чикаго мемлекеттік университеті]]
* [[Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Браун университеті]]
* [[Дартмут колледжі]]
* [[Молдова техникалық университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]]
* [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]]
* [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]
* [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]]
* [[Комрат мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

== Білім және ғылым ==
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]]
* [[Discovery Partners Institute]]
* [[Зерттеу университеті]]
* [[Мемлекеттік университет]]
* [[Жекеменшік университет]]
* [[Отарлық колледждер]]
* [[Автодидактика]]
* [[Дидактизм]]
* [[Даярлық]]
* [[Шәкірттік]]

== Еңбек және уақытты басқару ==
* [[Мансап]]
* [[Жеке өмір]]
* [[Бос уақыт]]
* [[Жұмысқұмар]]
* [[Прокрастинация]]
* [[Студент синдромы]]
* [[Помодоро әдісі]]
* [[Уақытты блоктау]]

== Психология ==
* [[Қашқақтау копингі]]
* [[Құзыретсіздік]]
* [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== АҚШ тарихы ==
* [[Он үш отар]]
* [[Жаңа Англия отарлары]]
* [[Нью-Гэмпшир провинциясы]]
* [[Массачусетс-Бэй провинциясы]]
* [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]
* [[Коннектикут отары]]
* [[Орталық отарлар]]
* [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Ресей империясының тарихы ==
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>99kqziyp90zrfv23coadtlbljprw2co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689618</id>
      <parentid>3689617</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38427" sha1="pohl1znlnjkdous72zeeme155n8fbos" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]


== Жасанды интеллект ==
* [[Жалпы жасанды интеллект]]
* [[Әлсіз жасанды интеллект]]
* [[Күшті ЖИ (айрық)]]
* [[Суперинтеллект]]
* [[Muse (ЖИ агенті)]]

== Технологиялық компаниялар ==
* [[SpaceXAI]]
* [[Anthropic]]
* [[Palantir]]
* [[Meta Platforms]]

== Әлеуметтік желілер және медиа ==
* [[Әлеуметтік медиа]]
* [[Threads (әлеуметтік желі)]]
* [[Facebook Messenger]]
* [[Discord]]
* [[Пайдаланушы профилі]]
* [[Медианы басып алу]]
* [[Тәуелсіз медиа]]

== Мұнай-газ өнеркәсібі ==
* [[Saudi Aramco]]
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]]
* [[Abu Dhabi National Oil Company]]
* [[Sonatrach]]
* [[Майлар]]

== Жоғары оқу орындары ==
* [[Иллинойс университеті жүйесі]]
* [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]]
* [[Чикагодағы Иллинойс университеті]]
* [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]]
* [[Батыс Иллинойс университеті]]
* [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Иллинойс мемлекеттік университеті]]
* [[Шығыс Иллинойс университеті]]
* [[Чикаго мемлекеттік университеті]]
* [[Оңтүстік Иллинойс университеті]]
* [[Браун университеті]]
* [[Дартмут колледжі]]
* [[Молдова техникалық университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]]
* [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]]
* [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]]
* [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]]
* [[Комрат мемлекеттік университеті]]
* [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

== Білім және ғылым ==
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]]
* [[Discovery Partners Institute]]
* [[Зерттеу университеті]]
* [[Мемлекеттік университет]]
* [[Жекеменшік университет]]
* [[Отарлық колледждер]]
* [[Автодидактика]]
* [[Дидактизм]]
* [[Даярлық]]
* [[Шәкірттік]]

== Еңбек және уақытты басқару ==
* [[Мансап]]
* [[Жеке өмір]]
* [[Бос уақыт]]
* [[Жұмысқұмар]]
* [[Прокрастинация]]
* [[Студент синдромы]]
* [[Помодоро әдісі]]
* [[Уақытты блоктау]]

== Психология ==
* [[Қашқақтау копингі]]
* [[Құзыретсіздік]]
* [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== АҚШ тарихы ==
* [[Он үш отар]]
* [[Жаңа Англия отарлары]]
* [[Нью-Гэмпшир провинциясы]]
* [[Массачусетс-Бэй провинциясы]]
* [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]]
* [[Коннектикут отары]]
* [[Орталық отарлар]]
* [[Нью-Йорк провинциясы]]

== Ресей империясының тарихы ==
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>pohl1znlnjkdous72zeeme155n8fbos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689619</id>
      <parentid>3689618</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34271" sha1="cpvvptx4e3hh3au34ihjv00773kpx8y" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]</text>
      <sha1>cpvvptx4e3hh3au34ihjv00773kpx8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689621</id>
      <parentid>3689619</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38650" sha1="313vma61hizjakjd94f1g9124mnc8nq" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжа дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ-тың отарлық тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей империясының тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>313vma61hizjakjd94f1g9124mnc8nq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689622</id>
      <parentid>3689621</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Саясат */</comment>
      <origin>3689622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38650" sha1="rypkh0x5k5ytgqqcylneg973b3winas" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжә дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ-тың отарлық тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей империясының тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>rypkh0x5k5ytgqqcylneg973b3winas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689623</id>
      <parentid>3689622</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:45:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38603" sha1="59mm2f88lc81b8cl7nq17ln7lomo06n" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжә дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>59mm2f88lc81b8cl7nq17ln7lomo06n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689624</id>
      <parentid>3689623</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұлғалар */</comment>
      <origin>3689624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38605" sha1="sl4dy4eu9bs0xft39nt0q1ronawzik7" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==
=== Саясат ===
: [[Гирчи — Көбірек еркіндік]] • [[Хайят Тахрир аш-Шам]] • [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]]  • [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] • [[23 наурыз қозғалысы]] • [[Гәнжә дәлізі]] • [[Чили-Эквадор қатынастары]] • [[Аргентина-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Перу қатынастары]] • [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] • [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] • [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] • [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] • [[Канада-Уругвай қатынастары]] • [[Грекия-Уругвай қатынастары]] • [[Уругвай-Жапония қатынастары]] • [[Италия-Уругвай қатынастары]] • [[Армения-Уругвай қатынастары]] • [[Қытай-Уругвай қатынастары]] • [[Перу-Уругвай қатынастары]] • [[Боливия-Перу қатынастары]] • [[Аргентина-Боливия қатынастары]] • [[Боливия-Қытай қатынастары]] • [[Ангола-Аргентина қатынастары]] • [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] • [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] • [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] • [[Абхазия-Сирия қатынастары]] • [[Аустрия-Болгария қатынастары]] • [[Аустрия-Германия қатынастары]] • [[Аустрия-Грузия қатынастары]] • [[Аустрия-Италия қатынастары]] • [[Аустрия-Қытай қатынастары]] • [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] • [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] • [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] • [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] • [[Аустрия-Словакия қатынастары]] • [[Аустрия-Словения қатынастары]] • [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] • [[Аустрия-Франция қатынастары]] • [[Аустрия-Черногория қатынастары]] • [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] • [[Аустрия-Чили қатынастары]] • [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] • [[Аустрия-Жапония қатынастары]] • [[Албания-Аустрия қатынастары]] • [[Албания-Беларусь қатынастары]] • [[Албания-Мажарстан қатынастары]] • [[Албания-Грузия қатынастары]] • [[Албания-Италия қатынастары]] • [[Албания-Косово қатынастары]] • [[Габон-Израиль қатынастары]] • [[Андорра-Израиль қатынастары]] • [[Гвинея-Израиль қатынастары]] • [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] • [[Албания-АҚШ қатынастары]] • [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
* [[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>sl4dy4eu9bs0xft39nt0q1ronawzik7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689625</id>
      <parentid>3689624</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:47:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38977" sha1="fi7o0ltg8d52e15226su2vf5r8b4ut4" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==

== Саясат және халықаралық қатынастар ==

=== Саяси партиялар ===
* [[Гирчи — Көбірек еркіндік]]

=== Саяси және қарулы қозғалыстар ===
* [[Хайят Тахрир аш-Шам]] – [[23 наурыз қозғалысы]]

=== Үкіметтер және саяси өтпелі кезеңдер ===
* [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] – [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]]

=== Геосаясат және халықаралық дәліздер ===
* [[Гәнжә дәлізі]]

=== Екіжақты халықаралық қатынастар ===
* [[Чили-Эквадор қатынастары]] – [[Аргентина-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] – [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] – [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] – [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] – [[Канада-Уругвай қатынастары]] – [[Грекия-Уругвай қатынастары]] – [[Уругвай-Жапония қатынастары]] – [[Италия-Уругвай қатынастары]] – [[Армения-Уругвай қатынастары]] – [[Қытай-Уругвай қатынастары]] – [[Перу-Уругвай қатынастары]] – [[Боливия-Перу қатынастары]] – [[Аргентина-Боливия қатынастары]] – [[Боливия-Қытай қатынастары]] – [[Ангола-Аргентина қатынастары]] – [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] – [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] – [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] – [[Абхазия-Сирия қатынастары]] – [[Аустрия-Болгария қатынастары]] – [[Аустрия-Германия қатынастары]] – [[Аустрия-Грузия қатынастары]] – [[Аустрия-Италия қатынастары]] – [[Аустрия-Қытай қатынастары]] – [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] – [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] – [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] – [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] – [[Аустрия-Словакия қатынастары]] – [[Аустрия-Словения қатынастары]] – [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] – [[Аустрия-Франция қатынастары]] – [[Аустрия-Черногория қатынастары]] – [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] – [[Аустрия-Чили қатынастары]] – [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] – [[Аустрия-Жапония қатынастары]] – [[Албания-Аустрия қатынастары]] – [[Албания-Беларусь қатынастары]] – [[Албания-Мажарстан қатынастары]] – [[Албания-Грузия қатынастары]] – [[Албания-Италия қатынастары]] – [[Албания-Косово қатынастары]] – [[Габон-Израиль қатынастары]] – [[Андорра-Израиль қатынастары]] – [[Гвинея-Израиль қатынастары]] – [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] – [[Албания-АҚШ қатынастары]] – [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

=== Тұлғалар ===
* [[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

* [[Елу бірінші штат]], [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>fi7o0ltg8d52e15226su2vf5r8b4ut4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689626</id>
      <parentid>3689625</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39052" sha1="auzjwebrm2tqi8gpn0wr5bp5tyxkr4h" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==

== Саясат және халықаралық қатынастар ==

=== Саяси партиялар ===
* [[Гирчи — Көбірек еркіндік]]

=== Саяси және қарулы қозғалыстар ===
* [[Хайят Тахрир аш-Шам]] – [[23 наурыз қозғалысы]]

=== Үкіметтер және саяси өтпелі кезеңдер ===
* [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] – [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]]

=== Геосаясат және халықаралық дәліздер ===
* [[Гәнжә дәлізі]]

=== Екіжақты халықаралық қатынастар ===
* [[Чили-Эквадор қатынастары]] – [[Аргентина-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] – [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] – [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] – [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] – [[Канада-Уругвай қатынастары]] – [[Грекия-Уругвай қатынастары]] – [[Уругвай-Жапония қатынастары]] – [[Италия-Уругвай қатынастары]] – [[Армения-Уругвай қатынастары]] – [[Қытай-Уругвай қатынастары]] – [[Перу-Уругвай қатынастары]] – [[Боливия-Перу қатынастары]] – [[Аргентина-Боливия қатынастары]] – [[Боливия-Қытай қатынастары]] – [[Ангола-Аргентина қатынастары]] – [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] – [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] – [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] – [[Абхазия-Сирия қатынастары]] – [[Аустрия-Болгария қатынастары]] – [[Аустрия-Германия қатынастары]] – [[Аустрия-Грузия қатынастары]] – [[Аустрия-Италия қатынастары]] – [[Аустрия-Қытай қатынастары]] – [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] – [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] – [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] – [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] – [[Аустрия-Словакия қатынастары]] – [[Аустрия-Словения қатынастары]] – [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] – [[Аустрия-Франция қатынастары]] – [[Аустрия-Черногория қатынастары]] – [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] – [[Аустрия-Чили қатынастары]] – [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] – [[Аустрия-Жапония қатынастары]] – [[Албания-Аустрия қатынастары]] – [[Албания-Беларусь қатынастары]] – [[Албания-Мажарстан қатынастары]] – [[Албания-Грузия қатынастары]] – [[Албания-Италия қатынастары]] – [[Албания-Косово қатынастары]] – [[Габон-Израиль қатынастары]] – [[Андорра-Израиль қатынастары]] – [[Гвинея-Израиль қатынастары]] – [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] – [[Албания-АҚШ қатынастары]] – [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]


=== Тұлғалар ===
* [[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

=== Саяси ұғымдар ===
* [[Елу бірінші штат]]

=== Тарихи фильмдер ===
* [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

=== Басқа ===
: [[Ұлттық атлас]] • [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] • [[Балықшы рулары]] • [[Ақпан рулары]] • [[Румыниядағы қырым татарлары]] • [[Nuclearelectrica]] • [[Молдовагаз]] • [[Мокэницэ]] • [[Лысица (тау)]] • [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] • [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] • [[Obywatel G.C.]] • [[Praesens]] • [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]], [[Eco-Shop]] • [[Есімбет (Әшібек)]] • [[Wargaming.net]] • [[World of Tanks Blitz]] • [[Информатика тарихы]] • [[МЕРКОСУР]] • [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] • [[Эпштейн файлдары]] • [[Қытай Жаңа жылы]] • [[Бнито]] • [[Абаттандыру]] • [[Абдалдар]] • [[Спенсер-хаус]] • [[Барон]] • [[Кеңсе әзілі]] • [[Барония]] • [[Фрайгерр]] • [[Шин-Лайн]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>auzjwebrm2tqi8gpn0wr5bp5tyxkr4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689627</id>
      <parentid>3689626</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40468" sha1="neasifao05xnf88s3fnr88mypqkyga0" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ғасыр
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;XII&lt;center&gt;
|[[Глогув қоршауы]]
|&lt;center&gt;1&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIV&lt;center&gt;
|[[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XV&lt;center&gt;
|[[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]]
|&lt;center&gt;2&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVI&lt;center&gt;
|[[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVII&lt;center&gt;
|[[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]]
|&lt;center&gt;5&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XVIII&lt;center&gt;
|[[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]]
|&lt;center&gt;3&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XIX&lt;center&gt;
|[[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]]
|&lt;center&gt;9&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XX&lt;center&gt;
|[[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]]
|&lt;center&gt;10&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;XXI&lt;center&gt;
|'''2006:''' [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]&lt;br&gt;'''2008:''' [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]]&lt;br&gt;'''2009:''' [[Акселератор операциясы]]&lt;br&gt;'''2011:''' [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]]&lt;br&gt;'''2012:''' [[Алепподағы терактілер (2012)]]&lt;br&gt;'''2019:''' [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]]&lt;br&gt;'''2020:''' [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]]&lt;br&gt;'''2022:''' [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]]&lt;br&gt;'''2023:''' [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]&lt;br&gt;'''2024:''' [[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]&lt;br&gt;'''2025:''' [[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] • [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]&lt;br&gt;'''2026:''' [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== География және тарихи-мәдени нысандар ==
=== Қалалар мен елді мекендер ===
* [[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]]

=== Әкімшілік және тарихи аумақтар ===
* [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]]

=== Табиғи нысандар мен қорғалатын аумақтар ===
* [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]]

=== Көлік инфрақұрылымы ===
* [[Джурджулешты (порт)]]

=== Сәулет және тарихи-мәдени нысандар ===
* [[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

== Вирусология ==
=== Хантавирустар ===
* [[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]]

=== Хантавирус инфекциясы және алдын алу ===
* [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]]

=== Вирустар таксономиясы ===
* [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]]

=== Басқа вирустар ===
* [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

== Уақытша кесте ==
{| class=&quot;wikitable collapsible&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Ұлт
! scope=&quot;col&quot; | Мақала
! scope=&quot;col&quot; | Саны
|-
|&lt;center&gt;Ағылшындар&lt;center&gt;
|[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Еврейлер&lt;center&gt;
|[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Испандар&lt;br&gt;&lt;center&gt;
|[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Италиялықтар&lt;center&gt;
|[[Стивен Сквери]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қазақтар&lt;br&gt;(Қазақстан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Хиуалықтар&lt;br&gt;(Хиуа аумағы)&lt;center&gt;
|[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Бұхаралықтар&lt;br&gt;(Бұхара аумағы)&lt;center&gt;
|[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]],
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Қоқандықтар&lt;br&gt;(Қоқан аумағы)&lt;center&gt;
|[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Түрікмендер&lt;center&gt;
|[[Жәуміт тайпасы]], [[Теке тайпасы]], [[Сарық тайпасы]], [[Гөклен тайпасы]], [[Сақар тайпасы]], [[Оғыржалы тайпасы]], [[Алайонтлы тайпасы]], [[Мүршелі тайпасы]]
|&lt;center&gt;8&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Парсылар&lt;center&gt;
|[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Румындар&lt;center&gt;
|[[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Молдовандар&lt;center&gt;
|[[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Поляктар&lt;center&gt;
|[[Каролина Витгенштейн]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Сербтер&lt;center&gt;
|[[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Гректер&lt;center&gt;
|[[Джеймс Даймон]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|-
|&lt;center&gt;Француздар&lt;center&gt;
|[[Уильям Фарго]]
|&lt;center&gt;?&lt;center&gt;
|}

== Технологиялар, ғылым және цифрлық мәдениет ==
=== Жасанды интеллект жүйелері мен модельдері ===
* [[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]]

=== Жасанды интеллект ұғымдары ===
* [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]]

=== Генеративті жасанды интеллект ===
* [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]]

=== Жасанды интеллект және роботтехника ===
* [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]]

=== Цифрлық платформалар мен сервистер ===
* [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]]

=== Технологиялық компаниялар ===
* [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

== Қаржы саласы ==
=== Банк ісі және қаржылық қызметтер ===
* [[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]]

=== Қаржылық талдау және есептілік ===
* [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]]

=== Қаржылық реттеу және қадағалау ===
* [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]]

=== Байлық және жеке капитал ===
* [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]]

=== Инвестициялық компаниялар ===
* [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

=== Банктер ===
* [[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]]

=== Іскерлік және қаржылық БАҚ ===
* [[The Economist]] – [[Financial Times]]

== Кейін ==

== Саясат және халықаралық қатынастар ==

=== Саяси партиялар ===
* [[Гирчи — Көбірек еркіндік]]

=== Саяси және қарулы қозғалыстар ===
* [[Хайят Тахрир аш-Шам]] – [[23 наурыз қозғалысы]]

=== Үкіметтер және саяси өтпелі кезеңдер ===
* [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] – [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]]

=== Геосаясат және халықаралық дәліздер ===
* [[Гәнжә дәлізі]]

=== Екіжақты халықаралық қатынастар ===
* [[Чили-Эквадор қатынастары]] – [[Аргентина-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] – [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] – [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] – [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] – [[Канада-Уругвай қатынастары]] – [[Грекия-Уругвай қатынастары]] – [[Уругвай-Жапония қатынастары]] – [[Италия-Уругвай қатынастары]] – [[Армения-Уругвай қатынастары]] – [[Қытай-Уругвай қатынастары]] – [[Перу-Уругвай қатынастары]] – [[Боливия-Перу қатынастары]] – [[Аргентина-Боливия қатынастары]] – [[Боливия-Қытай қатынастары]] – [[Ангола-Аргентина қатынастары]] – [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] – [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] – [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] – [[Абхазия-Сирия қатынастары]] – [[Аустрия-Болгария қатынастары]] – [[Аустрия-Германия қатынастары]] – [[Аустрия-Грузия қатынастары]] – [[Аустрия-Италия қатынастары]] – [[Аустрия-Қытай қатынастары]] – [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] – [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] – [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] – [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] – [[Аустрия-Словакия қатынастары]] – [[Аустрия-Словения қатынастары]] – [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] – [[Аустрия-Франция қатынастары]] – [[Аустрия-Черногория қатынастары]] – [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] – [[Аустрия-Чили қатынастары]] – [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] – [[Аустрия-Жапония қатынастары]] – [[Албания-Аустрия қатынастары]] – [[Албания-Беларусь қатынастары]] – [[Албания-Мажарстан қатынастары]] – [[Албания-Грузия қатынастары]] – [[Албания-Италия қатынастары]] – [[Албания-Косово қатынастары]] – [[Габон-Израиль қатынастары]] – [[Андорра-Израиль қатынастары]] – [[Гвинея-Израиль қатынастары]] – [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] – [[Албания-АҚШ қатынастары]] – [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]


=== Тұлғалар ===
* [[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]]

=== Саяси ұғымдар ===
* [[Елу бірінші штат]]

=== Тарихи фильмдер ===
* [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

== Тарих, этнография және қоғам ==
=== Қазақ шежіресі және ру-тайпалар ===
* [[Балықшы рулары]] – [[Ақпан рулары]] – [[Есімбет (Әшібек)]]

=== Этностар және диаспоралар ===
* [[Румыниядағы қырым татарлары]] – [[Абдалдар]]

=== Польша тарихы ===
* [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] – [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]]

=== Ақсүйектік атақтар мен иеліктер ===
* [[Барон]] – [[Барония]] – [[Фрайгерр]]

== География, сәулет және инфрақұрылым ==
=== География және картография ===
* [[Ұлттық атлас]] – [[Лысица (тау)]]

=== Сәулет, көлік және қала құрылысы ===
* [[Мокэницэ]] – [[Спенсер-хаус]] – [[Абаттандыру]]

== Экономика, энергетика және кәсіпкерлік ==
=== Энергетикалық компаниялар ===
* [[Nuclearelectrica]] – [[Молдовагаз]] – [[Бнито]]

=== Сауда және өндіріс компаниялары ===
* [[Eco-Shop]] – [[Шин-Лайн]]

=== Халықаралық экономикалық ұйымдар ===
* [[МЕРКОСУР]]

== Ақпараттық технологиялар және бейнеойындар ==

=== Ақпараттану тарихы ===
* [[Информатика тарихы]]

=== Бейнеойындар және ойын компаниялары ===
* [[Wargaming.net]] – [[World of Tanks Blitz]]

== Мәдениет, әдебиет және өнер ==
=== Мерекелер мен дәстүрлер ===
* [[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] – [[Қытай Жаңа жылы]]

=== Музыка және бейнелеу өнері ===
* [[Obywatel G.C.]] – [[Praesens]]

=== Әдебиет ===
* [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]]

=== Әзіл және мәдениет ===
* [[Кеңсе әзілі]]

== Саясат және халықаралық қатынастар ==
=== Мемлекеттік рәміздер ===
* [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]]

=== Халықаралық қауіпсіздік ===
* [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]]

=== Қоғамдық-саяси істер мен құжаттар ===
* [[Эпштейн файлдары]]

=== Интернет мәдениеті ===
* [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]]

=== Сейсмология ===
* [[Меркалли шкаласы]]
* [[Рихтер шкаласы]]

== Медиа, журналистика және ақпарат ==
=== Бұқаралық ақпарат құралдары және медиа ===
* [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]]

== Энергетика және өнеркәсіп ==
=== Мұнай-газ компаниялары ===
* [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]]

=== Мұнай-газ өнеркәсібі және салалық ұғымдар ===
* [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

== Білім беру және ғылым ==
=== Жоғары оқу орындары ===
* [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]]

=== Ғылыми және академиялық ұйымдар ===
* [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]]

=== Жоғары білім беру жүйесі ===
* [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]]

=== Оқыту және білім алу әдістері ===
* [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

== Еңбек, жеке даму және психология ==
=== Еңбек және өмір салты ===
* [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]]

=== Уақытты басқару және өнімділік ===
* [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]]

=== Психология және адам мінез-құлқы ===
* [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

== Дүниежүзі тарихы ==
=== АҚШ тарихы ===
* [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]]

=== Ресей тарихы ===
* [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>neasifao05xnf88s3fnr88mypqkyga0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689628</id>
      <parentid>3689627</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34134" sha1="7vbbiowphtc3p3bkkh1on20ruhiggst" xml:space="preserve">[[Глогув қоршауы]] – [[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] – [[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] – [[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] – [[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] – [[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]] – [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] – [[Екінші Ливан соғысы (2006)]] – [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]] – [[Акселератор операциясы]] – [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]] – [[Алепподағы терактілер (2012)]] – [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]] – [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]] – [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]

[[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]

[[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] – [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

[[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

[[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]] – [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]] – [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]] – [[Джурджулешты (порт)]]

[[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

[[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]] – [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] – [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]] – [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]

[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]

[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]] – [[Стивен Сквери]]

[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]

[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]

[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]]

[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]] – [[Жәуміт тайпасы]] – [[Теке тайпасы]] – [[Сарық тайпасы]] – [[Гөклен тайпасы]] – [[Сақар тайпасы]] – [[Оғыржалы тайпасы]] – [[Алайонтлы тайпасы]] – [[Мүршелі тайпасы]]

[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]] – [[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]] – [[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]] – [[Каролина Витгенштейн]] – [[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]] – [[Джеймс Даймон]] – [[Уильям Фарго]]

[[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]] – [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]] – [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

[[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]] – [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]] – [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] – [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] – [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

[[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]] – [[The Economist]] – [[Financial Times]]

[[Гирчи — Көбірек еркіндік]] – [[Хайят Тахрир аш-Шам]] – [[23 наурыз қозғалысы]] – [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] – [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] – [[Гәнжә дәлізі]]

[[Чили-Эквадор қатынастары]] – [[Аргентина-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] – [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] – [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] – [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] – [[Канада-Уругвай қатынастары]] – [[Грекия-Уругвай қатынастары]] – [[Уругвай-Жапония қатынастары]] – [[Италия-Уругвай қатынастары]] – [[Армения-Уругвай қатынастары]] – [[Қытай-Уругвай қатынастары]] – [[Перу-Уругвай қатынастары]] – [[Боливия-Перу қатынастары]] – [[Аргентина-Боливия қатынастары]] – [[Боливия-Қытай қатынастары]] – [[Ангола-Аргентина қатынастары]] – [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] – [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] – [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] – [[Абхазия-Сирия қатынастары]] – [[Аустрия-Болгария қатынастары]] – [[Аустрия-Германия қатынастары]] – [[Аустрия-Грузия қатынастары]] – [[Аустрия-Италия қатынастары]] – [[Аустрия-Қытай қатынастары]] – [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] – [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] – [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] – [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] – [[Аустрия-Словакия қатынастары]] – [[Аустрия-Словения қатынастары]] – [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] – [[Аустрия-Франция қатынастары]] – [[Аустрия-Черногория қатынастары]] – [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] – [[Аустрия-Чили қатынастары]] – [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] – [[Аустрия-Жапония қатынастары]] – [[Албания-Аустрия қатынастары]] – [[Албания-Беларусь қатынастары]] – [[Албания-Мажарстан қатынастары]] – [[Албания-Грузия қатынастары]] – [[Албания-Италия қатынастары]] – [[Албания-Косово қатынастары]] – [[Габон-Израиль қатынастары]] – [[Андорра-Израиль қатынастары]] – [[Гвинея-Израиль қатынастары]] – [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] – [[Албания-АҚШ қатынастары]] – [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] – [[Елу бірінші штат]] – [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

[[Балықшы рулары]] – [[Ақпан рулары]] – [[Есімбет (Әшібек)]] – [[Румыниядағы қырым татарлары]] – [[Абдалдар]] – [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] – [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] – [[Барон]] – [[Барония]] – [[Фрайгерр]]

[[Ұлттық атлас]] – [[Лысица (тау)]] – [[Мокэницэ]] – [[Спенсер-хаус]] – [[Абаттандыру]] – [[Nuclearelectrica]] – [[Молдовагаз]] – [[Бнито]] – [[Eco-Shop]] – [[Шин-Лайн]] – [[МЕРКОСУР]] – [[Информатика тарихы]] – [[Wargaming.net]] – [[World of Tanks Blitz]]

[[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] – [[Қытай Жаңа жылы]] – [[Obywatel G.C.]] – [[Praesens]] – [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] – [[Кеңсе әзілі]] – [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] – [[Эпштейн файлдары]] – [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]] – [[Меркалли шкаласы]] – [[Рихтер шкаласы]]

[[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

[[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] – [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

[[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] – [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]] – [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

[[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] – [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>7vbbiowphtc3p3bkkh1on20ruhiggst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689631</id>
      <parentid>3689628</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34202" sha1="n73sqt20hbixy4k42cxinw3n2d8iafa" xml:space="preserve">[[Глогув қоршауы]] – [[Войт Альберттің көтерілісі]] – [[Флориан псалтыры]] – [[Мәскеу қоршауы (1439)]] – [[Түріктердің Қырымды жаулап алуы (1475)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] – [[Банат көтерілісі]] – [[Бағи-Шамал шайқасы]] – [[Кальмар соғысы]] – [[Кальмар шайқасы]] – [[Ташкент шайқасы (1627)]] – [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] – [[Хотин шайқасы (1673)]] – [[Каспийдегі қазақ шапқыншылықтары]] – [[Париж келісімі (1783)]] – [[Неервинден шайқасы (1793)]] – [[Мишар шайқасы]] – [[Орыс-бұхара келісімі (1868)]] – [[Рукин экспедициясы]] – [[Версаль келісімі (1871)]] – [[Шаар келісімі]] – [[Серб-Черногор-Түрік соғысы]] – [[Ақал келісімі]] – [[Пирот шайқасы]] – [[Восе көтерілісі]] – [[1914 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Араб-Израиль қақтығысы]] – [[Ұлыбритания мандатындағы Палестина]] – [[Француз мандатындағы Ливан мен Сирия]] – [[Трансиордания Әмірлігі]] – [[Перу-Эквадор соғысы]] – [[Каир конференциясы (1943)]] – [[Вроцлавтағы шешек індеті (1963)]] – [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]] – [[Михаил Обренович ескерткіші]] – [[Екінші Ливан соғысы (2006)]] – [[2008 жылғы қаржы дағдарысы]] – [[Lehman Brothers банкроттығы]] – [[Акселератор операциясы]] – [[Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)]] – [[Алепподағы терактілер (2012)]] – [[Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)]] – [[Армениядағы ресейлік МИ-24 тікұшағының жойылуы]] – [[Көктем қалқаны операциясы]] – [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] – [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының ES-11/6 қарары]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2023)]] – [[Судандағы үшінші азамат соғысы]] – [[Ислам Ынтымақтастығы Ұйымының Төтенше өткен IX саммиті]] – [[Қызыл теңіздегі дағдарыс]] – [[Маңғыстау облысындағы ереуіл]]

[[Йемендегі әуе шабуылдары (2024 жылдан)]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)]] – [[Покровск үшін шайқас]] – [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]] – [[Израильдің Иранға соққысы (қазан 2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]] – [[Үшінші Ливан соғысының хронологиясы (2024)]] – [[Грузиядағы парламент сайлауынан кейінгі наразылықтар (2024 жылдан)]] – [[Испаниядағы су тасқыны (2024)]] – [[Керіш бұғазындағы мазут төгілуі (2024)]] – [[Сочидегі су тасқыны (2024)]] – [[Абхазиядағы наразылықтар (2024)]] – [[Жаңаөзендегі ереуіл (2024)]] – [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі]] – [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)]] – [[Алеппо үшін шайқас (2024)]] – [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)]] – [[Хамаға шабуыл (2024)]] – [[Корея Республикасындағы әскери жағдай (2024)]] – [[Хомсқа шабуыл (2024)]] – [[Дамаскінің құлауы (2024)]] – [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] – [[Магдебургтегі көлік шабуылы (2024)]] – [[Ақтаудағы ұшақ апаты]]

[[Жаңа Орлеандағы теракт (2025)]] – [[Цетинедегі жаппай кісі өлтіру (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)]] – [[Израиль мен ХАМАС арасындағы үш кезеңдік атысты тоқтату туралы келісім]] – [[Карталкая курортындағы өрт]] – [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] – [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] – [[АҚШ-тағы жаппай депортацияға қарсы наразылықтар]] – [[Гома үшін шайқас (2025)]] – [[Вашингтондағы ұшақ апаты (2025)]] – [[Филадельфиядағы ұшақ апаты (2025)]] – [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] – [[Букаву үшін шайқас (2025)]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2025)]] – [[АҚШ пен Ресей делегацияларының Эр-Риядтағы кездесуі (2025)]] – [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім]] – [[Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)]] – [[Дональд Трамптың Конгрестің бірлескен отырысындағы сөзі (2025)]] – [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] – [[Экрем Имамоглудың тұтқындалуы]] – [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] – [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)]] – [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)]] – [[Конгодағы кеме апаты (2025)]] – [[Пахалгамдағы теракт]] – [[Үндістан мен Пәкістан арасындағы қақтығыс (2025)]] – [[Шахид Раджаи портындағы жарылыс]] – [[Еуропаның энергетикалық жүйесіндегі ақау (2025)]] – [[Си Цзиньпиннің Ресейге сапары (2025)]] – [[2025 жылғы Үндістан мен Пәкістан соққылары]] – [[Буньян уль-Марсус операциясы]] – [[Ресейдегі көпірлер жарылысы (2025)]] – [[«Өрмек» операциясы]] – [[Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)]] – [[АҚШ-тың Венесуэла катеріне соққысы (2025)]] – [[Мадагаскардағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[No Kings наразылықтары (2025)]] – [[Луврдағы ұрлық (2025)]] – [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)]] – [[Балхтағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] – [[Бакудегі әскери парад (2025)]] – [[БҰҰ-ның климаттың өзгеруі жөніндегі конференциясы (2025)]] – [[Нигер штатындағы мектеп оқушыларын ұрлау (2025)]] – [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] – [[Гвинея-Бисаудағы әскери төңкеріс (2025)]] – [[Гонконгтегі тұрғын үй кешеніндегі өрт]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] – [[Сиднейдегі теракт (2025)]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]

[[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]] – [[Аденнің құлауы (2026)]] – [[Сикхиодағы пойыз апаты (2026)]] – [[Еуропалық одақ пен Меркосур арасындағы серіктестік келісім]] – [[Рубайя шахтасындағы апат (2026)]] – [[Ирандағы соғыс (2026)]] – [[Ливандағы соғыс (2026)]] – [[Карачидегі АҚШ консулдығына шабуыл]] – [[Aramco мұнай өңдеу зауытына жасалған шабуыл (2026)]] – [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)]] – [[Исламабад келіссөздері]] – [[Washington Hilton қонақ үйіндегі атыс (2026)]] – [[Бостандық жобасы операциясы]] – [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]] – [[Дональд Трамптың Қытайға мемлекеттік сапары (2026)]] – [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы]] – [[Франциядағы наразылықтар (2026)]]

[[Тартус]] – [[Дейр-эз-Зор]] – [[Магдебург]] – [[Кагул]] – [[Григориополь]] – [[Сирия Палестиналық]] – [[Төменгі Бавария]] – [[Швабия]] – [[Комрат Республикасы]] – [[1-Айлы болысы]] – [[2-Айлы болысы]] – [[Турда шатқалы]] – [[Пэдуря Домняскэ]] – [[Турианчай қорығы]] – [[Махмудчала]] – [[Торағай]] – [[Язы-дюзю]] – [[Базардюзю]] – [[Флегрей алаңдары]] – [[Джурджулешты (порт)]]

[[Ескі мешіт (Едирне)]] – [[Едирне музейі]] – [[Анкира монументі]] – [[Асланхан мешіті]] – [[Шишли мешіті]] – [[Измир Ататүрік]] – [[Көк медресе (Сивас)]] – [[Ильяс-бей мешіті]] – [[Гүл пасажы]] – [[Аккёпрю көпірі]] – [[Ала ад-Дин мешіті (Конья)]] – [[Қасиетті Поликарп шіркеуі (Измир)]] – [[Хаджи Бекташ-и Вели кесенесі]] – [[Узункёпрю көпірі]] – [[Әулие Вукол шіркеуі]] – [[Сұлтан Селим Явуз көпірі]] – [[Измит сағат мұнарасы]] – [[Мраморье]]

[[Хантавирус]] – [[Анд вирусы]] – [[Hantaviridae]] – [[Хантавирус инфекциясы]] – [[Хантавирусқа қарсы вакцина]] – [[Riboviria]] – [[Orthornavirae]] – [[Negarnaviricota]] – [[Polyploviricotina]] – [[Bunyaviricetes]] – [[Elliovirales]] – [[Haploviricotina]] – [[Monjiviricetes]] – [[Mononegavirales]] – [[Қызылша вирусы]] – [[Ebolavirus]]

[[Лаура Спелман Рокфеллер]] – [[Джон Дэвисон Рокфеллер (кіші)]] – [[Нельсон Рокфеллер]] – [[Дэвид Рокфеллер]] – [[III Джон Дэвисон Рокфеллер]] – [[Артур Кёстлер]] – [[Робин Джордж Коллингвуд]] – [[Генри Уэллс]]

[[Амшель Майер Ротшильд]] – [[Соломо‌н Ма‌йер Ро‌тшильд]] – [[Натан Майер Ротшильд]] – [[Карл Майер Ротшильд]] – [[Джеймс Майер Ротшильд]] – [[Натан Ротшильд, 1-барон Ротшильд]] – [[Уолтер Ротшильд, 2-барон Ротшильд]] – [[Виктор Ротшильд, 3-барон Ротшильд]] – [[Джейкоб Ротшильд, 4-барон Ротшильд]] – [[Натаниэль Ротшильд, 5-барон Ротшильд]] – [[Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Амшель Ротшильд]] – [[Бенжамен де Ротшильд]] – [[Ги де Ротшильд]] – [[Давид Рене де Ротшильд]] – [[Дэвид Майер де Ротшильд]] – [[Лайонел де Ротшильд]] – [[Луи Натаниэль де Ротшильд]] – [[Майер Карл фон Ротшильд]] – [[Морис де Ротшильд]] – [[Чарльз Ротшильд]] – [[Эдмон Джеймс де Ротшильд]] – [[Эдмон Адольф де Ротшильд]] – [[Эдуард Альфонс Джеймс де Ротшильд]] – [[Адольф Карл фон Ротшильд]] – [[Артур де Ротшильд]] – [[Ален де Ротшильд]] – [[​Эрик де Ротшильд]] – [[Ларри Финк]] – [[Джаред Кушнер]] – [[Эдин Дэвид Росс]]

[[Леонор (Астурия ханшайымы)]] – [[София, Испания инфантасы]] – [[VI Филипп (Испания королі)]] – [[Летисия (Испания королевасы)]] – [[София Грекиялық (Испания патшайымы)]] – [[Хуан, Барселона графы]] – [[Стивен Сквери]]

[[Мұңал батыр Келімбердіұлы]] – [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] – [[Текей Райымбердіұлы]] – [[Абыз би Әтембекұлы]] – [[Томан би]] – [[Малайсары би Тілеукеұлы]] – [[Бекайдар би Әлменбетұлы]] – [[Мөңке би Төлеұлы]] – [[Киікбай би Айтуғанұлы]] – [[Жабай би]] – [[Мая би Әнетұлы]] – [[Қырымқұл би Әнетұлы]] – [[Дәулеталы батыр Жарыұлы]] – [[Қашаған би Әуелұлы]] – [[Сарыбай би Айдосұлы]] – [[Қожамжар шешен Қазиұлы]] – [[Шағырай батыр Жәдікұлы]] – [[Сарымерген би Қосжанұлы]] – [[Еркебұлан Шәкіртұлы Мырзағалиев]] – [[Шомбыр батыр Болатұлы]] – [[Әнияр Қожабайұлы Молдабаев]] – [[Нұрлан Абызұлы Құлбаев]] – [[Сағыр Төлебайұлы]] – [[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]] – [[Әділет Оңласынұлы Имамбеков]] – [[Абдаллах Қарабай]] – [[Тәуке сұлтан]] – [[Елена Анкудинова (шахматшы)]] – [[Алуа Ернарқызы Нұрман]] – [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] – [[Қармыс батыр Бекболатұлы]]

[[Арабшах әулеті]] – [[Хорезм ханы]] – [[Елбарыс хан]] – [[Сұлтан Қажы хан]] – [[Хасанқұл хан]] – [[Суфиян хан]] – [[Буджуга хан]] – [[Аванеш хан]] – [[Қал хан]] – [[Ағатай хан]] – [[Дост хан]] – [[Қажы Мұхаммед хан (Хиуа ханы)|Қажы Мұхаммед хан]] – [[Араб Мұхаммед хан]] – [[Елбарыс сұлтан]] – [[Исфандияр хан]] – [[Құдайдат хан]] – [[Ерең хан]] – [[Жошы хан (Хиуа ханы)|Жошы хан]] – [[Уәли хан (Хиуа ханы)|Уәли хан]] – [[Шахнияз хан]] – [[Шахбахт хан]] – [[Сайид Әли хан]] – [[Мұса хан]] – [[Жәдігер хан (Хиуа ханы)|Жәдігер хан]] – [[Тахир хан (Хиуа ханы)|Тахир хан]] – [[Темір Ғазы хан]] – [[Мұхаммед Әмин инақ]] – [[Аваз инақ]] – [[Елтүзер хан]] – [[I Мұхаммед Рахым хан]] – [[Аллақұл хан]] – [[Рахымқұл хан]] – [[Мұхаммед Әмин хан]] – [[Абдулла хан (Хиуа ханы)]] – [[Құтлық Мұрат хан]] – [[Сейіт Мұхаммед хан]] – [[II Мұхаммед Рахым хан]] – [[Асфандияр хан]] – [[Сейіт Абдулла хан]] – [[Шукруллабай Мискинов]] – [[Атажан Абдалов]] – [[Әбдіжаппар]]

[[Бұхара ханы]] – [[Бұхара құшбегісі]] – [[Маңғышлақ хан]] – [[Сүйінішқожа хан]] – [[Келді Мұхаммед]] – [[Наурыз Ахмет хан]] – [[Әбділәтіп хан]] – [[Әбділазиз хан (Шайбани)]] – [[Бұрхан сұлтан]] – [[Жар Мұхаммед]] – [[Жәни Мұхаммед]] – [[Дін Мұхаммед]] – [[Нәдір Мұхаммед]] – [[Әбділазиз хан (Аштархан)]] – [[Сұбханқұл хан]] – [[II Ұбайдулла хан]] – [[Әбілпейіз хан]] – [[Әбділмүмін хан]] – [[III Ұбайдулла хан]] – [[Әбілғазы хан (Аштархан)]] – [[Фазыл би]] – [[Барат сұлтан]] – [[Бақи Мұхаммед]] – [[Уәли Мұхаммед]] – [[Абдулла би]] – [[Жаушан]] – [[Мір Мұхаммед Әмин-и Бұхари]] – [[Абдулла Насруллаһи]] – [[Мұхаммед Жар ибн Араб қатаған]] – [[Әбдірахман-и Тали]] – [[Әбдікәрім]] – [[Әбділуаххаб Мырза]] – [[Мұхаммед Уафа-и Карминаги]] – [[Мұхаммед Шәріп ибн Мұхаммед Нақи]] – [[Мырза Садық мүнши]] – [[Мирий]] – [[Мұхаммед Жақып ибн Даниял би]] – [[Абдалазим Сами]] – [[Хумули]] – [[Насыр әд-дин ибн әмір Мұзаффар]] – [[Әбді Мирабдулқожа]] – [[Әбдірахман Танбури Самарқанди]] – [[Әмір Әли Акбар Самарқанди]] – [[Дәруіш Бозғала Самарқанди]] – [[Тұрақұл би]] – [[Әзиз би]] – [[Өткір би]] – [[Низамаддин Урганжи]] – [[Мырза Сәлімбек]] – [[Мырза Насрулла]] – [[Астанқұл би]] – [[Мұхаммед би (құшбегі)]] – [[Мұхаммед Шәріп (Бұхара әмірлігі)]] – [[Хайдарқұлбек би]] – [[Сейіт Әбділмүмін]] – [[Сейіт Нұраддин]] – [[Қасым хан (Бұхара әмірлігі)]] – [[Сейіт Акрам]] – [[Мұхаммед Жақып би]] – [[Сары хан]]

[[Қоқан ханы]] – [[Атын]] – [[Алтын Бесік]] – [[Шахрух би]] – [[Әбдірахым би]] – [[Әбдікәрім би]] – [[Бобобек]] – [[Ердене би]] – [[Мұхаммед Әли хан]] – [[Шерәлі хан]] – [[Мұрат хан]] – [[Малла хан]] – [[Шахмұрат хан]] – [[Насриддин хан]] – [[Анбар Атын]] – [[Фурқат]] – [[Жәуміт тайпасы]] – [[Теке тайпасы]] – [[Сарық тайпасы]] – [[Гөклен тайпасы]] – [[Сақар тайпасы]] – [[Оғыржалы тайпасы]] – [[Алайонтлы тайпасы]] – [[Мүршелі тайпасы]]

[[Абдаллаһ ибн Абд әр-Рашид]] – [[Әлиреза Арафи]] – [[Овидий Котруш]] – [[Василе Кристя]] – [[Эракле Арион]] – [[Крин Антонеску]] – [[Джордже Симион]] – [[Вадим Пистринчук]] – [[Лука Арбор]] – [[Каролина Витгенштейн]] – [[Михайло Милованович]] – [[Любомир Иванович]] – [[Милош Джурич]] – [[Миша Анастасиевич]] – [[Джеймс Даймон]] – [[Уильям Фарго]]

[[Grok]] – [[Gemini]] – [[DeepSeek]] – [[OpenAI o1]] – [[OpenAI o3]] – [[Qwen]] – [[LaMDA]] – [[Ernie Bot]] – [[GPT-4]] – [[Claude]] – [[GigaChat]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Генеративті жасанды интеллект]] – [[Галлюцинация (жасанды интеллект)]] – [[Жасанды интеллект бумы]] – [[Жасанды интеллект контентін анықтау]] – [[ChatGPT Deep Research]] – [[DALL-E]] – [[Sora]] – [[Figure AI]] – [[Figure 01 (робот)]] – [[Кисмет (робот)]] – [[Grokipedia]] – [[WeChat]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Discord]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[SpaceXAI]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Meta Platforms]]

[[Төлем картасы]] – [[Бөлшек банк]] – [[Қаржылық қызметтер]] – [[Баламалы қаржылық қызметтер]] – [[Too big to fail]] – [[Қаржылық талдаушы]] – [[Қаржылық талдау]] – [[Қаржылық есептілік]] – [[Қаржылық коэффициент]] – [[Пайыздар, салықтар, тозу және амортизация шегерілгенге дейінгі пайда]] – [[IFRS 16]] – [[Қаржылық тұрақтылық жөніндегі кеңес]] – [[АҚШ Қаржы министрлігі]] – [[Еуропалық қаржылық қадағалау жүйесі]] – [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] – [[BlackRock]] – [[The Vanguard Group]]

[[Goldman Sachs]] – [[Lehman Brothers]] – [[Morgan Stanley]] – [[Merrill Lynch]] – [[American Express]] – [[Citigroup]] – [[Wells Fargo]] – [[Қытай Сауда-өнеркәсіп Банкі]] – [[Agricultural Bank of China]] – [[China Construction Bank]] – [[Bank of China]] – [[BNP Paribas]] – [[Crédit Agricole]] – [[Postal Savings Bank of China]] – [[Mitsubishi UFJ Financial Group]] – [[Banco Santander]] – [[Bank of Communications]] – [[Barclays]] – [[Sumitomo Mitsui Financial Group]] – [[Société Générale]] – [[Mizuho Financial Group]] – [[China Merchants Bank]] – [[Groupe BPCE]] – [[Royal Bank of Canada]] – [[Deutsche Bank]] – [[Industrial Bank]] – [[Toronto-Dominion Bank]] – [[Japan Post Bank]] – [[China CITIC Bank]] – [[Crédit Mutuel]] – [[Shanghai Pudong Development Bank]] – [[Lloyds Banking Group]] – [[ING Group]] – [[Intesa Sanpaolo]] – [[China Minsheng Bank]] – [[Scotiabank]] – [[Bank of Montreal]] – [[China Everbright Bank]] – [[UniCredit]] – [[Banco Bilbao Vizcaya Argentaria]] – [[NatWest Group]] – [[Commonwealth Bank of Australia]] – [[Standard Chartered]] – [[State Bank of India]] – [[Сбербанк]] – [[Australia and New Zealand Banking Group]] – [[La Banque postale]] – [[Ping An Bank]] – [[Canadian Imperial Bank of Commerce]] – [[CaixaBank]] – [[DZ Bank]] – [[Nordea]] – [[Rabobank]] – [[Westpac]] – [[National Australia Bank]] – [[DBS Bank]] – [[Commerzbank]] – [[U.S. Bancorp]] – [[Bank of Jiangsu]] – [[Bank of Beijing]] – [[Huaxia Bank]] – [[Capital One]] – [[PNC Financial Services]] – [[Danske Bank]] – [[Itaú Unibanco]] – [[KB Financial Group]] – [[Truist Financial]] – [[Shinhan Financial Group]] – [[Norinchukin Bank]] – [[OCBC Bank]] – [[Sumitomo Mitsui Trust Holdings]] – [[Bank of Ningbo]] – [[Erste Group]] – [[China Guangfa Bank]] – [[HDFC Bank]] – [[ABN AMRO]] – [[Nationwide Building Society]] – [[China Zheshang Bank]] – [[Resona Holdings]] – [[Charles Schwab Corporation]] – [[Bank of Shanghai]] – [[BNY]] – [[KBC Group]] – [[Hana Financial Group]] – [[ВТБ Банк]] – [[Канада Ұлттық банкі]] – [[Banco do Brasil]] – [[United Overseas Bank]] – [[Bank of Nanjing]] – [[Banco Bradesco]] – [[NongHyup Bank]] – [[Woori Financial Group]] – [[Landesbank Baden-Württemberg]] – [[Raiffeisen (Швейцария)]] – [[Caixa Econômica Federal]] – [[Skandinaviska Enskilda Banken]] – [[Nomura Holdings]] – [[First Abu Dhabi Bank]] – [[QNB Group]] – [[Молдова Ұлттық банкі]] – [[The Economist]] – [[Financial Times]]

[[Гирчи — Көбірек еркіндік]] – [[Хайят Тахрир аш-Шам]] – [[23 наурыз қозғалысы]] – [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі]] – [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі]] – [[Гәнжә дәлізі]]

[[Чили-Эквадор қатынастары]] – [[Аргентина-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Перу қатынастары]] – [[Бразилия-Венесуэла қатынастары]] – [[АҚШ-Эквадор қатынастары]] – [[АҚШ-Аргентина қатынастары]] – [[АҚШ-Уругвай қатынастары]] – [[Канада-Уругвай қатынастары]] – [[Грекия-Уругвай қатынастары]] – [[Уругвай-Жапония қатынастары]] – [[Италия-Уругвай қатынастары]] – [[Армения-Уругвай қатынастары]] – [[Қытай-Уругвай қатынастары]] – [[Перу-Уругвай қатынастары]] – [[Боливия-Перу қатынастары]] – [[Аргентина-Боливия қатынастары]] – [[Боливия-Қытай қатынастары]] – [[Ангола-Аргентина қатынастары]] – [[Ангола-Конго ДР қатынастары]] – [[Ұлыбритания-Конго ДР қатынастары]] – [[Абхазия-Венесуэла қатынастары]] – [[Абхазия-Сирия қатынастары]] – [[Аустрия-Болгария қатынастары]] – [[Аустрия-Германия қатынастары]] – [[Аустрия-Грузия қатынастары]] – [[Аустрия-Италия қатынастары]] – [[Аустрия-Қытай қатынастары]] – [[Аустрия-Колумбия қатынастары]] – [[Аустрия-Моңғолия қатынастары]] – [[Аустрия-Сауд Арабиясы қатынастары]] – [[Аустрия-Солтүстік Македония қатынастары]] – [[Аустрия-Словакия қатынастары]] – [[Аустрия-Словения қатынастары]] – [[Аустрия-Уругвай қатынастары]] – [[Аустрия-Франция қатынастары]] – [[Аустрия-Черногория қатынастары]] – [[Аустрия-Түрікменстан қатынастары]] – [[Аустрия-Чили қатынастары]] – [[Аустрия-Швейцария қатынастары]] – [[Аустрия-Жапония қатынастары]] – [[Албания-Аустрия қатынастары]] – [[Албания-Беларусь қатынастары]] – [[Албания-Мажарстан қатынастары]] – [[Албания-Грузия қатынастары]] – [[Албания-Италия қатынастары]] – [[Албания-Косово қатынастары]] – [[Габон-Израиль қатынастары]] – [[Андорра-Израиль қатынастары]] – [[Гвинея-Израиль қатынастары]] – [[Аустрия-АҚШ қатынастары]] – [[Албания-АҚШ қатынастары]] – [[Литва-Өзбекстан қатынастары]]

[[Диниш Инканья]] – [[Эндрю Тейт]] – [[Сайрус Гриффин]] – [[Бэррон Трамп]] – [[Тревор Блэквелл]] – [[Оливер Три]] – [[Маркус Голдман]] – [[Самуэль Сакс]] – [[Генри Голдман]] – [[Сидни Уайнберг]] – [[Гас Леви]] – [[Джон Л. Уайнберг]] – [[Бернадетт Михан]] – [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] – [[Елу бірінші штат]] – [[Темірлан. Соңғы жаулаушының өрлеуі]]

[[Балықшы рулары]] – [[Ақпан рулары]] – [[Есімбет (Әшібек)]] – [[Румыниядағы қырым татарлары]] – [[Абдалдар]] – [[Польша аумағындағы тас дәуірі]] – [[Польша мемлекетінің мыңжылдығы]] – [[Барон]] – [[Барония]] – [[Фрайгерр]]

[[Ұлттық атлас]] – [[Лысица (тау)]] – [[Мокэницэ]] – [[Спенсер-хаус]] – [[Абаттандыру]] – [[Nuclearelectrica]] – [[Молдовагаз]] – [[Бнито]] – [[Eco-Shop]] – [[Шин-Лайн]] – [[МЕРКОСУР]] – [[Информатика тарихы]] – [[Wargaming.net]] – [[World of Tanks Blitz]]

[[Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі]] – [[Қытай Жаңа жылы]] – [[Obywatel G.C.]] – [[Praesens]] – [[Мыстангер (кітаптар сериясы)]] – [[Кеңсе әзілі]] – [[Сербияның мемлекеттік рәміздері]] – [[Үшінші дүниежүзілік соғыс]] – [[Эпштейн файлдары]] – [[Брейнрот]] – [[Сигма-еркек]] – [[Меркалли шкаласы]] – [[Рихтер шкаласы]]

[[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Saudi Aramco]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Sonatrach]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Майлар]]

[[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] – [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]]

[[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] – [[Прокрастинация]] – [[Студент синдромы]] – [[Помодоро әдісі]] – [[Уақытты блоктау]] – [[Қашқақтау копингі]] – [[Құзыретсіздік]] – [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]

[[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] – [[Орынбор генерал-губернаторлығы]]</text>
      <sha1>n73sqt20hbixy4k42cxinw3n2d8iafa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шымкент ескерткіштері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774930</id>
    <revision>
      <id>3689552</id>
      <parentid>3688352</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3595125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36800" sha1="s3o5edryrxpndfz8gwalpyaglf79wne" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}}
Шымкент қаласындағы 2026 жылдың ақпанындағы ескерткіштер.&lt;ref&gt;{{Мақала |сілтеме=https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82:%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.pdf&amp;oldid=3553991 |тақырыбы=Сурет:Шымкент ескерткіштері.pdf |жыл=2026-02-16 |тілі=kk |баспасы=Уикипедия}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Атауы !! Орнатылған жылы !! Орналасқан жері, мекен-жайы !! Координаттары !! Макс. Биіктігі (м) !! Материалы
!Мүсінші, сәулетші
|-
| 1 || «Даңқ» мемориалды кешені || 1982 жылы орнатылды, 2010 жылы қайта жаңартылды || &quot;Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан.
|| 42°19.7787'N 69°35.3900'E&quot; || 33 метр || гранит, металл, бетон || сәулетші И. Рыжков, суретші Р. Мейірманов және мүсіншілер М. Айнеков пен А.Н. Андрущенко
|-
| 2 || «Қасірет» мемориалды кешені || 1999 || &quot;Қаратау ауданы, Бәйдібек би даңғылының бойында орналасқан.
|| 42°22.0144'N 69°37.5375'E&quot; || 5,3 || түсті металл || Н. Рүстемов пен Д. Әлдеков
|-
| 3 || Абай Құнанбайұлы ескерткіші || 1995 || &quot;Тұран ауданы, Б.Момышұлы және Желтоқсан көшелерінің қиылысында, «Абай саябағының» кіреберісінде.
|| 42°19.5231'N 69°35.1439'E&quot; || 2,7 || түсті металл || мүсіншілер Н. Рүстемов және Д. Әлдеков жасаған
|-
| 4 || Абай Құнанбайұлы ескерткіші. || 2019 || &quot;Қаратау ауданы, Мирас шағынауданы, Жібек жолы көш., 30/1 үй, Абай Құнанбайұлы атындағы мектеп-гимназиясы ғимаратының ауласында.
|| 42°20'46.0&quot;&quot;N 69°40'58.0&quot;&quot;E&quot; || 4,1  || түсті металл || 
|-
| 5 || Ақпан батыр ескерткіші || 2012 || &quot;Еңбекші ауданы, Жібек жолы мен Ақпан батыр көшелерінің қиылысында орналасқан.
|| 42°19.3935'N 69°37.0507'E&quot; || 5,5 || түсті металл || мүсінші С. Иляев
|-
| 6 || «Алаш жолы» ескерткіші || 2021 || &quot;Әл-Фараби ауданы, М.Х. Дулати көшесі мен Тәуке хан даңғылының қиылысқан жеріндегі «Орталық» саябақ аумағында орналасқан.
|| 42°19.0240'N 69°36.0298'E&quot; || 2,1 || түсті металл || Т. Ермеков
|-
| 7 || Алпамыс батыр ескерткіші || 2014, 2024 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Шымкенттен оңтүстікке қарай шыға беріс жол бойында.
|| 42°16'57.9&quot;&quot;N 69°33'35.5&quot;&quot;E&quot; || 7 || түсті металл || 
|-
| 8 || «Алтын шаңырақ» ел бірлігі монументі || 2011 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр және Тәуелсіздік көшелерінің қиылысында, «Тәуелсіздік» саябағының ішінде орнатылған
|| 42°18'24.3&quot;&quot;N 69°35'56.8&quot;&quot;E&quot; || 30 || гранит, металл, бетон || 
|-
| 9 || Ауған соғысында қаза болғандарға арналған ескерткіш || 2000 || &quot;Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан.
|| 42°19'41.1&quot;&quot;N 69°35'28.0&quot;&quot;E&quot; || 2,7 || гранит, металл, бетон || 
|-
| 10 || Ауған соғысында қаза тапқан интернационал жауынгерлерге арналған монументтік ескерткіш  || - || &quot;Еңбекші ауданы, Тәуке хан даңғ. бойындағы «Жеңіс» саябағының ішінде орналасқан.
|| 42°18'35.9&quot;&quot;N 69°37'49.4&quot;&quot;E&quot; || 2,3 || гранит || 
|-
| 11 || Ахмет Байтұрсынов ескерткіші || 2004 || &quot;Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов пен Түркістан көшелерінің қиылысында.
|| 42°19'00.2&quot;&quot;N 69°35'34.6&quot;&quot;E&quot; || 3,5 || түсті металл || Н. Рүстемов және Д. Әлдеков
|-
| 12 || Ахмет Байтұрсынов ескерткіші || 2023 || &quot;Қаратау ауданы, Сайрам тұрғын алабы, Ибраһим ата көшесі, 42а мекенжайындағы А.Байтұрсынов атындағы орта мектептің ауласында
|| 42°18.9749'N 69°44.3073'E&quot; || 4,1 || түсті металл || 
|-
| 13 || Ә. Қастеев ескерткіші || - || &quot;Тұран ауданы, Ш.Қалдаяқов көшесі 30 үй, Ә.Қастеев атындағы Шымкент қалалық өнер және дизайн колледжі алдында орналасқан.
|| 42°17'39.8&quot;&quot;N 69°37'42.1&quot;&quot;E&quot; || 1,82 || түсті металл || 
|-
| 14 || Ә.Қуатбеков ескерткіші  || 2020 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Төле би көшесі, 32а үй, академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университетінің алдында.
|| 42°18.2838’N 69°36.8477’E&quot; || 3 || түсті металл || 
|-
| 15 || Әл-Фараби ескерткіші || 1995 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Әл-Фараби алаңының шығыс жақ бетінде, Б.Момышұлы мен Түркістан көшелерінің қиылысында орналасқан.
|| 42°19.0299’N 69°35.3953’E&quot; || 5,5 || түсті металл || 
|-
| 16 || Б.Момышұлы ескерткіші || 2004 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Б.Момышұлы мен Тәуке хан даңғылдарының қиылысында орнатылған.
|| 42°19.2090’N 69°35.3001’E&quot; || 3,4 || түсті металл || 
|-
| 17 || «Бауырластар зираты» ескерткіші || 1964, 2012 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Тәуке хан көшесінің бойында, «Орталық саябақтың» орталық бөлігінде орнатылған.
|| 42°18'57.8&quot;&quot;N 69°36'00.2&quot;&quot;E&quot; || 4,27 || гранит, бетон || сәулетші А.С.Котов
|-
| 18 || Бәйдібек би ескерткіші || 2012 || &quot;Абай ауданы, Бәйдібек би даңғылының бойында.
|| 42°23.2365’N 69°37.6687’E&quot; || 9 || түсті металл || сәулетші Б.Әшірбаев, мүсінші Н. Рүстемов
|-
| 19 || В.И.Ленин ескерткіші || 1967, 1998 || &quot;Тұран ауданы, «Металлургтер» саябағында орналасқан.
|| 42°18'50.9&quot;&quot;N 69°33'55.9&quot;&quot;E&quot; || 5 || қола || мүсіншілер В.Артюнов, В.Терзибашьян
|-
| 20 || Ғ.Мұратбаев ескерткіші || 1967, 1997 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Түркістан көшесі мен Д.Қонаев даңғылының қиылысында, «Оқушылар» сарайының ауласында.
|| 42°18.9854’N 69°35.8055’E&quot; || 1,8 || қола || 
|-
| 21 || «Ер есімі – ел есінде» монументі || 1985 || &quot;Абай ауданы, Әл-Фараби көшесі 102 мекенжайында, М.Өтемісұлы атындағы №52 мектеп-лицейінің ауласында
|| 42°21'19.3&quot;&quot;N 69°33'11.2&quot;&quot;E&quot; || 6,5 || бетон, гранит || 
|-
| 22 || «Ер есімі - ел есінде» монументтік ескерткіші ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Қарабастау тұрғын алабы, Қамбарұлы, көш. 1705 үй,  №99 мектеп-гимназия ауласында.
|| 42°15'55.7&quot;&quot;N 69°37'13.4&quot;&quot;E&quot; || 2,5 || бетон, гранит || 
|-
| 23 || 1941-1945 «Ер есімі ел есінде» ескерткіші ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Тоғыс м/а, «Қазығұрт» мәдениет үйінің ауласында.
|| 42°13'19.2&quot;&quot;N 69°48'04.9&quot;&quot;E&quot; || 3,75 || бетон, гранит || 
|-
| 24 || «Ер есімі ел есінде» ескерткіші ||  || &quot;Тұран ауданы, М.Ломоносов көш., 5 үй, №5 Молда Мұса атындағы орта мектептің ауласында.
|| 42°18'43.5&quot;&quot;N 69°33'27.1&quot;&quot;E&quot; || 2,5 || гранит || 
|-
| 25 || «Ер есімі ел есінде сақталады мәңгілікке» монументтік ескерткіші. ||  || &quot;Тұран ауданы, &quot;&quot;Жаңаталап&quot;&quot; тұрғын алабы, Д.Құрманов көш., 1/5 үй, «Жаңаталап» мәдениет үйінің ауласында.
|| 42°21'30.7&quot;&quot;N 69°25'43.6&quot;&quot;E&quot; || 3,9 || бетон, гранит || 
|-
| 26 || Ерлікпен қаза тапқан қазақстандық шекарашыларға арналған ескерткіш || 2010 || &quot;Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесі бойында, «Абай» саябағының аумағында орналасқан.
|| 42°19'39.8&quot;&quot;N 69°35'27.3&quot;&quot;E&quot; || 2,95 || гранит, түсті металл || мүсінші Н.Рүстемов
|-
| 27 || Есіркеп батыр стелласы ||  || &quot;Абай ауданы, Есіркеп батыр көш. мен Темірлан тас жолы қиылысында орналасқан.
|| 42°20'14.1&quot;&quot;N 69°32'49.9&quot;&quot;E&quot; || 6 || гранит, металл, бетон || 
|-
| 28 || «Жер Ана» монументі || 2009 || &quot;Әл-Фараби ауданы, «Ордабасы» алаңында орнатылған.
|| 42°18.5702’N 69°36.0149’E&quot; || 24 || гранит, металл, бетон || Д.Әлдеков, Н.Рүстемов және Б.Әшірбаев
|-
| 29 || Жолан батыр ескерткіші  || 2011 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Т.Рысқұлов пен Жолан батыр көшелерінің қиылысында орнатылған.
|| 42°20.3305’N 69°38.4846’E&quot; || 4 || түсті металл || А.Әзімбаев пен Қ.Мәліков
|-
| 30 || Ж.Шанин ескерткіші.  || 2021 || &quot;Қаратау ауданы, Н.Назарбаев даңғылы бойында, Ж.Шанин атындағы академиялық қазақ драма театрының алдына орнатылған.
|| 42°21.5318’N 69°38.5402'E&quot; || 3 || түсті металл || Ә.Мұрабаев
|-
| 31 || З.Космодемьянская ескерткіші ||  || &quot;Тұран ауданы, Байтіленов көш., 18 үй, №23 З.Космодемьянская атынд. мектеп-лицей ауласында.
|| 42°19'17.0&quot;&quot;N 69°34'41.2&quot;&quot;E&quot; || 2 || гранит || 
|-
| 32 || С.Ерубаев кеуде мүсіні || 2019 || &quot;Әл-Фараби ауданы, 15-шағынаудан, С.Ерубаев атындағы №24 ІТ мектеп-лицейде орналасқан.
|| 42°19'56.1&quot;&quot;N 69°38'02.7&quot;&quot;E&quot; || 2,3 || түсті металл || 
|-
| 33 || Қабанбай батыр ескерткіші || 2011 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр мен Ерманов көшелерінің қиылысында орнатылған.
|| 42°18.2733'N 69°36.1714'E&quot; || 4,2 || түсті металл || Қ. Мәліков
|-
| 34 || Қажымұқан ескерткіші || 2000 || &quot;Тұран ауданы, Мәделі қожа көшесінде, «Қажымұқан» атындағы орталық стадионның алдындағы гүлзарға орнатылған.
|| 42°19.9887'N 69°35.6135'E&quot; || 5,2 || қола || А. Тұрсынов
|-
| 35 || «Қазақ хандығына 550 жыл» монументі || 2015 || &quot;Абай ауданы, Бәйдібек би даңғылы бойында, «Қазына» этно-тарихи кешені аумағында орналасқан.
|| 42°23'05.6&quot;&quot;N 69°37'40.9&quot;&quot;E&quot; || 15 || гранит || 
|-
| 36 || Қ.Рысқұлбеков мемориалдық ескерткіш || 2000, 2021 || &quot;Тұран ауданы, Қ. Рысқұлбеков көшесі мен Ғ.Иляев көшесінің қиылысында, Қ.Рысқұлбеков 2 үй мекенжайында орналасқан.
|| 42°19'22.9&quot;&quot;N 69°35'23.8&quot;&quot;E&quot; || 3 || гранит || 
|-
| 37 || Қапал батыр ескерткіші || 2002 || &quot;Еңбекші ауданы, Ақназар хан мен Төле би көшелерінің қиылысында орналасқан.
|| 42°18.2030'N 69°36.9971'E&quot; || 11,5 || қола || А. Тұрсынов
|-
| 38 || Қызметтік борышын атқару кезінде қаза тапқан өрт сөндірушілер мен құтқарушыларға тағзым атты ескерткіш || 2018 || &quot;Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесі бойында, «Абай» саябағы аумағында орналасқан.
|| 42°19'38.9&quot;&quot;N 69°35'25.8&quot;&quot;E&quot; || 2,95 || түсті металл || 
|-
| 39 || &quot;Медицина қызметкерлеріне арналған монументтік ескерткіш  (Ө.Тілеуқабылұлы кеуде мүсіні)&quot; || 2017 || &quot;Тұран ауданы, Қ. Рысқұлбеков көшесі бойында, Абай саябағы аумағында орналасқан.
|| 42°19'38.1&quot;&quot;N 69°35'26.6&quot;&quot;E&quot; ||  || гранит, металл, бетон || 
|-
| 40 || М.Әуезов ескерткіші  || 2018 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Тәуке хан даңғ., 5 үй, М.Әуезов атындағы ОҚУ алдында.
|| 42°19.2000'N 69°35.4832'E&quot; || 5,2 || түсті металл || Қ. Жақып
|-
| 41 || «Мың тағзым сізге, майдангер!» монументтік ескерткіш ||  || &quot;Тұран ауданы, Қазғұрт шағынауданы, Рауан көшесі 20 үй, №48 жалпы орта мектебінің ауласында орналасқан.
|| 42°17'57.8&quot;&quot;N 69°33'14.0&quot;&quot;E&quot; || 2,25 || гранит || 
|-
| 42 || «Отан үшін от кешкен, өр көкірегін оқ тескен Бабалар рухы өшпесін» ескерткіші || 2015 || &quot;Абай ауданы, Көкбұлақ тұрғын алабы, №118 мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°22'16.9&quot;&quot;N 69°22'42.1&quot;&quot;E&quot; || 2,7 || гранит || 
|-
| 43 || Ө.Жәнібеков ескерткіші || 2021 || &quot;Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов және Ғ.Ильяев көшелерінің қиылысында, Ө.Жәнібеков атындағы ОҚМПУ ауласында орнатылған.
|| 42°19'18.3&quot;&quot;N 69°35'37.3&quot;&quot;E&quot; || 3,7 || түсті металл || Т.Бинаш, Г.Мелдеш
|-
| 44 || С.Рақымов ескерткіші || 2012 || &quot;Еңбекші ауданы, Тәуке хан даңғылы мен Елшібек батыр көшесінің қиылысқан жері, «Жеңіс» саябағының кіреберісіне орнатылған.
|| 42°18.6267'N 69°37.7865'E&quot; || 4,2 || түсті металл || мүсіншілер С.Ілиясов, А.Мұратбаев
|-
| 45 || С.Байтереков ескерткіші || 2013 || &quot;Қаратау ауданы, Бәйдібек би даңғылы мен Т.Назарбеков көшесі қиылысында, С.Бәйтереков аллеясында орнатылған.
|| 42°21'50.5&quot;&quot;N 69°37'19.0&quot;&quot;E&quot; || 3 || түсті металл || С. Иляев және Ә.Мұратбаев
|-
| 46 || Сүгір Әліұлы ескерткіші || 2020 || &quot;Тұран ауданы, А.Байтұрсынов пен Т.Тәжібаев көшелерінің қиылысында.
|| 42°20.1498'N 69°35.9579'E&quot; || 2,4 || түсті металл || Ә. Ахметов
|-
| 47 || С.Сүлейменов ескерткіші.  || 2018 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ғ.Ильяев көшесі, 8 үй, М.Әуезов атындағы ОҚУ-дың А корпусы алдында.
|| 42°19.3484'N 69°35.3151'E&quot; || 4 || қола || 
|-
| 48 || Тәжік-ауған соғысында қаза болғандарға арналған ескерткіш  || 2015 || &quot;Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан.  
|| 42°19'38.4&quot;&quot;N 69°35'26.8&quot;&quot;E&quot; || 2 || гранит, қола || 
|-
| 49 || Тілеу Айтұлы мен Жолдыаяқ Тілеуұлы батырлардың ескерткіші || 2015 || &quot;Тұран ауданы, Мәделі қожа және Қ.Қазиев көшелерінің қиылысында орнатылған.
|| 42°20.0242'N 69°35.4281'E&quot; || 8,9 || гранит, түсті металл || Ә. Ахметов
|-
| 50 || Т.Рысқұлов ескерткіші || 2009 || &quot;Еңбекші ауданы, Т. Рысқұлов және Жібек жолы көшелерінің қиылысындағы аллеяда.
|| 42°19.9014'N 69°38.5458'E&quot; || 5,4 || қола || мүсіншілер Н.Рүстемов, Д.Әлдеков
|-
| 51 || Ж.Жабаев кеуде мүсіні || 2016 || &quot;Тұран ауданы, Зерделі көшесі, 1Б үй, «Жамбыл атындағы №26 мектеп-гимназия» КММ ауласында  орналасқан.
|| 42°19'01.6&quot;&quot;N 69°33'06.2&quot;&quot;E&quot; || 2,6 || гранит || 
|-
| 52 || Үш би ескерткіші || 2012 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Түркістан көшесі, 87 үй, Шымкент қалалық сотының алдында.
|| 42°18.7990'N 69°36.3575'E&quot; || 2,2 || түсті металл || 
|-
| 53 || С.Сатыбалдиев  ескерткіші || 2004 || &quot;Тұран ауданы, С.Қожанов көшесі 1/15 үй мекенжайында, Шымкент қаласының полиция департаменті «Тұран ауданының полиция басқармасы» ММ ғимаратының алдында орналасқан
|| 42°19'52.3&quot;&quot;N 69°34'41.0&quot;&quot;E&quot; || 2,1 || түсті металл || 
|-
| 54 || Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш ||  || &quot;Қаратау ауданы, Тассай м/а Жібек жолы көшесі, 4/4, Түркістан жоғарғы аграрлық колледжінің  ауласында орналасқан.
|| 42°21'03.0&quot;&quot;N 69°41'49.2&quot;&quot;E&quot; || 9 || бетон, гранит, металл || 
|-
| 55 || Ұлы отан соғысына  қатысқандарға арналған монументтік ескерткіш ||  || &quot;Тұран ауданы, Ақжар тұрғын алабы, №122 мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°13'53.2&quot;&quot;N 69°29'55.6&quot;&quot;E&quot; || 1,5 || гранит || 
|-
| 56 || Ұлы Отан соғысына қатысушыларға арналған монумент ||  || &quot;Абай ауданы, Ақжайық шағынауданы, Сырым батыр көш.,  52А үй, №59 мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°23'39.8&quot;&quot;N 69°35'31.3&quot;&quot;E&quot; || 2,4 || гранит || 
|-
| 57 || Ұлы отан соғысына қатысушыларға арналған монументтік ескерткіш ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Бадам 1 м/а, Шамалған көшесі, №100 орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°14'59.2&quot;&quot;N 69°44'19.7&quot;&quot;E&quot; || 2,85 || бетон, гранит || 
|-
| 58 || Ұлы Отан соғысында  қайтыс болған жауынгерлерге арналған ескерткіш ||  || &quot;Тұран ауданы, Абай даңғылы, 13 үй, №21 А.П.Чехов атындағы орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°18'59.5&quot;&quot;N 69°33'29.7&quot;&quot;E&quot; || 2,5 || бетон, металл, гранит || 
|-
| 59 || Ұлы Отан соғысында  қайтыс болған жауынгерлерге арналған ескерткіш ||  || &quot;Тұран ауданы, Ш. Қалдаяқов көшесі, 37, №4 Х. Досмұхамедов атындағы орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°19'02.1&quot;&quot;N 69°33'49.2&quot;&quot;E&quot; || 2,9 || бетон, металл, гранит || 
|-
| 60 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған «1941 Ер есімі ел есінде 1945» ескерткіші ||  || &quot;Әл-Фараби ауданы, Забадам тұрғын алабы, Тұрсынбайұлы, 218 көш. №84 Циолковский атындағы орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°16'27.6&quot;&quot;N 69°35'58.0&quot;&quot;E&quot; || 3 || бетон, гранит || 
|-
| 61 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған «Ешкім де, ешнәрсе де ұмытылмайды» ескерткіші ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Жұлдыз м/а, Дегерес 30/1 көш. №94 орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°13'57.5&quot;&quot;N 69°38'07.9&quot;&quot;E&quot; || 2 || бетон, гранит || 
|-
| 62 || «Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар мен хабарсыз кеткен жауынгерлерге арналған» ескерткіш ||  || &quot;Тұран ауданы, Жаңаталап шағын ауданы Д.Құрманов көшесі  81 үй, ескі мектептің ауласында. 
|| 42°21'30.5&quot;&quot;N 69°25'35.1&quot;&quot;E&quot; || 3,2 || бетон, гранит || 
|-
| 63 || Ұлы отан соғысында қаза тапқандарға арналған монументтік ескерткіш ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Бадам 1 м/а, Балшырын көш., 40., №105 орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°15'24.3&quot;&quot;N 69°44'25.7&quot;&quot;E&quot; || 2,1 || бетон, гранит || 
|-
| 64 || Чернобыль апаты зардаптарын жоюға қатысқандарға тағзым мемориалдық ескерткіші || 1990 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр көшесі 11 үй жанындағы аллеяда.
|| 42°18'09.0&quot;&quot;N 69°36'15.2&quot;&quot;E&quot; || 2,85 || бетон, гранит || 
|-
| 65 || Ш.Қалдаяқов ескерткіші || 1998 || &quot;Тұран ауданы, Ш.Қалдаяқов көшесі, 1Б үй, Қалалық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің №2 бөлімшесінің алдында. 
|| 42°18.6462'N 69°34.5751'E&quot; || 1,8 || түсті металл || Н.Рүстемов, Д.Әлдеков
|-
| 66 || Ш.Қалдаяқов ескерткіші. || 2010 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Түркістан-Ж.Тәшенов көшелерінің қиылысына жақын, «Шәмші әлемі» аллеясында орнатылған.
|| 42°18.7727'N 69°36.2467'E&quot; || 4,75 || түсті метал, гранит || Ә. Ахметов
|-
| 67 || Абай Құнанбайұлы кеуде мүсіні ||  || &quot;Қаратау ауданы, Өтеміс тұрғын алабы, Құлсейт көшесі 9 үй, Абай атындағы №32 жалпы орта мектептің ауласында.
|| 42°19'32.7&quot;&quot;N 69°51'59.1&quot;&quot;E&quot; || 3,15 || түсті металл || 
|-
| 68 || А.Асқаров кеуде мүсіні || 2007 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Әл-Фараби алаңы мен А. Асқаров көшесінің қиылысында орнатылған
|| 42°18.8888'N 69°35.1683'E&quot; || 3,5 || қола || Ә. Ахметов
|-
| 69 || А.Байтұрсынов кеуде мүсіні ||  || &quot;Тұран ауданы, А.Мангелдин көшесі, 41 үй, №50 А.Байтұрсынов атындағы көпсалалы мектеп-гимназия ауласында.
|| 42°19'31.3&quot;&quot;N 69°34'31.7&quot;&quot;E&quot; || 2,75 || гранит || 
|-
| 70 || Ә.Сасбұқаев кеуде мүсіні || 2021 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ә.Сасбұқаев көш. мен Бекет батыр көш. қиылысында орналасқан.
|| 42°18'51.5&quot;&quot;N 69°36'58.5&quot;&quot;E&quot; || 3,6 || гранит || 
|-
| 71 || Ә.Бөкейханов кеуде мүсіні ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Ақназар хан көш.49 үй, Ә. Бөкейханов атындағы №2 орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°18'10.5&quot;&quot;N 69°37'54.0&quot;&quot;E&quot; || 3,45 || қола || 
|-
| 72 || Ә. Молдағұлова кеуде мүсіні || 2001 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ә. Молдағұлова көш., 9 үйдің алдында орналасқан.
|| 42°18'13.2&quot;&quot;N 69°34'34.3&quot;&quot;E&quot; || 2,82 || қола || 
|-
| 73 || Ә..С.Ахметов кеуде мүсіні ||  || &quot;Тұран ауданы, Ақтас тұрғын алабы, Ә.Ахметов атындағы №61 орта мектептің ауласында
|| 42°12'07.0&quot;&quot;N 69°31'04.8&quot;&quot;E&quot; || 2,4 || қола || 
|-
| 74 || Б.Алпысбаева кеуде мүсіні || 2011 || &quot;Тұран ауданы, Темірлан тасжолы 18а/1 үй, Өрт сөндіру бөлімінің алдында орналасқан.
|| 42°19'45.3&quot;&quot;N 69°34'10.4&quot;&quot;E&quot; || 2,4 || түсті металл || 
|-
| 75 || Б.Момышұлы кеуде мүсіні ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Сапарбаев көшесі 206/1  үй, Б.Момышұлы атындағы №44 жалпы орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°19'03.7&quot;&quot;N 69°38'52.5&quot;&quot;E&quot; || 3,65 || гранит || 
|-
| 76 || Б.Момышұлы кеуде мүсіні. || 1996 || &quot;Тұран ауданы, Т. Рысқұлов көшесі 1/5 үй, ҚР ІІМ Б.Момышұлы атындағы оқу орталығының алдында.
|| 42°20'34.4&quot;&quot;N 69°37'13.1&quot;&quot;E&quot; || 3,3 || түсті металл || 
|-
| 77 || Ғ.Иляев кеуде мүсіні || 2010 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ғ.Ильяев көшесі мен Д.Қонаев даңғылының қиылысында орналасқан.
|| 42°19'16.5&quot;&quot;N 69°35'51.0&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || түсті металл || мүсіншісі Б.Сыздықов, суретшісі Д.Әлдеков пен Н.Рүстемов
|-
| 78 || Д. Қонаев кеуде мүсіні || 1998 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Д.Қонаев және Тәуке хан даңғылдарының қиылысқан жерде орналасқан.
|| 42°19'05.3&quot;&quot;N 69°35'49.7&quot;&quot;E&quot; || 3,8 || түсті металл || И. Жаббаров
|-
| 79 || Ж.Шаймерденов кеуде мүсіні || 2013 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ғ.Иляев көшесі мен Ж.Шаймерденов көшесінің қиылысында.
|| 42°19'13.1&quot;&quot;N 69°35'60.0&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || түсті металл || 
|-
| 80 || Ж.Тәшенев кеуде мүсіні || 2011 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Ж.Тәшенев көш. мен Бекет батыр көш. қиылысында орналасқан.
|| 42°19'01.8&quot;&quot;N 69°36'31.2&quot;&quot;E&quot; || 3,4 || қола || 
|-
| 81 || З.Хусанов кеуде мүсіні || 2015 || &quot;Еңбекші ауданы, Исфиджаб м/а, Ибрагим ата көш., 318 үй, З.Хусанов ат. №110 орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°19'32.1&quot;&quot;N 69°42'06.4&quot;&quot;E&quot; || 3 || гранит || 
|-
| 82 || Қ.Сәтпаев кеуде мүсіні.  ||  || &quot;Әл-Фараби ауданы, Желтоқсан көшесі 30/1 үй, Политехникалық колледжінің алдында орналасқан.
|| 42°19'25.7&quot;&quot;N 69°35'51.6&quot;&quot;E&quot; || 2,56 || қола, мрамор || 
|-
| 83 || Қ.Сыпатаев кеуде мүсіні ||  || &quot;Әл-Фараби ауданы, Республика даңғылы 3 үй, Қ.Сыпатаев атындағы №7 мектеп-лицейінің ауласында орналасқан.
|| 42°19'10.1&quot;&quot;N 69°35'10.8&quot;&quot;E&quot; || 3,85 || қола || 
|-
| 84 || Т.Қауымбаев кеуде мүсіні || 2022 || &quot;Абай ауданы, «Шымсити» шағынауданы, Түркия көш., 17/17 үй, №135 жалпы орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°24'40.1&quot;&quot;N 69°37'00.8&quot;&quot;E&quot; || 3,38 || түсті металл || 
|-
| 85 || Майлықожа Сұлтанқожаұлы кеуде мүсіні || 2002 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Майлықожа көшесі мен Қазыбек би көшесінің қиылысында.
|| 42°18'55.0&quot;&quot;N 69°36'10.4&quot;&quot;E&quot; || 2,3 || түсті металл || 
|-
| 86 || М.Өтебаев кеуде мүсіні || 2017 || &quot;Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов көшесі, 23 үй, М. Өтебаев атындағы жоғарғы жаңа технологиялар колледжі алдында орналасқан.
|| 42°19'36.4&quot;&quot;N 69°35'45.2&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || қола || 
|-
| 87 || Е.Молдабаев кеуде мүсіні ||  || &quot;Абай ауданы, Әл-Фараби көшесі 94 үй, Шымкент қаласының Абай ауданы әкімі аппаратының «Абай» коммунадық мемлекеттік мекемесінің алдында орналасқан.
|| 42°21'14.4&quot;&quot;N 69°33'14.3&quot;&quot;E&quot; || 2,8 || бетон || 
|-
| 88 || Мұхаммед Хайдар Дулати кеуде мүсіні || 2008 || &quot;Тұран ауданы, Мұхаммед Хайдар Дулати көшесі, 198 үй, М.Әуезов атын. ОҚУ №9 ғимараты алдында орналасқан.
|| 42°20'33.0&quot;&quot;N 69°36'44.0&quot;&quot;E&quot; || 2,8 || түсті металл || 
|-
| 89 || М.О.Әуезов кеуде ескерткіші || 2000, 2018 || &quot;Тұран ауданы, Д.Қонаев даңғылы, 68 үй, М. Әуезов университетінің №8 ғимаратының алдында.
|| 42°20'03.1&quot;&quot;N 69°36'09.5&quot;&quot;E&quot; || 3,8 || гранит || мүсіншісі Е. Сергебаев
|-
| 90 || Н.Оңдасынов кеуде мүсіні || 2018 || &quot;Әл-Фараби ауданы, 18 шағынаудан, Н.Оңдасынов атындағы №38 мектеп-гимназия ауласында орналасқан.
|| 42°20'18.8&quot;&quot;N 69°37'39.4&quot;&quot;E&quot; || 3,4 || түсті металл || 
|-
| 91 || О.Жандосов кеуде мүсіні ||  || &quot;Еңбекші ауданы, Күншығыс көш., 32 үй, О.Жандосов атындағы №30 орта мектептің ауласында.
|| 42°18'36.0&quot;&quot;N 69°38'51.4&quot;&quot;E&quot; || 2,6 || бетон || 
|-
| 92 || Ө.Жолдасбеков кеуде мүсіні || 2003 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Қазыбек би көшесі 40 үй, Ө. Жолдасбеков атындағы №9 ІТ лицей алдында орналасқан.
|| 42°19'17.6&quot;&quot;N 69°36'20.5&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || қола || 
|-
| 93 || А.Пайзахметов кеуде мүсіні || 2018 || &quot;Абай ауданы, А. Пайзахметов көшесі 31/1 үй, С.Рақымов атындағы №53 орта мектептің ауласында.
|| 42°20'29.1&quot;&quot;N 69°31'31.5&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || түсті металл || 
|-
| 94 || С.Рақымов кеуде мүсіні. || 2018 || &quot;Абай ауданы, А. Пайзахметов көшесі 31/1 үй, С.Рақымов атындағы №53 орта мектептің ауласында.
|| 42°20'29.8&quot;&quot;N 69°31'29.4&quot;&quot;E&quot; || 3 || түсті металл || 
|-
| 95 || С.Рақымов кеуде мүсіні || 2003 || &quot;Тұран ауданы, Ш. Қалдаяқов көш., 3 үй, С.Рақымов атындағы әскери колледждің ішкі ауласында орналасқан.
|| 42°18'38.6&quot;&quot;N 69°34'28.4&quot;&quot;E&quot; || 3,1 || қола || 
|-
| 96 || С.Бекбосынов кеуде мүсіні ||  || &quot;Қаратау ауданы, Шапырашты тұрғын алабы, Б.Толебаев көшесі, 31 үй, С.Бекбосынов атындағы №70 жалпы орта мектебінің ауласында орналасқан.
|| 42°17'36.6&quot;&quot;N 69°55'10.4&quot;&quot;E&quot; || 2,45 || гранит || 
|-
| 97 || Т.Тәжібаев кеуде мүсіні ||  || &quot;Тұран ауданы, А.Байтұрсынов көшесі, 70/20 үй, Т.Тәжібаев атындағы №47 мектеп-гимназия алдына.
|| 42°20'09.9&quot;&quot;N 69°36'03.9&quot;&quot;E&quot; || 2,48 || түсті металл || 
|-
| 98 || Т.Тәжібаев кеуде мүсіні. ||  || &quot;Тұран ауданы, Д.Қонаев даңғ. мен Т.Тәжібаев көш. қиылысында орналасқан.
|| 42.335054° 69.603259°&quot; || 4,6 || қола || 
|-
| 99 || Т.Назарбеков кеуде мүсіні || 2006 || &quot;Қаратау ауданы, Нұрсәт шағынауданының аллеясы аумағында, Т.Назарбеков көшесінің бойында орнатылған.
|| 42°21'45.1&quot;&quot;N 69°37'22.6&quot;&quot;E&quot; || 3,2 || түсті металл || 
|-
| 100 || Ұлықбек Мұхаммед Тарағай кеуде мүсіні ||  || &quot;Тұран ауданы, Н.Сүлейменов көш. 2а үй, Ұлықбек атындағы №3 орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°19'40.3&quot;&quot;N 69°34'44.9&quot;&quot;E&quot; || 3,8 || бетон || 
|-
| 101 || Фурқат кеуде мүсіні ||  || &quot;Еңбекші ауданы, К.Цеткин көш., 87/1 үй, Фурқат атындағы №37 орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°17'39.8&quot;&quot;N 69°37'42.1&quot;&quot;E&quot; || 2,25 || бетон || 
|-
| 102 || Хамза Хакимзода Ниезий кеуде мүсіні ||  || &quot;Тұран ауданы, Б.Алпысбаев көш., 109 үй. Хамза атындағы №42 орта мектеп ауласында орналасқан.
|| 42°19'40.7&quot;&quot;N 69°33'20.8&quot;&quot;E&quot; || 2,68 || гранит || 
|-
| 103 || Ш.Қалдаяқов кеуде мүсіні || 1996 || &quot;Әл-Фараби ауданы, Қазыбек би көшесі, 9 үй, Ш. Қалдаяқов атындағы филармония ғимаратының ішкі дәлізіне қойылған.
|| 42°18'44.6&quot;&quot;N 69°36'04.5&quot;&quot;E&quot; || 2,05 || гипс || 
|-
| 104 || Ш.Уәлиханов кеуде мүсіні. ||  || &quot;Әл-Фараби ауданы, Республика даңғылы 39Б мекенжайында, Ш.Уалиханов атындағы №18 орта мектебінің ауласында орналасқан.
|| 42°18'24.1&quot;&quot;N 69°34'43.1&quot;&quot;E&quot; || 3,7 || гранит || 
|-
| 105 || Юнус Эмре кеуде мүсіні || 2022 || &quot;Еңбекші ауданы, Сайрам көшесі мен Жібек жолы көшесінің қилысына жақын жерде орналасқан.
|| 42°19'51.4&quot;&quot;N 69°38'39.4&quot;&quot;E&quot; || 2,8 || түсті металл || 
|-
| 106 || Ю.А.Гагарин кеуде мүсіні ||  || &quot;Еңбекші ауданы, М.Әуезов көш., 77а/2 үй, Ю.А.Гагарин атындағы №34 орта мектептің ауласында орналасқан.
|| 42°16'55.5&quot;&quot;N 69°36'23.1&quot;&quot;E&quot; || 2,72 || бетон || 
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Шымкент мәдениеті]]
[[Санат:Қазақстан ескерткіштері]]
[[Санат:Тізімдер]]</text>
      <sha1>s3o5edryrxpndfz8gwalpyaglf79wne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әділет Оңласынұлы Имамбеков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776305</id>
    <revision>
      <id>3689712</id>
      <parentid>3658423</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T06:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12172" sha1="fooez8saydv2j8qjfbez4odj85nu9z7" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі              = Әділет Оңласынұлы Имамбеков
| Суреті             = Adilet Imambekov.jpg
| Ені                = 250px
| Сурет тақырыбы     = Имамбеков, 2007 жыл
| Туған күні         = 02.09.1981
| Туған жері         = {{туғанжері|Тараз{{!}}Жамбыл|Таразда}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 18.07.2012
| Қайтыс болған жері = [[Хан Тәңірі шыңы]]ның солтүстік беткейі, [[Тянь-Шань]]
| Азаматтығы         = {{KAZ}}
| Ғылым саласы       = [[Теориялық физика]], [[конденсацияланған күй физикасы]], [[кванттық механика]]
| Жұмыс орны         = [[Райс университеті]]
| Альма_матер        = {{Unbulleted list
 |[[Мәскеу физика-техникалық институты]]
 |[[Гарвард университеті]]
}}
| Ғылыми дәрежесі       = [[PhD-доктор|PhD]]
| Несімен белгілі       = Бірөлшемді кванттық жүйелер теориясындағы зерттеулер
| Марапаттары           = [[Sloan Research Fellowship]], [[National Science Foundation]] CAREER Award
}}
'''Әділет Оңласынұлы Имамбеков''' ([[2 қыркүйек]] [[1981 жыл|1981]], [[Тараз|Жамбыл]] – [[18 шілде]] [[2012 жыл|2012]], [[Хан Тәңірі шыңы|Хан Тәңірі]]) — қазақстандық ғалым, [[Теориялық физика|физик]]-теоретик, [[конденсацияланған күй физикасы]] және [[кванттық көпбөлшекті жүйелер]] теориясы бойынша маман. [[Гарвард университеті|Гарвард университетінде]] физика саласы бойынша PhD ғылыми дәрежесін қорғаған&lt;ref&gt;https://www.physics.harvard.edu/academics/phds&lt;/ref&gt; (2007) алғашқы қазақстандық. Йель университетінің постдокторанты. Райс университетінің ассистент-профессоры (2009).&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://fis-archive.rice.edu/faculty085c.html?p=3E3BA0829CEEE5EDBB04BF4AC200489B {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200108200614/http://fis-archive.rice.edu/faculty085c.html?p=3E3BA0829CEEE5EDBB04BF4AC200489B |date=2020-01-08 }}&lt;/ref&gt; Ғылыммен айналыспағанда Имамбеков спортшы, атлет пен альпинист еді.&lt;ref&gt;https://risk.ru/tag/%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82+%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Имамбеков 1981 жылғы 2 қыркүйекте, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Жамбыл облысы]], [[Тараз|Жамбыл]] (қазіргі Тараз) қаласында, сол жердегі жергілікті институтта қызмет істейтін жас физик-оқытушылардың отбасында дүниеге келген. Әкесі Оңласын Имамбеков (1955 жылы туған), 1984 жылдан бері [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде]] (ҚазҰУ) оқытушы болып жұмыс істейді. Анасы Жанат Жұмәділқызы Имамбекова (1955–2016) 1980–1983 жылдары Жамбыл педагогика институтында оқытушы, 1984–2010 жылдары ҚазҰУ-да ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген.

МФТИ-ді бітіргеннен кейін Гарвардқа оқуға түсті.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Зерттеу жұмысын профессор Евгений Демлердің ғылыми тобында, сол кісінің жетекшілігімен жасады.&lt;ref&gt;https://boulderschool.yale.edu/sites/default/files/files/Demler.pdf&lt;/ref&gt; 2007 жылы 26 жасында докторлық диссертациясын қорғап&lt;ref&gt;https://www.physics.harvard.edu/academics/phds&lt;/ref&gt;, Гарвард философия докторы (PhD-доктор) атағын алған алғашқы қазақстандық болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://youth.kz/article/pervyj-kazah-zashitivshij-phd-v-garvarde-chto-nuzhno-znat-ob-uchenom-SQ3xPWWNvJBKjgEgP6Vg&lt;/ref&gt; 

2007-2009 жылдары Йель университетінде postdoc бағдарламасы бойынша профессор Леонид Глазманмен бірлесіп зерттеу жұмыстарын жүргізді.&lt;ref&gt;https://www.science.org/doi/10.1126/science.1165403&lt;/ref&gt; 

2009 жылы Райс университетіне ассистент-профессор қызметіне ауысып, өмірінің соңғы күніне дейін сонда жұмыс істеді. 2012 жылы Хан Тәңірі шыңына жасаған экспедиция кезінде 5200 м биіктіктегі тау қиясында 17 шілдеден 18 шілдеге қараған түні жүрегі тоқтады.&lt;ref name=&quot;tengri&quot; /&gt;

== Білімі ==
Мектепті аяқтағаннан кейін Имамбеков [[Мәскеу физика-техникалық институты|Мәскеу физика-техникалық институтына]] (МФТИ) түсіп, физика және қолданбалы математика саласында білім алды. Бұл оқу орны теориялық физика және инженерлік ғылымдар саласындағы жоғары деңгейдегі мамандарды даярлаумен танымал.

2002 жылы ол [[Гарвард университеті|Гарвард университетіне]] аспирантураға қабылданып, теориялық физика саласында зерттеу жұмыстарын жүргізді. 2007 жылы физика бойынша PhD ғылыми дәрежесін қорғады.

== Ғылыми қызметі ==
PhD дәрежесін алғаннан кейін Имамбеков [[Йель университеті|Йель университетінде]] постдокторант ретінде ғылыми зерттеулер жүргізді.

2009 жылы ол [[Райс университеті|Райс университетінің]] физика және астрономия кафедрасына ассистент-профессор болып қабылданды.&lt;ref name=&quot;rice&quot;&gt;https://news2.rice.edu/2012/07/18/rice-mourns-loss-of-career-award-winning-theorist/&lt;/ref&gt;

Райс университетінде ол теориялық физика саласында зерттеулер жүргізіп, студенттер мен жас зерттеушілерге дәріс оқыды.

=== Ғылыми зерттеулері ===
Имамбековтің ғылыми зерттеулері негізінен төмен өлшемді кванттық жүйелердің қасиеттерін зерттеуге бағытталды.

Оның ғылыми қызығушылықтары келесі бағыттарды қамтыды:
* [[конденсацияланған күй физикасы]]
* [[кванттық көпбөлшекті жүйелер]]
* ультрасуық атомдық газдар
* бірөлшемді кванттық жүйелер динамикасы
* кванттық сұйықтықтардың қасиеттері
Бұл зерттеулер кванттық жүйелердің күрделі динамикасын түсіндіруге және эксперименттік физика нәтижелерін теориялық тұрғыдан сипаттауға мүмкіндік берді.

=== Ғылыми үлесі ===
Имамбеков кванттық көпбөлшекті жүйелер теориясын дамытуға маңызды үлес қосты. Оның зерттеулері бірөлшемді кванттық жүйелердің қозған күйлерінің қасиеттерін түсіндіруге бағытталды.

Ғалымның жұмыстары кванттық физика саласындағы жаңа теориялық модельдерді дамытуға көмектесті және көптеген зерттеулерге негіз болды.

== Марапаттары ==
Имамбеков ғылыми қызметі үшін бірнеше халықаралық марапаттарға ие болды:
* [[Sloan Research Fellowship]] (2010)
* [[National Science Foundation]] CAREER Award (2011)
Бұл марапаттар жас ғалымдардың ғылыми жетістіктерін қолдау мақсатында берілетін беделді халықаралық сыйлықтар болып табылады.

== Қайтыс болуы ==
2012 жылдың 18 шілдесінде Әділет Имамбеков [[Тянь-Шань]] тау жүйесіндегі [[Хан Тәңірі шыңы|Хан-Тәңірі]] шыңына көтерілу кезінде қайтыс болды. Ол шамамен 5300 метр биіктікте өз палаткасында табылған.&lt;ref name=&quot;tengri&quot;&gt;https://tengrinews.kz/events/izvestnyi-kazaxstanskii-ucenyi-pogib-na-pike-xan-tengri-217681/&lt;/ref&gt;

Ғалым қайтыс болған кезде небәрі 30 жаста еді.

== Мұрасы ==
Имамбеков қысқа өмір сүргеніне қарамастан, теориялық физика саласында маңызды ғылыми нәтижелерге қол жеткізді.

Оның ғылыми жұмыстары кванттық көпбөлшекті жүйелер теориясының дамуына ықпал етті. Ғылыми қауымдастықта ол талантты жас теоретиктердің бірі ретінде танылды.

== Әдебиеттер ==

* Ұлымды тану. — Алматы: Мектеп, 2018. — 272 б., сур. ISBN 978—601—07—0942—3&lt;ref&gt;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9f/%D2%B0%D0%9B%D0%AB%D0%9C%D0%94%D0%AB_%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%A3.pdf&lt;/ref&gt;
* Первый казах, защитивший PhD в Гарварде: что нужно знать об ученом&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Таңдамалы ғылыми еңбектері ==
* {{cite journal
 |last=Imambekov
 |first=A.
 |last2=Glazman
 |first2=L.
 |year=2009
 |title=Universal theory of nonlinear Luttinger liquids
 |journal=Science
 |doi=10.1126/science.1165403
}}

* {{cite journal
 |last=Imambekov
 |first=A.
 |last2=Schmidt
 |first2=T.
 |last3=Glazman
 |first3=L.
 |year=2012
 |title=One-dimensional quantum liquids: beyond the Luttinger liquid paradigm
 |journal=Reviews of Modern Physics
 |doi=10.1103/RevModPhys.84.1253
}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* https://news2.rice.edu/2012/07/18/rice-mourns-loss-of-career-award-winning-theorist/
* https://physicstoday.aip.org/obituaries/adilet-imambekov
{{DEFAULTSORT:Имамбеков, Әділет Оңласынұлы}}
[[Санат:Мәскеу жоғарғы оқу орындары түлектері]]
[[Санат:Гарвард университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ ғалымдары]]</text>
      <sha1>fooez8saydv2j8qjfbez4odj85nu9z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақал келісімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776669</id>
    <revision>
      <id>3689782</id>
      <parentid>3566221</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="nbjouemjznaso3w8wa6soh0ojg2xc0h" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Ақал келісімі
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Map Iran 1900-fr.png
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Көктепе]], [[Тегеран]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
[[Санат:Түрікменстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:1881 жылдағы Ресей]]
[[Санат:XIX ғасырдағы Иран]]
[[Санат:Ресей-Иран келісімдері]]

|қол_қойылды           = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Иван Алексеевич Зиновьев]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Мирза Саид-Хан Ансари]]
 |жақтар                = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Ресей империясы]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Парсы елі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = тарихи құжат
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[парсы тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Ақал келісімі''' — [[1881 жыл]]ғы [[21 қыркүйек]]те [[Ресей империясы]] мен [[Иран|Парсы елі]] арасында қол қойылған құжат. Осы келісім бойынша [[Түркіменстан]] Ресей империясының бақылауына өтті.​&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Chahryar Adle|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|шынайы атауы=en|сілтеме=https://books.google.com.ua/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA469&amp;redir_esc=y|баспасы=UNESCO|жыл=2005-01-01|барлық беті=1008|isbn=978-92-3-103985-0}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:Иллюстрация к статье «Ахал-текинские экспедиции» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|300px]]
XIX ғасырдың аяғына қарай Ресей империясының алдында [[Орта Азия]]дағы ағылшын экспансиясына жол бермеу міндеті тұрды. Ол үшін [[Түркістан]]ды жаулап алу қажет болды. Бұл жағдайда [[Каспий теңізі]] алабының барлығы дерлік Ресейдің бақылауында болар еді.&lt;ref&gt; Боевая летопись русского флота., М, Военное издательство министерства вооруженных сил СССР, 1948, С. 260, 492&lt;/ref&gt; [[Ақал-теке экспедициясы]]нан және генерал Скобелевтің [[Көктепе]] ({{lang-ru|Геок-Тепе}}) бекінісін алғанынан кейін, Парсы билеушісі Насыр әд-Дин шах Ресей мен Парсы елінің Орта Азиядағы қарым-қатынасын реттейтін келісімге қол қоюды дайындау үшін өзінің сыртқы істер министрі [[Мырза Саид хан Ансари]]ді [[Иван Зиновьев]]пен кездесуге жіберді.

Осы келісімге сәйкес, Парсы елі Орта Азияға ықпалын жоғалтты және Түркістан мен Мәуереннаһрға дәметуін тоқтатты. Осы келісім бойынша 1884 жылы [[Мары]], [[Серахс]], [[Ашхабад]] және оған іргелес аудандар Ресейдің бақылауына өтті. Сондай-ақ бұл келісім Атрек өзенін Ресей мен Парсы елі арасындағы жаңа шекара ретінде белгіледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ресей империясына қосылғаннан кейін Түркіменстан аумағы [[Күнгей Каспий облысы]] деген атау алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nbjouemjznaso3w8wa6soh0ojg2xc0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689783</id>
      <parentid>3689782</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4785" sha1="aiu6sui5dy1v714xal39cdgrrnx54ur" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Ақал келісімі
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Map Iran 1900-fr.png
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Көктепе]], [[Тегеран]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
[[Санат:Түрікменстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:1881 жылдағы Ресей]]
[[Санат:XIX ғасырдағы Иран]]
[[Санат:Ресей-Иран келісімдері]]

|қол_қойылды           = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Иван Алексеевич Зиновьев]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Мирза Саид-Хан Ансари]]
 |жақтар                = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Ресей империясы]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Парсы елі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = тарихи құжат
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[парсы тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Ақал келісімі''' — [[1881 жыл]]ғы [[21 қыркүйек]]те [[Ресей империясы]] мен [[Иран|Парсы елі]] арасында қол қойылған құжат. Осы келісім бойынша [[Түрікменстан]] Ресей империясының бақылауына өтті.​&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Chahryar Adle|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|шынайы атауы=en|сілтеме=https://books.google.com.ua/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA469&amp;redir_esc=y|баспасы=UNESCO|жыл=2005-01-01|барлық беті=1008|isbn=978-92-3-103985-0}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:Иллюстрация к статье «Ахал-текинские экспедиции» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|300px]]
XIX ғасырдың аяғына қарай Ресей империясының алдында [[Орта Азия]]дағы ағылшын экспансиясына жол бермеу міндеті тұрды. Ол үшін [[Түркістан]]ды жаулап алу қажет болды. Бұл жағдайда [[Каспий теңізі]] алабының барлығы дерлік Ресейдің бақылауында болар еді.&lt;ref&gt; Боевая летопись русского флота., М, Военное издательство министерства вооруженных сил СССР, 1948, С. 260, 492&lt;/ref&gt; [[Ақал-теке экспедициясы]]нан және генерал Скобелевтің [[Көктепе]] ({{lang-ru|Геок-Тепе}}) бекінісін алғанынан кейін, Парсы билеушісі Насыр әд-Дин шах Ресей мен Парсы елінің Орта Азиядағы қарым-қатынасын реттейтін келісімге қол қоюды дайындау үшін өзінің сыртқы істер министрі [[Мырза Саид хан Ансари]]ді [[Иван Зиновьев]]пен кездесуге жіберді.

Осы келісімге сәйкес, Парсы елі Орта Азияға ықпалын жоғалтты және Түркістан мен Мәуереннаһрға дәметуін тоқтатты. Осы келісім бойынша 1884 жылы [[Мары]], [[Серахс]], [[Ашхабад]] және оған іргелес аудандар Ресейдің бақылауына өтті. Сондай-ақ бұл келісім Атрек өзенін Ресей мен Парсы елі арасындағы жаңа шекара ретінде белгіледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ресей империясына қосылғаннан кейін Түркіменстан аумағы [[Күнгей Каспий облысы]] деген атау алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>aiu6sui5dy1v714xal39cdgrrnx54ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689784</id>
      <parentid>3689783</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4824" sha1="c8uvn2zqb86kg6q0tau8yiw60mtayaf" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Ақал келісімі
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Map Iran 1900-fr.png
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Көктепе]], [[Тегеран]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
[[Санат:Түрікменстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:1881 жылдағы Ресей]]
[[Санат:XIX ғасырдағы Иран]]
[[Санат:Ресей-Иран келісімдері]]

|қол_қойылды           = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Иван Алексеевич Зиновьев]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Мирза Саид-Хан Ансари]]
 |жақтар                = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Ресей империясы]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Иран|Парсы елі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = тарихи құжат
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[парсы тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Ақал келісімі''' — [[1881 жыл]]ғы [[21 қыркүйек]]те [[Ресей империясы]] мен [[Иран|Парсы елі]] арасында қол қойылған құжат. Осы келісім бойынша [[Түрікменстан]] Ресей империясының бақылауына өтті.​&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Chahryar Adle|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|шынайы атауы=en|сілтеме=https://books.google.com.ua/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA469&amp;redir_esc=y|баспасы=UNESCO|жыл=2005-01-01|барлық беті=1008|isbn=978-92-3-103985-0}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:Иллюстрация к статье «Ахал-текинские экспедиции» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|300px]]
XIX ғасырдың аяғына қарай Ресей империясының алдында [[Орта Азия]]дағы ағылшын экспансиясына жол бермеу міндеті тұрды. Ол үшін [[Түркістан (қала)|Түркістанды]] жаулап алу қажет болды. Бұл жағдайда [[Каспий теңізі]] алабының барлығы дерлік Ресейдің бақылауында болар еді.&lt;ref&gt; Боевая летопись русского флота., М, Военное издательство министерства вооруженных сил СССР, 1948, С. 260, 492&lt;/ref&gt; [[Ақал-теке экспедициясы]]нан және генерал Скобелевтің [[Көктепе]] ({{lang-ru|Геок-Тепе}}) бекінісін алғанынан кейін, Парсы билеушісі Насыр әд-Дин шах Ресей мен Парсы елінің Орта Азиядағы қарым-қатынасын реттейтін келісімге қол қоюды дайындау үшін өзінің сыртқы істер министрі [[Мырза Саид хан Ансари]]ді [[Иван Зиновьев]]пен кездесуге жіберді.

Осы келісімге сәйкес, Парсы елі Орта Азияға ықпалын жоғалтты және Түркістан мен Мәуереннаһрға дәметуін тоқтатты. Осы келісім бойынша 1884 жылы [[Мары]], [[Серахс]], [[Ашхабад]] және оған іргелес аудандар Ресейдің бақылауына өтті. Сондай-ақ бұл келісім Атрек өзенін Ресей мен Парсы елі арасындағы жаңа шекара ретінде белгіледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ресей империясына қосылғаннан кейін Түркіменстан аумағы [[Күнгей Каспий облысы]] деген атау алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c8uvn2zqb86kg6q0tau8yiw60mtayaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689787</id>
      <parentid>3689784</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4825" sha1="r0l1ssuxp2geyiuyimdmb8egbytcy9l" xml:space="preserve">{{Келісім
 |атауы                 = Ақал келісімі
 |толық_атауы           = 
 |сурет                 = Map Iran 1900-fr.png
 |ені                   = 
 |тақырып               = 
 |тип                   = 
 |дайындалу_датасы      = 
 |қол_қойылу_датасы     = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |қол_қойылған_жер      = [[Көктепе]], [[Тегеран]]
 |мөр_басылды           = 
 |күшіне_енді           = [[21 қыркүйек]] [[1881 жыл]]
 |шарты                 = 
 |әрекет_етуін_тоқтатты = 
 |қол_қойылды           = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Иван Алексеевич Зиновьев]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Мирза Саид-Хан Ансари]]
 |жақтар                = [[File:Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg|23px]] [[Ресей империясы]]&lt;br&gt;[[File:Early 20th Century Qajar Flag.svg|23px]] [[Иран|Парсы елі]]
 |сақталу_орны          = 
 |статусы               = тарихи құжат
 |тіл                   = 
 |тілдер                = [[орыс тілі]], [[парсы тілі]]
 |website               = 
 |wikisource            = 
}}
'''Ақал келісімі''' — [[1881 жыл]]ғы [[21 қыркүйек]]те [[Ресей империясы]] мен [[Иран|Парсы елі]] арасында қол қойылған құжат. Осы келісім бойынша [[Түрікменстан]] Ресей империясының бақылауына өтті.​&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кітап|авторы=Chahryar Adle|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period : from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century|шынайы атауы=en|сілтеме=https://books.google.com.ua/books?id=XPfcfF8LRWQC&amp;pg=PA469&amp;redir_esc=y|баспасы=UNESCO|жыл=2005-01-01|барлық беті=1008|isbn=978-92-3-103985-0}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
[[Сурет:Иллюстрация к статье «Ахал-текинские экспедиции» № 1. Военная энциклопедия Сытина (Санкт-Петербург, 1911-1915).jpg|thumb|300px]]
XIX ғасырдың аяғына қарай Ресей империясының алдында [[Орта Азия]]дағы ағылшын экспансиясына жол бермеу міндеті тұрды. Ол үшін [[Түркістан (қала)|Түркістанды]] жаулап алу қажет болды. Бұл жағдайда [[Каспий теңізі]] алабының барлығы дерлік Ресейдің бақылауында болар еді.&lt;ref&gt; Боевая летопись русского флота., М, Военное издательство министерства вооруженных сил СССР, 1948, С. 260, 492&lt;/ref&gt; [[Ақал-теке экспедициясы]]нан және генерал Скобелевтің [[Көктепе]] ({{lang-ru|Геок-Тепе}}) бекінісін алғанынан кейін, Парсы билеушісі Насыр әд-Дин шах Ресей мен Парсы елінің Орта Азиядағы қарым-қатынасын реттейтін келісімге қол қоюды дайындау үшін өзінің сыртқы істер министрі [[Мырза Саид хан Ансари]]ді [[Иван Зиновьев]]пен кездесуге жіберді.

Осы келісімге сәйкес, Парсы елі Орта Азияға ықпалын жоғалтты және Түркістан мен Мәуереннаһрға дәметуін тоқтатты. Осы келісім бойынша 1884 жылы [[Мары]], [[Серахс]], [[Ашхабад]] және оған іргелес аудандар Ресейдің бақылауына өтті. Сондай-ақ бұл келісім Атрек өзенін Ресей мен Парсы елі арасындағы жаңа шекара ретінде белгіледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ресей империясына қосылғаннан кейін Түркіменстан аумағы [[Күнгей Каспий облысы]] деген атау алды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Түрікменстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері]]
[[Санат:1881 жылдағы Ресей]]
[[Санат:XIX ғасырдағы Иран]]
[[Санат:Ресей-Иран келісімдері]]</text>
      <sha1>r0l1ssuxp2geyiuyimdmb8egbytcy9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бағи-Шамал шайқасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777059</id>
    <revision>
      <id>3689647</id>
      <parentid>3569430</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8371" sha1="bjtd0m95vqw60u2gy884bd71hy5r27d" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Бағи-Шамал шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1599 жыл]]
 |орын        = [[Бағи-Шамал]]&lt;br&gt;[[Самарқан]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Аштарханидтер жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Шайбани әулеті]]&lt;br&gt;[[Сефеви әулеті]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Аштархан әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[II Пірмұхаммед хан]]
 |командир2   = [[Бақи Мұхаммед]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = шамамен 40 000
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Бағи-Шамал шайқасы''' — Мәуереннахр [[Шайбани әулеті|Шайбанилері]] мен [[Аштархан әулеті]] арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы [[Бақи Мұхаммед]] бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі [[II Пірмұхаммед хан]]нан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, p. 629-657, illus.|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757?posInSet=6&amp;queryId=3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4|website=Unesdoc.unesco.org|access-date=2019-12-29|url-status=live|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229190134/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757%3FposInSet%3D6%26queryId%3D3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4}}&lt;/ref&gt;

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы [[Бұхара]]ны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы [[Самарқанд]]ты толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап [[Мәуереннахр]] мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

== Алғышарттары ==
​Сефевилер шахы [[І Аббас]] (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.{{sfn|Алексеев|2006|p=102}}

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] айтуынша, [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]] және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Барысы ==
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Маңызы мен салдары ==
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған [[Жар Мұхаммед]] хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті.{{sfn|Алексеев|2006|p=103–104}}{{sfn|Алексеев|2006|p=107}} 1601 жылдан бастап Бұхара, [[Балх]], Самарқанд және [[Ташкент]]тегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.{{sfn|Давидович|1992|p=137}}{{sfn|Давидович|1992|p=138}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Алексеев А. К.|тақырыбы=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар|орны=СПб|баспасы=С.-Петерб. ун-та|жыл=2006|барлық беті=229|isbn=5-288-03987-9}}
* {{кітап|авторы=Давидович Е. А.|тақырыбы=Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век.|орны=М.|баспасы=Наука. Главная редакция восточной литературы|жыл=1992|барлық беті=504|isbn=5-02-017171-9}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:1599 жыл]]
[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Аштархан әулеті]]</text>
      <sha1>bjtd0m95vqw60u2gy884bd71hy5r27d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689648</id>
      <parentid>3689647</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8369" sha1="ixulq2dpwbru48fosmr938r3pbc921e" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Бағи-Шамал шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1599 жыл]]
 |орын        = [[Бағи-Шамал]]&lt;br&gt;[[Самарқан]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Аштарханидтер жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Шайбани әулеті]]&lt;br&gt;[[Сефеви әулеті]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Аштархан әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[II Пірмұхаммед хан]]
 |командир2   = [[Бақи Мұхаммед]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = шамамен 40 000
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Бағи-Шамал шайқасы''' — Мәуереннахр [[Шайбани әулеті|Шайбанилері]] мен [[Аштархан әулеті]] арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы [[Бақи Мұхаммед]] бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі [[II Пірмұхаммед хан]]нан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, p. 629-657, illus.|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757?posInSet=6&amp;queryId=3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4|website=Unesdoc.unesco.org|access-date=2019-12-29|url-status=live|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229190134/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757%3FposInSet%3D6%26queryId%3D3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4}}&lt;/ref&gt;

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы [[Бұхара]]ны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы [[Самарқан]]ды толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап [[Мәуереннахр]] мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

== Алғышарттары ==
​Сефевилер шахы [[І Аббас]] (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.{{sfn|Алексеев|2006|p=102}}

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] айтуынша, [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]] және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Барысы ==
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Маңызы мен салдары ==
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған [[Жар Мұхаммед]] хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті.{{sfn|Алексеев|2006|p=103–104}}{{sfn|Алексеев|2006|p=107}} 1601 жылдан бастап Бұхара, [[Балх]], Самарқанд және [[Ташкент]]тегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.{{sfn|Давидович|1992|p=137}}{{sfn|Давидович|1992|p=138}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Алексеев А. К.|тақырыбы=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар|орны=СПб|баспасы=С.-Петерб. ун-та|жыл=2006|барлық беті=229|isbn=5-288-03987-9}}
* {{кітап|авторы=Давидович Е. А.|тақырыбы=Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век.|орны=М.|баспасы=Наука. Главная редакция восточной литературы|жыл=1992|барлық беті=504|isbn=5-02-017171-9}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:1599 жыл]]
[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Аштархан әулеті]]</text>
      <sha1>ixulq2dpwbru48fosmr938r3pbc921e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689649</id>
      <parentid>3689648</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8369" sha1="h5v31rp26nyb9tnlldr410ym7hfo3bm" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Бағи-Шамал шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1599 жыл]]
 |орын        = [[Бағи-Шамал]]&lt;br&gt;[[Самарқан]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Аштарханидтер жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Шайбани әулеті]]&lt;br&gt;[[Сефеви әулеті]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Аштархан әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[II Пірмұхаммед хан]]
 |командир2   = [[Бақи Мұхаммед]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = шамамен 40 000
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Бағи-Шамал шайқасы''' — Мәуереннахр [[Шайбани әулеті|Шайбанилері]] мен [[Аштархан әулеті]] арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы [[Бақи Мұхаммед]] бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі [[II Пірмұхаммед хан]]нан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, p. 629-657, illus.|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757?posInSet=6&amp;queryId=3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4|website=Unesdoc.unesco.org|access-date=2019-12-29|url-status=live|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229190134/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757%3FposInSet%3D6%26queryId%3D3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4}}&lt;/ref&gt;

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы [[Бұхара]]ны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы [[Самарқан]]ды толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап [[Мәуереннаһр]] мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

== Алғышарттары ==
​Сефевилер шахы [[І Аббас]] (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.{{sfn|Алексеев|2006|p=102}}

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] айтуынша, [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]] және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Барысы ==
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Маңызы мен салдары ==
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған [[Жар Мұхаммед]] хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті.{{sfn|Алексеев|2006|p=103–104}}{{sfn|Алексеев|2006|p=107}} 1601 жылдан бастап Бұхара, [[Балх]], Самарқанд және [[Ташкент]]тегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.{{sfn|Давидович|1992|p=137}}{{sfn|Давидович|1992|p=138}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Алексеев А. К.|тақырыбы=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар|орны=СПб|баспасы=С.-Петерб. ун-та|жыл=2006|барлық беті=229|isbn=5-288-03987-9}}
* {{кітап|авторы=Давидович Е. А.|тақырыбы=Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век.|орны=М.|баспасы=Наука. Главная редакция восточной литературы|жыл=1992|барлық беті=504|isbn=5-02-017171-9}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:1599 жыл]]
[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Аштархан әулеті]]</text>
      <sha1>h5v31rp26nyb9tnlldr410ym7hfo3bm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689650</id>
      <parentid>3689649</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:28:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8371" sha1="p12q2ybgqjxdfk3f9ocsqjusa5b648f" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Бағи-Шамал шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1599 жыл]]
 |орын        = [[Бағи-Шамал]]&lt;br&gt;[[Самарқан]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Аштарханидтер жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Шайбани әулеті]]&lt;br&gt;[[Сефевид әулеті]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Аштархан әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[II Пірмұхаммед хан]]
 |командир2   = [[Бақи Мұхаммед]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = шамамен 40 000
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Бағи-Шамал шайқасы''' — Мәуереннахр [[Шайбани әулеті|Шайбанилері]] мен [[Аштархан әулеті]] арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы [[Бақи Мұхаммед]] бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі [[II Пірмұхаммед хан]]нан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, p. 629-657, illus.|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757?posInSet=6&amp;queryId=3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4|website=Unesdoc.unesco.org|access-date=2019-12-29|url-status=live|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229190134/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757%3FposInSet%3D6%26queryId%3D3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4}}&lt;/ref&gt;

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы [[Бұхара]]ны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы [[Самарқан]]ды толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап [[Мәуереннаһр]] мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

== Алғышарттары ==
​Сефевилер шахы [[І Аббас]] (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.{{sfn|Алексеев|2006|p=102}}

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] айтуынша, [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]] және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Барысы ==
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Маңызы мен салдары ==
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған [[Жар Мұхаммед]] хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті.{{sfn|Алексеев|2006|p=103–104}}{{sfn|Алексеев|2006|p=107}} 1601 жылдан бастап Бұхара, [[Балх]], Самарқанд және [[Ташкент]]тегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.{{sfn|Давидович|1992|p=137}}{{sfn|Давидович|1992|p=138}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Алексеев А. К.|тақырыбы=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар|орны=СПб|баспасы=С.-Петерб. ун-та|жыл=2006|барлық беті=229|isbn=5-288-03987-9}}
* {{кітап|авторы=Давидович Е. А.|тақырыбы=Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век.|орны=М.|баспасы=Наука. Главная редакция восточной литературы|жыл=1992|барлық беті=504|isbn=5-02-017171-9}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:1599 жыл]]
[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Аштархан әулеті]]</text>
      <sha1>p12q2ybgqjxdfk3f9ocsqjusa5b648f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689651</id>
      <parentid>3689650</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алғышарттары */</comment>
      <origin>3689651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8407" sha1="9ok6851t63vsoqyty296jhhe57wabr0" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Бағи-Шамал шайқасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1599 жыл]]
 |орын        = [[Бағи-Шамал]]&lt;br&gt;[[Самарқан]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Аштарханидтер жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Шайбани әулеті]]&lt;br&gt;[[Сефевид әулеті]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:War flag of Khanate of Bukhara.svg|22px]] [[Аштархан әулеті]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[II Пірмұхаммед хан]]
 |командир2   = [[Бақи Мұхаммед]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = шамамен 40 000
 |күштер2     = Белгісіз
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Бағи-Шамал шайқасы''' — Мәуереннахр [[Шайбани әулеті|Шайбанилері]] мен [[Аштархан әулеті]] арасындағы Бұхара хандығындағы шешуші шайқас. Оның барысында 1599 жылы [[Бақи Мұхаммед]] бастаған аштархандықтар Мәуереннахр Шайбанилері әулетінің соңғы билеушісі [[II Пірмұхаммед хан]]нан (1598—1599) басым түсіп, айқын жеңіске жетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=History of civilizations of Central Asia, v. 5: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century, p. 629-657, illus.|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757?posInSet=6&amp;queryId=3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4|website=Unesdoc.unesco.org|access-date=2019-12-29|url-status=live|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229190134/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184757%3FposInSet%3D6%26queryId%3D3f2fa233-444b-4e87-a5c4-0277499c4be4}}&lt;/ref&gt;

​II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін Аштархан әулеті мемлекет астанасы [[Бұхара]]ны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы [[Самарқан]]ды толық бақылауына алды. 1601 жылдан бастап [[Мәуереннаһр]] мен Оңтүстік Түркістанның өмірінде Аштархан әулеті шешуші рөл атқара бастады.

== Алғышарттары ==
​Сефевилер шахы [[І Аббас (Парсы шаһы)|І Аббас]] (1588–1629) Бақи Мұхаммедке қарсы күресу үшін II Пірмұхаммед ханға көмек берді. Ол Бұхараға 10 мың жауынгер жіберіп, олар II Пирмұхаммед ханның күштерімен бірікті. «Тарих-и Қыпшақ-хани» авторы Қожақұлы бек Балхидің есебінше, II Пирмұхаммед хан барлығы 40 мың адамнан тұратын әскер жинай алған. Бақи Мұхаммед Бұхара ханымен келіссөз жүргізуге тырысқанымен, хан бітімге келуден бас тартып, Сар-и Пуль бағытына қарай шықты.{{sfn|Алексеев|2006|p=102}}

Бақи Мұхаммед туыстарынан көмек сұрады. Оған алғашқылардың бірі болып немере ағасы Аббас сұлтан мен Рахманқұл сұлтан келді. Бақи Мұхаммед жолдарды күзету және барлау жүргізу үшін Күшік би аталық, Мұхаммед-Жар би қарлұқ және Лүтфи би аталықтың бастауымен шағын жасақтар жіберді. [[Махмұд Ибн Уәли|Махмұд ибн Уәлидің]] айтуынша, [[Жар Мұхаммед]], [[Жәни Мұхаммед]] және Аштархан әулетінің басқа да мүшелері Самарқандта болып, «сақтық мақсатында» қаладан шықпаған.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Барысы ==
​Қарсыластардың әскерлері 1599 жылы Самарқанд маңындағы Бағи-Шамал деген жерде кездесті. Сандық басымдықтың арқасында II Пірмұхаммед хан мен оның әмірлері аштархандықтарды айтарлықтай ығыстыра алды, алайда кейін Бақи Мұхаммед жау әскерінің орталық бөлігін талқандап, жеңіске жетті. II Пірмұхаммед хан жараланып, тұтқынға түсті. Біраз уақыттан кейін ол Бақи Мұхаммедтің бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Аштархандықтар ретсіз шегінген бұхаралықтарды соңына дейін қуып, мол олжаға кенелді.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

== Маңызы мен салдары ==
​Сол кездегі оқиғалардың куәгері, Аштархан әулетінің болашақ сарай тарихшысы Махмұд ибн Уәли Бағи-Шамал шайқасын Мәуереннахрдағы Шайбанилер билігінің аяқталуы деп санауға бейім. Оның сөзімен айтқанда: «Мәуереннахрдағы Шайбанилердің ісі осымен тәмамдалғандықтан, басқаруды Тоқа Темір әулеті қолға алды». II Пірмұхаммед ханды жеңгеннен кейін аштархандықтар мемлекет астанасы Бұхараны және Мәуереннахрдың маңыздылығы жағынан екінші қаласы Самарқандты толық бақылауына алды.{{sfn|Алексеев|2006|p=103}}

Жоғарғы билеуші болып ол кезде жасы едәуір ұлғайған [[Жар Мұхаммед]] хан жарияланды. Ол мемлекетті басқаруға батпай, билікті үлкен ұлы Жәни Мұхаммедке берді. Оған хан билігі мен егемендігінің барлық нышандары: құтпа, сикка және лауазымдар өтті.{{sfn|Алексеев|2006|p=103–104}}{{sfn|Алексеев|2006|p=107}} 1601 жылдан бастап Бұхара, [[Балх]], Самарқанд және [[Ташкент]]тегі төрт теңге сарайында Жәни Мұхаммедтің есімі жазылған монеталар шығарыла бастады.{{sfn|Давидович|1992|p=137}}{{sfn|Давидович|1992|p=138}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Алексеев А. К.|тақырыбы=Политическая история Тукай-Тимуридов: По материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар|орны=СПб|баспасы=С.-Петерб. ун-та|жыл=2006|барлық беті=229|isbn=5-288-03987-9}}
* {{кітап|авторы=Давидович Е. А.|тақырыбы=Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век.|орны=М.|баспасы=Наука. Главная редакция восточной литературы|жыл=1992|барлық беті=504|isbn=5-02-017171-9}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Орталық Азия тарихы]]
[[Санат:1599 жыл]]
[[Санат:Шайбани әулеті]]
[[Санат:Аштархан әулеті]]</text>
      <sha1>9ok6851t63vsoqyty296jhhe57wabr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ташкент шайқасы (1627)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778220</id>
    <revision>
      <id>3689656</id>
      <parentid>3576637</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:33:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Барысы */</comment>
      <origin>3689656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10001" sha1="92cdccqoxn9d2rpi9hypgcsk8l7dqtd" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ташкент шайқасы (1627)
 |бөлім       = Есім хан мен Тұрсын хан арасындағы соғыс
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = 1627
 |орын        = [[Ташкент]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Есім ханның жеңісі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сурет:Tamga of the Töre dynasty.png|border|24px]] [[Қазақ хандығы]], [[Түркістан]]
 |қарсылас2   = [[Сурет:Tamga of the Töre dynasty.png|border|24px]] [[Қазақ хандығы]], [[Ташкент]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Сурет:Tamga of the Töre dynasty.png|border|24px]] [[Есім хан]]
 |командир2   = [[Сурет:Tamga of the Töre dynasty.png|border|24px]] [[Тұрсын хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Ташкент шайқасы''' (сондай-ақ ''«Ташкент жорығы»'') — 1627 жылы [[Есім хан]] мен [[Тұрсын хан]] арасында болған өзара соғыстағы шешуші шайқас. Шайқас соңғысының қаза табуымен аяқталды.

== Алғышарттар ==
[[Сурет:Ф.И. фон Страленбергтің картасындағы Қазақ Ордасы (Cosaci Horda).jpg|thumb|left|Ф.И. фон Страленбергтің картасы (1730), шамамен 1600–1620 жылдардағы қазақ тайпаларының қоныстануын көрсетеді&lt;ref&gt;Сабитов Ж.М. Карты Казахского ханства XVI–XVII веков как источник по истории казахов и Казахского ханства // История государства. — Астана, 2016. — № 3. — С. 39–48.&lt;/ref&gt;]]
Есім ханның ойраттарға қарсы жорығы кезінде [[Тұрсын хан|Тұрсын Мұхаммед хан]] оның ордасын талқандау үшін әскер жіберді. Әскери қолбасшылар орданы қиратып, Есім ханның әйелдері мен балаларын қолға түсіріп, Ташкентке жеткізді. Түпкілікті жеңіске жетуді көздеген Тұрсын Мұхаммед хан армияны жауға қарсы өзі бастап шықты. Сайрам түбіндегі шайқаста [[Есім хан]] жеңіске жетті. Тұрсын Мұхаммед хан Ташкентке қашты,{{sfn|Султанов|2006|p=221}} бірақ қала мен оның маңайын Абылай сұлтанның қолдауымен [[Аштархан әулеті|Аштарханидтер]] иеленіп үлгерген еді.{{sfn|Кляшторный, Султанов|1992|p=302}} Қарсыласын қуған Есім хан да [[Сайрам]]нан [[Ташкент]]ке қарай аттанды.{{sfn|Атыгаев|2023|p=128}}

== Барысы ==
[[Сурет:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның теңгелері. Ташкент ақша сарайы.]]
[[Тұрсын хан|Тұрсын]] Сайрам шайқасынан кейін Есім ханға қарсы соғысу үшін тағы да далаға аттанды. Билеушілердің қайталанған шайқасы Ташкент түбінде өтті. Шайқастың қызған шағында Тұрсын ханның жақындары көтеріліс жасап, оны өлтірді. Ханның басын кесіп алып, Есім ханға жеткізді, ол кейіннен оны [[Имамқұл хан]]ға жіберді.{{sfn|Султанов|2006|p=221}} Осыдан кейін [[Аштархан әулеті|Аштархан]] билеушісі жарлықпен Есім ханның [[Ташкент]]ке, [[Түркістан (қала)|Түркістанға]], сондай-ақ аймақтың басқа да бекіністері мен елді мекендеріне құқығын растады.{{sfn|Атыгаев|2023|p=54}} Сонымен бірге Тұрсынға бағынышты болған қатаған руының өкілдері қырғынға ұшырады.{{sfn|Байпаков, Козыбаев, Кумеков, Пищулина|1997|p=416}}

== Шежіре ==
[[1629 жыл]]ы Есім ханның Тұрсын ханға қарсы Ташкент жорығына [[Арғын]] руының өкілдері қатысты. Қарқаралы және Семей өңірлері арғындарының шежірелеріне сәйкес, қатағандармен қақтығыс кезінде батырлар 40 қызды олжалады. Соның бірі — Қоңырбикені тобықты руынан шыққан Сары — [[Абай Құнанбайұлы]] пен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]ның арғы атасы әйелдікке алды. Шәкәрімнің деректері бойынша, Қоңырбике Тұрсын Мұхаммедтің қызы болған. Сарымен некесінен ол Көшекті дүниеге әкелді. Көшек — Әнет бабаның әкесі және Абайдың, Қалқаман батырдың, сондай-ақ Шәкәрімнің өзінің арғы атасы.​&lt;ref&gt;{{мақала|авторы=[[Жақсылық Мұратұлы Сәбитов|Сабитов Ж.М.]], Брагин А. О.|тақырыбы=Политическая деятельность Турсун-Мухаммед-хана|басылымы=Археография және деректану ұлттық орталығының хабарлары|шығарылымы=2|беттері=43|жыл=2016|орны=Астана|тілі=ru|сілтеме=https://www.academia.edu/resource/work/26606864}}&lt;/ref&gt;

== Кейінгі оқиғалар ==
​Есім хан билігінің екінші кезеңі қысқа болғанымен, тарихи тұрғыдан аса маңызды болды. Өзара қырқыстың қаупін түсінген хан орталық билікті нығайтуға ұмтылды. Сұлтандардың сепаратизмін қолдауға қабілетті тайпалар әлсіретілді немесе жойылды. Қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін Есім хан барлық қазақтарға ортақ бірыңғай заңдар жинағын жасауға бастамашы болды. Бұл кодекс тарихта «[[Есім ханның ескі жолы]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен қалды.{{sfn|Атыгаев|2007|p=403}}

== Әдебиет ==
* ​{{кітап|авторы=Атығаев Н.Ә.|тақырыбы=История казахской государственности (древность и средневековье): монографическое исследование|жыл=2007|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=Адамдар|барлық беті=416|isbn=9965-884-01-3}}
* ​{{кітап|авторы=Атығаев Н.Ә.|тақырыбы=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV–XVII веков.|жыл=2023|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави|барлық беті=225|isbn=978-601-7805-24-1}}
* ​{{кітап|авторы=[[Байпақов Карл Молдахметұлы|Байпақов К.М.]], [[Қозыбаев Манаш Қабашұлы|Қозыбаев М.Қ.]], [[Көмеков Болат Ешмұхамбетұлы|Көмеков Б.Е.]], [[Пищулина Клавдия Антоновна|Пищулина К.А.]]|тақырыбы=История Казахстана (с древнейших времён до наших дней)|жыл=1997|тілі=ru|орны=Алматы|баспасы=Атамұра|томы=2 Казахстан в эпоху позднего средневековья|барлық беті=624|isbn=5-7667-4695-4}}
* ​{{кітап|авторы=[[Кляшторный Сергей Григорьевич|Кляшторный С.Г.]], [[Сұлтанов Тұрсын Икрамұлы|Сұлтанов Т.И.]]|тақырыбы=Казахстан: Летопись трёх тысячелетий|жауапты=С. Г. Кляшторный, Т. И. Сұлтанов|орны=Алма-Ата|баспасы=Рауан|жыл=1992|барлық беті=376}}
* ​{{кітап|авторы=[[Сұлтанов Тұрсын Икрамұлы|Сұлтанов Т.И.]]|тақырыбы=Поднятые на белой Кошме. Ханы казахских степей|жауапты=ТОО «Астана Даму-21»|жыл=2006|тілі=ru|орны=Астана|барлық беті=252|isbn=9965-9522-8-0}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Аштархан әулеті]]
[[Санат:Орталық Азиядағы шайқастар]]
[[Санат:Қазақстанның әскери тарихы]]
[[Санат:Қазақ хандығы шайқастары]]</text>
      <sha1>92cdccqoxn9d2rpi9hypgcsk8l7dqtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данил Голубенко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778892</id>
    <revision>
      <id>3689529</id>
      <parentid>3689092</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>PGL Masters Bucharest 2026: итог (чемпион)</comment>
      <origin>3689529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16100" sha1="8ivl3o8huq4h3ctkkjmt29twja5s9xm" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі               = Данил Голубенко
 |шынайы есімі        = molodoy
 |суреті              = 
 |сурет ені           = 
 |сурет тақырыбы      = 
 |жынысы              = 
 |толық есімі         = 
 |туған кездегі есімі = 
 |лақап аты           = molodoy
 |азаматтығы          = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |мамандандыру        = Counter-Strike 2 (AWP снайпері)
 |клубы               = FURIA Esports {{ту|Бразилия}}
 |туған күні          = 10.01.2005&lt;ref name=&quot;cybersport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.cybersport.ru/players/cs2/molodoy|title=molodoy из FURIA Esports CS2|website=Cybersport.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;
 |туған жері          = [[Семей]], {{Байрақ|Қазақстан}}
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |карьера жылдары     = 2024 — қазір
 |бапкерлері          = 
 |бойы                = 
 |салмағы             = 
 |атақтары            = HLTV «Жылдың жаңа ойыншысы» (2025)&lt;br /&gt;HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының 6-орны&lt;br /&gt;2× MVP
 |медальдары          = 
 |ортаққор            = 
}}

'''Данил Голубенко''' (ник: '''molodoy''') — [[Қазақстан|қазақстандық]] кәсіби [[Киберспорт|киберспортшы]], [[Counter-Strike 2]] ойынының ойыншысы. Ол AWP снайпері ретінде танымал және 2025 жылы әлемдік сахнаға жарқын шыққан жас талант. Қазіргі уақытта бразилиялық FURIA Esports командасында ойнайды. 2025 жылы HLTV бойынша «Жылдың жаңа ойыншысы» атанып, жыл ойыншыларының үздік 20-сындағы 6-орынды алды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kazpravda.kz/n/kazahstanskogo-kibersportsmena-priznali-luchshim-novichkom-na-hltv-awards-2025/|title=Казахстанского киберспортсмена признали лучшим новичком на HLTV Awards 2025|website=Казахстанская правда|date=2026-01-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.hltv.org/news/43576/top-20-players-of-2025-molodoy-6|title=Top 20 players of 2025: molodoy (6)|website=HLTV.org|date=2026-01-07|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Данил Голубенко 2005 жылдың 10 қаңтарында [[Семей]] қаласында ([[Абай облысы]], Қазақстан) дүниеге келген. Бала кезінен футбол және карате сияқты спорт түрлерімен айналысқан. Ата-анасы ноутбук сыйлағаннан кейін компьютерлік ойындарға қызыға бастаған. Алғашында CrossFire ойынына әуес болған, кейін [[Counter-Strike: Global Offensive]] (CS:GO) ойынына ауысқан. 14-15 жасында оқуға назар аудару үшін ойыннан бірнеше уақыт бас тартқан&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{Cite web|title=Данил molodoy Голубенко – от геймера из Семея до звезды мирового киберспорта|url=https://meta-ratings.kz/blog/danil-molodoy-golubenko-biografiya-molodoj-roditeli-otkuda-nacionalnost-semej-skolko-let-cs2/}}&lt;/ref&gt;. Өз сөзінше, IT мамандығы бойынша оқыған, бірақ киберспорт үшін университетті тастап, [[Астана]]ға көшкен&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219288-ne-khvataet-rodiny-kibersportsmen-molodoy-dal-otkrovennoe-interviu|title=«Не хватает родины»: киберспортсмен Molodoy дал откровенное интервью|website=NewTimes.kz|date=2026-10-29|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Кәсіби карьерасы ==
=== FURIA-ға дейін ===
HLTV мәліметінше, алғашқы есепке алынған матчын 2024 жылғы мамырда ALLINNERS (Қазақстан) құрамында жергілікті LAN турнирлерінде ойнады, кейін DMS-ке, ал 2025 жылдың басында командасымен бірге AMKAL Esports-қа ауысты&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;. Cybersport.ru мәліметінше, AMKAL-да 2025 жылғы 8 қаңтардан 11 сәуірге дейін ойнады&lt;ref name=&quot;cybersport&quot; /&gt;.

=== 2025 ===
2025 жылғы 11 сәуірде бразилиялық FURIA командасына көшуі туралы жарияланды&lt;ref name=&quot;joined&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/molodoy-prisoedinilsya-k-furia-esports/|title=Molodoy присоединился к FURIA Esports|website=Esports.ru|date=2025-04-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. FURIA құрамындағы алғашқы Tier-1 LAN турнирі — үйдегі PGL Astana 2025: команда 4-орын алды (жартылай финалда Spirit-ке жеңілді)&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/pgl-astana-2025/|title=PGL Astana 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. BLAST.tv Austin Major 2025-те FURIA ширек финалда paiN Gaming-ке 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-austin&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/pain-obigrali-furia-i-proshli-v-polyfinal-blast-tv-austin-major-2025/|title=PaiN обыграли FURIA в четвертьфинале BLAST.tv Austin Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-06-20|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Қыркүйекте FURIA құрамында FISSURE Playground 2 турнирін жеңіп (финалда The MongolZ-ты 3:2 есебімен ұтты), турнирдің MVP-і атанды&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-vstrechi-furia-the-mongolz-na-fissure-playground-2/|title=FURIA — чемпионы FISSURE Playground 2|website=Esports.ru|date=2025-09-21|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Содан кейін Thunderpick World Championship 2025 (финалда Natus Vincere, 3:2), IEM Chengdu 2025 (екінші MVP) және BLAST Rivals Fall 2025 турнирлерінде жеңіске жетті&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2025/|title=Thunderpick World Championship 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-chengdu-2025|title=IEM Chengdu 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-blast&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/blast-rivals-fall-2025/|title=BLAST Rivals Fall 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Желтоқсанда StarLadder Budapest Major 2025-те команда плей-офф кезеңінде [[Natus Vincere]]-ге 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-furia-navi-na-starladder-budapest-major-2025/|title=FURIA уступили Natus Vincere в полуфинале на StarLadder Budapest Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-12-13|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. HLTV оны IEM Cologne 2025 және Thunderpick World Championship 2025 турнирлерінде EVP (екінші ең құнды ойыншы) деп атады&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

Жыл қорытындысы бойынша HLTV оны 20 үздік ойыншы тізіміне (6-орын) енгізіп, [[Белград]]та өткен HLTV Awards 2025 рәсімінде «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year) деп таныды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|title=Данила Голубенко забыли? Топ-20 игроков CS2 шокировал фанатов|url=https://offside.kz/cybersport/25951-danila-golubenko-zabyli-top-20-igrokov-cs2-shokiroval-fanatov}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026 ===
IEM Kraków 2026-да (28 қаңтар — 8 ақпан) FURIA финалға шығып, Vitality-ге 1:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-krakow-2026/|title=IEM Krakow 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. IEM Rio 2026-да (сәуір) FURIA 4-орын алды&lt;ref name=&quot;rio&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-matcha-furia-falcons-na-iem-rio-2026/|title=Team Falcons заняли третье место на IEM Rio 2026|website=Esports.ru|date=2026-04-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Үйдегі PGL Astana 2026-да (9—17 мамыр) плей-офф кезеңінде Team Falcons-қа жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-vstrechi-furia-falcons-na-pgl-astana/|title=Falcons прошли в полуфинал PGL Astana 2026, победив FURIA|website=Esports.ru|date=2026-05-16|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Маусымда IEM Cologne Major 2026 финалында Team Falcons-қа 0:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;major&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/falcons-furia-na-iem-cologne-major-2026/|title=Team Falcons — чемпионы IEM Cologne Major 2026|website=Esports.ru|date=2026-06-22|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Қазанда FURIA [[Малта|Мальтада]] өткен Thunderpick World Championship 2026 турнирін жеңіп алды (финалда BetBoom Team, 3:2)&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2026/|title=Thunderpick World Championship 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 24—31 қазанда [[Бухарест]]те өтіп жатқан PGL Masters Bucharest 2026 турнирінде чемпион атанды: финалда Nemiga командасын 3:2 есебімен жеңді&lt;ref name=&quot;t-bucharest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/tournaments/pgl-masters-bucharest-2026/|title=PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-nemiga-furia-na-pgl-masters-bucharest-2026/|title=FURIA — чемпионы PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|date=2026-10-31|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
=== HLTV ===
* HLTV Awards 2025 — «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year)&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;.
* HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының қатарында — 6-орын&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.
* MVP: FISSURE Playground 2 (2025), IEM Chengdu 2025; EVP: IEM Cologne 2025, Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

=== Командалық жетістіктер (FURIA құрамында) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Орын !! Турнир !! Өтетін орны !! Күні
|-
| 4 || PGL Astana 2025&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 10—18 мамыр 2025
|-
| 5—8 || BLAST.tv Austin Major 2025&lt;ref name=&quot;t-austin&quot; /&gt; || [[Остин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] || 3—22 маусым 2025
|-
| 1 || FISSURE Playground 2&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot; /&gt; || [[Белград]], [[Сербия]] || 12—21 қыркүйек 2025
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot; /&gt; || [[Малта]] || 15—19 қазан 2025
|-
| 1 || IEM Chengdu 2025&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot; /&gt; || Чэнду, [[Қытай]] || 3—9 қараша 2025
|-
| 1 || BLAST Rivals Fall 2025&lt;ref name=&quot;t-blast&quot; /&gt; || [[Гонконг]] || 12—16 қараша 2025
|-
| 5—8 || StarLadder Budapest Major 2025&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot; /&gt; || [[Будапешт]], [[Мажарстан]] || плей-офф 11—14 желтоқсан 2025
|-
| 2 || IEM Kraków 2026&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot; /&gt; || [[Краков]], [[Польша]] || 28 қаңтар — 8 ақпан 2026
|-
| 4 || IEM Rio 2026&lt;ref name=&quot;rio&quot; /&gt; || [[Бразилия]] || 13—19 сәуір 2026
|-
| 5—8 || PGL Astana 2026&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 9—17 мамыр 2026
|-
| 2 || IEM Cologne Major 2026&lt;ref name=&quot;major&quot; /&gt; || [[Кёльн]], [[Германия]] || 2—21 маусым 2026
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2026&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot; /&gt; || [[Малта]] || 13—18 қазан 2026
|-
| 1 || PGL Masters Bucharest 2026&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot; /&gt; || [[Бухарест]] || 24—31 қазан 2026
|}

== Танымалдығы ==
2026 жылғы сәуірде Бразилияға келгенде жанкүйерлер оны әуежайда қарсы алды, ал футболшы [[Неймар]] оның Instagram Stories жазбасын қайта жариялады&lt;ref name=&quot;neymar&quot;&gt;{{Cite web|title=Казахстанский киберспортсмен взорвал соцсети Бразилии и попал в Stories к Неймару|url=https://kz.kursiv.media/2026-04-13/aina-kazahstanskii-kibersportsmen-vzorval-soczseti-brazilii-i-popal-v-stories-k-neimaru/}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 6 мамырда PGL Astana 2026 алдында FURIA командасын Астана әуежайында жанкүйерлер қарсы алды&lt;ref name=&quot;kursiv-airport&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-06/engk-nknk-fans-welcome-furia-and-molodoy-at-astana-airport/|title=Fans welcome FURIA and molodoy at Astana Airport|website=Kursiv.media|date=2026-05-06|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;; NewTimes мәліметінше, олардың саны 200-ден астам болды&lt;ref name=&quot;hilton&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219046-kibersportivnoe-bezumie-v-astane-fanaty-shturmuiut-otel-hilton-radi-molodoy|title=Киберспортивное безумие в Астане: фанаты штурмуют отель Hilton ради Molodoy|website=NewTimes.kz|date=2026-05-08|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы мамырда Қазақстандағы Snickers брендімен серіктестік жариялады&lt;ref name=&quot;snickers&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://players.com.ua/en/news/molodoy-announced-a-partnership-with-snickers-in-kazakhstan/|title=molodoy announced a partnership with SNICKERS in Kazakhstan|website=Players|date=2026-05-05|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы шілдеде Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің хабарлауынша, БҰҰ жариялаған Халықаралық еріктілер жылының дүниежүзілік елшісі болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;volunteer&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kazpravda.kz/n/kibersportsmen-molodoy-iz-kazahstana-naznachen-ambassadorom-mezhdunarodnogo-goda-volonterov|title=Киберспортсмен Molodoy из Казахстана назначен амбассадором Международного года волонтеров|website=Казахстанская правда|date=2026-07-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Киберспортшылар]]
[[Санат:Қазақстан киберспортшылары]]</text>
      <sha1>8ivl3o8huq4h3ctkkjmt29twja5s9xm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689533</id>
      <parentid>3689529</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:17:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qareken Balasi</username>
        <id>102612</id>
      </contributor>
      <comment>Новости после финала PGL Masters Bucharest 2026: MVP — YEKINDAR</comment>
      <origin>3689533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16447" sha1="9oygzwdamc20uak9nhjk972r65mmx44" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі               = Данил Голубенко
 |шынайы есімі        = molodoy
 |суреті              = 
 |сурет ені           = 
 |сурет тақырыбы      = 
 |жынысы              = 
 |толық есімі         = 
 |туған кездегі есімі = 
 |лақап аты           = molodoy
 |азаматтығы          = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |мамандандыру        = Counter-Strike 2 (AWP снайпері)
 |клубы               = FURIA Esports {{ту|Бразилия}}
 |туған күні          = 10.01.2005&lt;ref name=&quot;cybersport&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.cybersport.ru/players/cs2/molodoy|title=molodoy из FURIA Esports CS2|website=Cybersport.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;
 |туған жері          = [[Семей]], {{Байрақ|Қазақстан}}
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |карьера жылдары     = 2024 — қазір
 |бапкерлері          = 
 |бойы                = 
 |салмағы             = 
 |атақтары            = HLTV «Жылдың жаңа ойыншысы» (2025)&lt;br /&gt;HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының 6-орны&lt;br /&gt;2× MVP
 |медальдары          = 
 |ортаққор            = 
}}

'''Данил Голубенко''' (ник: '''molodoy''') — [[Қазақстан|қазақстандық]] кәсіби [[Киберспорт|киберспортшы]], [[Counter-Strike 2]] ойынының ойыншысы. Ол AWP снайпері ретінде танымал және 2025 жылы әлемдік сахнаға жарқын шыққан жас талант. Қазіргі уақытта бразилиялық FURIA Esports командасында ойнайды. 2025 жылы HLTV бойынша «Жылдың жаңа ойыншысы» атанып, жыл ойыншыларының үздік 20-сындағы 6-орынды алды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kazpravda.kz/n/kazahstanskogo-kibersportsmena-priznali-luchshim-novichkom-na-hltv-awards-2025/|title=Казахстанского киберспортсмена признали лучшим новичком на HLTV Awards 2025|website=Казахстанская правда|date=2026-01-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.hltv.org/news/43576/top-20-players-of-2025-molodoy-6|title=Top 20 players of 2025: molodoy (6)|website=HLTV.org|date=2026-01-07|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Данил Голубенко 2005 жылдың 10 қаңтарында [[Семей]] қаласында ([[Абай облысы]], Қазақстан) дүниеге келген. Бала кезінен футбол және карате сияқты спорт түрлерімен айналысқан. Ата-анасы ноутбук сыйлағаннан кейін компьютерлік ойындарға қызыға бастаған. Алғашында CrossFire ойынына әуес болған, кейін [[Counter-Strike: Global Offensive]] (CS:GO) ойынына ауысқан. 14-15 жасында оқуға назар аудару үшін ойыннан бірнеше уақыт бас тартқан&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{Cite web|title=Данил molodoy Голубенко – от геймера из Семея до звезды мирового киберспорта|url=https://meta-ratings.kz/blog/danil-molodoy-golubenko-biografiya-molodoj-roditeli-otkuda-nacionalnost-semej-skolko-let-cs2/}}&lt;/ref&gt;. Өз сөзінше, IT мамандығы бойынша оқыған, бірақ киберспорт үшін университетті тастап, [[Астана]]ға көшкен&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219288-ne-khvataet-rodiny-kibersportsmen-molodoy-dal-otkrovennoe-interviu|title=«Не хватает родины»: киберспортсмен Molodoy дал откровенное интервью|website=NewTimes.kz|date=2026-10-29|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Кәсіби карьерасы ==
=== FURIA-ға дейін ===
HLTV мәліметінше, алғашқы есепке алынған матчын 2024 жылғы мамырда ALLINNERS (Қазақстан) құрамында жергілікті LAN турнирлерінде ойнады, кейін DMS-ке, ал 2025 жылдың басында командасымен бірге AMKAL Esports-қа ауысты&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;. Cybersport.ru мәліметінше, AMKAL-да 2025 жылғы 8 қаңтардан 11 сәуірге дейін ойнады&lt;ref name=&quot;cybersport&quot; /&gt;.

=== 2025 ===
2025 жылғы 11 сәуірде бразилиялық FURIA командасына көшуі туралы жарияланды&lt;ref name=&quot;joined&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/molodoy-prisoedinilsya-k-furia-esports/|title=Molodoy присоединился к FURIA Esports|website=Esports.ru|date=2025-04-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. FURIA құрамындағы алғашқы Tier-1 LAN турнирі — үйдегі PGL Astana 2025: команда 4-орын алды (жартылай финалда Spirit-ке жеңілді)&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/pgl-astana-2025/|title=PGL Astana 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. BLAST.tv Austin Major 2025-те FURIA ширек финалда paiN Gaming-ке 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-austin&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/pain-obigrali-furia-i-proshli-v-polyfinal-blast-tv-austin-major-2025/|title=PaiN обыграли FURIA в четвертьфинале BLAST.tv Austin Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-06-20|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Қыркүйекте FURIA құрамында FISSURE Playground 2 турнирін жеңіп (финалда The MongolZ-ты 3:2 есебімен ұтты), турнирдің MVP-і атанды&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-vstrechi-furia-the-mongolz-na-fissure-playground-2/|title=FURIA — чемпионы FISSURE Playground 2|website=Esports.ru|date=2025-09-21|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Содан кейін Thunderpick World Championship 2025 (финалда Natus Vincere, 3:2), IEM Chengdu 2025 (екінші MVP) және BLAST Rivals Fall 2025 турнирлерінде жеңіске жетті&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2025/|title=Thunderpick World Championship 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-chengdu-2025|title=IEM Chengdu 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-blast&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/blast-rivals-fall-2025/|title=BLAST Rivals Fall 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Желтоқсанда StarLadder Budapest Major 2025-те команда плей-офф кезеңінде [[Natus Vincere]]-ге 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-furia-navi-na-starladder-budapest-major-2025/|title=FURIA уступили Natus Vincere в полуфинале на StarLadder Budapest Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-12-13|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. HLTV оны IEM Cologne 2025 және Thunderpick World Championship 2025 турнирлерінде EVP (екінші ең құнды ойыншы) деп атады&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

Жыл қорытындысы бойынша HLTV оны 20 үздік ойыншы тізіміне (6-орын) енгізіп, [[Белград]]та өткен HLTV Awards 2025 рәсімінде «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year) деп таныды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|title=Данила Голубенко забыли? Топ-20 игроков CS2 шокировал фанатов|url=https://offside.kz/cybersport/25951-danila-golubenko-zabyli-top-20-igrokov-cs2-shokiroval-fanatov}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026 ===
IEM Kraków 2026-да (28 қаңтар — 8 ақпан) FURIA финалға шығып, Vitality-ге 1:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-krakow-2026/|title=IEM Krakow 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. IEM Rio 2026-да (сәуір) FURIA 4-орын алды&lt;ref name=&quot;rio&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-matcha-furia-falcons-na-iem-rio-2026/|title=Team Falcons заняли третье место на IEM Rio 2026|website=Esports.ru|date=2026-04-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Үйдегі PGL Astana 2026-да (9—17 мамыр) плей-офф кезеңінде Team Falcons-қа жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-vstrechi-furia-falcons-na-pgl-astana/|title=Falcons прошли в полуфинал PGL Astana 2026, победив FURIA|website=Esports.ru|date=2026-05-16|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Маусымда IEM Cologne Major 2026 финалында Team Falcons-қа 0:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;major&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/falcons-furia-na-iem-cologne-major-2026/|title=Team Falcons — чемпионы IEM Cologne Major 2026|website=Esports.ru|date=2026-06-22|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Қазанда FURIA [[Малта|Мальтада]] өткен Thunderpick World Championship 2026 турнирін жеңіп алды (финалда BetBoom Team, 3:2)&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2026/|title=Thunderpick World Championship 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 24—31 қазанда [[Бухарест]]те өтіп жатқан PGL Masters Bucharest 2026 турнирінде чемпион атанды: финалда Nemiga командасын 3:2 есебімен жеңді&lt;ref name=&quot;t-bucharest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/tournaments/pgl-masters-bucharest-2026/|title=PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-nemiga-furia-na-pgl-masters-bucharest-2026/|title=FURIA — чемпионы PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|date=2026-10-31|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. Турнирдің MVP-і — FURIA ойыншысы YEKINDAR&lt;ref name=&quot;pgl26m&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/yekindar-stal-mvp-pgl-masters-bucharest-2026/|title=YEKINDAR стал самым ценным игроком PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|date=2026-10-31|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
=== HLTV ===
* HLTV Awards 2025 — «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year)&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;.
* HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының қатарында — 6-орын&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.
* MVP: FISSURE Playground 2 (2025), IEM Chengdu 2025; EVP: IEM Cologne 2025, Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

=== Командалық жетістіктер (FURIA құрамында) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Орын !! Турнир !! Өтетін орны !! Күні
|-
| 4 || PGL Astana 2025&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 10—18 мамыр 2025
|-
| 5—8 || BLAST.tv Austin Major 2025&lt;ref name=&quot;t-austin&quot; /&gt; || [[Остин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] || 3—22 маусым 2025
|-
| 1 || FISSURE Playground 2&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot; /&gt; || [[Белград]], [[Сербия]] || 12—21 қыркүйек 2025
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot; /&gt; || [[Малта]] || 15—19 қазан 2025
|-
| 1 || IEM Chengdu 2025&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot; /&gt; || Чэнду, [[Қытай]] || 3—9 қараша 2025
|-
| 1 || BLAST Rivals Fall 2025&lt;ref name=&quot;t-blast&quot; /&gt; || [[Гонконг]] || 12—16 қараша 2025
|-
| 5—8 || StarLadder Budapest Major 2025&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot; /&gt; || [[Будапешт]], [[Мажарстан]] || плей-офф 11—14 желтоқсан 2025
|-
| 2 || IEM Kraków 2026&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot; /&gt; || [[Краков]], [[Польша]] || 28 қаңтар — 8 ақпан 2026
|-
| 4 || IEM Rio 2026&lt;ref name=&quot;rio&quot; /&gt; || [[Бразилия]] || 13—19 сәуір 2026
|-
| 5—8 || PGL Astana 2026&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 9—17 мамыр 2026
|-
| 2 || IEM Cologne Major 2026&lt;ref name=&quot;major&quot; /&gt; || [[Кёльн]], [[Германия]] || 2—21 маусым 2026
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2026&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot; /&gt; || [[Малта]] || 13—18 қазан 2026
|-
| 1 || PGL Masters Bucharest 2026&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot; /&gt; || [[Бухарест]] || 24—31 қазан 2026
|}

== Танымалдығы ==
2026 жылғы сәуірде Бразилияға келгенде жанкүйерлер оны әуежайда қарсы алды, ал футболшы [[Неймар]] оның Instagram Stories жазбасын қайта жариялады&lt;ref name=&quot;neymar&quot;&gt;{{Cite web|title=Казахстанский киберспортсмен взорвал соцсети Бразилии и попал в Stories к Неймару|url=https://kz.kursiv.media/2026-04-13/aina-kazahstanskii-kibersportsmen-vzorval-soczseti-brazilii-i-popal-v-stories-k-neimaru/}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 6 мамырда PGL Astana 2026 алдында FURIA командасын Астана әуежайында жанкүйерлер қарсы алды&lt;ref name=&quot;kursiv-airport&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-06/engk-nknk-fans-welcome-furia-and-molodoy-at-astana-airport/|title=Fans welcome FURIA and molodoy at Astana Airport|website=Kursiv.media|date=2026-05-06|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;; NewTimes мәліметінше, олардың саны 200-ден астам болды&lt;ref name=&quot;hilton&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219046-kibersportivnoe-bezumie-v-astane-fanaty-shturmuiut-otel-hilton-radi-molodoy|title=Киберспортивное безумие в Астане: фанаты штурмуют отель Hilton ради Molodoy|website=NewTimes.kz|date=2026-05-08|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы мамырда Қазақстандағы Snickers брендімен серіктестік жариялады&lt;ref name=&quot;snickers&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://players.com.ua/en/news/molodoy-announced-a-partnership-with-snickers-in-kazakhstan/|title=molodoy announced a partnership with SNICKERS in Kazakhstan|website=Players|date=2026-05-05|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы шілдеде Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің хабарлауынша, БҰҰ жариялаған Халықаралық еріктілер жылының дүниежүзілік елшісі болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;volunteer&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kazpravda.kz/n/kibersportsmen-molodoy-iz-kazahstana-naznachen-ambassadorom-mezhdunarodnogo-goda-volonterov|title=Киберспортсмен Molodoy из Казахстана назначен амбассадором Международного года волонтеров|website=Казахстанская правда|date=2026-07-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Киберспортшылар]]
[[Санат:Қазақстан киберспортшылары]]</text>
      <sha1>9oygzwdamc20uak9nhjk972r65mmx44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689581</id>
      <parentid>3689533</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16265" sha1="g7ctlplv81wka4vmkaa9i4maglgem35" xml:space="preserve">{{Спортшы
 |есімі               = Данил Голубенко
 |шынайы есімі        = molodoy
 |суреті              = 
 |сурет ені           = 
 |сурет тақырыбы      = 
 |жынысы              = 
 |толық есімі         = 
 |туған кездегі есімі = 
 |лақап аты           = molodoy
 |азаматтығы          = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |мамандандыру        = Counter-Strike 2 (AWP снайпері)
 |клубы               = FURIA Esports {{ту|Бразилия}}
 |туған күні          = 10.01.2005
 |туған жері          = [[Семей]], {{Байрақ|Қазақстан}}
 |қайтыс болған күні  = 
 |қайтыс болған жері  = 
 |карьера жылдары     = 2024 — қазір
 |бапкерлері          = 
 |бойы                = 
 |салмағы             = 
 |атақтары            = HLTV «Жылдың жаңа ойыншысы» (2025)&lt;br /&gt;HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының 6-орны&lt;br /&gt;2× MVP
 |медальдары          = 
 |ортаққор            = 
}}
'''Данил Голубенко''' (ник: '''molodoy''') — [[Қазақстан|қазақстандық]] кәсіби [[Киберспорт|киберспортшы]], [[Counter-Strike 2]] ойынының ойыншысы. Ол AWP снайпері ретінде танымал және 2025 жылы әлемдік сахнаға жарқын шыққан жас талант. Қазіргі уақытта бразилиялық FURIA Esports командасында ойнайды. 2025 жылы HLTV бойынша «Жылдың жаңа ойыншысы» атанып, жыл ойыншыларының үздік 20-сындағы 6-орынды алды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kazpravda.kz/n/kazahstanskogo-kibersportsmena-priznali-luchshim-novichkom-na-hltv-awards-2025/|title=Казахстанского киберспортсмена признали лучшим новичком на HLTV Awards 2025|website=Казахстанская правда|date=2026-01-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.hltv.org/news/43576/top-20-players-of-2025-molodoy-6|title=Top 20 players of 2025: molodoy (6)|website=HLTV.org|date=2026-01-07|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Данил Голубенко 2005 жылдың 10 қаңтарында [[Семей]] қаласында ([[Абай облысы]], Қазақстан) дүниеге келген. Бала кезінен футбол және карате сияқты спорт түрлерімен айналысқан. Ата-анасы ноутбук сыйлағаннан кейін компьютерлік ойындарға қызыға бастаған. Алғашында CrossFire ойынына әуес болған, кейін [[Counter-Strike: Global Offensive]] (CS:GO) ойынына ауысқан. 14-15 жасында оқуға назар аудару үшін ойыннан бірнеше уақыт бас тартқан&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{Cite web|title=Данил molodoy Голубенко – от геймера из Семея до звезды мирового киберспорта|url=https://meta-ratings.kz/blog/danil-molodoy-golubenko-biografiya-molodoj-roditeli-otkuda-nacionalnost-semej-skolko-let-cs2/}}&lt;/ref&gt;. Өз сөзінше, IT мамандығы бойынша оқыған, бірақ киберспорт үшін университетті тастап, [[Астана]]ға көшкен&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219288-ne-khvataet-rodiny-kibersportsmen-molodoy-dal-otkrovennoe-interviu|title=«Не хватает родины»: киберспортсмен Molodoy дал откровенное интервью|website=NewTimes.kz|date=2026-10-29|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Кәсіби карьерасы ==
=== FURIA-ға дейін ===
HLTV мәліметінше, алғашқы есепке алынған матчын 2024 жылғы мамырда ALLINNERS (Қазақстан) құрамында жергілікті LAN турнирлерінде ойнады, кейін DMS-ке, ал 2025 жылдың басында командасымен бірге AMKAL Esports-қа ауысты&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;. Cybersport.ru мәліметінше, AMKAL-да 2025 жылғы 8 қаңтардан 11 сәуірге дейін ойнады&lt;ref name=&quot;cybersport&quot; /&gt;.

=== 2025 ===
2025 жылғы 11 сәуірде бразилиялық FURIA командасына көшуі туралы жарияланды&lt;ref name=&quot;joined&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/molodoy-prisoedinilsya-k-furia-esports/|title=Molodoy присоединился к FURIA Esports|website=Esports.ru|date=2025-04-12|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. FURIA құрамындағы алғашқы Tier-1 LAN турнирі — үйдегі PGL Astana 2025: команда 4-орын алды (жартылай финалда Spirit-ке жеңілді)&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/pgl-astana-2025/|title=PGL Astana 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. BLAST.tv Austin Major 2025-те FURIA ширек финалда paiN Gaming-ке 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-austin&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/pain-obigrali-furia-i-proshli-v-polyfinal-blast-tv-austin-major-2025/|title=PaiN обыграли FURIA в четвертьфинале BLAST.tv Austin Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-06-20|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

Қыркүйекте FURIA құрамында FISSURE Playground 2 турнирін жеңіп (финалда The MongolZ-ты 3:2 есебімен ұтты), турнирдің MVP-і атанды&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-vstrechi-furia-the-mongolz-na-fissure-playground-2/|title=FURIA — чемпионы FISSURE Playground 2|website=Esports.ru|date=2025-09-21|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Содан кейін Thunderpick World Championship 2025 (финалда Natus Vincere, 3:2), IEM Chengdu 2025 (екінші MVP) және BLAST Rivals Fall 2025 турнирлерінде жеңіске жетті&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2025/|title=Thunderpick World Championship 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-chengdu-2025|title=IEM Chengdu 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;t-blast&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/blast-rivals-fall-2025/|title=BLAST Rivals Fall 2025|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Желтоқсанда StarLadder Budapest Major 2025-те команда плей-офф кезеңінде [[Natus Vincere]]-ге 1:2 есебімен жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-furia-navi-na-starladder-budapest-major-2025/|title=FURIA уступили Natus Vincere в полуфинале на StarLadder Budapest Major 2025|website=Esports.ru|date=2025-12-13|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. HLTV оны IEM Cologne 2025 және Thunderpick World Championship 2025 турнирлерінде EVP (екінші ең құнды ойыншы) деп атады&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

Жыл қорытындысы бойынша HLTV оны 20 үздік ойыншы тізіміне (6-орын) енгізіп, [[Белград]]та өткен HLTV Awards 2025 рәсімінде «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year) деп таныды&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|title=Данила Голубенко забыли? Топ-20 игроков CS2 шокировал фанатов|url=https://offside.kz/cybersport/25951-danila-golubenko-zabyli-top-20-igrokov-cs2-shokiroval-fanatov}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026 ===
IEM Kraków 2026-да (28 қаңтар — 8 ақпан) FURIA финалға шығып, Vitality-ге 1:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/iem-krakow-2026/|title=IEM Krakow 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. IEM Rio 2026-да (сәуір) FURIA 4-орын алды&lt;ref name=&quot;rio&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-matcha-furia-falcons-na-iem-rio-2026/|title=Team Falcons заняли третье место на IEM Rio 2026|website=Esports.ru|date=2026-04-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Үйдегі PGL Astana 2026-да (9—17 мамыр) плей-офф кезеңінде Team Falcons-қа жеңіліп, 5—8-орынды иеленді&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/rezultat-vstrechi-furia-falcons-na-pgl-astana/|title=Falcons прошли в полуфинал PGL Astana 2026, победив FURIA|website=Esports.ru|date=2026-05-16|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Маусымда IEM Cologne Major 2026 финалында Team Falcons-қа 0:3 есебімен жеңілді&lt;ref name=&quot;major&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/news/falcons-furia-na-iem-cologne-major-2026/|title=Team Falcons — чемпионы IEM Cologne Major 2026|website=Esports.ru|date=2026-06-22|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. Қазанда FURIA [[Малта|Мальтада]] өткен Thunderpick World Championship 2026 турнирін жеңіп алды (финалда BetBoom Team, 3:2)&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/tournaments/thunderpick-world-championship-2026/|title=Thunderpick World Championship 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 24—31 қазанда [[Бухарест]]те өтіп жатқан PGL Masters Bucharest 2026 турнирінде чемпион атанды: финалда Nemiga командасын 3:2 есебімен жеңді&lt;ref name=&quot;t-bucharest&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/tournaments/pgl-masters-bucharest-2026/|title=PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/rezultat-matcha-nemiga-furia-na-pgl-masters-bucharest-2026/|title=FURIA — чемпионы PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|date=2026-10-31|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;. Турнирдің MVP-і — FURIA ойыншысы YEKINDAR&lt;ref name=&quot;pgl26m&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://esports.ru/counter-strike-2/news/yekindar-stal-mvp-pgl-masters-bucharest-2026/|title=YEKINDAR стал самым ценным игроком PGL Masters Bucharest 2026|website=Esports.ru|date=2026-10-31|access-date=2026-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Жетістіктері ==
=== HLTV ===
* HLTV Awards 2025 — «Жылдың жаңа ойыншысы» (Rookie of the Year)&lt;ref name=&quot;kazpravda-rookie&quot; /&gt;.
* HLTV 2025 жылғы үздік 20 ойыншының қатарында — 6-орын&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.
* MVP: FISSURE Playground 2 (2025), IEM Chengdu 2025; EVP: IEM Cologne 2025, Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;hltv-top20&quot; /&gt;.

=== Командалық жетістіктер (FURIA құрамында) ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! Орын !! Турнир !! Өтетін орны !! Күні
|-
| 4 || PGL Astana 2025&lt;ref name=&quot;t-pgl25&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 10—18 мамыр 2025
|-
| 5—8 || BLAST.tv Austin Major 2025&lt;ref name=&quot;t-austin&quot; /&gt; || [[Остин]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] || 3—22 маусым 2025
|-
| 1 || FISSURE Playground 2&lt;ref name=&quot;t-fissure&quot; /&gt; || [[Белград]], [[Сербия]] || 12—21 қыркүйек 2025
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2025&lt;ref name=&quot;t-thunder25&quot; /&gt; || [[Малта]] || 15—19 қазан 2025
|-
| 1 || IEM Chengdu 2025&lt;ref name=&quot;t-chengdu&quot; /&gt; || Чэнду, [[Қытай]] || 3—9 қараша 2025
|-
| 1 || BLAST Rivals Fall 2025&lt;ref name=&quot;t-blast&quot; /&gt; || [[Гонконг]] || 12—16 қараша 2025
|-
| 5—8 || StarLadder Budapest Major 2025&lt;ref name=&quot;t-budapest&quot; /&gt; || [[Будапешт]], [[Мажарстан]] || плей-офф 11—14 желтоқсан 2025
|-
| 2 || IEM Kraków 2026&lt;ref name=&quot;t-krakow&quot; /&gt; || [[Краков]], [[Польша]] || 28 қаңтар — 8 ақпан 2026
|-
| 4 || IEM Rio 2026&lt;ref name=&quot;rio&quot; /&gt; || [[Бразилия]] || 13—19 сәуір 2026
|-
| 5—8 || PGL Astana 2026&lt;ref name=&quot;astana-falcons&quot; /&gt; || [[Астана]], Қазақстан || 9—17 мамыр 2026
|-
| 2 || IEM Cologne Major 2026&lt;ref name=&quot;major&quot; /&gt; || [[Кёльн]], [[Германия]] || 2—21 маусым 2026
|-
| 1 || Thunderpick World Championship 2026&lt;ref name=&quot;t-thunder26&quot; /&gt; || [[Малта]] || 13—18 қазан 2026
|-
| 1 || PGL Masters Bucharest 2026&lt;ref name=&quot;pgl26f&quot; /&gt; || [[Бухарест]] || 24—31 қазан 2026
|}

== Танымалдығы ==
2026 жылғы сәуірде Бразилияға келгенде жанкүйерлер оны әуежайда қарсы алды, ал футболшы [[Неймар]] оның Instagram Stories жазбасын қайта жариялады&lt;ref name=&quot;neymar&quot;&gt;{{Cite web|title=Казахстанский киберспортсмен взорвал соцсети Бразилии и попал в Stories к Неймару|url=https://kz.kursiv.media/2026-04-13/aina-kazahstanskii-kibersportsmen-vzorval-soczseti-brazilii-i-popal-v-stories-k-neimaru/}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы 6 мамырда PGL Astana 2026 алдында FURIA командасын Астана әуежайында жанкүйерлер қарсы алды&lt;ref name=&quot;kursiv-airport&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-05-06/engk-nknk-fans-welcome-furia-and-molodoy-at-astana-airport/|title=Fans welcome FURIA and molodoy at Astana Airport|website=Kursiv.media|date=2026-05-06|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;; NewTimes мәліметінше, олардың саны 200-ден астам болды&lt;ref name=&quot;hilton&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/219046-kibersportivnoe-bezumie-v-astane-fanaty-shturmuiut-otel-hilton-radi-molodoy|title=Киберспортивное безумие в Астане: фанаты штурмуют отель Hilton ради Molodoy|website=NewTimes.kz|date=2026-05-08|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы мамырда Қазақстандағы Snickers брендімен серіктестік жариялады&lt;ref name=&quot;snickers&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://players.com.ua/en/news/molodoy-announced-a-partnership-with-snickers-in-kazakhstan/|title=molodoy announced a partnership with SNICKERS in Kazakhstan|website=Players|date=2026-05-05|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы шілдеде Қазақстан Мәдениет және ақпарат министрлігінің хабарлауынша, БҰҰ жариялаған Халықаралық еріктілер жылының дүниежүзілік елшісі болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;volunteer&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kazpravda.kz/n/kibersportsmen-molodoy-iz-kazahstana-naznachen-ambassadorom-mezhdunarodnogo-goda-volonterov|title=Киберспортсмен Molodoy из Казахстана назначен амбассадором Международного года волонтеров|website=Казахстанская правда|date=2026-07-19|access-date=2026-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Киберспортшылар]]
[[Санат:Қазақстан киберспортшылары]]</text>
      <sha1>g7ctlplv81wka4vmkaa9i4maglgem35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Восе көтерілісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779485</id>
    <revision>
      <id>3689789</id>
      <parentid>3587621</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Естелік */</comment>
      <origin>3689789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9512" sha1="63rzfz2jk6vf8hk5wcfm71ptga5aht9" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Восе көтерілісі
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[1888 жыл]]
 |орын        = [[Куляб бектігі]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = [[Бұхара әмірлігі]]нің жеңісі
* [[Көтеріліс|Восе көтерілісінің]] жеңілуі және [[Восе]]мен бірге басқа да жетекшілердің өлтірілуі
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = Тәжік дехқандары
 |қарсылас2   = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Бұхара әмірлігі]]&lt;br&gt;[[Балжуан бектігі]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = [[Восе]]&lt;br&gt;[[Сары хан]]
 |командир2   = [[Сурет:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Сейіт Абдулахад хан]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Восе көтерілісі''' ({{lang-tg|Шӯриши Восеъ}}) — 1888 жылы Бұхара әмірлігінің шығыс аудандарында орын алған [[тәжіктер|тәжік]] дехқандарының (шаруаларының) қарулы көтерілісі. Көтеріліс басшысы — [[Восе]] есімді шаруа.

== Себептері ==
​1880-жылдардың басында Бұхара әмірлігінің шығыс аудандарын — Күләб алқабын — құрғақшылық жайлады. 1884 жылы [[Балжуан бектігі]]ндегі (қазіргі Тәжікстанның [[Балжувон ауданы]]) барлық дерлік егінді құртқан шегірткелердің қаптауы құрғақшылықты одан әрі қиындатты. 1885 жылы [[Диқан (егінші)|диқандар]] мол өнім жинады, бірақ дәл осы уақытта жергілікті билік ағымдағы жылдың барлық салықтарын және өткен өнімсіз жылдардағы берешектерді дереу төлеуді талап етті. Іс жүзінде бұл 1885 жылғы бүкіл өнім салық төлеуге кетуі керек дегенді білдірді. Наразы болған диқандар жергілікті тұрғын Восенің басшылығымен Бұхара шенеуніктерінің саясатына қарсы бірікті.&lt;ref name=&quot;Гафуров&quot;&gt;{{кітап|авторы=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Б. Г. Гафуров]]|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=История таджикского народа|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=|басылым=2-е|орны=|баспасы=Гос. изд-во политической литературы|жыл=1952|томы=1|беттері=411—414|барлық беті=504|сериясы=|isbn=|тиражы=10000}}&lt;/ref&gt;

== Көтеріліс барысы ==
​Көтеріліс ошағы Ховалинг ауданы болды. Онда диқандар жергілікті амлокдордың (салық жинаумен де айналысатын ұсақ әкімшілік бірлік билеушісі) иелігіне шабуыл жасады. Көтерілісшілер күзетті қуып жіберіп, иелікті басып алып, тонап кетті. Алғашқы сәтті қадамнан кейін Восе Күләб бектігінің басқа қыстақтарына шабарман жіберіп, жұртты көтеріліске қосылуға шақырды. Оның үндеуіне көптеген шаруалар үн қосты. Бірнеше мың адамнан тұратын жасақ жинаған Восе бектік орталығы — Балжуанға қарай аттанды.

Бастапқыда Восе салықтарды азайту туралы келіссөздер жүргізу үшін бірнеше адамнан тұратын делегация жіберді. Алайда делегация мүшелері соққыға жығылып, түрмеге қамалды. Хәкімнің (бектік басшысының) адамдары Восе мен оның жақтастарын қаруларын тастауға көндіруге тырысты, бірақ одан ештеңе шықпады. Содан кейін Бұхара сарбаздары Восенің жасағына шабуыл жасады, бірақ оларды талқандай алмады. Көтерілісшілер сарбаздарды жеңіп, Балжуанға басып кірді. Онда олар түрмедегі жолдастарын босатып, арсеналды (қару-жарақ қоймасын) иемденді. Хәкім мен әскердің аман қалған бөлігі қашуға мәжбүр болды.

Сол уақытта хәкім әскерін қайта жинап, үш күннен кейін көтерілісшілерден Балжуанды қайтарып алды. Восе жасағы шегініп, Каңгурт қыстағын иеленді. Онда оның күші жаңадан келіп қосылған диқандармен толықты. Бұл Восеге шабуылды қайта бастауға және Балжуанды екінші мәрте басып алуға мүмкіндік берді. Нәтижесінде көтерілісшілердің қолына үш ірі аудан — Балжуан, Каңгурт және Ховалинг өтті.

Көтерілісті басу үшін [[Ғиссар]]дан сарбаздар жіберілді. Бұл Восені өз позицияларын тастап, қорғанысқа ыңғайлы Сарыпул қыстағына шегінуге мәжбүр етті. Алайда көп ұзамай көтерілісшілердің күші Бұхара әскерлері тарапынан талқандалып, олардың қалдықтары тауларға тарап кетті. Восе аз ғана адаммен Бұхара әскеріне тағы бірнеше мәрте шабуыл жасауға әрекеттенгенімен, одан еш нәтиже шықпады. Соңында Восе тұтқындалып, көп ұзамай [[Шаһрисабз]]да дарға асылды.&lt;ref name=&quot;Гафуров&quot; /&gt;

== Естелік ==
​Восе көтерілісі тәжік фольклорында кеңінен көрініс тапты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Л. Бузургзода; Р. Ҷалилов|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Отражение восстания Восе в фольклоре|шынайы атауы=Инъикоси шӯриши Восеъ дар фольклор|сілтеме=http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1132/|уикитека=|жауапты=|басылым=|орны=Сталинобод - Ленинград|баспасы=Нашриёти давлати Тоҷикистон|жыл=1941|томы=|беттері=|барлық беті=128|сериясы=|isbn=|тиражы=}}&lt;/ref&gt;

​Кеңес дәуірінде Восенің құрметіне [[Тәжік Кеңестік Социалистік Республикасы|Тәжік КСР]]-інің аудандарының бірі, сондай-ақ осы ауданның орталығы аталды.

1930-жылдары [[Мырза Тұрсынзаде|М. Тұрсынзаде]] мен [[Әбдісалам Пірмұхамед-заде Дехоти|А. Дехоти]] «Восе көтерілісі» атты өлеңмен жазылған драма шығарды. 1939 жылы осы шығарманың желісімен Сталинабадта аттас опера сахналанды (музыкасы — С.А. Баласаняндікі).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.belcanto.ru/opera_vose.html |title=Опера Баласаняна «Восстание Восе» |access-date=2013-09-12 |archive-date=2013-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130818083356/http://belcanto.ru/opera_vose.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

​1980 жылы «Советский писатель» баспасынан «Восе» тарихи романы жарық көрді (авторы — [[Сатым Ұлықзада]]).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тәжікстан тарихы]]
[[Санат:Шаруалар көтерілістері]]
[[Санат:Бұхара әмірлігіндегі әскери қимылдар]]
[[Санат:1885 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:XIX ғасырдағы көтерілістер]]</text>
      <sha1>63rzfz2jk6vf8hk5wcfm71ptga5aht9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Естеліктер (сурет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780891</id>
    <revision>
      <id>3689565</id>
      <parentid>3688724</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3600838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="5yefbs0ko8peyfcc3eab742nj3rze00" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

[[Сурет:Khnopff Memories.jpg|нобай|340x340 нүкте|Фернан Кнопф                          '''&quot;Естеліктер&quot;.''' 1889]]
'''«Естеліктер»''' — [[Бельгия|бельгиялық]] суретші [[Фернан Кнопф]]-тың пастель туындысы.

Пастельде шөп үстіндегі [[теннис]] кортында тұрған жеті әйел бейнеленген. Олардың барлығы ұзын көйлек киген, алтауы бас киіммен, бесеуінің қолында ракетка бар. Барлық әйелдер қимылсыз қалыпта бейнеленіп, әрқайсысы әр жаққа қарап тұр, бір-бірін байқамай, өз естеліктеріне берілген. Кейіпкерлердің барлығына суретшінің әпкесі — [[Маргарита Кнопф]] модель болған. Суретшінің оған ғашық болғаны, сондай-ақ «Естеліктер» және Кнопфтың басқа да суреттерде әйелді еркектік белгілермен түсіру оның [[Нарциссизм|нарциссизмімен]] байланысты деген пікір бар.ур

Көрерменге арқасымен тұрған әйелден басқа барлық кейіпкерлер әртүрлі бағытқа қарағанымен, пастельде сол жақтан оң жаққа қарай бағытталған белгілі бір қозғалыс әсері байқалады. Сол жақта тұрған, ең ашық түсті көйлек киген әрі бас киімсіз әйел жастықты білдіріп, ал оң жақтағы қара түсті көйлек киген әйел өмір жолының соңын меңзейді. Орталықтағы кейіпкер артына бұрылып, өткен өмірін еске түсіріп тұрғандай әсер қалдырады.

«Естеліктер» суреті фотографиялық дәлдікке жақын орындау техникасымен ерекшеленеді. Кнопф картиналарын жазуға дайындық барысында фотосуреттерді жиі пайдаланған. Бұл пастельдің негізін оның әпкесі Маргаританың алты фотосуреті құрайды, олар күрделі құрылымды [[фотоаппарат]] арқылы, Штейнгель линзаларын қолдануымен жасалған. Кнопф бұл фотосессияларға ерекше мән беріп, Маргаританың қандай қалыпта түсірілуі керектігін өзі анықтап, оның костюмдерін мұқият таңдаған.

== Әдебиет ==

* ''Michael Gibson.''[[iarchive:symbolism0000gibs_g0t2|Symbolism]].— Köln: Taschen, 2000.— б.90—94.— &lt;nowiki&gt;ISBN 3-8228-7030-7&lt;/nowiki&gt;.

[[Санат:Суреттер]]</text>
      <sha1>5yefbs0ko8peyfcc3eab742nj3rze00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ізғұтты Құрманбайұлы Айтықов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780967</id>
    <revision>
      <id>3689564</id>
      <parentid>3688721</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3601802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3503" sha1="lnjmlnylzxlqglyoxeh8jvkr0s19x33" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{тұлға
|Есімі   =  Ізғұтты Айтықов
| Туған күні  = 20.01.1922
| Туған жеі = Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Ұранхай (қазіргі Тарғын) ауылы
| Қайтыс болған күні   = 1944 жыл, Зарасай қаласы, Литва
| Әскери атағы   = гвардия аға сержанты
| Марапаттары  = «Қызыл Жұлдыз» ордені, І–ІІІ дәрежелі «Даңқ» ордендері, «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі, Кеңес Одағының Батыры (1944)}}
'''Ізғұтты Құрманбайұлы Айтықов''' (1922–1944) — Ұлы Отан соғысының даңқты қатысушысы, Кеңес Одағы Батыры атағына ие болған қазақстандық барлаушы. Ол ерлігімен Қазақстан мен бұрынғы КСРО көлемінде ерекше құрметке ие болды. Батырдың есімімен мектептер, көшелер және елді мекендер аталады.

== Ерлік жолы ==
Ізғұтты Айтықов 1942 жылы майданға аттанып, 51-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында шайқасты. Ол Сталинград, Калинин, Курск және Белгород облыстарын азат ету ұрыстарына қатысты. Барлаушы ретінде жау тылына бірнеше рет өтіп, 50-ге жуық жауын жойып, 22 тұтқынды («тілді») әкелген. 1944 жылы Батыс Двина өзенінен өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.&lt;ref&gt;https://almatyatau.kz/names/662?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;

== Мұрасы ==
Ізғұтты Айтықовтың есімі туған өңірі мен өзен бойындағы ауылдарға берілген. Полоцк қаласында ескерткіш орнатылған, ал Шығыс Қазақстан облысында мектеп пен көше оның атымен аталады. 1976 жылы Николаев қаласындағы &quot;Океан&quot; кеме жасау зауыты оның құрметіне теңіз теплоходын суға түсірді. Батырдың 100 жылдығы 2022 жылы кеңінен аталып өтті.&lt;ref&gt;https://ustinka.kz/kz/vko/75325.html?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;

== Маңызы мен естелігі ==
Ізғұтты Айтықовтың өмірі мен ерлігі жас ұрпаққа отансүйгіштіктің символы ретінде үлгі. Туған ауылындағы мұражай мен мектептегі экспозициялар оның майдандағы хаттары мен жеке заттарын сақтайды. Оның бейнесі қазақ халқының ерлік рухының көрінісі ретінде ел жадында мәңгі қалды.&lt;ref&gt;https://altaitv.kz/kz/news/14874?utm_source=chatgpt.com&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lnjmlnylzxlqglyoxeh8jvkr0s19x33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Qyr Balasy қоғамдық қоры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781426</id>
    <revision>
      <id>3689566</id>
      <parentid>3688728</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Райочка|Райочка]] ([[User talk:Райочка|т]]) өңдемелерінен [[User:Ashina|Ashina]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3605914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="jizh5yodozrcr5gguwfhqj8xz9g39n0" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/kz/news/show/50001403&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы ғалымдар З. Кәрімхан, Ұ. Сәйдірахман, Е. Рахметуллин, А. Құмырзақұлы бар.&lt;ref&gt;https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/&lt;/ref&gt;

== Миссиясы ==
Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.&lt;ref&gt;Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..&lt;/ref&gt;

Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді.

== Қор жұмысы ==

=== Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты ===
Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады.

=== Кітаптары ===
Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді.

&quot;Алаш кітапханасы&quot; сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:&lt;ref&gt;https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/&lt;/ref&gt;

* Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы
* Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ!
* Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй
* Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы
* Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы
* Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі
* Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан
* Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі
* Нұғыман Манай - Иман-ислам
* Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали
* Елеусін Бұйраұлы - Ызың
* Біләл Сүлейұлы - Үміт
* Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық
* Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы
* Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес
* Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан...

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>jizh5yodozrcr5gguwfhqj8xz9g39n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яков Беляков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782239</id>
    <revision>
      <id>3689692</id>
      <parentid>3619017</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T00:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7649" sha1="6xvcb3qqeca3gkycoc55o84z01lmr6a" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер
 |толық есімі           = Яков Беляков
 |шынайы есімі          = Нақты аты-жөні белгісіз
 |суреті                = 
 |сурет тақырыбы        = 
 |туған күні            = [[XVIII ғасыр]]дың соңы
 |туған жері            = [[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]])
 |қайтыс болған күні    = 1834 жылдан кейін
 |қайтыс болған жері    = белгісіз (Кіші жүз аумағы)
 |лақап аты             = 
 |бүркеніш аты          = 
 |мемлекет              = {{Flag|Ресей империясы}}
 |шыққан тегі           = Қазақ
 |діні                  = [[Православ шіркеуі|Православие]] (кейіннен қайта [[Ислам]] қабылдаған)
 |әкесі                 = 
 |анасы                 = 
 |жұбайы                = 
 |балалары              = 
 |туыстары              = 
 |қызмет еткен жылдары  = XIX ғасырдың 1-ші жартысы (1830 жылға дейін)
 |атағы                 = Зауряд-хорунжий
 |білімі                = 
 |әскер түрі            = Казак әскері
 |басқарды              = 
 |әскери бөлімі         = 3-ші Орынбор қазақ полкі
 |шайқасы               = 1812 жылғы Отан соғысы&lt;br&gt;Орыс армиясының шетелдік жорықтары (1813—1814)&lt;br&gt;[[Лейпциг шайқасы]]&lt;br&gt;Орыс-түрік соғысы (1828—1829)
 |марапаттары           = 
Қасиетті Анна ордені, 4-ші дәрежелі Әскери орденнің айрым белгісі
«1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» медалі
«Парижді алғаны үшін» медалі
 |байланысы             = 
 |отставкада            = 1830 жылдан бастап
 |қолтаңбасы            = 
 |Commons               = 
}}

'''Яков Беляков''' (нақты есімі белгісіз; XVIII ғасырдың соңы, [[Кіші жүз]] — 1834 жылдан кейін, [[Ресей империясы]]) — 1812 жылғы Отан соғысы мен орыс армиясының шетелдік жорықтарына қатысушы, 3-ші Орынбор қазақ полкінің жасауылы (урядник және зауряд-хорунжий). Наполеонға қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін Ресей империясының жауынгерлік наградаларымен марапатталған ең танымал этникалық қазақтардың бірі.

== Өмірбаяны ==
[[Кіші жүз]] (қазіргі [[Батыс Қазақстан]]) аумағында дүниеге келген. Жастайынан орыс ортасына түсіп, Яков Беляков есімімен православ дінін (шоқындырылған қазақ) қабылдаған және Орынбор қазақ әскерінің қатарына алынған.&lt;ref name=&quot;asfendianov&quot;&gt;{{кітап |автор=Асфендиаров С. Д. |тақырыбы=Қазақстан тарихының очерктері |баспа=Алматы |жыл=1994}}&lt;/ref&gt;

=== Әскери қызметі ===
3-ші Орынбор қазақ полкінің құрамында 1812 жылғы Отан соғысының ұрыстарына қатысты.&lt;ref&gt;[https://itest.kz/ru/ent/istoriya-kazahstana/8-klass/lecture/kazahi-v-otechestvennoj-vojne-1812-g-v-rossii Казахи в Отечественной войне 1812 г.]&lt;/ref&gt; Оған дейін 1809–1810 жылдары Орыс-түрік соғысының майданында болып, көрсеткен ерлігі үшін орыс қолбасшысы Михаил Кутузовтың өз қолынан марапат алған болатын.&lt;ref name=&quot;el_kz&quot;&gt;{{мақала |автор=El.kz |тақырыбы=Қазақтардың 1812 – 1814 жылдары орыс-француз соғысына қатысуы |мерзімді басылым=El.kz ақпараттық агенттігі |жыл=2012 |url=https://el.kz/content-1614_1971/}}&lt;/ref&gt;

1813–1814 жылдары орыс армиясының шетелдік жорықтарына қатысты. Еуропадағы бірқатар шешуші шайқастарда, соның ішінде Лейпцигтегі «Халықтар шайқасында», Веймар түбіндегі және Париж қабырғаларындағы ұрыстарда ерекше көзге түсті.&lt;ref name=&quot;checkpoint&quot;&gt;{{мақала |автор=Check-point |тақырыбы=Они брали Париж. Казахи, победившие Наполеона |мерзімді басылым=Check-point.kz |жыл=2025 |url=https://check-point.kz/publication?id=6495}}&lt;/ref&gt; Ерлігі үшін Георгий кресімен (Әскери орденнің айрым белгісі), сондай-ақ «1812 жылғы Отан соғысының құрметіне» және «Парижді алғаны үшін» күміс медальдарымен марапатталды.&lt;ref&gt;[http://tarih-begalinka.kz/kk/timetravel/war1812/ Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260606033647/http://tarih-begalinka.kz/kk/timetravel/war1812/ |date=2026-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Кейіннен 1828–1829 жылдардағы Орыс-түрік соғысына қайта қатысып, ауыр жарақат алды.

=== Туған жеріне оралуы ===
1830 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты зауряд-хорунжий (казак әскеріндегі офицерлік шен) шенінде отставкаға шығуға өтініш береді. Әскери қызметтен босатылғаннан кейін Беляков Орынбор өлкесінің әскери губернаторы П. Эссенге ресми хат жолдап, өзінің тегі қазақ екенін айтып, далаға — өз руластарына (туған ауылына) қайтуға және ата-баба діні — исламды қайта қабылдауға рұқсат сұрайды.&lt;ref name=&quot;anatili&quot;&gt;{{мақала |автор=Ахметжанов А. |тақырыбы=Сенаға ат жалдаған қазақтар |мерзімді басылым=Ана тілі (Qazaq Gazeta) |жыл=2021 |url=https://kazgazeta.kz}}&lt;/ref&gt; Өтініші қанағаттандырылғаннан кейін ол Кіші жүзге аттанады. Одан кейінгі тағдыры белгісіз.

== Тарихи маңызы ==
Яков Беляковтың тұлғасы отандық историографияда қазақ жауынгерлерінің (Майлыбайұлы, Қарынбай Зындағұлұлы және т.б. қатар) Наполеон армиясын талқандауға қосқан үлесінің жарқын мысалы ретінде жиі келтіріледі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>6xvcb3qqeca3gkycoc55o84z01lmr6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Импостор синдромы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782977</id>
    <revision>
      <id>3689607</id>
      <parentid>3625171</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11365" sha1="nptfq14gxdmav1btxw1eop2fbxbtvat" xml:space="preserve">'''Импостор синдромы''' ({{lang-en|Impostor Syndrome}}) — адамның өз жетістіктерін жеке қасиеттерінің, қабілеттерінің немесе еңбегінің нәтижесі ретінде қабылдай алмауымен сипатталатын психологиялық құбылыс. Өзінің біліктілігі мен жетістіктерін дәлелдейтін нақты фактілер болғанына қарамастан, бұл синдромға бейім адамдар өздерін алдамшы немесе жетістікке лайық емес [[тұлға]] ретінде қабылдайды.

Мұндай адамдар көбінесе өз табыстарын жеке қабілеттерімен емес, кездейсоқ сәттілікпен, дұрыс уақытта дұрыс жерде болумен немесе айналасындағыларды өз құзыреттілігіне сендіріп қоюымен түсіндіреді. Нәтижесінде олар өздерін шын мәнінде бар деңгейінен жоғары көрсетіп жүрмін деп ойлайды және кез келген уақытта олардың жеткіліксіз біліктілігі әшкереленуі мүмкін деген [[қорқыныш]] сезінеді &lt;ref&gt; Clance, Pauline R.; Imes, Suzanne A. ''The impostor phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention'' // ''Psychotherapy: Theory, Research, and Practice''. – 1978. – Т. 15, № 3. – Б. 241–247. &lt;/ref&gt;

== Зерттелу тарихы == 

«Импостор феномені» термині алғаш рет 1978 жылы психологтар Pauline R. Clance және Suzanne A. Imes жариялаған ғылыми мақалада қолданылды. Зерттеушілер көптеген табысты әйелдердің өз жетістіктерін лайықты бағаламайтынын және қоршаған адамдар олардың қабілеттерін шын мәнінде асыра бағалайды деп есептейтінін анықтаған &lt;ref&gt; McElwee, Rory O'Brien; Yurak, Tricia J. ''The Phenomenology Of The Impostor Phenomenon'' // ''Individual Differences Research''. – 2010. – 5 қазан. – Т. 8, № 3. – Б. 184–197.&lt;/ref&gt;

Импостор синдромы психикалық бұзылыс ретінде танылмайды және халықаралық медициналық жіктеу жүйелеріне енгізілмеген. Дегенмен бұл құбылыс көптеген психологтардың зерттеу нысанына айналған.

Зерттеулер көрсеткендей, кейбір адамдар импостор синдромына көбірек бейім болғанымен, ол тұлғаның тұрақты [[мінез-құлық]] қасиеті болып саналмайды. Ұзақ уақыт бойы бұл құбылыс адамның туа біткен ерекшелігі ретінде қарастырылып келсе, қазіргі зерттеулер оны белгілі бір жағдайлар мен сыртқы ықпалдарға берілетін психологиялық реакция ретінде түсіндіреді.

Қазіргі таңда импостор синдромы [[білім беру]], кәсіби қызмет, [[ғылым]] және [[шығармашылық]] салаларында жиі кездесетін психологиялық құбылыс ретінде зерттеліп келеді.

== Клиникалық көрінісі ==
Импостор синдромы кезіндегі сезімдерді үш негізгі санатқа бөлуге болады:

* '''Өзін алаяқ ретінде сезіну'''. Бұл жағдайда адам өзінің қол жеткізген жетістігіне немесе кәсіби мәртебесіне лайық емес екенін ойлайды және айналасындағылар оның қабілеттерін қате бағалап жүр деп есептейді. Мұндай ойлар көбіне әшкереленіп қалу қорқынышымен қатар жүреді. Мысалы, адам әріптестері оның кәсіби салада қаншалықты біліксіз екенін байқап қояды деп алаңдайды. Әшкерелену қорқынышы сәтсіздікке ұшырау үрейін күшейтеді, сондай-ақ жетістікке жетуден де қорқыныш тудыруы мүмкін, себебі [[жетістік]] үлкен жауапкершілікті талап етеді деп қабылданады.
* '''Жетістіктерін сыртқы себептермен түсіндіру'''. Адам өзінің жетістігін еңбегі мен қабілетінің нәтижесі деп емес, кездейсоқ сәттілікпен немесе басқа да сыртқы факторлармен байланыстырады. Сонымен қатар ол келесі жолы жолы болмай қалады деп қауіптенеді.
* '''Өз жетістіктерін төмен бағалау'''. Бұл жағдайда адам жасаған ісін тым оңай немесе ерекше назар аударуға тұрмайтын нәрсе деп қабылдайды.

Кейбір зерттеушілердің пікірінше, импостор синдромының қалыптасуына [[отбасы]] тәрбиесінің екі үлгісі жиі әсер етуі мүмкін.

''Бірінші жағдайда'' ата-аналар балаларына әртүрлі баға беріп, оларға белгілі бір рөл немесе таңба тағады. Мысалы, олар бір баласын екіншісіне қарағанда ақылдырақ деп санап, кейінгі жетістіктеріне қарамастан осы пікірін өзгертпеуі мүмкін. Нәтижесінде «ақылды емес» деп қабылданған бала кейін жоғары бағалар алып немесе басқа баладан да үлкен жетістіктерге жетсе де, өзін қабілетті адам ретінде сезінбеуі мүмкін.

''Екінші жағдайда'' ата-аналар баласын шамадан тыс идеализациялайды. Бала есейіп, өмірдің қиындықтарына тап болған кезде, ата-анасының өзі туралы қалыптастырған мінсіз бейнесіне күмән келтіре бастайды. Сонымен қатар ол қиындықтарын жасыруы мүмкін, себебі ата-анасының өзіне деген жоғары пікірін бұзғысы келмейді. Соның салдарынан адам өзін орташа немесе қабілеті төмен тұлға ретінде қабылдай бастайды &lt;ref&gt; ''High achievers suffering from imposter syndrome'' // ''News.com''. – 10 желтоқсан 2013. – Қаралған күні: 16 қараша 2014. &lt;/ref&gt;

Импостор синдромы нақты медициналық [[диагноз]] болып саналмайды. Кейбір адамдар бұл сезімдерді белгілі бір жағдайларда ғана бастан өткеруі мүмкін, ал басқа жағдайларда мұндай сезімдер мүлдем байқалмауы мүмкін.

== Емі ==
Когнитивті-мінез-құлықтық психотерапия адамның ойлау үдерісін зерттеп, оның неліктен өз жетістіктерін төмен бағалайтынын түсінуге бағытталған. Импостор синдромынан арылу үшін адам бойындағы белгілі бір қате түсініктерді жеңуі қажет. Мысалы, қарапайым қателік адамның қабілетсіздігін білдірмейтінін түсіну маңызды. Емдеудің мақсаты — адамға жағымсыз және өзіне [[зиян]] келтіретін ойларды анықтауды және олардан арылуды үйрету. Теориялық тұрғыдан алғанда, адам осындай ойларды тануды үйренген кезде, оларды шынайы жағдаймен салыстырып, өзінің ойлау жүйесіндегі қателерді анықтай алады.

Тағы бір тәсіл — '''когерентті терапия'''. Бұл әдіс мидағы лимбиялық бөлікке, эмоциялық орталыққа және оң жақ жарты шарға байланысты бейсаналық үдерістердің бар екені туралы болжамға негізделеді. Оның жақтаушыларының пікірінше, мұндай ішкі үдерістер тек терапиялық әңгімелер немесе рационалды ойлау арқылы толық өзгермейді. Сауығу адамның ішкі мағына қалыптастыру механизмдері өзгерген кезде жүзеге асады деп есептеледі. Соның нәтижесінде «көзге түспеу керек» және «әшкереленіп қалудан қорқу керек» деген ішкі талаптар әлсірейді. Бұл тұжырым Жан Пиаженің когнитивтік даму үдерісіндегі '''«аккомодация»''' ұғымымен де ұқсастыққа ие &lt;ref&gt; Ecker, Bruce. ''Unlocking the Emotional Brain''. – New York, NY: Routledge, 2013.&lt;/ref&gt;

Жазбаша терапия импостор синдромына бейім адамның ойын жүйелеуге мүмкіндік береді. Егер адам өзінің ішкі күмәндеріне ғана емес, нақты жетістіктеріне назар аударса, оларды шынайы жағдаймен салыстыра алады. Жазбаша түрде тіркелген жетістіктер кейін өз қабілетіне күмәнданған кезде еске салушы [[құрал]] ретінде қызмет етеді. Мұндай жаттығу адамның өзін қабілетсіз сезінуін азайтуға көмектесуі мүмкін.&lt;ref&gt; Moore, Lynda L. ''Not As Far As You Think: The Realities of Working Women''. – Lexington, Mass.: Lexington Books, 1986.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әлеуметтік психология]]</text>
      <sha1>nptfq14gxdmav1btxw1eop2fbxbtvat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Литва қалалары</title>
    <ns>10</ns>
    <id>786676</id>
    <revision>
      <id>3689537</id>
      <parentid>3688753</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="1co53qojkguv9ju2ix2qhgs9xukg4wz" xml:space="preserve">{{Навигациялық жол 
 |state      = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
 |аты        = Литва қалалары
 |тақырыбы   = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]]
 |сурет2     =  
 |мазмұны    = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}}  [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}}  [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} [[Жагаре]]{{•}} [[Жежмаряй]]{{•}} [[Зарасай]]{{•}} [[Игналина]]{{•}} 
|асты       = 
 |асты_стиль = 
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1co53qojkguv9ju2ix2qhgs9xukg4wz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы тіл саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788200</id>
    <revision>
      <id>3689696</id>
      <parentid>3681362</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T02:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82300" sha1="oawtmfur4yaqndw5x0x4xyhmukyuonf" xml:space="preserve">'''Қазақстандағы тіл саясаты''' — Қазақстандағы тілдік ахуалды реттеу мақсатында мемлекеттік органдар мен қоғамдық институттар жүзеге асыратын шаралар жиынтығы.

[[Сурет:Kzkzkz.jpg|thumb|right|250px|Алматы қаласының шипажайындағы тақта]]
[[Қазақстан|Қазақстандағы]] тіл саясаты тұжырымдамасында басты міндет ретінде «мемлекеттің оңтайлы тілдік кеңістігін қалыптастыру» көзделген. Бұл үшін «тілдердің қолданылу аясындағы арақатынасын нақты айқындау қажет. Мұндай жағдайда мемлекеттік тіл өзіне лайықты орын алуға тиіс».

== Тарихи жағдай ==
=== Қазақ КСР-дегі орыстандыру ===
Кеңес Одағы басшылығының халықтардың жарияланған құқықтарын, теңдігі мен егемендігін мойындау негізінде мемлекет құруға бағытталған саясаты XX ғасырдың 1920–1930-жылдарында [[Жергіліктендіру|жергіліктендіру]] науқанының басталуына негіз болды. Елдегі іс жүргізу [[Қазақ тілі|қазақ тіліне]] көшіріліп, мемлекеттік басқару органдарындағы қазақ ұлты өкілдерінің саны көбейтілді. Қазақ жазуы алдымен латын графикасына, кейін кирилл графикасына ауыстырылды. Партия және шаруашылық салаларының қызметкерлері қазақ тілін үйренуге міндеттеліп, түрлі үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді. Қазақстандағы жергіліктендіру саясаты елеулі қарсылыққа кезікті. Мекеме басшылары еуропалық ұлт өкілдерінен шыққан қызметкерлерге қазақ тілін үйрететін курстардың ашылуына қарсы болды. Сонымен қатар қазақ кадрларын даярлау жұмысы жеткілікті деңгейде ұйымдастырылмады&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Кучкин А. П.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Советизация казахского аула 1926—1929 гг.|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?id=pgo5AQAAIAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Изд-во Академии Наук СССР|жылы= 1962|томы= |беттері=330 |барлық беті=430 |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;.

Осы кезеңде қазақ тіл білімінің көрнекті теоретиктері мен әдіскерлері — [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынұлы]], [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов|Қ. Жұбанов]], [[Нәзір Төреқұлов|Н. Төреқұлов]], [[Телжан Шонанов|Т. Шонанұлы]], [[Елдес Омарұлы Тиесов|Е. Омаров]], [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедұлы]] және [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров|Қ. Кемеңгеров]], сондай-ақ жазушылар мен қазақ тіліндегі әліппелер мен оқу құралдарын құрастырушылар — [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин|Б. Майлин]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|М. Жұмабай]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытұлы]] және [[Темірбек Қараұлы Жүргенов|Т. Жүргенов]] саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1937 жылға қарай кәсіби тіл мамандарының ешқайсысы қалмай, қазақ тіл білімін қайта қалыптастыру қажеттігі туындады. Саяси қуғын-сүргін қазақ зиялыларының қатарын сиретті. Ал білімді қазақтардың жаңа екі тілді тобы ана тілін негізінен күнделікті тұрмыста ғана қолданды. Соның салдарынан осы әлеуметтік топтың кейінгі буынының орыстану үдерісі іс жүзінде сөзсіз сипат алды.

Қазақ КСР-дегі орыстандырудың басты себептерінің бірі республика халқының ұлттық құрамының өзгеруі болды. Атап айтқанда, байырғы халықтың үлесі күрт азайды. Бұған бірнеше тарихи фактор әсер етті:
* 1930-жылдардың басында [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|Қазақстанда болған ашаршылық]] салдарынан байырғы халық санының 1 миллионнан астам адамға кемуі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0101/analit02.php |title=Демографические последствия голода в Казахстане начала 30-х годов (оценка потерь казахского этноса) |access-date=2016-03-06 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210040436/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0101/analit02.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* 1920–1930-жылдары славян республикаларынан [[Кулактардың мүлкін тәркілеу|тәркіленген шаруалардың]] Қазақстанға қоныс аударылуы (шамамен 250 мың адам)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.inform.kz/rus/article/2876241 |title=Казахстан впервые отмечает День благодарности |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022207/http://www.inform.kz/rus/article/2876241 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* 1930-жылдары Қазақ КСР-ін [[КСРО-дағы индустрияландыру|индустрияландыру]] барысында басқа одақтас республикалардан халықтың көшіп келуі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tarikh.kz/sovetskiy-period-istorii-kazahstana/kazahstan-v-gody-industrializacii/ |title=Казахстан в годы индустриализации: цели и методы индустриализации. |access-date=2016-03-06 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409000512/http://tarikh.kz/sovetskiy-period-istorii-kazahstana/kazahstan-v-gody-industrializacii/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* 1937–1949 жылдары түрлі халықтардың Қазақ КСР-іне [[КСРО халықтарын күштеп қоныс аударту|күштеп қоныс аударылуы]] (шамамен 1 миллион адам)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3337/ |title=Трагические страницы народов, депортированных в Казахстан |access-date=2016-03-06 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331182238/http://www.tarih-begalinka.kz/ru/timetravel/page3337/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* 1920-жылдардың соңынан 1950-жылдардың басына дейін [[Сталиндік қуғын-сүргін|Сталиндік қуғын-сүргінге]] ұшыраған азаматтардың Қазақ КСР-іне жер аударылуы (5 миллионнан астам адам)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kazpravda.kz/rubric/obshchestvo/den-pamyati-zhertv-politicheskih-repressii-i-goloda-otmechaetsya-v-kazahstane/ |title=День памяти жертв политических репрессий и голода отмечается в Казахстане |access-date=2016-03-06 |archive-date=2015-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723113718/http://www.kazpravda.kz/rubric/obshchestvo/den-pamyati-zhertv-politicheskih-repressii-i-goloda-otmechaetsya-v-kazahstane/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* 1954 жылы басталған [[Тың игеру|тың және тыңайған жерлерді игеру]] науқаны кезінде басқа республикалардан қоныс аударушылардың келуі. Науқанның алғашқы кезеңінде, 1954–1956 жылдары, Қазақстанға 640 мың адам көшіп келді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://avestnik.kz/?p=6436 |title=Эпопея целины |access-date=2016-03-06 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309132507/http://avestnik.kz/?p=6436 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://regions.ru/news/1381483/ |title=Освоение целины: достижения и ошибки (взгляд из Казахстана) |access-date=2016-03-06 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310113853/http://regions.ru/news/1381483/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Қазақстандағы орыстандыру үдерісі [[Қазақ-орыс қостілділігі|қазақ-орыс қостілділігінің]] кең таралуына ықпал етті. Алайда орыс тілді халық арасында қазақ тілін меңгеру, яғни орыс-қазақ қостілділігі, іс жүзінде кеңінен қалыптасқан жоқ. Кеңес дәуірінде қоғамдық беделі жоғары болған [[Орыс тілі|орыс тілін]] білу әлеуметтік жағдайды жақсартуға және кәсіби мансапта өсуге мүмкіндік берді&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  =Vladislava Warditz | тақырыбы = Modelling postcolonial transferred bilingualism: Russian in multilingual post-Soviet diasporas| шынайы атауы = | сілтеме = https://doi.org/10.1177/13670069261419590 | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = en| жауапты = | баспа авторы = | басылым = International Journal of Bilingualism| түрі = | орны = | баспасы =SAGE Publications Ltd| жыл = 2026| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;. 1920–1930-жылдары қазақтардың арасында орыс тілін меңгергендер аз еді&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Хасанов Б. Х.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Казахско-русское двуязычие. Социально- лингвистический аспект|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?hl=ru&amp;id=7AYQAAAAYAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Изд-во «Наука» Казахской ССР|жылы=1987 |томы= |беттері= 105|барлық беті= 196|сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. 1970 жылға қарай қазақтардың 42%-ы орыс тілінде еркін сөйлеген. Салыстырмалы түрде алғанда, бұл көрсеткіш [[Қырғыздар|қырғыздар]] арасында 19%-ды, ал [[Өзбектер|өзбектер]], [[Тәжіктер|тәжіктер]] мен [[Түрікмендер|түрікмендер]] арасында 15%-дан төмен болды. 1989 жылға қарай орыс тілін меңгерген қазақтардың үлесі 63%-ға жетті. Бұл көрсеткіштің жыл сайын шамамен 1 пайыздық тармаққа өсуі тілдік ахуалдың елеулі өзгергенін көрсетті. Сол кезеңде қалада тұратын қазақтардың 30%-ы ана тілін білмей, тек орыс тілінде сөйлеген.

1959 жылы қазақтар республика халқының шамамен 30%-ын құрады. Ал 1962 жылға қарай олардың үлесі 28,9%-ға дейін төмендеп, славян халықтарының үлесі 57%-ға жетті. Дәл осы кезеңде республика халқын ассимиляциялау үдерісі шарықтау шегіне жетті&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Східний Світ|шынайы атауы= |url=https://books.google.kz/books?hl=ru&amp;id=MFguAQAAIAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Институт востоковедения имени А. Ю. Крымского НАН Украины|жылы=1998 |томы= |беттері= |барлық беті= 146|сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Славян халықтарының, негізінен орыстардың, жаппай қоныс аударуы салдарынан қазақтар 1996 жылға дейін республика халқының этникалық азшылығын құрады. Қазақ КСР-і КСРО құрамында [[Титулды ұлт|титулды ұлты]] өз республикасында азшылыққа айналған жалғыз одақтас республика болды, русский язык стал языком большинства населения, а владение им стало жёстко обусловленной необходимостью. 

Қазақ КСР-індегі жоғары білім беру жүйесі тұтастай дерлік орыстандырылды. Бұл үдеріс бастауыш және орта білім беру жүйесінің де едәуір бөлігін қамтыды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Следзевский И. В.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Постсоветская Центральная Азия. Потери и обретения|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?id=wFavAAAAIAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=Восточная литература РАН |жылы= 1998|томы= |беттері= 17|барлық беті= 348|сериясы= |тиражы= |isbn= 9785020180789|issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. 1938 жылы «Ұлттық республикалар мен облыстардың мектептерінде орыс тілін міндетті түрде оқыту туралы» қаулы қабылданды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Россия и современный мир, Выпуск 1|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?id=vidpAAAAMAAJ||уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= ИНИОН РАН|жылы= 1999томы= |беттері= |барлық беті= 133|сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;, ал 1979 жылы мектепке дейінгі мекемелерде де орыс тілін міндетті түрде оқыту енгізілді. 1955 жылы 4 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесі «Орыс мектептерінде қазақ тілін міндетті түрде оқытудан босату туралы» қаулы қабылдады. Осы қаулыға сәйкес, республикадағы орыс тілінде білім беретін мектептерде қазақ тілін міндетті түрде оқыту тоқтатылды.

1957 жылы [[Қазақ КСР Министрлер Кеңесі]] «Орыс тілінде оқытатын мектептерде білім алатын қазақ оқушыларының ана тілін міндетті түрде оқуы туралы» қаулы шығарды. Қаулы бойынша, қазақ тілін оқитын оқушылар саны әр сыныпта кемінде 10 адам болған жағдайда, олар үшін жеке топ құрылуға тиіс еді. Егер бір сыныпта қазақ тілін оқитын оқушылар саны 10-ға жетпесе, 2–4-сынып оқушыларынан және 5–7-сынып оқушыларынан бөлек топтар жасақталуы керек болды. Бұл топтардың әрқайсысында кемінде 10 оқушы болуы талап етілді.&lt;ref&gt;Государственный архив Павлодарской области, фонд 646, опись 5, дело 416 (&quot;Решения и распоряжения облисполкома по соцкультурным вопросам&quot;), сс. 251-252 (&quot;Решение Исполкома Павлодарского Областного Совета депутатов трудящихся&quot; от 20 февраля 1957 года&quot;).&lt;/ref&gt;

Алайда сол кезеңде кейбір мектептерде қазақ тілі сабақтары іс жүзінде өткізілмегені айтылады. Дегенмен бұл мәлімет дереккөз авторының жеке пікіріне негізделген және тек Алматы қаласындағы № 62 мектепке қатысты екенін ескерген жөн.

Жалпы, мектептерде қазақ тілі оқытылғанымен, көбіне бұл формалды түрде ғана жүзеге асырылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/kazakhstan/75260-kazakhskijj-kak-inostrannyjj.html |title=Казахский как иностранный. Влад Филин |access-date=2016-03-06 |archive-date=2017-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223015116/http://www.zakon.kz/kazakhstan/75260-kazakhskijj-kak-inostrannyjj.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;:
{{cquote
|Кеңес Одағы тұсында қазақ тілін оқыту белгілі бір тәртіпке келтірілгенімен, іс жүзінде оған көбіне формалды түрде қаралды.
|author=Влад Филин
|source=Қазақ тілі шет тілі ретінде
}}

1959–1960 оқу жылында Қазақ КСР-інде қазақ тілінде оқытатын 3123 мектеп болды. Бұл мектептерде 192 274 оқушы білім алды. Ал орыс тілінде оқытатын 4199 мектепте 826 103 оқушы оқыды. Бұған қоса, бірнеше тілде білім беретін 1518 мектепте 374 998 оқушы болды. Өзбек, ұйғыр және тәжік тілдерінде оқытатын мектептер өте аз еді&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Ким Г. Н.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= История просвещения корейцев России и Казахстана. Вторая половина XIX в. — 2000 г.|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?id=-aoyAAAAMAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= КазГУ им. аль-Фараби|жылы= 2000|томы= |беттері= 181|барлық беті= 356|сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. 1958 жылы қазақ балаларының 75%-ы қазақ мектептерінде оқыса, 1991 жылға қарай бұл көрсеткіш 34,4%-ға дейін төмендеді&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Русское слово в мировой культуре|шынайы атауы= |url= https://books.google.kz/books?id=EqsYAQAAIAAJ|уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы= Политехника|жылы= 2003|томы= |беттері= 131|барлық беті= 234|сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Қазақ мектептерінің көбі ауылдық жерлерде орналасқандықтан, қалаларда қазақ тілінде білім алу мүмкіндігі шектеулі болды. Мұны республика астанасы Алматының мысалынан да көруге болады: 1980-жылдардың соңына дейін қалада № 12 және № 86 деген екі ғана қазақ мектебі жұмыс істеді. Сонымен бірге негізінен ауылдар мен шағын қалалардан келген балалар оқитын музыкалық мектеп-интернаттар да болды.

[[Сурет:ЗСО-Російською-СРСР-1980—1989.gif|thumb|right|250px|1980/81 және 1988/89 оқу жылдары аралығында КСРО республикаларындағы күндізгі жалпы білім беретін мектептерде орыс тілінде білім алған оқушылар үлесінің өзгеруі&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20230624020227/https://istmat.org/files/uploads/26588/obraz_sssr_1989_obrazovanie.pdf Народное образование и культура в СССР (Статистический сборник, 1989)], сторінки 88—91.&lt;/ref&gt;]]
1950–1970 жылдар аралығында қазақ мектептерінің саны 3891-ден 2577-ге дейін азайды&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Народное образование от съезда к съезду|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Мектеп|жылы= 1987|томы= |беттері= 6|барлық беті= |сериясы= |тиражы= |isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}&lt;/ref&gt;. Ал орыс тілінде оқытатын мектептер саны шамамен 1500-ге өсті. 1989–1990 оқу жылында Қазақстанның Халық ағарту министрлігіне қарасты жалпы білім беретін мектептердің 49%-ында сабақ орыс тілінде жүргізілді. Бұл мектептерде барлық оқушының 67%-ы оқыды. Қазақ тілінде білім беретін мектептердің үлесі 32%-ды құрады.

Осындай жағдайда орыс тілін білу білім алудың, кәсіби тұрғыдан қалыптасудың және әлеуметтік жағдайды жақсартудың маңызды құралына айналды. Көптеген қазақ орыс тілін меңгеру барысында біртіндеп қазақ тілінен орыс тіліне ауысты немесе екі тілді қатар қолдана бастады. Мұндай тілдік дағдылар кейін де сақталып, Қазақстаннан тыс жерлерде тұратын посткеңестік қазақ диаспораларының арасында да жалғасын тапты&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Vladislava Warditz, Aimgul Kazkenova, Zhanar Bekturganova| тақырыбы = Aspectuality and Nativeness in Kazakh: Exploring the Reversal Language Shift Within a Bilingual Context of Kazakhstan| шынайы атауы = | сілтеме = https://doi.org/10.1177/13670069261424674| url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = en| жауапты = | баспа авторы = | басылым = International Journal of Bilingualism| түрі = | орны = | баспасы = SAGE Publications Ltd | жыл = 2026| ай = | күні = | томы  = | нөмірі = | беттері = | isbn  = | issn = 1367-0069| doi = 10.1177/13670069261424674| zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{мақала | авторы  = Vladislava Warditz, Aimgul Kazkenova, Zhanar Bekturganova| тақырыбы = Resultativity as a Marker of Nativeness in Kazakh: Evidence from the Homeland and Diaspora| шынайы атауы = | сілтеме = https://www.mdpi.com/2226-471X/11/9/189 | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі = en| жауапты = | баспа авторы = | басылым = Languages| түрі = | орны = | баспасы = | жыл = 2026| ай = | күні = | томы  = 11| нөмірі = 9| беттері = 189| isbn  = | issn = 2226-471X| doi = 10.3390/languages11090189| zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}&lt;/ref&gt;.

=== Қазақтандыру ===
{{main|Кеңестік Қазақстанды қазақтандыру|Қазақтандыру}}
1989 жылы 22 қыркүйекте қабылданған «Қазақ КСР-індегі тілдер туралы» заң қазақ тіліне «мемлекеттік тіл» мәртебесін берді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1005765 |title=Закон Казахской Советской Социалистической Республики от 22 сентября 1989 года О языках в Казахской ССР |access-date=2012-09-12 |archive-date=2014-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808132936/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1005765 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Осы заңда «мемлекеттік тіл» ұғымы алғаш рет қолданысқа енгізіліп, орыс тілі ұлтаралық қатынас тілі ретінде танылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qazaq-found.kz/ru/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=81 |title=Фонд развития государственного языка — Уроки казахского языка: 20 лет спустя |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101100515/http://qazaq-found.kz/ru/index.php?option=content&amp;task=view&amp;id=81 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Кейін Қазақстан Конституциясында мемлекеттік тілмен қатар орыс тілінің де ресми қолданылатыны көрсетілді.

[[Сурет:Свидетельство о браке на двух языках.jpg|thumb|right|300px|Қазақ КСР-де қазақ және орыс тілдерінде берілген неке туралы куәлік]]
2002 жылы 15 мамырда «Қазақстанның орыс партиясы» (ҚОП) қоғамдық бірлестігінің таныстырылымында ұйымның негізгі міндеттерінің бірі — ''[[Қазақстандағы орыстар|Қазақстанда тұратын орыстарды]] мемлекеттік тілді үйренуге шақыру'' екені жарияланды. Партия құрылған кезде оған 3 мыңнан астам адам мүше болды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zonakz.net/articles/397 |title=Политическая партия с националистическим названием |access-date=2010-04-29 |archive-date=2013-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621001409/http://www.zonakz.net/articles/397 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2004 жылы 5 шілдеде [[Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі|Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрі]] № 348 бұйрыққа қол қойды. Осы бұйрыққа сәйкес, министрліктің барлық іс қағаздары мемлекеттік тілге көшірілді&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.minagri.gov.kz/language/ |title=Архивированная копия |access-date=2010-04-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091201184543/http://www.minagri.gov.kz/language/ |archive-date=2009-12-01 }}&lt;/ref&gt;.

Д. О’Бичейннің бағалауынша, 2004 жылға қарай [[Қазақстан Республикасының Үкіметі|Қазақстан үкіметі]] қоғамды [[Қазақтандыру|қазақтандыруда]] қазақ тіліне айрықша мән беруге шешім қабылдаған.

[[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы Ассамблеясының]] қолдауымен еліміздегі мемлекеттік мәртебесі жоқ тілдердің де дамуына жағдай жасалып, оларды қолдануға кедергі келтірілмейді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.almaty.kz/page.php?page_id=1076&amp;lang=1 |title=Официальный сайт города Алматы:: Выборы 2007 |access-date=2010-04-16 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328130554/http://www.almaty.kz/page.php?page_id=1076&amp;lang=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2005 жылы 12 қыркүйекте екінші Азаматтық форумда [[Қазақстан президенті|Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] сөз сөйлеп, былай деп мәлімдеді:
{{cquote|Біз Қазақстандағы барлық этностардың тілдері мен мәдени дәстүрлерін бірлесе қолдауымыз керек. Әркімнің ана тілінде сөйлеуіне және өз мәдениетін сақтауына ешқандай шектеу қойылмауға тиіс.}}

2006 жылы «Қазақстанның болашағы және мемлекеттік тіл» тақырыбында өткен дөңгелек үстелде айтылған мәліметтерге қарағанда, [[Атырау облысы|Атырау]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]], [[Қызылорда облысы|Қызылорда]], [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] және [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан]] облыстарында іс жүргізу ресми түрде қазақ тіліне көшірілген болатын. Алайда бұл өңірлерде іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізу әлі де бірқатар қиындықтарға кезікті. Мәселен, Атырау облысында ресми құжат айналымының 51%-ы, Жамбыл облысында 50%-ы, ал Қызылорда облысында 49%-ы ғана қазақ тілінде жүргізілді. 2006 жылы қазақ тілін қолданысқа енгізуге республикалық бюджеттен 500 миллион теңге бөлінді&lt;ref&gt;''Вдовина Н. В.'' [http://www.perspektivy.info/rus/rassey/russkiy_yazik_v_kazakhstane.htm Русский язык в Казахстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326011132/http://www.perspektivy.info/rus/rassey/russkiy_yazik_v_kazakhstane.htm |date=2012-03-26 }}, 2008&lt;/ref&gt;.

2007 жылға қарай Қазақстанның мемлекеттік тілін меңгерген азаматтардың үлесі шамамен 70%-ға жетті. Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрі Ермұхамет Ертісбаевтың мәлімдеуінше, 1997 жылы «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» заң қабылданған кезде бұл көрсеткіш 40%-ға да жетпеген&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ru.government.kz/site/news/2007/02/71 |title=Государственным языком сегодня владеет почти 70 % населения страны — ukimet.kz |access-date=2010-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118234217/http://ru.government.kz/site/news/2007/02/71 |archive-date=2013-01-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2007 жылы 20 тамызда Қазақстан халқы Ассамблеясының XIII сессиясында мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев мемлекеттік тіл мәселесіне тоқталып, былай деп атап көрсетті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nomad.su/?a=3-200708210339 |title=Выступление Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева на XIII сессии Ассамблеи народа Казахстана — Номад, Казахстан |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326220617/http://www.nomad.su/?a=3-200708210339 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[Выступление Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева на XIII сессии Ассамблеи народа Казахстана]&lt;/ref&gt;:
{{cquote|Біз барша қазақстандықтарды біріктіретін басты фактор болып табылатын қазақ тілін одан әрі дамыту үшін бар күш-жігерімізді жұмсауымыз тиіс. Сонымен қатар елімізде тұратын барлық этностардың өкілдеріне өз ана тілінде еркін сөйлеп, білім алып, оны дамытуға қолайлы жағдай жасауымыз қажет.}}

2008 жылы «[[Болашақ (стипендия)|Болашақ]]» халықаралық стипендиясына үміткерлерді іріктеу тәртібіне өзгеріс енгізіліп, конкурс кезеңдерінің бірі ретінде мемлекеттік тілді білу деңгейін анықтайтын тестілеу енгізілді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.contur.kz/node/166 |title=Идейная консолидация казахстанского общества |access-date=2010-04-16 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210428/http://www.contur.kz/node/166 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

[[Сурет:Квитанция на двух языках.png|thumb|right|200px|Қазақстандағы коммуналдық қызметтерді төлеуге арналған орыс және қазақ тілдеріндегі түбіртек]]
2008 жылы 10 қыркүйекте «Независимая газета» басылымында Қазақстан 2010 жылға қарай қазақ тіліне толық көшуді жоспарлап отыр деген ақпарат жарияланды. Мақалада жұмысқа орналасу үшін республика азаматтары тіл емтиханын тапсыруға тиіс болатыны, ал 50 жастан асқан қызметкерлерге бұл талаптың қолданылмайтыны айтылды. Сондай-ақ орыс тілінде оқытатын аралас мектептер мен мектепке дейінгі мекемелердің саны қысқара бастағаны хабарланды.

2008 жылы 13 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Премьер-министрі [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] Қазақстанның орыс тіліне екінші мемлекеттік тіл мәртебесін беру ниеті жоқ екенін мәлімдеді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30095276 |title=Масимов Карим Кажимканович (ПЕРСОНАЛЬНАЯ СПРАВКА) |access-date=2012-09-12 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102022846/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30095276 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Ол: «Біздің елімізде орыс тілінде бәрі сөйлейді, бірақ қазақ тілінде бәрі бірдей сөйлей бермейді», — деп атап өтті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.km.ru/kazaxstan_russkij_yazyk_ne_stal_ |title=Казахстан: русский язык '''не стал государственным''' {{!}} KM.RU |access-date=2011-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210023933/http://news.km.ru/kazaxstan_russkij_yazyk_ne_stal_ |archive-date=2009-02-10 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2009 жылдың қыркүйек айының басында 2010 жылға қарай мемлекеттік тілге көшірілетін іс жүргізу көлемі бұрын жоспарланған 70%-дың орнына 60% болатыны белгілі болды. Бұл Қазақстан Республикасы Үкіметінің Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2009–2011 жылдарға арналған стратегиялық жоспарына өзгерістер енгізуіне байланысты еді.

2009 жылы 20 қыркүйекте [[Алматы|Алматыдағы]] [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] қазақ тілін қоғамдық өмірдің барлық саласында кеңінен қолданып, оның қолданыс аясын кеңейтуді жақтаған митинг өтті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zonakz.net/articles/28020 |title=Межэтническая ситуация в Казахстане: динамика и тенденции / Общество / Интернет-газета. Казахстан |access-date=2010-04-22 |archive-date=2010-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408055927/http://zonakz.net/articles/28020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010 жылы 15 ақпанда 2009 жылдың қорытындысы бойынша [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] кіріс және шығыс құжат айналымына талдау жасалды&lt;ref&gt;[http://yka.kz/blog/2010-02-15-1880 Восточный Казахстан. Языковая политика. — 15 Февраля 2010 — Новости — Усть-Каменогорск. Информационный сайт]&lt;/ref&gt;. Талдау барысында құжаттардың мемлекеттік тілде жүргізілу деңгейі де жеке қарастырылды.
* Мемлекеттік тілдің іс жүргізудегі үлесі аудандық және қалалық мемлекеттік органдарда 85,3%-ды құрады
** 2008 жылы бұл көрсеткіш 80,6% болған еді
* Ал облыстық басқармаларда мемлекеттік тілде жүргізілген құжаттардың үлесі 67,5%-ға жетті
** Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 53,6% болған

2009 жылы Шығыс Қазақстан облысында тіл үйрету бағытында да бірқатар жұмыстар жүргізілді:
* Облыстағы 1 облыстық және 8 аудандық-қалалық тіл оқыту орталығында 1642 адам білім алды
* Этномәдени орталықтар жанындағы жексенбілік мектептер мен үйірмелерде 1408 адам өз ана тілін үйренді 
* оқыту мен тәрбие жұмыстары мемлекеттік тілде жүргізілетін 3 мектеп пен 3 балабақша ашылды

2010 жылы 29 қаңтарда Қазақстанның Білім және ғылым министрі [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] іс жүргізуді қазақ тіліне көшіру мәселесіне қатысты сұраққа жауап берді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100866 |title=Туймебаев Жансеит Кансеитулы (ПЕРСОНАЛЬНАЯ СПРАВКА) |access-date=2012-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100121/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30100866 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Оның айтуынша, ресми құжаттама мемлекеттік тіл — қазақ тілінде және ұлтаралық қатынас тілі — орыс тілінде жүргізіледі. Орыс тілін қолданыстан ығыстыру көзделмеген. Министр бұл ұстанымды Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың да растағанын айтып, орыс тілінің ұлтаралық қатынас тілі ретіндегі қызметі сақталатынын атап өтті. Осыған байланысты ол орыс тілін ығыстыру туралы қауесеттер мен болжамдардың негізсіз екенін мәлімдеді. Басқа сұрақтарға жауап бере отырып, Жансейіт Түймебаев Қазақстанда орыс тілінде білім алатын азаматтардың саны этникалық орыстардың санынан әлдеқайда көп екенін айтты. Ол орыс тілін Қазақстанның ортақ игілігі деп атап, қазақ халқының әлемдік мәдениетпен орыс тілі арқылы танысқанын жеткізді. Министрдің мәліметінше, республикадағы мектептердің шамамен 30%-ында барлық пән орыс тілінде оқытылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/2010/0409/gazeta033.php |title=Министр Жансеит Туймебаев: слухи о наступлении на русский язык в Казахстане неверны |access-date=2010-04-16 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164946/http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0409/gazeta033.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010 жылы 26 шілдеде Қазақстанның Мәдениет министрі [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] алға қойылған міндеттерді жүзеге асыру нәтижесінде 2020 жылға қарай мемлекеттік тілді меңгерген қазақстандықтардың үлесі 60%-дан 95%-ға дейін өседі деп мәлімдеді. Сондай-ақ оның айтуынша, орыс тілін меңгерген азаматтардың үлесін кемінде 90%-ға жеткізу жоспарланған, ал сол кездегі көрсеткіш 89% болған. Ағылшын тілін меңгерген қазақстандықтардың үлесін шамамен 20%-ға жеткізу көзделді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://inform.kz/rus/article/2289735 |title=К 2020 году доля казахстанцев, владеющих государственным языком, возрастет до 95 % — министр культуры РК |access-date=2010-08-03 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731165027/http://www.inform.kz/rus/article/2289735 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/179426-k-2020-godu-chislo-kazakhstancev.html |title=К 2020 году число казахстанцев владеющих государственным языком составит 95 % — Кул-Мухаммед {{!}} Информационный портал ZAKON.KZ |access-date=2010-08-03 |archive-date=2013-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217224559/http://www.zakon.kz/179426-k-2020-godu-chislo-kazakhstancev.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Қазақстанның тіл саясаты аясында қазақ тілінің қолданыс аясы кеңейе түсті. Бұл үдеріс қазақ-орыс қостілділігі сақталған жағдайда тілдік ауысымды қазақ тілінің пайдасына қарай кері бұру үдерісі ('''reversal language shift''') ретінде қарастырылады.

2012 жылы «Мәдениет туралы» заңға енгізілген түзетулерге сәйкес, Қазақстан аумағына прокатқа шығару үшін әкелінетін барлық фильм қазақ тіліне дубляждалуға тиіс болды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/175644-v-2012-godu-naselenie-kazakhstana.html |title=В 2012 году население Казахстана сможет выбрать не только президента, но и язык в кинотеатре {{!}} Информационный портал ZAKON.KZ |access-date=2011-01-27 |archive-date=2011-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110114135925/http://www.zakon.kz/175644-v-2012-godu-naselenie-kazakhstana.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2011 жылы 16 маусымда [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] өз жолдауында: «Шекараға бағынбайтын интернет кеңістігінде егемендіктің бір ғана түрі бар — бұл тілдік егемендік», — деп жазды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120587 |title=Кулибаев Тимур Аскарович (персональная справка) |access-date=2012-09-12 |archive-date=2017-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409233508/http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30120587 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web |url=http://rus.azattyq.org/content/kaznet_restrictions/24236894.html |title=«Суверенитет» в Казнете, или Противоречивые послания Назарбаева и Кулибаева — Радио Азаттык © 2010 |access-date=2011-07-15 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717161133/http://rus.azattyq.org/content/kaznet_restrictions/24236894.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Бұл сөздерімен ол мемлекет басшысының бір күн бұрын айтқан ойын нақтылай түсті. 2011 жылы 15 маусымда Астанада өткен [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|Шанхай ынтымақтастық ұйымының]] X саммитінде Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық құқыққа «электрондық шекара» және «электрондық егемендік» деген жаңа ұғымдарды енгізуді ұсынған еді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kp.kz/node/9886 |title=Нурсултан Назарбаев предложил создать киберполицию {{!}} «Комсомольская правда» Казахстан |access-date=2011-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110617231248/http://www.kp.kz/node/9886 |archive-date=2011-06-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2011 жылы 4 тамызда ҚР Мәдениет министрлігі тіл саясатына қатысты заң жобасын әзірледі. Жобаға сәйкес, мемлекеттік органдарға берілетін өтініштер мен шағымдар, жеке және заңды тұлғалардың өтініштеріне қайтарылатын жауаптар, сондай-ақ мемлекеттік органдардағы есептік-статистикалық, қаржылық, техникалық және өзге де құжаттар міндетті түрде қазақ тілінде рәсімделуге тиіс болды. Мемлекеттік органдардан шығатын барлық құжатты да қазақ тілінде әзірлеу көзделді. Ал Қазақстандағы ұйымдарда есептік-статистикалық, қаржылық, техникалық және басқа да құжаттама қазақ тілінде жүргізілуге тиіс, ал орыс тілін «қажет болған жағдайда» ғана қолдануға рұқсат етілмек болды. Заң жобасында заңды тұлғалар мен нысандарға атау беру де реттелді: заң қабылданғаннан кейін олардың атаулары тек қазақ тілінде берілуге тиіс еді. Білім беру саласында да талаптар қарастырылды. Жоба бойынша жекеменшік балабақшаларда, мектептерде, кәсіптік лицейлерде, жоғары және орта арнаулы оқу орындарында қазақ тілінде оқытатын топтар мен сыныптардың үлесі кемінде 50% болуы керек еді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/page,1,1,227355-s-2013-goda-gosudarstvo-planiruet.html#show_comments |title=С 2013 года государство планирует общаться с гражданами только на казахском языке |access-date=2011-08-05 |archive-date=2016-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806100228/http://www.zakon.kz/page,1,1,227355-s-2013-goda-gosudarstvo-planiruet.html#show_comments |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2011 жылы 6 қыркүйекте бірқатар қоғам қайраткері Қазақстан Президентіне үндеу жасап, Конституциядағы орыс тілінің мемлекеттік тіл — қазақ тілімен қатар қолданылуы туралы ережені алып тастауды талап етті. Үндеуге «[[Азат (партия)|Азат]]» жалпыұлттық социал-демократиялық партиясының тең төрағасы [[ Болат Мұқышұлы Әбілов|Болат Әбілов]], «[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]» партиясының төрағасы [[Азат Тұрлыбекұлы Перуашев|Азат Перуашев]], Кеңес Одағының Батыры, ұшқыш-ғарышкер [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], КСРО халық әртісі [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова|Бибігүл Төлегенова]] және «[[Руханият (партия)|Руханият]]» жасылдар партиясының төрағасы Серікжан Мәмбеталин қол қойды. Олардың қатарында жазушылар, публицистер және басқа да қоғам өкілдері болды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/top_news/4447479-nazarbaeva-poprosili-lishit-russkijj.html |title=Назарбаева попросили лишить русский функции второго государственного языка |access-date=2011-09-06 |archive-date=2012-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120511024244/http://www.zakon.kz/top_news/4447479-nazarbaeva-poprosili-lishit-russkijj.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Келесі күні, 2011 жылы 7 қыркүйекте, Қазақстан Президентінің саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі [[Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев|Ермұхамет Ертісбаев]] бұл үндеуге қатысты пікір білдірді. Оның айтуынша, қазақстандық сайлаушылардың басым бөлігі мұндай ұстанымды қолдамайды. Ол сондай-ақ орыс тілін қолданыстан ығыстыру мүмкін емес екенін атап өтті. Мәжіліс төрағасы [[Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов|Орал Мұхамеджанов]] та орыс тілінің мәртебесін өзгертуге бағытталған Конституциялық түзетулерді қолдамайтынын мәлімдеді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kt.kz/index.php?lang=rus&amp;uin=1133168071&amp;chapter=1153544282 |title=Kazakhstan Today информационное агентство |access-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920150352/http://www.kt.kz/index.php/?lang=rus |archive-date=2011-09-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сол күні «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» халықтық-демократиялық партиясы төрағасының бірінші орынбасары [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] партия атынан мемлекеттік және басқа тілдерді дамыту жұмыстарын байыппен, жүйелі түрде, мәселені саясаттандырмай әрі артық эмоцияға жол бермей жалғастыру қажет екенін айтты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kt.kz/index.php?lang=rus&amp;uin=1133168071&amp;chapter=1153544293 |title=Kazakhstan Today информационное агентство |access-date=2011-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920150352/http://www.kt.kz/index.php/?lang=rus |archive-date=2011-09-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 2011 жылы 9 қыркүйекте елдің жетекші саяси қайраткерлеріне тағы бір ашық хат жолданды. Хат авторлары Қазақстанда қазақ тілінің рөлін арттыруға бағытталған реформаларды біртіндеп жүргізуді ұсынды. Оған «[[Алға! (партия)|Алға!]]» партиясының төрағасы [[Владимир Иванович Козлов (саясаткер)|Владимир Козлов]], қоғамдық қорлардың жетекшілері, бірқатар газет редакторлары мен журналистер қол қойды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kt.kz/index.php?lang=rus&amp;uin=1139374491&amp;chapter=1153544421 |title=Kazakhstan Today информационное агентство |access-date=2011-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920150352/http://www.kt.kz/index.php/?lang=rus |archive-date=2011-09-20 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2012 жылы 14 желтоқсанда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ел тәуелсіздігінің 21 жылдығына арналған салтанатты жиында сөйлеген сөзінде: «Қазақстан 2025 жылға қарай әліпбиді кириллицадан латын графикасына көшіруді жоспарлап отыр», — деп мәлімдеді. «Қазақ әліпбиін 2025 жылға қарай латын графикасына көшіру жөніндегі дайындық жұмыстарын қазірден бастау қажет», — деді Назарбаев. Оның пікірінше, [[Латын әліпбиі|латын графикасына]] көшу қазақ тілін «заманауи ақпарат тіліне» айналдыруға мүмкіндік береді. 2025 жылға қарай қазақ тілі ел өмірінің барлық саласында кеңінен қолданылып, жетекші орынға ие болуы тиіс еді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.1tv.ru/news/world/222069 |title=Власти Казахстана объявили, что страна должна отказаться от кириллицы |access-date=2012-12-15 |archive-date=2014-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822110323/http://www.1tv.ru/news/world/222069 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2017 жылы 12 сәуірде Нұрсұлтан Назарбаев ғалымдармен және қоғам өкілдерімен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істей отырып, 2017 жылдың соңына дейін қазақ әліпбиі мен графикасының бірыңғай стандартын қабылдау қажеттігін мәлімдеді. Бұл бастама кириллицадан бас тартып, латын графикасына көшу үдерісінің белсенді кезеңіне жол ашты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Назарбаев: Правительство должно подготовить график перехода на латинский алфавит - новости на Informburo.kz|url=https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-pravitelstvo-dolzhno-podgotovit-grafik-perehoda-na-latinskiy-alfavit-.html|date=2017-04-12|access-date=2017-04-12|archive-date=2017-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413071127/https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-pravitelstvo-dolzhno-podgotovit-grafik-perehoda-na-latinskiy-alfavit-.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

2023 жылы қазанда Қазақстанда қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейтуге бағытталған бұқаралық ақпарат құралдары туралы заң әзірленді. Заңда телеарналар мен радиодағы мемлекеттік тілдегі хабар тарату үлесін 50%-дан 70%-ға дейін арттыру көзделді. Бұл көрсеткішті 2025 жылдан бастап жыл сайын 5 пайыздық тармаққа ұлғайту жоспарланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kazakhstan drafts media law to increase use of Kazakh language over Russian|first=Agence|last=France-Presse|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/06/kazakhstan-drafts-media-law-to-increase-use-of-kazakh-language-over-russian|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2023-10-06|access-date=2023-10-28|lang=en-GB|archive-date=2023-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20231028002220/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/06/kazakhstan-drafts-media-law-to-increase-use-of-kazakh-language-over-russian|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Тіл саясатының құқықтық шеңбері ==
1989 жылы «Қазақ КСР-індегі тілдер туралы» заң қабылданып, онда қазақ және орыс тілдерінің мәртебесі айқындалды. Атап айтқанда, заңда «Қазақ КСР-інің мемлекеттік тілі — қазақ тілі» деп көрсетіліп, ал орыс тілі «ұлтаралық қатынас тілі» мәртебесіне ие болды.

1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясына]] сәйкес, қазақ тілі — мемлекеттің жалғыз мемлекеттік тілі:

&lt;blockquote&gt;
7-бап. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл — қазақ тілі.
&lt;/blockquote&gt;

Дегенімен де Қазақстан Республикасының Конституциясы орыс тілінің қолданылуына да құқықтық кепілдік береді.

1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының 7-бабының 2-тармағында мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі қазақ тілімен қатар ресми түрде қолданылатыны бекітілген. 1997 жылы Конституциялық Кеңес осы норманы түсіндіріп, аталған органдарда қазақ және орыс тілдері қандай да бір мән-жайларға қарамастан, тең дәрежеде қолданылуға тиіс екенін атап өтті. Сонымен қатар Кеңес белгілі бір кәсіптер, мамандықтар мен лауазымдар үшін біліктілік талаптарына сәйкес мемлекеттік тілді белгілі бір деңгейде білуді міндеттеу Конституцияға қайшы келмейтінін түсіндірді.

1997 жылы 11 шілдеде Қазақстан Республикасында тілдердің қолданылуын реттейтін «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» № 151-I Заң қабылданды. Заңда мынадай ережелер белгіленген:
&lt;blockquote&gt;
Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру — Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1008034#pos=43;-273 |title=Закон Республики Казахстан от 11 июля 1997 года № 151-I О языках в Республике Казахстан (с изменениями и дополнениями по состоянию на 24.11.2015 г.) |access-date=2016-04-27 |archive-date=2020-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614164312/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1008034#pos=43;-273 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

2001 жылы «Тілдердің 2001–2010 жылдардағы қолданылуы мен дамуының мемлекеттік бағдарламасы» қабылданды. Бағдарламаның 5.1.1-тармағына сәйкес, мемлекеттік органдар 2010 жылға дейін іс жүргізуді, есептік-статистикалық, қаржылық және техникалық құжаттаманы мемлекеттік тілге кезең-кезеңімен көшіру жұмыстарын жүргізуге тиіс болды. Бұл міндет Конституцияның 7-бабының 2-тармағындағы норманы сақтай отырып жүзеге асырылуы керек еді.

2007 жылы [[Қазақстан Конституциялық Соты|Конституциялық Кеңестің]] басқа бір қаулысында Конституция мемлекеттік тілдің мәртебесі басым екенін айқындайтыны түсіндірілді. Сонымен бірге азаматтардың мемлекеттік органдарға орыс тілінде өтініш жасау құқығы да танылды.

2011 жылы тіл саясаты мәселелері бойынша бірқатар заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу жөніндегі жоба ұсынылды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://medialaw.asia/document/-9745 |title=Досье ITS на проект Закона Республики Казахстан «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Казахстан по вопросам государственной языковой политики» (август 2011 года) |access-date=2011-08-15 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115039/http://medialaw.asia/document/-9745 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Кейін бұл жоба талаптарының жеңілдетілгені хабарланды.

=== Саяси партиялар ===
Қазақстан заңнамасы ұлттық немесе діни ұстанымдарға негізделген саяси партиялар құруға жол бермейді&lt;ref&gt;''Крамаренко М.'' [http://content.mail.ru/arch/25067/1601844.html/ Выборы в Казахстане. Политический брендинг и межнациональное согласие.] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

2007 жылғы парламенттік сайлау кезінде орыстілді кандидаттардың үлесі [[Қазақстан халық партиясы|Қазақстанның Коммунистік халық партиясында]] (ҚКХП) ең жоғары болып, 35%-ды құрады. [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|Жалпыұлттық социал-демократиялық партияда]] (ЖСДП) бұл көрсеткіш 18,5%, ал сол кездегі билеуші «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» партиясында 17,46% болды.

Орыс тілінің мәртебесіне қатысты ҚКХП оның сол кездегі мәртебесін сақтауды жақтады. Ал ЖСДП орыс тілін толыққанды қолдануға қажетті жағдайлар жасауды ұсынды. Партия өкілдерінің пікірінше, орыс тілі ұлтаралық келісім ахуалын қалыптастыруда маңызды рөл атқарған.

== Үштілділік тұжырымдамасы ==
2007 жылы Қазақстанда қазақ, орыс және ағылшын тілдерін қатар дамытуға бағытталған «Үштілділік тұжырымдамасы» мемлекеттік деңгейде қабылданды. Алайда бұл бастамаға қатысты қоғамда әртүрлі пікір қалыптасты: оны қолдағандар да, сынға алғандар да болды.

Қазақстанның орыс қауымдастығының төрағасы орыс жастарының қазақ тілін меңгеруіне қатысты: «Орыс жастарына қазақ тілін үйрету мәселесін өз мойнымызға ала аламыз», — деп мәлімдеді.

Әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетінің деканы Кансейіт Әбдезұлы бұл жобаны мемлекеттік саясаттың басты басымдықтарының бірі деп бағалады.

2008 жылы 15 мамырда Алматыда өткен «Көптілділік: тіл — сана — мәдениет» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда АҚШ-тағы Индиана университетінің Орталық Азия мен Қазақстанды зерттеу орталығының директоры Уильям Фирман да бұл бастаманы құптады. Дегенмен, ол қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі қолданысына сұраныстың төмен екенін атап өтті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/111622-ideja-triedinstva-jazykov-v-kazakhstane.html |title=Идея триединства языков в Казахстане правильна и будет способствовать развитию страны — мнение американского ученого {{!}} Информационный портал ZAKON.KZ |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104235857/http://www.zakon.kz/111622-ideja-triedinstva-jazykov-v-kazakhstane.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Қарсыластары ===
2009 жылы 26 қарашада мәдениет және әдебиет қайраткерлері, республикада жарық көретін газет-журналдардың бас редакторлары, зиялы қауым өкілдері мен қоғамдық ұйымдардың басшылары «Үштілділік тұжырымдамасына» қатысты өз ұстанымдарын білдірді. 124 адам қол қойған мәлімдемені 5 мыңнан астам азамат қолдады. Мәлімдеме авторлары бұл саясаттың нәтижесінде қазақ тілі бірте-бірте қолданыс аясынан айырылып, ал орыс және ағылшын тілдері қоғамда үстемдікке ие болуы мүмкін деген қауіп білдірді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zonakz.net/articles/27350 |title=А. Нурпеисов, М. Алимбаев, Ш. Елеукенов, М. Мырзахметов, Т. Какишев, А. Ашимов, К. Медеубеков, К. Жумадилов, Д. Исабеков, Р. Сыздыкова, Г. Бельгер, К. Мырза-Али, Б. Нуржекеев, К. Сарсекеев, С. Сматаев, Г. Кабышулы, К. Ыскак, Т. Медетбек, К. Ормантаев, Б. Атабаев, И. Сапарбай, Г. Жайлыбай, Н. Нусипжанов, М. Ильясова, А. Коразбаев, лидеры партии Ж. Туякбай, Б. Абилов, С. Абдильдин, В. Козлов… |access-date=2010-04-16 |archive-date=2010-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615005211/http://zonakz.net/articles/27350 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2010 жылы 2 тамызда 2011–2020 жылдарға арналған Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы таныстырылған кезде тіл саясатын өзгертуге қатысты бірнеше ұсыныс айтылды. Олардың қатарында балаларды қазақ, орыс және ағылшын тілдерін қатар оқуға міндеттемеу, қазақ тілін қорлағаны үшін заңнамада арнайы жауапкершілік қарастыру, орыс тілін заң жүзінде қолдауды тоқтату және мемлекеттік тілді дамытуға басымдық беру болды. Бұл ұсыныстарды [[Мұхтар Шаханов]] пен филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі [[Мырзатай Серғалиұлы Серғалиев|Мырзатай Серғалиев]] қолдады. Ал сол кездегі Мәдениет министрі [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] тым өткір пікірлердің өршуіне жол бермеуге тырысты&lt;ref&gt;[http://www.megapolis.kz/art/Moda_na_yazik/page=1 Мода на язык] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Білім беру саласында тілдердің қолданылуы ==
=== Мектепке дейінгі білім ===
2000 жылға қарай Қазақстандағы мектепке дейінгі мекемелердің жалпы санының 25%-ына да жетпейтін бөлігі ғана қазақ тілінде тәрбие берді. Мұндай мекемелердің саны 1 158 болды. Елімізде 1,5 миллион оқушы орыс тілінде білім алды, бұл барлық оқушының 45%-ын құрады. Өзбек тілінде 80 мың (2,3%), ұйғыр тілінде 23 мың (0,6%), тәжік тілінде 2,5 мың (0,07%) оқушы оқыды. Мыңнан астам оқушы басқа тілдерде білім алды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rusnauka.com/15_APSN_2010/Pedagogica/67456.doc.htm |title=Обучение государственному языку иностранцев в Республике Казахстан |access-date=2016-03-06 |archive-date=2016-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103065129/http://www.rusnauka.com/15_APSN_2010/Pedagogica/67456.doc.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Орта білім ===
2013–2014 оқу жылында Қазақстан мектептерінде оқыған 2,5 миллион оқушының 1,7 миллионы қазақ тілінде, 808,6 мыңы орыс тілінде білім алды. Ал 98,3 мың оқушы өзге тілдерде оқыды&lt;ref&gt;ҚР статистика агенттігінің деректері&lt;/ref&gt;. 2009 жылы жарияланған статистикалық мәліметтерге қарағанда, бюджеттен қаржыландырылатын мектептерде білім алған 2,546 миллион оқушының 1,543 миллионы қазақ тілінде оқыған. Бұл жалпы оқушылар санының 60,6%-ын құрады. Орыс тілінде білім алғандар саны 904 мыңға (35,5%), ал өзбек тілінде оқығандар 79 мыңға (3,1%) жетті&lt;ref&gt;''Савин И. С.'' [http://demoscope.ru/weekly/2011/0451/analit05.php Этичность как фактор повседневной жизни в сельских районах Южного Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521211047/http://demoscope.ru/weekly/2011/0451/analit05.php |date=2012-05-21 }} «Неприкосновенный запас», 2009, № 4, с. 281—301&lt;/ref&gt;.

Елдегі қазақ тілінде білім беретін мектептер саны да біртіндеп өсті. Келтірілген деректер бойынша, қазақ тілінде оқытатын 3 809 мектеп болған, бұл мектептердің жалпы санының 50,2%-ына тең еді. Ал оқу үдерісі орыс тілінде жүргізілетін мектептер саны 1 405-ті немесе 19,5%-ды құрады.

2001–2002 және 2005–2006 оқу жылдарын салыстырғанда, орыс тілінде білім беретін мектептер саны 303-ке қысқарғаны байқалады. Қазақ және орыс тілдерінде қатар оқытатын аралас мектептер саны да бесеуге азайды. Ал қазақ тілінде оқытатын мектептер саны керісінше 46-ға көбейді. Осы жылдар аралығында жоғары оқу орындарында қазақ тілінде білім алатын студенттердің үлесі 31,5%-дан 42,6%-ға дейін артты.

2009 жылғы 26 қазанда жарияланған мәлімет бойынша, Қазақстандағы мектеп оқушыларының 61%-ы қазақ тілінде білім алған. Жоғары оқу орындарында қазақ тілінде оқитын студенттердің үлесі 48%-ды құраған.

2010 жылы ҚР Білім және ғылым министрі [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев|Жансейіт Түймебаев]] орыс мектептерінің жабылып жатқаны туралы пікірлерге жауап берді. Ол баласын қазақ немесе орыс мектебіне беру туралы шешімді ата-аналар өздері қабылдайтынын, ал мемлекет мектептерді әдейі жаппайтынын айтты. Министрдің мәліметінше, сол кезде Қазақстандағы барлық пән орыс тілінде оқытылатын мектептердің үлесі шамамен 30% болған. Ол бұл көрсеткішті аз деп санауға негіз жоқ екенін атап өтті.

=== Жоғары білім ===
2000 жылға қарай жоғары оқу орындарында қазақ тілінде оқитын студенттер саны шамамен 85 300 адамға жетіп, жалпы студенттер санының 32%-ын құрады. Ал орыс тілінде оқитындар саны шамамен 181 мың адамды немесе 68%-ды құрады.

2009 жылы жарияланған деректерге сәйкес, жоғары оқу орындарында оқыған 634 мың студенттің 322 мыңы (50,7%) орыс тілінде, 302 мыңы (47,6%) қазақ тілінде, ал 10 мыңы (1,6%) ағылшын тілінде білім алған.

2011 жылы 18 қаңтарда Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі оқу жылының басында қазақ тілінде оқитын студенттер саны 319 940 адам болғанын хабарлады. Бұл жалпы студенттер санының шамамен 52%-ына тең еді&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html |title=Численность студентов, обучающихся на государственном языке, в республике составляет 319 940 человек {{!}} Информационный портал ZAKON.KZ |access-date=2011-01-18 |archive-date=2014-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826115039/http://www.zakon.kz/kazakhstan/195701-chislennost-studentov-obuchajushhikhsja.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2015–2016 оқу жылының басында Қазақстандағы студенттердің жалпы саны 459 369 адамды құрады. Олардың 62,7%-ы қазақ тілінде, 34,3%-ы орыс тілінде, ал 3%-ы ағылшын тілінде оқыды.

2010 жылы 26 шілдеде ҚР Мәдениет министрі [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы пәні тек қазақ тілінде оқытылатынын мәлімдеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Қазақтандыру]]
* [[Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты]]
[[Санат:Қазақстандағы тілдер]]</text>
      <sha1>oawtmfur4yaqndw5x0x4xyhmukyuonf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастан Мұхамедрахым</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788530</id>
    <revision>
      <id>3689545</id>
      <parentid>3688029</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18496" sha1="3y97gtogpovf3tt43a0u5qbg94xclsd" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дастан Мұхамедрахым
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Dastan Mukhamedrakhim Wiba Awards 2026.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Канндағы WIBA Awards рәсімінде, 2026
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 
 |Туған жері            = Абай облысы Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік ауылы
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = видеограф, саяхат блогері
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
 |Не үшін белгілі       = Инстаграмдағы табиғат туралы түсірген видеолары үшін 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Дастан Мұхамедрахым''' (1998, [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]] (бұрынғы [[Шығыс Қазақстан облысы]]), [[Тарбағатай ауданы]]) — қазақстандық [[тревел-блогер]], [[видеограф]] және контент авторы. Ол Қазақстан табиғатын [[Дрон|дронмен]] түсірілген бейнероликтер арқылы таныстырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мұғалімнен халықаралық блогерге дейін: Дастан Мұхамедрахымның дара жолы|url=https://madeniportal.kz/news/mugalimnen-xalyqaralyq-blogerge-deiin-dastan-muxamedraxymnyn-dara-zoly}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы WIBA Awards (World Influencers and Bloggers Awards) халықаралық сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл марапатты алған алғашқы қазақстандық.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым|url=https://tatlerasia.kz/kk/people/dastan-mukhamedrahim}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Дастан Мұхамедрахым [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданындағы]] Қызылтесік ауылында туып-өскен (қазіргі [[Абай облысы]] [[Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданына]] қарасты [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/}}&lt;/ref&gt;.  Алтыншы сыныптан бастап [[Семей|Семей қаласындағы]] [[Білім инновациялық лицейлері|Білім-инновация лицейінде]] (БИЛ) оқиды. Кейін  Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университетін аяқтайды. Лицейде тәрбиесі ал кейін сол лицейде екі жылдай қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Қазақстанды әлемге танытқан кадрлар: тревел-блогер Дастан Мұхамедрахыммен сұхбат|url=https://egemen.kz/news/article415374-qazaqstandy-alemge-tanytqan-kadrlar-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhymmen-sukhb}}&lt;/ref&gt;.

Мұғалім болып жүргенде мектеп директоры оған мектептің әлеуметтік желідегі жұмысын ([[Social media marketing|SMM]]) жүргізуді ұсынып, камера алып берген. Видеоға қызығушылығы осыдан басталған.

2019 жылы ол [[Астана|Астанаға]]  Білім-инновация халықаралық қорына видеограф болып жұмысқа шақырылып, мұғалімдікті тастады. Жаңа жұмысында алғашқы дронын алды. Ол кезде әлеуметтік желіде дронмен түсірілген видео сирек болатын, сондықтан Дастан бұл бағытты алғашқылардың бірі болып бастады. Түнгі Астананы гиперлапс форматында түсірген видеолары көпшіліктің назарын аударды. Гиперлапс — қозғалыс үстінде түсіріліп, жылдамдатылған видео түрі.

Блогердің айтуынша, ол барлық дағдыны [[YouTube]]-тағы оқу видеоларынан өзі үйренген. Алғашқы миллион қаралымды шамамен 2022 жылы жинаған. Кейін оны басқа өңірлерге де жұмысқа шақыра бастады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana}}&lt;/ref&gt;.

Жұмыс барысымен іссапарларға барып жүрген кезде түсірген видеосы 2023 жылы инстраграмда 10 миллион қаралым жинайды. Содан бастап Қазақстанның барлық табиғатын түсіруге ниет етеді. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Халықаралық жобалар ===
Танымалдығы артқан соң шетелден ұсыныстар келе бастады. [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]] өкілдері Қазақстан бағытын дамыту үшін онымен өздері байланысқа шықты. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркке]] сапары кезінде [[Instagram]] оның видеоларын ресми парақшасында жариялауды ұсынды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Түркия|Түркияда]] жүргенде ол аспаз Бурактың мейрамханасына барып, кейін оған желі арқылы бірлескен түсірілім ұсынған, аспаз бұған келіскен. Дастан [[Дубай|Дубайдағы]] [[Rixos]] қонақүй желісімен келісімшарт бойынша жұмыс істеген. Сондай-ақ ол [[Қайрат Нұртас|Қайрат Нұртаспен]] бірге видео түсірген. 2026 жылы халықаралық контент авторлары Joe Hattab және MegaAmerican-мен бірге Қазақстанның көрікті жерлерін аралап, түсірілім жасады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Дастан Мұхамедрахымның видеоларында Қазақстанның табиғаты көп түрлі екені көрсетіледі: таулар, дала, шөл, тұзды көлдер және каньондар. Ол таныс жерлерді ерекше ракурстан, жаңа визуалдық шешімдермен көрсетуге тырысады. Оның видеоларын әлемдегі танымал парақшалар қайта жариялайды. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

2025 жылдың қараша айында Инстаграмның ресми парақшасы (700  миллион оқырманы бар) Дастанның видеосын жариялады. Видео 114 миллион қаралым, 267 мың коментарий жинады. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Кейін Дастанлы әлемдік блогерлер шарасы 1 Billion Followers Summit шақыртты. Бұл жиынды танымал блогер Джимми Дональдсон ([[MrBeast]]) ұйымдастырды. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Әлемге танымал деректі фильм түсіруші [[Джо Хаттаб|Джо Хаттабтың]] Қазақстанға арналған жаңа фильмін таныстырды. Джо Хаттаб пен Дастан Мұхамедрахымның Қазақстан бойынша сапарына Instagram желісінде [[MegaAmerican]] атымен танымал тағы бір тревел-блогер де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым Джо Хаттабтың Қазақстан туралы жаңа фильмін таныстырды|url=https://egemen.kz/news/dastan-muhamedrahym-dzho-hattabtyn-qazaqstan-turaly-zhana-filmin-tanystyrdy}}&lt;/ref&gt;. 

=== 2025–2026 жылдардағы жобалары ===
2025 жылғы қарашада Instagram-ның ресми парақшасы оның видеосын жариялап, оған жазылды. Видео 11 сағатта 630 мыңнан астам «ұнату» жинады&lt;ref name=&quot;orda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en.orda.kz/instagram-features-kazakh-videographers-work-and-follows-him-9124/|title=Instagram Features Kazakh Videographer’s Work and Follows Him|publisher=Orda.kz|date=2025-11-04|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы шілдедегі дерек бойынша, Instagram парақшасы оған жазылуды тоқтатқан&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-01|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Соңғы үш жылда оның Instagram-дағы видеолары жалпы 3,5 миллиардтан астам қаралым жинады. Ол алты адамнан тұратын командамен жұмыс істейді, туризм саласында жоба жүргізіп, бастаушы мобилографтарға курстар ашты&lt;ref name=&quot;forbes-oskar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kazahstanskomu-videografu-vruchili-blogerskiy-oskar-807322|title=Казахстанскому видеографу вручили блогерский «Оскар»|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-05-25|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. «Бұл [басқа ел] емес, бұл — Қазақстан» форматындағы видеолар трендін бастады, кейін бұл форматты басқа елдердің блогерлері де қолдана бастады&lt;ref name=&quot;forbes-borat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kak-uchastniki-reytinga-30-do-30-pobezhdayut-borata|title=Как участники рейтинга «30 до 30» побеждают Бората|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-06-05|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

* 2026 жылғы қаңтарда Дубайда өткен 1 Billion Followers Summit блогерлер саммитінде тревел-блогерлер сессиясында сөз сөйледі. Сол шарада актер [[Уилл Смит|Уилл Смитке]] қазақ шапанын кигізді&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazinform.com/news/will-smith-wears-traditional-kazakh-chapan-gifted-by-local-travel-blogger-27360b|title=Will Smith wears traditional Kazakh chapan gifted by local travel blogger|publisher=Kazinform|date=2026-01-11|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы наурызда Sony Pictures және Marvel компанияларының «Өрмекші адам: Жаңа күн» фильмін жарнамалау науқанына қатысты. Актер Том Холланд бейнеүндеуінде оған есімімен алғыс айтты&lt;ref name=&quot;kursiv-holland&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-03-20/engk-nknk-tom-holland-addresses-kazakh-content-creator-and-likes-his-post/|title=Tom Holland addresses Kazakh content creator and likes his post|publisher=Kursiv|date=2026-03-20|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы наурызда Абай облысының әкімі Берік Уәли онымен кездесіп, өңірдің туристік имиджін қалыптастырудағы еңбегі үшін алғыс айтты&lt;ref name=&quot;kursiv-uali&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|publisher=Kursiv|date=2026-03-27|access-date=2026-10-29|language=kk}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы сәуірде Астанадағы Креативті индустриялар қорында өз блогын [[Қасым-Жомарт Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] таныстырды&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы мамырда Каннда WIBA Awards рәсімінде футболшы Поль Погбамен кездесіп, оған шапан мен тақия сыйлады&lt;ref name=&quot;forbes-oskar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://asnews.kz/ru/other/5604-bydastann-dastan-muhamedrahim-biografiya-polnaya-informatsiya-ordabasy-pol-pogba-i-ishowspeed/|title=Дастан Мухамедрахим: биография, полная информация, «Ордабасы», Поль Погба и IShowSpeed|publisher=ASNEWS.KZ|date=2026-09-20|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Сол айда «Ордабасы» футбол клубына жарнамалық видео түсірді&lt;ref name=&quot;asnews&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Бостонда өткен әлем чемпионатының Франция — Норвегия матчында стример IShowSpeed-ке Қазақстан табиғаты туралы видеоларын көрсетті&lt;ref name=&quot;asnews&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы шілдеде футболшы [[Дастан Талғатұлы Сатпаев|Дастан Сәтпаевпен]] бірге Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры атанды&lt;ref name=&quot;forbes-vol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/dva-uchastnika-reytinga-forbes-stali-mirovymi-ambassadorami-goda-volonterov-10a6ce|title=Два участника рейтинга Forbes стали мировыми амбассадорами года волонтеров|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-16|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы 9 тамызда Президенттің атқорасындағы ахалтеке тұқымды Ақжан атты бейнеге алғаш түсірген видеосын жариялады, ол 500 мыңнан астам қаралым жинады&lt;ref name=&quot;tengri&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zavorajivayuschee-video-loshadyu-tokaeva-opublikoval-605779/|title=Завораживающее видео с лошадью Токаева опубликовал известный блогер|publisher=Tengrinews.kz|date=2026-08-09|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы қазанда Coca-Cola компаниясының шақыруымен Мадридте жаттықтырушы Жозе Моуриньомен кездесіп, оған шапан сыйлады&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|url=https://offside.kz/football/37899-kazakhstanskii-bloger-ugostil-zhoze-mouriniu-mestnoi-coca-cola-i-podaril-shapan|title=Казахстанский блогер угостил Моуринью местной Coca-Cola и подарил шапан|publisher=Offside.kz|date=2026-10-19|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Марапаттары ===
* 2026 жылғы 22 мамыр: Франциядағы Канн қаласында өткен WIBA Awards 2026 сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл сыйлық блогерлер арасындағы [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] деп аталады. Сол жылы марапат алғандардың арасында Хаби Лейм де болды&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=Тревел-блогер Дастан Мұхамедрахим әлемдік WIBA Awards сыйлығына ие болды|url=https://egemen.kz/news/article413256-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhim-alemdik-wiba-awards-syylyghyna-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.
* [[Forbes Kazakhstan]] басылымының &quot;30-ға дейінгі 30&quot; тізіміне кірді. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
** Forbes Kazakhstan журналының 2026 жылғы маусымдағы нөмірінің мұқабасына шықты&lt;ref name=&quot;forbes-borat&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы шілде: Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры&lt;ref name=&quot;forbes-vol&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тревел блогерлері]]</text>
      <sha1>3y97gtogpovf3tt43a0u5qbg94xclsd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689547</id>
      <parentid>3689545</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18500" sha1="3kbzao0xstzj4wvruzmk60gt5a9sq51" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Дастан Мұхамедрахым
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Dastan Mukhamedrakhim Wiba Awards 2026.jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = Канндағы WIBA Awards рәсімінде, 2026
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1998
 |Туған жері            = Абай облысы Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік ауылы
 |Қайтыс болған күні    = 
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = {{Байрақ|Қазақстан}}
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = видеограф, саяхат блогері
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі
 |Не үшін белгілі       = Инстаграмдағы табиғат туралы түсірген видеолары үшін 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Дастан Мұхамедрахым''' (1998, [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]] (бұрынғы [[Шығыс Қазақстан облысы]]), [[Тарбағатай ауданы]]) — қазақстандық [[тревел-блогер]], [[видеограф]] және контент авторы. Ол Қазақстан табиғатын [[Дрон|дронмен]] түсірілген бейнероликтер арқылы таныстырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мұғалімнен халықаралық блогерге дейін: Дастан Мұхамедрахымның дара жолы|url=https://madeniportal.kz/news/mugalimnen-xalyqaralyq-blogerge-deiin-dastan-muxamedraxymnyn-dara-zoly}}&lt;/ref&gt;

2026 жылы WIBA Awards (World Influencers and Bloggers Awards) халықаралық сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл марапатты алған алғашқы қазақстандық.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым|url=https://tatlerasia.kz/kk/people/dastan-mukhamedrahim}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Дастан Мұхамедрахым [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданындағы]] Қызылтесік ауылында туып-өскен (қазіргі [[Абай облысы]] [[Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданына]] қарасты [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]])&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/}}&lt;/ref&gt;.  Алтыншы сыныптан бастап [[Семей|Семей қаласындағы]] [[Білім инновациялық лицейлері|Білім-инновация лицейінде]] (БИЛ) оқиды. Кейін  Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университетін аяқтайды. Лицейде тәрбиесі ал кейін сол лицейде екі жылдай қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Қазақстанды әлемге танытқан кадрлар: тревел-блогер Дастан Мұхамедрахыммен сұхбат|url=https://egemen.kz/news/article415374-qazaqstandy-alemge-tanytqan-kadrlar-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhymmen-sukhb}}&lt;/ref&gt;.

Мұғалім болып жүргенде мектеп директоры оған мектептің әлеуметтік желідегі жұмысын ([[Social media marketing|SMM]]) жүргізуді ұсынып, камера алып берген. Видеоға қызығушылығы осыдан басталған.

2019 жылы ол [[Астана|Астанаға]]  Білім-инновация халықаралық қорына видеограф болып жұмысқа шақырылып, мұғалімдікті тастады. Жаңа жұмысында алғашқы дронын алды. Ол кезде әлеуметтік желіде дронмен түсірілген видео сирек болатын, сондықтан Дастан бұл бағытты алғашқылардың бірі болып бастады. Түнгі Астананы гиперлапс форматында түсірген видеолары көпшіліктің назарын аударды. Гиперлапс — қозғалыс үстінде түсіріліп, жылдамдатылған видео түрі.

Блогердің айтуынша, ол барлық дағдыны [[YouTube]]-тағы оқу видеоларынан өзі үйренген. Алғашқы миллион қаралымды шамамен 2022 жылы жинаған. Кейін оны басқа өңірлерге де жұмысқа шақыра бастады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana}}&lt;/ref&gt;.

Жұмыс барысымен іссапарларға барып жүрген кезде түсірген видеосы 2023 жылы инстраграмда 10 миллион қаралым жинайды. Содан бастап Қазақстанның барлық табиғатын түсіруге ниет етеді. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Халықаралық жобалар ===
Танымалдығы артқан соң шетелден ұсыныстар келе бастады. [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]] өкілдері Қазақстан бағытын дамыту үшін онымен өздері байланысқа шықты. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркке]] сапары кезінде [[Instagram]] оның видеоларын ресми парақшасында жариялауды ұсынды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Түркия|Түркияда]] жүргенде ол аспаз Бурактың мейрамханасына барып, кейін оған желі арқылы бірлескен түсірілім ұсынған, аспаз бұған келіскен. Дастан [[Дубай|Дубайдағы]] [[Rixos]] қонақүй желісімен келісімшарт бойынша жұмыс істеген. Сондай-ақ ол [[Қайрат Нұртас|Қайрат Нұртаспен]] бірге видео түсірген. 2026 жылы халықаралық контент авторлары Joe Hattab және MegaAmerican-мен бірге Қазақстанның көрікті жерлерін аралап, түсірілім жасады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Дастан Мұхамедрахымның видеоларында Қазақстанның табиғаты көп түрлі екені көрсетіледі: таулар, дала, шөл, тұзды көлдер және каньондар. Ол таныс жерлерді ерекше ракурстан, жаңа визуалдық шешімдермен көрсетуге тырысады. Оның видеоларын әлемдегі танымал парақшалар қайта жариялайды. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

2025 жылдың қараша айында Инстаграмның ресми парақшасы (700  миллион оқырманы бар) Дастанның видеосын жариялады. Видео 114 миллион қаралым, 267 мың коментарий жинады. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Кейін Дастанлы әлемдік блогерлер шарасы 1 Billion Followers Summit шақыртты. Бұл жиынды танымал блогер Джимми Дональдсон ([[MrBeast]]) ұйымдастырды. &lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; 

Әлемге танымал деректі фильм түсіруші [[Джо Хаттаб|Джо Хаттабтың]] Қазақстанға арналған жаңа фильмін таныстырды. Джо Хаттаб пен Дастан Мұхамедрахымның Қазақстан бойынша сапарына Instagram желісінде [[MegaAmerican]] атымен танымал тағы бір тревел-блогер де қатысты&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым Джо Хаттабтың Қазақстан туралы жаңа фильмін таныстырды|url=https://egemen.kz/news/dastan-muhamedrahym-dzho-hattabtyn-qazaqstan-turaly-zhana-filmin-tanystyrdy}}&lt;/ref&gt;. 

=== 2025–2026 жылдардағы жобалары ===
2025 жылғы қарашада Instagram-ның ресми парақшасы оның видеосын жариялап, оған жазылды. Видео 11 сағатта 630 мыңнан астам «ұнату» жинады&lt;ref name=&quot;orda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://en.orda.kz/instagram-features-kazakh-videographers-work-and-follows-him-9124/|title=Instagram Features Kazakh Videographer’s Work and Follows Him|publisher=Orda.kz|date=2025-11-04|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;. 2026 жылғы шілдедегі дерек бойынша, Instagram парақшасы оған жазылуды тоқтатқан&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-01|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Соңғы үш жылда оның Instagram-дағы видеолары жалпы 3,5 миллиардтан астам қаралым жинады. Ол алты адамнан тұратын командамен жұмыс істейді, туризм саласында жоба жүргізіп, бастаушы мобилографтарға курстар ашты&lt;ref name=&quot;forbes-oskar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kazahstanskomu-videografu-vruchili-blogerskiy-oskar-807322|title=Казахстанскому видеографу вручили блогерский «Оскар»|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-05-25|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. «Бұл [басқа ел] емес, бұл — Қазақстан» форматындағы видеолар трендін бастады, кейін бұл форматты басқа елдердің блогерлері де қолдана бастады&lt;ref name=&quot;forbes-borat&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kak-uchastniki-reytinga-30-do-30-pobezhdayut-borata|title=Как участники рейтинга «30 до 30» побеждают Бората|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-06-05|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

* 2026 жылғы қаңтарда Дубайда өткен 1 Billion Followers Summit блогерлер саммитінде тревел-блогерлер сессиясында сөз сөйледі. Сол шарада актер [[Уилл Смит|Уилл Смитке]] қазақ шапанын кигізді&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;qazinform&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazinform.com/news/will-smith-wears-traditional-kazakh-chapan-gifted-by-local-travel-blogger-27360b|title=Will Smith wears traditional Kazakh chapan gifted by local travel blogger|publisher=Kazinform|date=2026-01-11|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы наурызда Sony Pictures және Marvel компанияларының «Өрмекші адам: Жаңа күн» фильмін жарнамалау науқанына қатысты. Актер Том Холланд бейнеүндеуінде оған есімімен алғыс айтты&lt;ref name=&quot;kursiv-holland&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-03-20/engk-nknk-tom-holland-addresses-kazakh-content-creator-and-likes-his-post/|title=Tom Holland addresses Kazakh content creator and likes his post|publisher=Kursiv|date=2026-03-20|access-date=2026-10-29|language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы наурызда Абай облысының әкімі Берік Уәли онымен кездесіп, өңірдің туристік имиджін қалыптастырудағы еңбегі үшін алғыс айтты&lt;ref name=&quot;kursiv-uali&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|publisher=Kursiv|date=2026-03-27|access-date=2026-10-29|language=kk}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы сәуірде Астанадағы Креативті индустриялар қорында өз блогын [[Қасым-Жомарт Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] таныстырды&lt;ref name=&quot;forbes-jul&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы мамырда Каннда WIBA Awards рәсімінде футболшы Поль Погбамен кездесіп, оған шапан мен тақия сыйлады&lt;ref name=&quot;forbes-oskar&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asnews&quot;&gt;{{Cite web|url=https://asnews.kz/ru/other/5604-bydastann-dastan-muhamedrahim-biografiya-polnaya-informatsiya-ordabasy-pol-pogba-i-ishowspeed/|title=Дастан Мухамедрахим: биография, полная информация, «Ордабасы», Поль Погба и IShowSpeed|publisher=ASNEWS.KZ|date=2026-09-20|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;. Сол айда «Ордабасы» футбол клубына жарнамалық видео түсірді&lt;ref name=&quot;asnews&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы маусымда Бостонда өткен әлем чемпионатының Франция — Норвегия матчында стример IShowSpeed-ке Қазақстан табиғаты туралы видеоларын көрсетті&lt;ref name=&quot;asnews&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы шілдеде футболшы [[Дастан Талғатұлы Сатпаев|Дастан Сәтпаевпен]] бірге Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры атанды&lt;ref name=&quot;forbes-vol&quot;&gt;{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/dva-uchastnika-reytinga-forbes-stali-mirovymi-ambassadorami-goda-volonterov-10a6ce|title=Два участника рейтинга Forbes стали мировыми амбассадорами года волонтеров|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-16|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы 9 тамызда Президенттің атқорасындағы ахалтеке тұқымды Ақжан атты бейнеге алғаш түсірген видеосын жариялады, ол 500 мыңнан астам қаралым жинады&lt;ref name=&quot;tengri&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zavorajivayuschee-video-loshadyu-tokaeva-opublikoval-605779/|title=Завораживающее видео с лошадью Токаева опубликовал известный блогер|publisher=Tengrinews.kz|date=2026-08-09|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.
* 2026 жылғы қазанда Coca-Cola компаниясының шақыруымен Мадридте жаттықтырушы Жозе Моуриньомен кездесіп, оған шапан сыйлады&lt;ref name=&quot;offside&quot;&gt;{{Cite web|url=https://offside.kz/football/37899-kazakhstanskii-bloger-ugostil-zhoze-mouriniu-mestnoi-coca-cola-i-podaril-shapan|title=Казахстанский блогер угостил Моуринью местной Coca-Cola и подарил шапан|publisher=Offside.kz|date=2026-10-19|access-date=2026-10-29|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Марапаттары ===
* 2026 жылғы 22 мамыр: Франциядағы Канн қаласында өткен WIBA Awards 2026 сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл сыйлық блогерлер арасындағы [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] деп аталады. Сол жылы марапат алғандардың арасында Хаби Лейм де болды&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=Тревел-блогер Дастан Мұхамедрахим әлемдік WIBA Awards сыйлығына ие болды|url=https://egemen.kz/news/article413256-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhim-alemdik-wiba-awards-syylyghyna-ie-boldy}}&lt;/ref&gt;.
* [[Forbes Kazakhstan]] басылымының &quot;30-ға дейінгі 30&quot; тізіміне кірді. &lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
** Forbes Kazakhstan журналының 2026 жылғы маусымдағы нөмірінің мұқабасына шықты&lt;ref name=&quot;forbes-borat&quot; /&gt;.
* 2026 жылғы шілде: Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры&lt;ref name=&quot;forbes-vol&quot; /&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан тревел блогерлері]]</text>
      <sha1>3kbzao0xstzj4wvruzmk60gt5a9sq51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аркель саудагердің үйі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788633</id>
    <revision>
      <id>3689561</id>
      <parentid>3688714</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="sx6ov16pe46nu6g8a29nk0405fd33ix" xml:space="preserve">'''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл]] қаласында орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан.

Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады.
[[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]]

Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады.

Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән.

Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск
|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды.

1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын &quot;Центральная&quot; қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты.

Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында &quot;ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады&quot;делінген. Салынған жылы 1891 жыл.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Аркель үйі.jpg|Аркель үйі
Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Петропавл]]</text>
      <sha1>sx6ov16pe46nu6g8a29nk0405fd33ix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689801</id>
      <parentid>3689561</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дауткулова Ақмарал</username>
        <id>158647</id>
      </contributor>
      <origin>3689801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6103" sha1="3mneutn2mz3ugg01i3767sslhpml5cf" xml:space="preserve">'''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл]] қаласында орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекенжайында орналасқан.

Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады.
[[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]]

Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады.

Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән.

Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск
|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды.

1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында — сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Туве Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын &quot;Центральная&quot; қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты.

Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат  басқармасының сайтында &quot;Ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады&quot; делінген. Салынған жылы 1891 жыл.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Аркель үйі.jpg|Аркель үйі
Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Петропавл]]</text>
      <sha1>3mneutn2mz3ugg01i3767sslhpml5cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның II съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788708</id>
    <revision>
      <id>3689717</id>
      <parentid>3683512</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49477" sha1="oouwvl5tmtm1xs1pz2n7wlwsk10qsnj" xml:space="preserve">[[Сурет:The Soviet Union 1970 CPA 3844 stamp (2nd Congress of the RSDRP (After Yuri Vinogradov)).jpg|thumb|right|300px|КСРО маркасы: «РСДЖП-ның Екінші съезі» (Юрий Виноградовтың картинасы бойынша). Топтама: Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай (1870–1924). Ленин өнерде.]]
'''Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының II съезі''' 1903 жылдың 17 (30) шілдесінен 10 (23) тамызына дейін өтті. 24 шілдеге (6 тамызға) дейін съез [[Брюссель|Брюссельде]] жұмыс істеді. Алайда [[Бельгия]] полициясы делегаттарды елден кетуге мәжбүр еткендіктен, съез отырыстары [[Лондон|Лондонға]] көшірілді. Іс жүзінде бұл Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДЖП) құрылтай съезі болды.

Съезді ұйымдастыруда «Искра» газетінің редакциясы елеулі рөл атқарды.

Съез барысында барлығы 37 отырыс өтті: оның 13-і Брюссельде, 24-і Лондонда өткізілді. Жиында 26 ұйымның өкілдері болды. Олардың қатарында «[[Еңбекті азат ету тобы|Еңбекті азат ету» тобы]], «Искраның» Ресейдегі ұйымы, Петербург комитеті, Петербург жұмысшыларының ұйымы, Мәскеу комитеті, Харьков комитеті, Киев комитеті, Одесса комитеті, Николаев комитеті, Қырым одағы, Дон комитеті, Тау-кен жұмысшылары одағы, Екатеринослав комитеті, Сарытау комитеті, Тифлис комитеті, Баку комитеті, Батуми комитеті, Үфі комитеті, [[РСДЖП солтүстік жұмысшылар одағы|Солтүстік жұмысшылар одағы]], [[РСДЖП сібір одағы|Сібір одағы]], Тула комитеті, [[Бунд|Бундтың]] шетелдегі комитеті мен Орталық комитеті, «Ресей революциялық социал-демократиясының шетелдік лигасы», «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» және «Оңтүстік жұмысшы» тобы болды. Съезге шешуші дауыс құқығына ие 43 делегат қатысып, олардың жалпы дауыс саны 51-ге жетті. Бұған көптеген комитеттердің өздеріне тиесілі өкілдердің толық санын жібере алмауы себеп болды. Сондықтан кейбір делегаттарға екі өкілдің атынан дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар партияның бірнеше мың мүшесінің атынан кеңесші дауыс құқығымен 14 делегат қатысты. (Қараңыз: РСДЖП II съезіне қатысқан делегаттардың тізімі.)

Съезд барысында РСДЖП екі қанатқа — [[Большевиктер|большевиктер]] мен [[Меньшевиктер|меньшевиктерге]] — бөлінді. Партия ішіндегі бұл жіктелу 1917 жылы екі топтың біржола бөлінуіне дейін сақталды.

== Дайындалуы ==
Съезге дайындық жұмыстары «[[Искра (газет)|Искра]]» тобының (Ленин) және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы|Шетелдегі орыс социал-демократтары одағының]]» (Плеханов) арасындағы ықпал үшін күреспен қатар жүрді. Бір жағынан, партияның ұйымдық құрылымын қалыптастырып, бағдарламасын әзірлеу қажеттігін түсінген «Искра» тобы съезді өткізуге дайындықты қолға алды. Екінші жағынан, ол партиядағы идеялық әрі жеке ықпалын нығайтуға ұмтылды. Бұл мәселемен «Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы» да айналысты. Ол «[[Экономизм|экономизм]]» бағытының өкілі саналды. Одақ II съезді шақыру арқылы партиядағы өз орнын нығайтуды және «Искра» жақтастарының жаңа партиядағы орталық билікті иеленуіне жол бермеуді көздеді. 1900 жылы Одақ II съезді шақыру туралы үндеу таратты. Соның нәтижесінде 1902 жылғы сәуірде [[Белосток]] қаласында конференция өтті. Оған «Искра» бағытын ұстанушылармен қатар, Одақ өкілдері де қатысты. Конференция Ұйымдастыру комитетін сайлап, оған съезге дайындық жүргізуді тапсырды. Алайда көп ұзамай конференцияға қатысушылардың барлығы, соның ішінде Ұйымдастыру комитетінің мүшелері де тұтқындалды. Бірінші Ұйымдастыру комитетінің жұмысы сәтсіз аяқталғанын пайдаланған «Искра» жақтастары сол жылдың қазан айында Белостокта тағы бір конференция шақырды. Бұл жолы Одақ пен [[Бунд]] өкілдері конференцияға шақырылмады. Жиын барысында тек «Искра» бағытын ұстанушылардан тұратын екінші Ұйымдастыру комитеті сайланды. Ол съезге дайындық жұмыстарын жүргізуге кірісті. Жергілікті жерлердегі өкілдері арқылы әрекет еткен Ұйымдастыру комитеті съезге сайланған делегаттардың басым бөлігі «Искра» жақтастары болуын қамтамасыз етті. Ал бұл бағытты қолдамаған ұйымдар түрлі сылтаулармен съезге қатысудан шеттетілді.

== Ашылуы ==
[[Сурет:Делегаты 2-го съезда РСДРП 1903.png|thumb|right|300px|РСДЖП-ның II съезінің делегаттары]]
Съез [[Георгий Валентинович Плеханов|Георгий Плехановтың]] кіріспе сөзімен ашылды.

Күн тәртібі:
# Съездің ресми ашылуы. Бюроны сайлау. Съездің жұмыс тәртібі мен күн тәртібін бекіту. Ұйымдастыру комитетінің (ҰК) баяндамасы — баяндамашы В. Н. Розанов (Попов); мандаттарды тексеру және съездің құрамын анықтау жөніндегі комиссияның есебі — Б. А. Гинзбург (Кольцов).
# Бундтың РСДЖП құрамындағы орны — баяндамашы [[Михаил Исаакович Либер|Либер (М. И. Гольдман)]], қосымша баяндама жасаушы [[Юлий Осипович Мартов|Л. Мартов (Ю. О. Цедербаум)]].
# Партияның бағдарламасы.
# Партияның орталық баспасөз органы.
# Делегаттардың баяндамалары.
# Партияны ұйымдастыру мәселесі (партияның ұйымдық жарғысын талқылау) — баяндамашы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]].
# Аудандық және ұлттық ұйымдар — жарғы комиссиясының баяндамашысы [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков (Глебов)]].
# Партияның жекелеген топтары — В. И. Лениннің кіріспе сөзі.
# Ұлттық мәселе.
# Экономикалық күрес және кәсіподақ қозғалысы.
# 1 мамыр мерекесін атап өту.
# 1904 жылы [[Амстердам|Амстердамда]] өтетін халықаралық социалистік конгресс.
# Демонстрациялар мен көтерілістер.
# Террор.
# Партия жұмысына қатысты ішкі мәселелер:
## Насихат жұмысын ұйымдастыру.
## Үгіт жұмысын ұйымдастыру.
## Партиялық әдебиет шығару ісін ұйымдастыру.
## Шаруалар арасында жұмыс жүргізу.
## Әскерде жұмыс жүргізу.
## Оқушылар мен студенттер арасында жұмыс жүргізу.
## Діни секталарға жататын адамдар арасында жұмыс жүргізу.
# РСДЖП-ның социалист-революционерлерге ([[Социалист-революционерлер партиясы|эсерлерге]]) қатысты ұстанымы.
# РСДЖП-ның Ресейдегі либералдық ағымдарға қатысты ұстанымы.
# Орталық комитетті (ОК) және партияның орталық баспасөз органы редакциясын сайлау.
# Партия кеңесін сайлау.
# Съез шешімдері мен хаттамаларын жариялау тәртібі, сондай-ақ сайланған лауазымды тұлғалар мен органдардың өз міндеттерін атқаруға кірісу тәртібі. Партия жарғысына қатысты мәселе күн тәртібінің 6-тармағы бойынша талқыланды.

== РСДЖП және Бунд ==
Съездегі алғашқы келіспеушіліктер Бундтың партиядағы орны туралы мәселе төңірегінде өрбіді. Бунд өкілдері партия құрамында автономия беруді, яғни еврейлерге қатысты мәселелер бойынша өз саясатын дербес әзірлеу құқығын талап етті. Сондай-ақ олар Бундты еврей жұмысшылары арасында партияның жалғыз өкілі деп тануды ұсынды. Ленин «Искра» жақтастарының атынан бұл талаптарға қарсы шығу үшін еврей ұлтының өкілдері [[Юлий Осипович Мартов|Ю. Мартовты]] (Цедербаум) және [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкийді]] (Бронштейн) сөз сөйлеуге жұмылдырды. Екеуі де еврейлердің басқа халықтармен ассимиляциялануын қолдады. Нәтижесінде съезд Бундқа автономия беруге қарсы қарар қабылдады (сондай-ақ «Ұлттық мәселе» бөлімін қараңыз).

== Бағдарлама ==
Бағдарлама жобасын әзірлеуді «Искра» мен «Заря» басылымдарының біріккен редакциясы қолға алды. 1901 жылы съезге бағдарлама жобасы ұсынылды. Онда Лениннің Плеханов әзірлеген екі бағдарлама нұсқасына енгізген түзетулері мен толықтыруларының басым бөлігі ескерілді. Бағдарламаны талқылауға съездің тоғыз отырысы арналды. Талқылау барысында пролетариат диктатурасы, партияның пролетарлық сипаты мен Ресейдегі азаттық қозғалысындағы рөлі, сондай-ақ аграрлық бағдарлама мен ұлттық мәселе қаралды.

=== Партияның рөлі мен сипаты ===
Ленин бағдарлама жобасында марксизмнің [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] туралы негізгі қағидалары нақты тұжырымдалуын талап етті. Бұл мәселеде Плехановтың өзі де екіұдай пікірде болды. Сонымен қатар бағдарламада революциялық күрестегі пролетариаттың жетекші рөлі айқын көрсетіліп, партияның пролетарлық сипаты мен оның Ресейдегі азаттық қозғалысына басшылық ету міндеті атап өтілді. «[[Экономизм]]» бағытын ұстанған Акимов ([[Владимир Петрович Махновец|Владимир Махновец]]), Пиккер ([[Александр Самойлович Мартынов|Александр Мартынов]]) және Бунд өкілі [[Михаил Исаакович Либер|М. И. Либер]] бағдарламаға пролетариат диктатурасы туралы тармақты енгізуге қарсы болды. Олар өз ұстанымдарын Батыс Еуропадағы социал-демократиялық партиялардың бағдарламаларында мұндай тармақтың болмауымен түсіндірді. [[Лев Давидович Троцкий|Л. Троцкий]] пролетариат диктатурасын жұмысшы табы «ұлттың» басым бөлігін құраған кезде және партия мен жұмысшы табы бір-біріне барынша жақындасып, іс жүзінде біртұтас күшке айналған жағдайда ғана жүзеге асыруға болады деп мәлімдеді. Ленин қарсыластарының көзқарастарын социал-реформистік бағытқа жатқызып, олардың «...пролетариат диктатурасына қарсы шығуға дейін барғанын...» айтты (сонда, 7-том, 271-бет). Сондай-ақ ол «экономизм» бағытын ұстанған Мартынов пен Акимовтың бағдарламаға түзетулер енгізу әрекетіне үзілді-кесілді қарсы шықты.

=== Аграрлық бағдарлама ===
Аграрлық бағдарлама бөлігін талқылау кезінде де елеулі келіспеушіліктер туындады. Әсіресе жұмысшы табы мен шаруалар арасындағы одақ мәселесі қызу талқыланды. Ленин шаруаларды пролетариаттың одақтасы ретінде тануды талап етті. Сонымен қатар ол шаруаларға бұрын тартып алынған жер телімдерін қайтару жөніндегі революциялық талапты қолдады. Оның түсіндіруінше, бұл талап крепостнойлық тәртіптен қалған қалдықтардың бірін жоюға бағытталды. Сондай-ақ Ленин буржуазиялық-демократиялық революция мен социалистік революция кезеңдерінде аграрлық бағдарлама талаптары бірдей болмауы керектігін негіздеді. Бұл ұстаным XX ғасырдың басындағы Ресейдің тарихи жағдайында марксизмді одан әрі дамытуға жол ашты. Ол кезде капитализм қарқынды дамып жатқанымен, ел экономикасында ауыл шаруашылығы басым орын алды. Ауылдық жерлерде феодалдық тәртіптің қалдықтары әлі де терең сақталып, халықтың басым бөлігін шаруалар құрады.

=== Социалист-революционерлер жайлы ===
Төмендегідей қарар қабылданды:
{{start citation}}
''Съез «социалист-революционерлерді» буржуазиялық-демократиялық бағыттағы саяси ағым деп таниды. Сондықтан социал-демократтардың оларға деген принципті ұстанымы жалпы буржуазияның либералдық өкілдеріне қатысты көзқарасынан өзгеше болмауға тиіс. Съез мына екі жайтты да ескереді: біріншіден, «социалист-революционерлер» өздерінің буржуазиялық мақсаттарын социализм ұранымен бүркемелейді; екіншіден, олар буржуазиялық-революциялық ағым ретінде де дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Осыған байланысты съез олардың қызметі пролетариаттың саяси дамуына ғана емес, самодержавиеге қарсы бағытталған жалпы демократиялық күреске де зиян келтіреді деген қорытындыға келеді.
''{{oq|ru|Съезд констатируетъ, что «соціалисты-революціонеры» являются не болѣе, какъ буржуазно-демократической фракціей, принципіалъное отношеніе къ которой со стороны соціалъ-демократіи не можетъ быть иное, чѣмъ къ либеральнымъ представителямъ буржуазіи вообще. Принимая затѣмъ во вниманіе: а) что свои буржуазныя тенденціи «соціалисты-революціонеры» преслѣдуютъ подъ флагомъ соціализма и б) что, кромѣ того, или именно потому, какъ буржуазно-революціонныя фракціи оказываются совершенно несостоятельными, Съѣздъ считаетъ ихъ дѣятельность вредной не только для политическаго развитія пролетаріата, но и для общедемократической борьбы противъ абсолютизма.}}
{{end citation}}

=== Ұлттық мәселе ===
[[Өзін-өзі билеу құқығы|Ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы]] мәселесі төңірегінде пікірталас туындады. Бұл құқықты бағдарламаға енгізуге поляк социал-демократтары мен Бунд өкілдері қарсы шықты. Поляк социал-демократтары мұндай қағиданың қабылдануы поляк [[Ұлтшылдық|ұлтшылдарының]] мүддесіне қызмет етеді деп есептеді. Ал Бунд өкілдері жебірейлерге мәдени-ұлттық автономия беруді жақтады. Бұл мәселе бойынша [[Консенсус|ортақ келісімге]] келе алмағандықтан, Бунд фракциясы съезден шығып кетті.

=== Нәтижесі ===
Делегаттар саны қайта қаралғаннан кейін съезд «Искра» тобы ұсынған бағдарламаны қабылдады. Бағдарлама екі бөлімнен тұрды: «максимум бағдарламасы» және «минимум бағдарламасы». Максимум бағдарламасында партияның түпкі мақсаты — социалистік қоғам құру екені көрсетілді. Бұл мақсатқа социалистік революция арқылы жетіп, пролетариат диктатурасын орнату көзделді. Ал минимум бағдарламасында партияның алдағы кезеңдегі негізгі міндеттері белгіленді. Олар: патша самодержавиесін құлату, демократиялық республика құру, сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, барлық ұлттардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету және олардың өзін-өзі билеу құқығын тану. Сондай-ақ ауылдағы крепостнойлық тәртіптің қалдықтарын жою және помещиктер шаруалардан тартып алған жер телімдерін («отрезоктарды») қайтару талап етілді.

Осыдан кейін «Искра» жақтастары, «экономистер» мен Бунд өкілдерінің арасында жік пайда болатыны анық болды. Алайда келіспеушілік тек осы топтардың арасында ғана емес, «Искра» жақтастарының өз ішінде де туындады.

=== Редакциялық алқа құрамы ===
Жікшілдік съез шақырылғанға дейін-ақ байқала бастаған болатын. «Искра» газетінің редакциялық алқасы алты адамнан тұрды: Плеханов, Ленин, Мартов, [[Александр Николаевич Потресов|Потресов]], [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельрод]] және [[Вера Ивановна Засулич|Засулич]]. Редакторлар санының жұп болуы жұмыста жиі тығырық туғызатын. Себебі Ленинді жақтаушылар мен оған қарсы топтың дауыстары тең түсіп, маңызды мәселелер бойынша ортақ шешімге келу қиындайтын. Редакция жұмысын тиімді ұйымдастыру үшін Ленин оның құрамын жеті адамға дейін кеңейтіп, Троцкийді қосуға ұсыныс жасады. Бірақ Плеханов бұл ұсынысты үзілді-кесілді қабылдамады. Осыдан кейін Ленин редакция мүшелерінің санын қысқартуды ұсынып, Потресовты, Аксельродты және Засуличті құрамнан шығаруды жақтады. Оның ойынша, бұл үшеуі журналист ретінде жеткілікті белсенділік танытпаған. Ленин мұны нақты сандармен дәлелдеуге тырысты: «Искраның» 45 нөмірінде Мартов 39 мақала, Ленин 32, Плеханов 24 мақала жазған. Ал Засуличтің үлесіне 6 мақала, Аксельродқа 4 мақала, Потресовқа 8 мақала ғана тиген. Алайда Лениннің бұл ұсынысы оның партия ішіндегі билікті өз қолына шоғырландыруға ұмтылып отырғаны туралы айыптауларға себеп болды.

=== Жарғы ===
Партия жарғысының жобасын талқылау кезінде партия мүшелігіне қабылдау мәселесіне қатысты Мартов пен Ленин арасында пікірталас өрбіді (§ 1). Мартов пен оның жақтастарының пікірінше, партия мүшесі деп мынадай адамды санауға болатын:
&lt;blockquote&gt;
…партияның бағдарламасын қабылдайтын, оны материалдық жағынан қолдайтын әрі оның ұйымдарының бірінің басшылығымен партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам.
&lt;/blockquote&gt;

Ал Ленин партия мүшесі болу үшін адамның «партиялық ұйымдардың біріне жеке өзі мүше болып, оның жұмысына тікелей қатысуы» қажет деп санады.

Дауыс беру нәтижесінде съезд Мартов ұсынған жарғының бірінші тармағын 28 дауыспен қолдап, 22 дауыс қарсы берілді, ал бір делегат қалыс қалды. Жарғының қалған тармақтары елеулі пікірталассыз қабылданды.

== Басқару органдары ==
[[Сурет:George Plekhanov.jpg|thumb|left|150px|РСДЖП-ның негізін қалаушылардың бірі [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]]]]
Съезд партияның орталық органдарын құрды: Орталық органды (ЦО), Орталық комитетті (ЦК) және Партия кеңесін. Сонымен қатар шетелдегі партия ұйымдарының құрылымын қайта ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Ол кезде шетелде екі социал-демократиялық ұйым жұмыс істейтін: «[[Шетелдегі орыс революциялық социал-демократиясының лигасы]]» және «[[Шетелдегі орыс социал-демократтары одағы]]».

Съезд «Лиганы» РСДЖП-ның шетелдегі жалғыз ұйымы деп таныды. Бұған наразылық білдірген «Одақтың» екі өкілі съезден шығып кетті. Бунд ұйымының федерация негізінде РСДЖП құрамына кіру туралы талабы қабылданбаған соң, оның бес өкілі де съезден кетті. Съезд Бундтың Ресейдегі еврей жұмысшыларының жалғыз өкілі ретінде танылуы жөніндегі ультиматумын да қабылдамады.

Жеті делегаттың съезден кетуі күштердің арақатынасын Ленинді жақтаушылардың пайдасына өзгертті. Соның нәтижесінде орталық органдарға сайлау кезінде Ленин жақтастары басым орындарға ие болды.

Партияның Орталық комитетіне [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] сырттай, ал съезге кеңесші дауыс құқығымен қатысқан [[Владимир Александрович Носков|В. А. Носков]] сайланды. Үшеуі де Ленинді жақтаушылар еді.

Партия кеңесінің бесінші мүшесі болып Плеханов сайланды. Кеңес бес адамнан тұрды: екеуі Орталық органның редакциясынан, екеуі Орталық комитеттен ұсынылатын, ал бесінші мүшені съезд өзі сайлайтын. Съезден кейін Партия кеңесінің құрамына [[Павел Борисович Аксельрод|П. Б. Аксельрод]], [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]], [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] және [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] кірді.

«Искра» газетінің редакциясына Ленин, Мартов және Плеханов сайланды. Алайда Мартов редакциядағы жұмыстан бас тартты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |title=И. X. Лалаянц Из воспоминаний, Ц. С. Зеликсон-Бобровская Из воспоминаний, В. В. Вакар Из воспоминаний — Страница 25&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-12-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213023028/http://leninism.su/biography/4283-dajte-nam-organizatsiyu-revolyutsionerov.html?start=24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

=== Съезден кейін партия басшылығындағы өзгерістер ===
1903 жылы 29 қыркүйекте (12 қазанда) [[Федор Васильевич Гусаров|Ф. В. Гусаров]], [[Розалия Самойловна Землячка|Р. С. Землячка]], [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Мария Моисеевна Эссен|М. М. Эссен]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді. 1903 жылы 8 (21) қарашада [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Лев Ефимович Гальперин|Л. Е. Гальперин]] де Орталық комитеттің құрамына қосылды.

1904 жылы 19 маусымда (2 шілдеде) [[Фридрих Вильгельмович Ленгник|Ф. В. Ленгник]] тұтқындалды. Ал сол жылдың шілде айында [[Глеб Максимилианович Кржижановский|Г. М. Кржижановский]] мен Ф. В. Гусаров Орталық комитет құрамынан шықты, Р. С. Землячка да құрамнан шығарылды. Сонымен қатар М. М. Эссен тұтқындалды.

Олардың орнына 1904 жылы шілдеде [[Иосиф Федорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]], [[Лев Яковлевич Карпов|Л. Я. Карпов]] және [[Алексей Иванович Любимов|А. И. Любимов]] Орталық комитеттің құрамына қосымша енгізілді.

1904 жылы қарашада [[Екатерина Михайловна Александрова-Жак|Е. М. Александрова-Жак]], [[Виктор Николаевич Крохмаль|В. Н. Крохмаль]] және [[Владимир Николаевич Розанов|В. Н. Розанов]] та Орталық комитеттің құрамына қосылды.

1905 жылы 7 (20) ақпанда В. И. Ленин Орталық комитет құрамынан шығарылды. Ал 9 (22) ақпанда В. А. Носков, Л. Е. Гальперин, И. Ф. Дубровинский, Л. Я. Карпов, Е. М. Александрова-Жак, В. Н. Крохмаль және В. Н. Розанов тұтқындалды.

Осылайша, 1905 жылы наурызға қарай Орталық комитет құрамында тек Л. Б. Красин мен А. И. Любимов қана қалды.

== Қарар ==
Съез құрамының өзгеруі Ленинге қарарлардың басым бөлігін өзі ұсынған нұсқада қабылдатуға мүмкіндік берді. Олар Бундтың РСДЖП құрамындағы орны, экономикалық күрес, 1 мамыр мерекесін атап өту, халықаралық конгресс, шерулер, террор, үгіт-насихат, оқушы және студент жастарға көзқарас, партиялық әдебиет және күштерді бөлу мәселелеріне қатысты болды. Сонымен қатар съез бірқатар тактикалық мәселелер бойынша да шешімдер қабылдады. Олардың қатарында либералдық буржуазияға көзқарас, эсерлерге қатынас, кәсіподақтық күрес, шерулер өткізу және басқа да мәселелер бар.

== Жікке бөлінуі ==
РСДЖП-ның іс жүзінде құрылтай съезі болған бұл съезде партия екі фракцияға бөлінді: Ленинді жақтаушылар және оған қарсы қалған делегаттар. Лениннің жақтастары өздерін [[Большевиктер|большевиктер]], ал қарсыластарын [[Меньшевиктер|меньшевиктер]] деп атай бастады. Бұл атаулар кеңестік партия тарихнамасында ұзақ уақыт бойы қолданылып келді.

Делегаттар партияны ұйымдастыру қағидаттары жөнінде ортақ пікірге келе алмады. Ресейдің революциялық [[Социал-демократия|социал-демократиясының]] екі көрнекті теоретигі — Владимир Ленин мен [[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]] партия мүшелігі туралы жарғы тармағының екі түрлі нұсқасын ұсынды:

{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Юлий Осипович Мартов|Юлий Мартов]]
![[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]
|-
|«РСДЖП мүшесі деп оның бағдарламасын қабылдайтын, партияға материалдық қолдау көрсететін және '''оның ұйымдарының бірінің басшылығымен''' партияға тұрақты түрде жеке көмек көрсететін кез келген адам есептеледі»
|«Партия мүшесі деп оның бағдарламасын мойындайтын, партияға материалдық жағынан қолдау көрсететін әрі '''партия ұйымдарының бірінің жұмысына тікелей қатысатын''' адам есептеледі»
|}

Тұжырымдар арасындағы айырмашылық аз болғанымен, дәл осы мәселе партияның жікке бөлінуіне ресми себеп болды. Мартов партияға саяси үдерістерге саналы түрде араласатындармен қатар, саясаттан мүлде хабарсыз адамдар да мүше бола алатын бұқаралық партия құруды жақтады. Ал Ленин әрбір мүшесі саяси өмірге белсенді араласуға міндетті болатын кәсіби кадрлардан тұратын партия құруды көздеді. Кейбір пікірлерге қарағанда, екі фракция арасындағы ресми келіспеушіліктердің аражігін ажырату қиын болған:
&lt;blockquote&gt;
РСДЖП басшылығында съезден кейін қалыптасқан қарым-қатынастардың бүкіл тарихын түсіну оңай емес. Өйткені съезд стенограммаларынан делегаттардың екі тобының арасында түбегейлі ымыраға келмейтін қайшылықтар болғаны байқалмайды.
&lt;/blockquote&gt;

Тарихшылар бұл айырмашылықтың мәні туралы ортақ пікірге келген жоқ. Мәселен, британдық тарихшы Роберт Сервис олардың тұжырымдарындағы айырмашылық түбегейлі сипатта болды деп есептейді. Оның пікірінше, Мартов әр мүшесі өз пікірін еркін білдіре алатын партияны көздесе, Ленин партияның орталық басшылыққа бағынуын жақтады. Жарғы бойынша дауыс беру кезінде Лениннің жақтастары жеңіліс тапты.

[[Сурет:Julius Martov, 1897.jpg|thumb|left|200px|Меньшевиктердің көшбасшысы — [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]]. 1897 ж. сурет]]
[[Сурет:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|thumb|right|200px|Большевиктердің көшбасшысы — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]]. 1895 ж. сурет]]
Келесі кезекте «Искра» газетінің редакциялық алқасы туралы мәселе талқыланды. Ленин редакцияда жетекші орынға ие болуды көздеді. Ол үшін бастапқыда Мартовпен одақ құруды жоспарлады. Ленин Мартовқа редакция құрамындағы алты адамды үш адамға дейін қысқартуды жасырын түрде ұсынды. Бұл ретте Аксельродты, Потресовты және Засуличті редакциядан шығару көзделді. Осылайша, Ленин мен Мартов Плехановпен санаспай-ақ редакция жұмысын өз бақылауында ұстай алар еді. Ленин Плехановты өзінің басты саяси қарсыласы деп санады. Алайда Мартов бұл ұсынысқа келіспеді. Сонда Ленин Мартовқа қарсы Плехановпен одақ құруды ұсынды және оның келісімін алды.

Дауыс беру қарсаңында съез құрамы өзгерді. Мартовты қолдауы мүмкін болған [[Бунд]] өкілдері мен «[[Экономизм|экономистер]]» наразылық білдіріп, съезден шығып кетті. Соның салдарынан дауыс беру кезінде залда Ленинді жақтаушылар басым болды. Нәтижесінде съезд Ленин мен оны қолдаған Плеханов ұсынған нұсқаны қабылдады. Оған сәйкес, партияның идеялық бағытын айқындау міндеті үш адамнан тұратын «Искра» газетінің редакциялық алқасына — Орталық органға (ОО) жүктелді. Оның құрамына Ленин, Мартов және Плеханов кірді. Ұйымдастыру мәселелерімен айналысу үшін де үш адамнан тұратын [[КОКП орталық комитеті|Орталық комитет]] (ОК) құрылды. Ал редакциялық алқа мен Орталық комитет арасында туындауы мүмкін келіспеушіліктерді шешу мақсатында екі органның өкілдері кіретін бес адамдық Партия кеңесі құрылды. Дәл осы дауыс берудегі жеңістен кейін Ленин өз фракциясын «большевиктер» деп атай бастады, ал Мартов өз жақтастарын «меньшевиктер» деп атады. Бұл атаулар кейінгі жылдары да сақталып қалды.

Партияның екі фракцияға бөлінуі Ресейде құпталмады. Тарихшы Роберт Сервистің айтуынша, енді ғана құрылған партияның екіге жарылуы Ресей марксистерін есеңгіретіп тастады. Көптеген партияластары Лениннің шектен шығып кеткенін ойлап, оны «меньшевиктермен» арадағы қақтығысты тоқтатуға шақырды.

== Мәнісі ==
* Съез Ресей социал-демократтарының бытыраңқы топтарын бір [[Саяси партия|саяси партияға]] біріктірген іс жүзіндегі құрылтай съезі ретінде тарихи маңызға ие болды.
* Съез Лениннің РСДЖП-ның радикалды қанатының жетекшісі ретіндегі саяси орнын ұйымдық тұрғыдан бекітті. Ол бұл қанаттың өкілдерін «большевиктер» деп атады. Кейін Ленин былай деп жазды:
&lt;blockquote&gt;
Большевизм 1903 жылдан бері саяси ой ағымы әрі саяси партия ретінде өмір сүріп келеді.
&lt;/blockquote&gt;
* Кеңестік тарихнама да бұл съезге үлкен мән берді:
&lt;blockquote&gt;
Съез [[Карл Маркс]] пен [[Фридрих Энгельс]] қайтыс болғаннан кейін халықаралық жұмысшы қозғалысының тарихында тұңғыш рет негізгі міндет ретінде [[Пролетариат диктатурасы|пролетариат диктатурасы]] үшін күресті алға қойған революциялық бағдарламаны қабылдады.
&lt;/blockquote&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның II съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның I съезі]]
* [[РСДЖП-ның III съезі]]

== Әдебиет ==
* ''[[Надежда Константиновна Крупская|Крупская Н. К.]]'' Воспоминания о Ленине. М., 1957.
* ''Ленин В. И.'' II съезд РСДРП. 17 (30) июля — 10 (23) августа 1903 г. // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 7. 5 изд.
* ''Ленин В. И.'' Рассказ о II съезде РСДРП // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд.
* ''Ленин В. И.'' [[Бір қадам ілгері, екі қадам артқа]] // ''[[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]]'' Полное собрание сочинений. Т. 8. 5 изд.
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Часть I. 1898—1924 |жауапты = [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|Ин-т Маркса-Энгельса-Ленина-Сталина при ЦК КПСС]] |басылым = 7-е изд |орны = {{М.}} |баспасы = Госполитиздат|жылы = 1954 |барлық беті = 831 |тиражы = 500 000}}
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Т. 1 |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1964 |барлық беті = 633 |тиражы = 220 000}}
* Логвинова Т. Г., Семичаевский М. А. Хрестоматия по истории КПСС. (В помощь слушателям школ основ марксизма-ленинизма). Изд. 2-е, доп. М., Политиздат, 1968. — 464 с. (Для системы парт. учебы).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#002 Второй съезд РСДРП. Протоколы] // Протоколы и стенографические отчёты съездов и конференций Коммунистической Партии Советского Союза. / [[Марксизм-ленинизм институты (Мәскеу)|КОКП ОК қарамағындағы Марксизм-ленинизм институты]]. М.:Государственное издательство политической литературы, 1959. — 850 с.
* {{кітап|авторы=[[Роберт Сервис|Сервис Р.]]|тақырыбы=Ленин. Биография|шынайы атауы=Service R. Lenin: a biography|url=|уикитека=|жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан|орны=М.|баспасы=Попурри|жылы=2002|томы=|беттері=|барлық беті=624|сериясы=Тема|isbn=985-438-591-4|тиражы=}}
* Второй съезд РСДРП / Шаумян С. С. // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).
* ''[[Емельян Михайлович Ярославский|Ярославский Е. М.]]'' [https://web.archive.org/web/20140427194648/http://scaramouche2004.webs.com/apps/photos/album?albumid=7161454  — К 35-летию II съезда РСДРП.] М., 1938
* {{кітап |авторы=  Шейла Фицпатрик|тақырыбы = Кратчайшая история Советского Союза |шынайы атауы= Sheila Fitzpatrick. The Shortest History of the Soviet Union| орны= М.|баспасы= Альпина нон-фикшн|жылы= 2023|беттері=336|isbn=978-5-00139-820-2}}
* {{кітап | авторы  =  А. И. Спиридович | тақырыбы  = История большевизма в России. От возникновения до захвата власти. 1883-1903-1917| баспасы  = Захаров| жылы  =  2019 | барлық беті = 288| орны = М. | isbn = 978-5-8159-1523-7}}
* [https://cyberleninka.ru/article/n/svyataya-svyatyh-iz-istorii-stanovleniya-i-evolyutsii-ustava-manifesta-organizatsionnogo-ustava-rsdp-rsdrp-rsdrp-b-rkp-b-vkp-b-1898-1920-e ''Войтиков С. С.'' «Святая святых»: из истории становления и эволюции Устава (Манифеста, организационного Устава) РСДП/РСДРП - РСДРП(б) - РКП(б) - ВКП(б) (1898 - 1920-е годы)]

== Cілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20190731094243/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07904.asp РСДЖП-ның II съезі делегаттары]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>oouwvl5tmtm1xs1pz2n7wlwsk10qsnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rock Hard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788764</id>
    <revision>
      <id>3689807</id>
      <parentid>3683349</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:28:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8801" sha1="7lce6ns50msjwvq2hl3je8jg71tvd3t" xml:space="preserve">{{Журнал
 |атауы          = Rock Hard
 |шынайы атауы   = {{lang-en|Rock Hard}}&lt;br/&gt;{{lang-de|Rock hard}}
 |логотипі       = Rockhard-logo.png
 |сурет          = 
 |өлшемі         = 
 |сурет атауы    = 
 |бұрынғы атауы  = 
 |қысқарту       = 
 |мамандануы     = музыкалық журнал
 |мерзімділік    = ай сайынғы
 |тілі           = [[Неміс тілі|неміс]]
 |редакция meкен-жайы  = [[Дортмунд]]
 |бас редактор   = Борис Кайзер (2016 жылдан бастап)
 |құрылтайшылары = Хольгер Стратман
 |ел             = {{Байрақ|Германия}}
 |орны           = 
 |баспашы        = Rock Hard Verlags und Handels GmbH
 |тарихы         = 
 |құрылғаны      = 1983 жыл
 |соңғы шығарылымы   = 
 |көлемі         = 
 |жиынтықтылауы  = 
 |таралым        = 80 000&lt;ref name=&quot;rh_international&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rockhard.de/topmenu/rock-hard-international.html|title=History of ''Rock Hard''|publisher=''Rock Hard''|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116033745/http://www.rockhard.de/topmenu/rock-hard-international.html|archive-date=2016-11-16|url-status=dead|lang=en}}&lt;/ref&gt;
 |ISSN           = 1437-8140
 |eISSN          =  
 |марапаттары    = 
 |сайты          = http://www.rockhard.de
 |ортаққор       = 
}}
'''''Rock Hard''''' (немесе '''''RockHard''''') — [[Германия]]ның [[Дортмунд]] қаласында шығарылатын [[Рок-музыка|рок-]] пен [[метал]] музыкасы туралы ай сайынғы музыкалық журнал. 1983 жылы негізі қаланған. Аттас журналдар бүкіл әлем бойынша, соның ішінде [[Франция]], [[Испания]], [[Бразилия]], [[Португалия]], [[Италия]] және [[Грекия]]дағы еншілес кәсіпорындармен басып шығарылады. ''[[Metal Hammer]]'' журналының неміс басылымынан кейінгі Германиядағы ең танымал метал музыкасы туралы журнал болып табылады. Немістің ''[[Der Spiegel]]'' жаңалықтар журналы Rock Hard-ты Германиядағы хэви-метал жанкүйерлерінің {{iw|Zentralorgan|орталық органы}} деп атады;&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecial/d-52691478.html GITARREN zu Pflugscharen — Der Spiegel, February 1, 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820212642/http://www.spiegel.de/spiegel/spiegelspecial/d-52691478.html |date=2016-08-20 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt; басқалары журналды «культтік» деп атады.&lt;ref name=&quot;fp&quot;&gt;[http://www.freiepresse.de/NACHRICHTEN/KULTUR/Als-wuerde-der-Papst-aus-der-Kirche-austreten-artikel8666756.php «Als würde der Papst aus der Kirche austreten» — Freiepresse.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181001182221/http://www.freiepresse.de/NACHRICHTEN/KULTUR/Als-wuerde-der-Papst-aus-der-Kirche-austreten-artikel8666756.php |date=2018-10-01 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Журналдың негізін 1983 жылы Хольгер Стратман ({{lang-de|Holger Stratmann}}) қалаған, 1989 жылдан бастап ай сайын шығарылады. 1990 жылдан 2014 жылға дейін бас редактор Гётц Кюнемунд ({{lang-de|Götz Kühnemund}}) болды. 2014 жылы ол басқа да бірнеше редакторлармен бірге қаржылық себептерге байланысты және журналдың негізін қалаушымен пікір қайшылығына орай журналдан кетуге мәжбүр болды. Кюнемунд, тіпті немістің хэви-метал сахнасынан тыс жерлерде де кеңінен танымал, журналды металдың әртүрлі субжанрларына ашып, коммерциялық тұрғыдан тиімдірек жолмен жүрудің орнына, өзі «нағыз хэви-метал» деп атаған нәрсені сақтап қалуға тырысты. Кюнемундтың кетуі «поптың шіркеуден кетуімен» салыстырылды.&lt;ref name=&quot;fp&quot; /&gt; Кейінірек Кюнемунд {{iw|Deaf Forever|''Deaf Forever''|de}} деп аталатын өз журналының негізін қалады. Жаңа бас редакторлар Борис Кайзер ({{lang-de|Boris Kaiser}}) мен Михаэль Ренсен ({{lang-de|Michael Rensen}}) болды. 2016 жылдың ақпан айынан бастап Борис жеке дара бас редактор болды, ал Михаэль қайтадан қарапайым редактор болды.&lt;ref&gt;Rock Hard, February 2016, Impressum, p. 130{{ref|de}}&lt;/ref&gt;

== Еншілес жобалары ==
1990 жылдан бастап журнал редакторлары сонымен қатар [[Rock Hard Festival]] фестивалін ұйымдастырады, алдымен тұрақсыз негізде, ал 2003 жылдан бастап — жыл сайын [[Гельзенкирхен]]де. Фестивальді ''Spiegel online'' жаңалықтар басылымы (''Der Spiegel'' интернет-нұсқасы) және ''[[Rockpalast]]'' бағдарламасындағы [[Westdeutscher Rundfunk|WDR]] телеарнасы таратады.&lt;ref&gt;[http://www.spiegel.de/kultur/musik/rock-hard-gelsenkirchen-heavy-metal-festival-im-livestream-a-1034909.html Und Schluss! Das Rock Hard Festival live — Spiegel online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820220238/http://www.spiegel.de/kultur/musik/rock-hard-gelsenkirchen-heavy-metal-festival-im-livestream-a-1034909.html |date=2016-08-20 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt;

Журналдың ''Putpat.tv'' бейнепорталында өзінің музыкалық арнасы бар.&lt;ref&gt;[http://www.sueddeutsche.de/news/wirtschaft/internet-weiterrocken-im-netz-was-ausmusikvideos-geworden-ist-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-140911-99-03579 Weiterrocken im Netz: Was aus Musikvideos geworden ist — Süddeutsche Zeitung — sueddeutsche.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220123801/http://www.sueddeutsche.de/news/wirtschaft/internet-weiterrocken-im-netz-was-ausmusikvideos-geworden-ist-dpa.urn-newsml-dpa-com-20090101-140911-99-03579 |date=2016-12-20 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ журнал, [[iTunes]] пен [[Google Play]] арқылы қолжетімді журналға қосымша ретінде, өзінің мобильді қосымшасын шығарды.&lt;ref&gt;[https://itunes.apple.com/de/app/rock-hard/id616636030?mt=8 iTunes — Rock Hard app] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002062726/https://itunes.apple.com/de/app/rock-hard/id616636030?mt=8 |date=2016-10-02 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://play.google.com/store/apps/details?id=de.rockhard.app&amp;hl=de Google Play — Rock Hard app] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221031638/https://play.google.com/store/apps/details?id=de.rockhard.app&amp;hl=de |date=2016-12-21 }}{{ref|de}}&lt;/ref&gt; Соңғы жылдары Германияның барлық музыкалық журналдары негізгі бизнесті баспа басылымына шоғырландыра отырып және онлайн-секторды қосымша сервистер көмегімен журналды ілгерілету үшін пайдалана отырып, осындай тактиканы ұстанады[5].

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Holger Schmenk, Christian Krumm|тақырыбы=Kumpels in Kutten. Heavy Metal im Ruhrgebiet|lang=de|басылым=1-басылым|орны=Bottrop|баспасы=Henselowsky + Boschmann|жылы=2010|isbn=3-942094-02-9}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.rockhard.de/ Журналдың ресми сайты]{{ref|de}}
* [https://web.archive.org/web/20180917185217/http://www.rockhard.de/festival.html Rock Hard Festival фестивалінің ресми сайты]{{ref|de}}

[[Санат:Германияның музыкалық журналдары]]
[[Санат:Ай сайынғы журналдар]]
[[Санат:Метал-басылымдар]]</text>
      <sha1>7lce6ns50msjwvq2hl3je8jg71tvd3t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның III съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788773</id>
    <revision>
      <id>3689719</id>
      <parentid>3683681</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20701" sha1="qdf8kwrjw7d1lx6raifanhnp27ej1xb" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] III съезі''' — 1905 жылдың 12 (25) сәуірінен 27 сәуіріне (10 мамырға) дейін [[Лондон|Лондонда]] өткен большевиктер фракциясының жиыны. Съезге шешуші дауыс құқығы бар 24 делегат және кеңесші дауыс құқығы бар 14 делегат қатысты. Олардың барлығы большевиктер фракциясының өкілдері болды. РСДЖП-ның басқа фракциялары съезге қатысқан жоқ. 1907 жылы өткен [[РСДЖП-ның V съезі|РСДЖП-ның Лондон съезінің]] шешімімен большевиктердің бұл жиынына ресми түрде «РСДЖП съезі» мәртебесі берілмеді.

== Күн тәртібі ==
* Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы;
* Төңкеріс кезіндегі партия тактикасының мәселелері;
* Ұйымдастыру мәселелері: партия ұйымдарындағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысы;
* Басқа партиялар мен саяси ағымдарға көзқарас: РСДЖП-дан бөлініп шыққан топқа көзқарас, ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас, либералдарға қатынас, эсерлермен тәжірибелік келісімдер;
* Партияның ішкі өміріне қатысты мәселелер: үгіт-насихат жұмысы;
* Делегаттардың есептері: Орталық комитеттің есебі, жергілікті комитеттер делегаттарының есептері;
* Сайлау, съез қарарлары мен хаттамаларын жариялау тәртібі және сайланған тұлғалардың қызметіне кірісуі.

== Негізгі қарарлар ==
* Съезді ресми түрде құру туралы;
* Қарулы көтеріліс туралы;
* Уақытша революциялық үкімет туралы;
* Төңкеріс қарсаңындағы үкіметтің тактикасына қатысты ұстаным туралы;
* РСДЖП-ның ашық саяси әрекетке шығуы туралы;
* Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы;
* Партиядан бөлініп шыққан топ туралы;
* Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы;
* Социалист-революционерлермен (эсерлермен) практикалық келісімдер жасау туралы;
* Либералдарға көзқарас туралы;
* Үгіт-насихат жұмысы туралы;
* Кавказдағы оқиғаларға байланысты;
* Польшадағы оқиғаларға байланысты;
* Партияның Орталық органы туралы.

== Тарихы ==
[[Сурет:1905 3-й съезд РСДРП Лондон.png|thumb|right|350px|Съездің қатысушылары]]
Съездің алғашқы отырыстарында Ұйымдастыру комитетінің баяндамасы мен мандаттарды тексеру комиссиясының есебі талқыланды. Делегаттардың сөздерінде және «Съезді ресми түрде құру туралы» қабылданған қарарда съездің заңдылығы күмән туғызбайтыны атап көрсетілді. Сондай-ақ Партия кеңесінің мүшелері [[Георгий Валентинович Плеханов|Плехановтың]], [[Юлий Осипович Мартов|Мартовтың]] және [[Павел Борисович Аксельрод|Аксельродтың]] съезді шақыруға кедергі келтіруі партия жарғысына қайшы әрекет ретінде айыпталды. Съезд партияның бұрынғы Кеңесінің осы мүшелерін партияның жікке бөлінуіне жауапты деп таныды.

Съез 1905–1907 жылдардағы Ресей төңкерісі кезінде өткендіктен, төңкеріс жағдайында партия ұстануға тиіс тактиканың негізгі мәселелерін қарастырды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет құру, төңкеріс қарсаңындағы үкімет саясатына көзқарас, РСДЖП-ның ашық саяси күреске көшуі, шаруалар қозғалысына қатынас және партиядан бөлініп шыққан топқа қатысты мәселелер болды. Съез буржуазиялық-демократиялық төңкеріс кезіндегі партияның стратегиялық бағытын айқындады. Бұл бағыт бойынша пролетариат төңкеріске жетекшілік етіп, бүкіл шаруалармен одақ құруға, ал либералдық буржуазияны саяси оқшаулап, буржуазиялық-демократиялық революцияны жеңіске жеткізуге тиіс болды. «Қарулы көтеріліс туралы» қарардың негізіне В. И. Лениннің буржуазиялық-демократиялық төңкерістегі пролетариаттың жетекші рөлі және бұл төңкерістің социалистік революцияға ұласуы жөніндегі идеялары алынды.

«Шаруалар қозғалысына көзқарас туралы» қарарда съез шаруалардың барлық революциялық әрекеттерін, соның ішінде помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі шараларды барынша белсенді қолдау қажеттігін атап көрсетті. Сонымен қатар партия ұйымдарына шаруалар бұқарасымен тығыз байланыс орнату, оларды либералдық буржуазияның ықпалынан арылту және самодержавиеге қарсы күреске белсендірек тарту міндеті жүктелді.

Төңкерістің стратегиялық бағытына сәйкес партия бұқараның алдына негізгі ұрандарды қойды: демократиялық республика құру, помещиктердің жерін тәркілеу және 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу. РСДЖП-ның III съезі патшалық билікті құлатып, демократиялық республика орнатудың бірден-бір жолы бүкілхалықтық қарулы көтеріліс деп таныды. Съез партияның барлық ұйымдарына «пролетариатты қаруландыру, сондай-ақ қарулы көтерілістің жоспарын әзірлеп, оған тікелей басшылық ету үшін барынша белсенді шаралар қабылдауды, қажет болған жағдайда осы мақсатта партия қызметкерлерінен арнайы топтар құруды» тапсырды.

Бүкілхалықтық қарулы көтерілістің жеңісі нәтижесінде жеңіске жеткен таптардың — жұмысшылар мен шаруалардың уақытша революциялық үкіметі құрылуға тиіс болды. «Уақытша революциялық үкімет туралы» қарарда съез оның таптық сипатын пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасының саяси органы ретінде айқындады. Сондай-ақ оның міндеттерін белгіледі: революцияның жетістіктерін нығайту, қанаушы таптардың қарсылығын басу, пролетариаттың таяудағы саяси және экономикалық талаптарын, яғни РСДЖП-ның минимум бағдарламасын жүзеге асыру және социалистік революцияға көшу үшін қолайлы жағдайлар жасау. Осы міндеттерді уақытша революциялық үкіметтің табысты орындауы үшін съез оның құрамына социал-демократиялық партия өкілдерінің қатысуына жол берілетінін атап көрсетті.

Съез бұқараның революциялық бастамасын өрістетуге және самодержавиеге қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бағытталған партияның тактикалық ұрандарын ұсынды. Олар мыналар болды: а) жаппай саяси ереуілдер өткізу; ә) 8 сағаттық жұмыс күнін және жұмысшы табының басқа да талаптарын революциялық жолмен дереу жүзеге асыруды ұйымдастыру; б) шаруалардың полиция-шенеуніктік және помещиктік езгіге қарсы күресетін, сондай-ақ помещиктердің жерін тәркілеуге дейінгі демократиялық өзгерістерді революциялық жолмен жүзеге асыратын органдары ретінде революциялық шаруа комитеттерін дереу құру; в) жұмысшыларды қаруландыру.

Съез ұйымдастыру мәселелері бойынша аса маңызды шешімдер қабылдады. «Ұлттық социал-демократиялық ұйымдарға көзқарас туралы» қарарда съез ОК пен жергілікті комитеттерге жергілікті жұмысты үйлестіру және барлық социал-демократиялық партияларды біртұтас РСДЖП-ға біріктіруге мүмкіндік туғызу мақсатында ұлттық социал-демократиялық ұйымдармен келісімге келу үшін бар күш-жігерін жұмсауды тапсырды.

Өрістеп келе жатқан революция жағдайында барлық социал-демократтарды біртұтас партияға біріктіру міндеті ерекше маңызға ие болды. «Партиядан бөлініп шыққан топ туралы» қарарда съез меньшевиктердің оппортунистік көзқарастарын тек ұйымдастыру мәселелері бойынша ғана емес, тактикалық мәселелер бойынша да айыптап, партияның барлық мүшелерін революциялық социал-демократия қағидаттарынан ауытқуға қарсы барлық жерде табанды идеялық күрес жүргізуге шақырды. Съез III съездің шешімдерін мойындаудан бас тартқан комитеттерді тарату туралы арнайы қарар қабылдады. Бұл шараға «меньшевиктік ұйымдар мен комитеттердің партиялық тәртіпке бағынғысы келмейтіні мұқият тексеру арқылы толық анықталғаннан кейін ғана» жүгіну қажеттігін атап көрсетті. Арнайы қарарда съез Орталық комитетке РСДЖП-ның бөлініп шыққан бөлігімен бірігудің шарттарын әзірлеу және келісу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды тапсырды.

«Үгіт-насихат туралы» қарарда съез революциялық қозғалысқа тікелей араласып жүрген жұмысшыларды партия комитеттерінің мүшелері, үгітшілер мен насихатшылар ретінде тартудың айрықша маңызды екенін атап көрсетті.

Съез партияның бірінші тармағында партия мүшелігіне қатысты Ленин ұсынған тұжырымды қамтитын жаңа жарғы қабылдады. Жарғыда Орталық комитеттің құқықтары мен жергілікті комитеттердің дербестігі нақты белгіленіп, партиядағы қос орталықты басқару жүйесі жойылды. Съез В. И. Ленин бастаған бірыңғай басшылық органды — Орталық комитетті сайлады.

«Вперёд» газеті туралы қарарда съез оның съезді шақырудағы айрықша рөлін атап өтіп, газет редакциясына алғыс білдірді. Съез партияның жаңа орталық басылымы ретінде «Пролетарий» газетін бекітті. 1905 жылы 27 сәуірде (10 мамырда) Орталық комитеттің пленумында В. И. Ленин «Пролетарий» газетінің редакторы болып сайланды.

Съездің бүкіл жұмысына В. И. Ленин басшылық етті. Ол социал-демократтардың уақытша революциялық үкіметке қатысуы және шаруа қозғалысын қолдау туралы қарар жөнінде баяндамалар жасады. Сондай-ақ съездің заңдылығы, қарулы көтеріліс, төңкеріс қарсаңындағы үкімет тактикасына көзқарас, социал-демократиялық ұйымдардағы жұмысшылар мен зиялылардың арақатынасы, партия жарғысын талқылау, эсерлермен практикалық келісімдер жасау және Орталық комитеттің қызметі туралы есепті талқылау барысында сөз сөйледі. Съез қабылдаған негізгі қарарлардың барлығын В. И. Ленин жазды. Олардың қатарында қарулы көтеріліс, уақытша революциялық үкімет, РСДЖП-ның ашық саяси күреске шығуы және шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарарлар болды. В. И. Ленин «Кавказдағы оқиғаларға байланысты» және «Съез хаттамаларын жариялау туралы» қарарларды да жазды.

В. И. Ленин съездің барлық отырыстарына төрағалық етті. Ол отырыстар барысында егжей-тегжейлі жазбалар жүргізіп, делегаттардың съез бюросына тапсырған жазбаларына көптеген ескертпелер түсірді, сөз сөйлеушілерді тіркеп, хатшылар съездің бекітуіне ұсыну үшін әзірлеген хаттамалардың жай-күйін қадағалады.

Партияның III съезі Женевада өтіп жатқан кезде меньшевиктер де өз конференциясын өткізді. Меньшевиктер революциядағы пролетариаттың жетекші рөлін және пролетариаттың шаруалармен одақ құру саясатын жоққа шығарды. Олар буржуазиялық-демократиялық революцияға либералдық буржуазия басшылық етуге тиіс деп санады. Сондықтан революция жеңіске жеткен жағдайда билік либералдық буржуазияның қолына өтуі керек деп тұжырымдады. Олар жұмысшылар мен шаруалар өкілдерінен уақытша революциялық үкімет құру қажеттігін, сондай-ақ пролетариат пен шаруалардың революциялық-демократиялық диктатурасы туралы ұранды қабылдамады. В. И. Ленин 1905 жылғы РСДЖП-дағы жағдайды «Екі съез — екі партия» деп сипаттады.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның III съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның II съезі]]
* [[РСДЖП-ның IV съезі]]

== Әдебиет ==
* История КПСС. Т. 2. М., 1966; 
* Костин А. Ф. Историческая победа большевизма. (К 70-летию III съезда РСДРП). — М., 1975.
* {{кітап|авторы= |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917|шынайы атауы= |url= |уикитека= |lang= |жауапты= |басылым= 8-е изд., доп. и испр|орны= {{М.}}|баспасы= Политиздат|жылы= 1970|томы= |беттері= |барлық беті= 534|сериясы= |тиражы= 150 000|isbn= |issn= |doi= |pmid= |jstor= |pmc= |oclc= |lccn= |archive-url= |archive-date= |url-status= |цитата= }}
* III съезд РСДРП / Митропольский Д. К. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#003 Третий съезд РСДРП. Апрель-май 1905 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVI + 783 с.
* Третий съезд РСДРП. Сборник документов и материалов. — М., 1955; 
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Третий съезд // Полное собрание сочинений. Т. 10 / 5 изд. 
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Две тактики социал-демократии в демократической революции // Полное собрание сочинений. Т. 11 / 5 изд.

== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20131110160157/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07907.asp РСДЖП-ның III съезінің делегаттары]{{ref-ru}}
* [http://0ck.ru/istorya/text/2720.htm Партияның III съезінде]{{ref-ru}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>qdf8kwrjw7d1lx6raifanhnp27ej1xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның IV съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788817</id>
    <revision>
      <id>3689721</id>
      <parentid>3684008</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22086" sha1="maxo76tltt8xhh5kevbh4krprzwqch5" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] IV съезі''' («біріктіру съезі», сондай-ақ '''РСДЖП-ның Стокгольм съезі''' деп аталады) 1906 жылдың 10–25 сәуірінде (23 сәуір – 8 мамыр) [[Швеция|Швецияның]] [[Стокгольм]] қаласында өтті.

Съезге 57 ұйымнан шешуші дауыс құқығы бар 112 делегат, 13 ұйымнан кеңесші дауыс құқығы бар 22 делегат және ұлттық социал-демократиялық ұйымдардың 12 өкілі қатысты. Олардың қатарында [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]], [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латвия социал-демократиясы]], [[Бунд]], сондай-ақ Украина, Финляндия және Болгария социал-демократиялық жұмысшы партияларының өкілдері болды. Фракциялық құрамы бойынша шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың шамамен 62-сі меньшевиктерге, ал 46-сы большевиктерге тиесілі болды. Шешуші дауыс құқығы бар делегаттардың аз бөлігі [[Бітімгер-большевиктер|бітімгерлерден]] («орталық» деп аталатын топтан) тұрды. Негізгі мәселелер бойынша олар меньшевиктерге жақын болды. Съезде меньшевиктердің басым болуы қабылданған шешімдердің көпшілігінің сипатына әсер етті.

== Мәселелер ==
[[Сурет:1906 4-й съезд РСДРП Стокгольм.png|thumb|left|350px|Съездің қатысушылары]]
=== Аграрлық бағдарлама ===
Съезде фракциялар арасында қызу тартыс туғызған басты мәселе партияның аграрлық бағдарламасын қайта қарау болды. Бұл мәселе бойынша большевиктер атынан [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], ал меньшевиктер атынан Джон ([[Петр Павлович Маслов|П. Маслов]]) баяндама жасады. Большевиктердің аграрлық бағдарлама жобасын Ленин съезд делегаттарына таратылған «Жұмысшы партиясының аграрлық бағдарламасын қайта қарау» атты еңбегінде негіздеп берді. Ленин ұсынған аграрлық бағдарламаның негізгі талабы помещиктердің, шіркеулер мен монастырьлардың және басқа да жер иелерінің жерлерін тәркілеу, ал революция түбегейлі жеңіске жеткен жағдайда бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу болды.

П. Маслов ұсынған меньшевиктік жоба ірі жер иеліктерін мәжбүрлеп иеліктен алып, «муниципалитеттердің» меншігіне беруді көздеді. Бұл бағдарлама бойынша помещиктердің жерлері муниципалитеттердің қарамағына өтіп, шаруалар сол жерлерді өз мүмкіндіктеріне қарай жалға алуға тиіс болды. Меньшевиктер жерді муниципалитеттердің меншігіне беру Лениннің бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу жоспарын жүзеге асырған кезде туындауы мүмкін орталықтанған бюрократиялық аппараттың қалыптасуына жол бермейді деп есептеді. Сонымен қатар олар мемлекет меншігіне алынған ауыл шаруашылығын орталықтан басқарып отырудың аса күрделі міндет екенін орынды атап көрсетті.

Аграрлық мәселе бойынша негізгі баяндамалардан бөлек, съезде П. Масловтың жобасын бірқатар түзетулермен қолдаған [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]], Ленин ұсынған нұсқаға сай жерді мемлекет меншігіне алуды жақтаған Шмидт (П. Румянцев) және жерді шаруалар арасында бөліп беруді жақтаған С. А. Борисов қосымша баяндамалар жасады. Борисовтың бағдарламасы Лениннің бағдарламасына барынша жақын болды. Алайда ол бүкіл жерді мемлекет меншігіне алуды талап етудің орнына, тәркіленген жерлерді шаруалардың жеке меншігіне бөліп беруді ұсынды.

Съезде Борисовтың бағдарламасын [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], Матвеев ([[Владимир Александрович Базаров|В. А. Базаров-Руднев]]), Сакарелов ([[Павел Давидович Сакварелидзе|П. Сакварелидзе]]) және басқа да большевиктер қолдап сөйледі. Жерді шаруалар арасында бөліп беру бағдарламасын сынай отырып, Ленин оның қате болғанымен, зиянды емес екенін атап көрсетті. Меньшевиктерге қарсы берілетін дауыстарды бөлшектемеу үшін Ленин съезде жерді бөліп беруді жақтаушылармен бірге дауыс берді.

Қызу тартыстан кейін съез аз ғана дауыс басымдығымен жерді муниципалитеттердің меншігіне беруді көздейтін меньшевиктік аграрлық бағдарламаны большевиктердің қысымымен енгізілген бірқатар түзетулермен қабылдады. Большевиктер съез қабылдаған бағдарламаға помещиктердің жерлерін «иеліктен алу» талабын емес, оларды тәркілеу талабын енгізуге қол жеткізді. Большевиктердің табанды талабымен бағдарламаға сулар мен ормандарды мемлекет меншігіне алу туралы тармақ та қосылды. Бұдан бөлек, съез жерді муниципалитеттердің меншігіне беру мүмкін болмаса, партия помещиктерден тартып алынған жерлерді шаруалар арасында бөліп беруді қолдайтынын мәлімдеді. Аграрлық мәселе жөніндегі тактикалық қарарға ауыл шаруашылығы пролетариатының дербес ұйымын құру туралы тармақ енгізілді.

=== Бұдан басқа мәселелер ===
Съез [[Ресей империясының Мемлекеттік думасы|Мемлекеттік дума]] туралы меньшевиктік қарарларды мақұлдады. Сайлауға қатысу туралы шешім қабылданып, «Үкімет пен Дума арасында, сондай-ақ Думаның өз ішінде туындайтын барлық қайшылықтарды революциялық қозғалысты кеңейту және тереңдету мүддесіне жүйелі түрде пайдалану» туралы қарар бекітілді. Сонымен қатар съез қарулы көтеріліс туралы қарар қабылдап, партизандық күрес мәселесінде ымыралы шешімге келді. Қарулы көтеріліс туралы қарарда пролетариатты қарулы қақтығысқа тартуға бағытталған кез келген әрекетке табанды түрде қарсы тұруға шақырылды.

Кәсіподақтар туралы мәселені талқыламай-ақ, съез партияның кәсіподақтарды ұйымдастыруға жәрдемдесуі қажет екенін мойындайтын ымыралы қарар қабылдады. Сондай-ақ шаруа қозғалысына көзқарас туралы қарар бекітілді.

Съезде Польша мен Литва социал-демократиясымен және Латвия социал-демократиясымен бірігу мәселесі шешілді. Бұл ұйымдар РСДЖП құрамына аумақтық ұйымдар ретінде кіріп, тиісті аймақтағы барлық ұлт өкілдерінен шыққан пролетариат арасында жұмыс жүргізуге тиіс болды.

Съез [[Бунд|Бундпен]] бірігу шарттарының жобасын да қабылдады. Алайда арнайы қарарда пролетариатты ұлттық белгісіне қарай ұйымдастыруға үзілді-кесілді қарсы шықты. Съезде Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясының бастамасымен [[Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Украина социал-демократиялық жұмысшы партиясымен]] (УСДРП) бірігу мәселесі де көтерілді, бірақ келісімге қол жеткізілмеді.

=== Жарғы ===
Съез өз жұмысын партияның жаңа жарғысын қабылдаумен аяқтады. Жарғының бірінші тармағы Лениннің тұжырымдамасы бойынша бекітілді. Ленин бұл тұжырымды партияның II съезінде де қорғаған болатын, ал III съез оны қабылдаған еді.

=== Сайланбалы органдар ===
Съезде сайланған Орталық комитеттің құрамына 3 большевик пен 7 меньшевик кірді. Партияның орталық басылымының редакциясы тек меньшевиктерден жасақталды.

=== Мүлікті күшпен тартып алу ===
Съезде пікірталас туғызған мәселелердің бірі мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; қатысты көзқарас болды. Ленин мен оның жақтастары мұндай әрекеттерді үкіметке қарсы жүргізілетін «партизандық қарулы күрестің» бір түрі деп санап, революциялық қызметті қаржыландыру мақсатында мүлікті күшпен тартып алуға жол беруге болады деп есептеді. Олардың қарсыластары тонаушылық әрекеттер партия мүшелерінің рухын түсіріп, оларды азғындыққа ұрындыруы мүмкін екенін алға тартты. Талқылаулар нәтижесінде съез мүлікті күшпен тартып алуға тыйым салу туралы қарар қабылдады&lt;ref&gt;Алайда іс жүзінде Ленин мен оның жақтастары съездің шешіміне бағынбай, мүлікті күшпен тартып алумен айналысқан топтармен (яғни «[[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтармен]]») байланысын жалғастырды. Олардың ішіндегі ең ірілері Орал мен Күнгей Кавказда әрекет етті. 1906–1907 жылдары Оралда большевиктер ондаған рет қарулы тонау әрекетін ұйымдастырды. Мәселен, 1906 жылғы тамызда Үфі маңындағы Дема станциясында пошта пойызын тонау кезінде 200 мың рубльден астам ақша қолға түсті. Оның 60 мың рублі Ленинге берілді. [[Симон Аршакович Тер-Петросян|С. Т. Петросян-Камо]] бастаған Күнгей Кавказ тобы 1905–1907 жылдар аралығында шамамен 325–350 мың рубль иемденді. Оның 250 мың рублі 1907 жылы 25 маусымда [[Тифлистік экспроприация|Тифлисте жасалған тонау]] кезінде қолға түсті. Петросян бұл ақшаны Финляндиядағы большевиктер орталығының штаб-пәтеріне өзі жеткізді (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 9–10-беттер).&lt;/ref&gt;.

== Бірігу ==
Съезде [[РСДЖП-ның II съезі|II съезде]] орын алған жікке бөлінуден кейін партияны ресми түрде біріктіру туралы шешім қабылданды&lt;ref&gt;Тарихшы Ю. Г. Фельштинскийдің пікірінше, РСДЖП-ның екіге бөлінуіне Лениннің билікті жеке дара иеленуге ұмтылуы себеп болды. Партияның орталық органы — «[[Искра (газет)|Искра]]» газетін, Орталық комитетін және партия қазынасын толық бақылауына алуға тырысқанымен, II съезде бұл мақсатына жете алмаған Ленин өзіне толық бағынудан бас тартқан социал-демократтармен аяусыз сөз таласына түсті. Бұл тартыс балағат сөздер мен көпшілік алдында қорлауға дейін жетті (Фельштинский, «Заң аясындағы көсемдер», 8-бет).&lt;/ref&gt;. Большевик-лениншілер РСДЖП-ның ұйымдық бірлігін сөз жүзінде мойындағанымен, басқа социал-демократтармен идеялық күрес жүргізу құқығын өздерінде қалдырды. Сондықтан Лениннің айтуынша, съездің басты идеялық нәтижесі «бірігу емес, социал-демократия фракцияларының арасын айқын әрі нақты ажырату» болды. Съезд жікке бөлінуді ресми түрде жойып, партия ұйымдарының іс-қимыл бірлігін уақытша нығайтқанымен, партияның шын мәнінде бірігуіне қол жеткізе алмады. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьевтің]] айтуынша, большевиктер «партия тұрғысынан заңсыз» деп есептелген жеке Орталық комитет құрды:
&lt;blockquote&gt;
Орталық комитеттің құрамына бірнеше жолдасымызды, сол кездегі өз сөзімізбен айтқанда, «кепілдікке» алды. Бірақ съездің өзінде-ақ большевиктер партия ішінде жасырын жұмыс істейтін жеке Орталық комитет құрды. Партия тарихындағы осы кезеңде біз Орталық комитетте де, Петроград комитетінде де азшылықта болдық, сондықтан өз алдымызша жүргізіп жатқан жұмысымызды жасыруға мәжбүр болдық.
&lt;/blockquote&gt;

Съезде көпшілік қолдауына ие бола алмаған большевиктер партияның қалған бөлігінен бөлек, құпия ұйымдық құрылым — «[[Большевиктік орталық]]» құрды. Осылайша, Ленин [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богдановпен]] бірге партия басшылығына қайта араласа бастады. Енді ол өзі келіспеген съезд шешімдерінің күшін жоюға дайындық жүргізе алды.

Кейін Лениннің бұл әрекеттері 1912 жылы қаңтарда [[Прага|Прагада]] өткен [[РСДЖП-ның VI конференциясы|РСДЖП-ның Бүкілресейлік алтыншы (Прагалық) партия конференциясында]] партияның түпкілікті бөлінуіне алып келді. Осы конференция лениншіл фракцияның дербес партия ретінде қалыптасуына негіз болды. Ол [[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|РСДЖ(б)П]] деген атаумен белгілі болды.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның III съезі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]

== Әдебиет ==
* Четвёртый (Объединительный) съезд РСДРП // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).
* История КПСС. Т. 2. М., 1966;
* КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК Т. 1. / 8 изд. М., 1970;
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Объединительный съезд РСДРП 10(23) апр. — 25 апр. (8 мая) 1906 г. // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Обращение к партии делегатов Объединительного съезда, принадлежавших к бывшей фракции «большевиков» // Полное собрание сочинений. Т. 12. / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Доклад об Объединительном съезде РСДРП // Полное собрание сочинений. Т. 13. / 5 изд.
* [[Мартын Николаевич Лядов|Лядов М. Н.]] Из жизни партии в 1903—1907 гг. (Воспоминания). М., 1956.
* Энциклопедический словарь. Гл. ред. Б. А. Введенский. В 3 томах. Том 2. М., 1954.
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#004 Четвертый (объединительный) съезд РСДРП. Апрель (апрель-май) 1906 года: Протоколы.] — М.: Госполитиздат, 1959. — XVIII + 714 с.: ил.
* {{кітап|авторы= Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы =  Вожди в законе|url = https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М.|баспасы= Терра|жылы  = 2008|барлық беті = 384|isbn = 5-275-01878-9|тиражы = }}
* {{кітап|авторы=Сервис Р. |тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}.

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20090409011535/http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp РСДЖП-ның IV съезі делегаттарының тізімі]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>maxo76tltt8xhh5kevbh4krprzwqch5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖП-ның V съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788832</id>
    <revision>
      <id>3689724</id>
      <parentid>3684209</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20304" sha1="4i30xi837dycmphpjcldnm90s8zqwkw" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының]] V съезі''', '''РСДЖП-ның Лондон съезі'''&lt;ref&gt;Съез шешімімен оның ресми атауы «РСДЖП-ның Лондон съезі» деп бекітілді. Оны бесінші съез деп тек большевиктер атады. Ал басқа фракциялар съездерді өзгеше ретпен нөмірледі, өйткені олар 1905 жылы мамырда Лондонда өткен большевиктер съезін «РСДЖП съезі» деп мойындамады.&lt;/ref&gt; деген атпен де белгілі, 1907 жылдың 30 сәуірінен (13 мамырынан) 19 мамырына (1 маусымына) дейін [[Лондон|Лондонда]] өтті. Съезге бес фракция қатысты: [[Меньшевиктер|меньшевиктер]], [[Большевиктер|большевиктер]], [[Бунд]], [[Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы|Польша Патшалығы мен Литваның социал-демократиясы]] (ППмЛСД) және [[Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясы (1904)|Латыш өлкесінің социал-демократиясы]] (ЛӨСД). Съезге 145 ұйымнан 343 делегат қатысты. Олардың 100-і РСДЖП-дан, 3-еуі Бундтан, 8-і Польша мен Литва социал-демократиясынан, 7-еуі Латыш өлкесінің социал-демократиясынан болды. Шешуші дауыс құқығы бар 302 делегат фракциялар бойынша шамамен былай бөлінді: 89 большевик, 88 меньшевик, Бундтың 54 өкілі, поляк социал-демократтарының 45 өкілі және латыш социал-демократтарының 26 өкілі.

== Алғышарты ==
[[Сурет:Brotherhood Church Southgate Road.jpg|thumb|left|250px|Бауырластық шіркеуі]]
Бастапқыда съезді 1907 жылы сәуірде делегаттар келген [[Копенгаген]] қаласында өткізу жоспарланған еді. Алайда [[Дания]] үкіметі оған рұқсат бермеді. Съезді [[Швеция|Швецияда]] немесе [[Норвегия|Норвегияда]] өткізу әрекеттері де нәтижесіз аяқталды. Ақырында оны [[Лондон|Лондонға]] көшіруге тура келді.

Съез отырыстары ''Southgate Road'' көшесіндегі Бауырластық шіркеуінде өтті.

Съезді ұйымдастыруға шамамен 120 мың рубль жұмсалды. Ұйымдастырушылар делегаттардың жол шығынын өтеп, Лондонда болған күндері күнделікті қажетіне деп әрқайсысына 2 шиллингі беріп отырды. Съезді өткізуге [[Германия социал-демократиялық партиясы|Германия социал-демократиялық партиясының]] Орталық комитеті 300 фунт бөлді (ол кезде 1 фунт шамамен 10 рублге тең еді). Ал ағылшын өнеркәсіпшісі Джозеф Фелс 1700 фунт берді. Бұл қаржыны бөлуге [[Джордж Лэнсбери]], [[Генри Брэйлсфорд]] және [[Федор Аронович Ротштейн|Ф. А. Ротштейн]] жәрдемдесті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |title=Пятый съезд РСДРП. Протоколы |access-date=2018-03-21 |archive-date=2018-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180321131238/http://na5ballov.pro/lib/novaya/17-pyatyy-sezd-rsdrp-protokoly.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Съездің жұмысы ==
=== Күн тәртібі ===
* Орталық комитеттің есебі;
* Мемлекеттік Думадағы фракцияның есебі және оның қызметін ұйымдастыру;
* Буржуазиялық партияларға көзқарас;
* Мемлекеттік Дума туралы;
* Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары;
* Кәсіподақтар мен партия;
* Партизандық қимылдар;
* Жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс және локауттар;
* Ұйымдастыру мәселелері;
* Штутгарттағы халықаралық конгресс;
* Әскердегі жұмыс;
* Әртүрлі мәселелер;
* Сайлау.

=== Баяндамалар мен пікірталастар ===
Съезді ашқан [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плехановтың]] сөзінен кейін бес адамнан тұратын төралқа сайланды (әр фракциядан бір өкілден), сондай-ақ мандат комиссиясы құрылды. Осыдан соң съез күн тәртібін әзірлеуге кірісті. Күн тәртібін талқылаудың өзі РСДЖП құрамында тек ресми түрде ғана біріккен большевиктер мен меньшевиктердің арасындағы терең қайшылықтарды ашып көрсетті. Бірнеше күнге созылған қызу отырыстарда күн тәртібі жөнінде тартыс жүріп, әр делегаттың аты-жөні бойынша дауыс беру сияқты рәсімдер өткізілді. Ақырында большевиктер өздері ұсынған жалпы саяси мәселелердің ішінен тек біреуін ғана күн тәртібіне енгізе алды. Ол — буржуазиялық партияларға көзқарас мәселесі еді. Бұл мәселе бойынша большевиктер съезде жеңіске жетті. Олар ұсынған қарар алдымен негізге алынып, кейін болмашы түзетулер енгізілген соң тұтастай қабылданды. Шын мәнінде, күн тәртібінің осы тармағында буржуазиялық-демократиялық революцияның даму жолдары және оның социалистік революцияға ұласу мүмкіндігі, пролетариаттың одақтастары мен оның жетекші рөлі сияқты аса маңызды мәселелер қамтылды. Сонымен қатар большевиктер Мемлекеттік Дума, жұмысшылар съезі, кәсіподақтар және партияның ұйымдық жарғысы жөніндегі қарарларды дауысқа салғанда да көпшілік қолдауына ие болды. Ал партизандық қимылдар туралы қарарды дауысқа салу кезінде меньшевиктер басым түсті.

Орталық комитеттің есебі бойынша меньшевиктер атынан [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]], Бунд атынан [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]], ал большевиктер атынан [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] баяндама жасады.

Съездің басты мәселесі буржуазиялық партияларға көзқарас болды. Бұл мәселе бойынша төрт баяндамашы сөз сөйледі: большевиктер атынан — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], меньшевиктер атынан — [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]], поляк социал-демократтары атынан — [[Роза Люксембург|Р. Люксембург]], Бунд атынан — [[Рафаил Абрамович Абрамович|Р. А. Абрамович]].

Съезд жұмысы созылып кетіп, оны өткізуге бөлінген қаржы таусылғандықтан, Мемлекеттік Дума, кәсіподақтар мен партияның арақатынасы, партизандық қимылдар және ұйымдық мәселелер жалпы отырыстарда талқыланбады. Бұл мәселелер съезд комиссияларының қарауына берілді. Ал жұмыссыздық, экономикалық дағдарыс пен локауттар, сондай-ақ Штутгарттағы халықаралық конгресс туралы мәселелер талқылаудан алынып тасталды.

=== Қаулылар ===
Талқыланған мәселелер бойынша тиісті қарарлар мен қаулылар қабылданды:
* Съез делегаттарының баспасөз өкілдерімен қарым-қатынас жасау тәртібі туралы нұсқаулық;
* Реттеме;
* Орталық комитеттің есептеріне қатысты қаулы;
* Съездің күн тәртібі;
* Пролетариатқа жатпайтын партияларға көзқарас туралы;
* Жұмысшылар съезі және партияға мүше емес жұмысшылар ұйымдары туралы;
* Мемлекеттік Дума туралы;
* Думадағы фракцияның есебі туралы;
* Социал-демократиялық Дума фракциясының қызметіне байланысты ұлттық мәселе туралы;
* Халықтық демократия туралы;
* Думадағы фракцияның Орталық комитетпен қарым-қатынасы туралы;
* Партизандық қимылдар туралы;
* Кәсіптік одақтар туралы;
* Әскердегі жұмыс туралы;
* Армян социал-демократиялық жұмысшы ұйымымен бірігу туралы;
* Қарыз алу туралы;
* Ұйымдық жарғы.

=== Мүлікті күшпен тартып алу мәселесі ===
Съез мүлікті күшпен тартып алуға (экспроприация)&lt;ref&gt;революционерлердің жаргон тілінде «экспроприация» немесе қысқаша «экс» деп тонау мақсатында жасалған қарулы шабуылдар аталған.&lt;/ref&gt; тыйым салу туралы қарар қабылдады. Сондай-ақ барлық [[РСДЖП ОК қарамағындағы жауынгерлік-техникалық топ|жауынгерлік жасақтар]] мен осындай тонау әрекеттерімен айналысатын топтарды тарату қажеттігі ерекше атап көрсетілді. Соған қарамастан, большевиктер кейбір жауынгерлік жасақтарын таратпай, съез шешімдерін айналып өтіп, мүлікті күшпен тартып алу әрекеттерін жалғастырды. Бұл жұмысты «[[Большевиктік орталық|Большевиктік орталықтың]]» мүшелері — Ленин, [[Леонид Борисович Красин|Красин]] және [[Александр Александрович Богданов|Богданов]] басқарды&lt;ref&gt;Большевиктердің жауынгерлік жасақтары жасаған ең атышулы тонаулардың бірі — «Тифлистегі экспроприация» деп аталған оқиға — съезд аяқталғаннан бірнеше апта өткен соң болды&lt;/ref&gt;.

== Сайланған жетекшіліктің құрамы ==
Дауыс беруге 293 делегат қатысты. Дауыс саны бойынша мына адамдар сайланды:
[[Сурет:5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party.jpg|thumb|right|390px|Съезге қатысушылар]]

'''ОК мүшесі'''
: [[Александр Самойлович Мартынов|А. С. Мартынов]] — 150 дауыс (меньшевик)
: [[Ной Николаевич Жордания|Н. Н. Жордания]] — 150 дауыс (меньшевик)
: [[Карл Юлий Христианович Данишевский|К. Х. Данишевский]] — 149 дауыс (ЛӨСД)
: [[Иосиф Григорьевич Исув|И. Г. Исув]] — 148 дауыс (меньшевик)
: [[Владимир Давидович Медем|В. Д. Медем]] — 148 дауыс (меньшевик)
: [[Николай Александрович Рожков|Н. А. Рожков]] — 146 дауыс (большевик)
: [[Иосиф Фёдорович Дубровинский|И. Ф. Дубровинский]] — 146 дауыс (большевик)
: [[Иосиф Петрович Гольденберг|И. П. Гольденберг]] — 146 дауыс (большевик)
: [[Адольф Варский|А. Е. Варский]] — 145 дауыс (ППмЛСД)
: [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]] — 144 дауыс (большевик)
: [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]] — 144 дауыс (ППмЛСД)
: [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]] — 144 дауыс (большевик)

'''ОК мүшелігіне кандидат'''
: [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] — 143 дауыс (большевик)
: [[Александр Александрович Богданов|А. А. Богданов]] (большевик)
: [[Марк Исаевич Бройдо|М. И. Бройдо]] (меньшевик)
: [[Ансис Бушевиц|А. Бушевиц]] (ЛӨСД)
: [[Пётр Абрамович Гарви|П. А. Гарви]] (меньшевик)
: [[Борис Исаакович Горев|Б. И. Горев]] (меньшевик)
: [[Константин Михайлович Ермолаев|К. М. Ермолаев]] (меньшевик)
: [[Владимир Константинович Иков|В. К. Иков]] (меньшевик)
: [[Леонид Борисович Красин|Л. Б. Красин]] (большевик)
: [[Гавриил Давидович Лейтейзен|Г. Д. Лейтейзен]] (большевик)
: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] (большевик)
: [[Александр Маврикиевич Малецкий|А. М. Малецкий]] (ППмЛСД)
: [[Юлий Осипович Мартов|Ю. О. Мартов]] (меньшевик)
: [[Юлиан Мархлевский|Ю. Ю. Мархлевский]] (ППмЛСД)
: [[Ной Виссарионович Рамишвили|Н. В. Рамишвили]] (меньшевик)
: [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]] (большевик)
: [[Иван Адамович Саммер|И. А. Саммер]] (большевик)
: [[Александр Петрович Смирнов|А. П. Смирнов]] (большевик)
: [[Виктор Константинович Таратута|В. К. Таратута]] (большевик)
: [[Лео Йогихес|Ян Тышка]] (ППмЛСД)
: [[Виргилий Леонович Шанцер|В. Л. Шанцер]] (большевик)
: [[К. Я. Шварц]] (ЛӨСД)

== Cъез делегаттары ==
Съезге қонақ ретінде сол кезде Ұлыбританияның [[Тәуелсіз жұмысшы партиясы (Ұлыбритания)|Тәуелсіз жұмысшы партиясын]] басқарған [[Джеймс Рамсей Макдональд|Рамсей Макдональд]] қатысты.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖП-ның V съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның IV съезі]]
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |авторы= |тақырыбы=История Коммунистической партии Советского Союза |жауапты= |url= |орны= |баспасы=Издательство политической литературы |жылы=1966 |томы=2 |барлық беті=775 |беттері= |isbn= }}
* {{кітап |авторы= |тақырыбы=КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. 1898—1954 |басылым=Издание восьмое |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы= |жылы=1970 |томы=1 |барлық беті= |беттері= |isbn= }}
* {{кітап |авторы=[[Иван Михайлович Майский|Майский И. М.]] |тақырыбы=Воспоминания советского посла. Книга 1 |жауапты= |url= |орны=М. |баспасы=Наука |жылы=1964 |томы= |барлық беті= |беттері= |isbn= }}
* {{кітап |авторы= |тақырыбы=Пятый съезд РСДРП. Май-июнь 1907 г.: Протоколы |жауапты=Под ред. [[Емельян Михайлович Ярославский|Ем. М. Ярославского]] |url=https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#005 |орны=М. |баспасы=Партиздат ЦК ВКП(б) |жылы=1935 |томы= |барлық беті=XXXII + 878 |беттері= |isbn= }}
* Пятый (Лондонский) Съезд РСДРП / Манасов М. А. // Проба — Ременсы. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 21).
* {{кітап |авторы=Фельштинский Ю. Г.|тақырыбы=Вожди в законе |url=https://www.lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt|орны= М. |баспасы=Терра |жылы=2008 |барлық беті=384 |isbn = 5-275-01878-9 }}
* {{кітап |авторы=Сервис Р.|тақырыбы=Ленин. Биография |жауапты=Пер. с англ. Г. И. Левитан |орны=М. |баспасы=Попурри |жылы=2002 |барлық беті=624 |сериясы= |isbn=985-438-591-4 |тиражы= }}

== Сілтеме ==
* [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07912.asp РСДЖП-ның V съезі делегаттары]
* [https://web.archive.org/web/20140427231223/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002434&amp;page=3&amp;format=html РСДЖП-ның V съезінің материалдары]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MgLgGpQPrj4 1907 Russian Revolutionary congress at Southgate Road, Hackney, London] /видео/{{ref-en}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>4i30xi837dycmphpjcldnm90s8zqwkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РСДЖ(б)П-ның VI съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788834</id>
    <revision>
      <id>3689482</id>
      <parentid>3685432</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Съездің шешімі */</comment>
      <origin>3689482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27018" sha1="axc0lvx2ev293telvmf9sh3eedjm7l3" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.

Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20171116193950/http://www.knowbysight.info/2_kpss/07902.asp РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттары]{{ref-ru}}
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#006 РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.]{{ref-ru}}
* [http://militera.lib.ru/docs/da/s06/index.html РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.] — М.: Госполитиздат, 1958. — XII + 488 б. {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>axc0lvx2ev293telvmf9sh3eedjm7l3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689725</id>
      <parentid>3689482</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27055" sha1="85m6nbrmnx8g2xs68769nt4xrqx99ok" xml:space="preserve">'''[[Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясы|Ресей социал-демократиялық жұмысшы (большевиктер) партиясының]] VI съезі''' 1917 жылдың 26 шілде мен 3 тамыз аралығында (жаңа күнтізбе бойынша 8–16 тамызда) Петроградта жартылай астыртын жағдайда өтті. Ашық баспасөзде съездің шақырылатыны ғана хабарланып, оның қай жерде өтетіні айтылмады. Уақытша үкіметтің съезді таратып жіберу қаупі шынайы болғандықтан, отырыстар өтетін орынды өзгертуге, Орталық комитет мүшелерін сайлауды съез аяқталмай тұрып өткізуге және съездің жұмыс мерзімін қысқартуға тура келді.

Съезге 267 делегат қатысты: олардың 157-сі шешуші дауысқа, 110-ы кеңесші дауысқа ие болды. Делегаттар 177 мың мүшесі бар 162 партия ұйымының атынан келді. Ал сол кезде партия мүшелерінің жалпы саны 240 мыңға жеткен еді.

Съез кезінде [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]] астыртын жағдайда жүрді, ал [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]] мен [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]] тұтқындалған болатын. Съезге [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]] мен [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]] басшылық етті. Жасырынып жүрген немесе түрмеде отырған Ленин, Зиновьев, Троцкий, Каменев, Коллонтай және Луначарский съездің құрметті төралқасына сырттай сайланды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |орны={{М.}} |баспасы=Центрполиграф |жылы=2012 |томы= |беттері= |барлық беті=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тиражы=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Күн тәртібі және қарарлар ==
* Ұйымдастыру бюросының есебі (баяндамашы — [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]]);
* РСДЖ(б)П Орталық комитетінің есебі (баяндамашылар — Я. М. Свердлов, [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]]);
* Жергілікті ұйымдардың есептері;
* Ағымдағы саяси жағдай (баяндамашылар — [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], И. В. Сталин, [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]]);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашы — [[Вадим Николаевич Подбельский|В. Н. Подбельский]]);
* Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайлау (баяндамашы — [[Борис Захарович Шумяцкий|Б. З. Шумяцкий]]);
* Интернационал мәселесі (кейін күн тәртібінен алынып тасталды);
* Партияны біріктіру (баяндамашы — [[Константин Константинович Юренев|К. К. Юренев]]);
* Кәсіподақ қозғалысы (баяндамашылар — [[Николай Павлович Глебов-Авилов|Н. П. Глебов-Авилов]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]]);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы — [[Моисей Маркович Харитонов|М. М. Харитонов]]);
* Сайлау;
* Әртүрлі мәселелер: саяси жағдай туралы; экономикалық жағдай туралы; РСДЖ(б)П жарғысы туралы; жастар одақтары туралы; үгіт-насихат жұмысы туралы; нұсқаушыларға арналған курстар туралы; Орталық комитеттің қызметі туралы.
* Бұған қоса, [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] [[Ресей уақытша үкіметі|Уақытша үкімет]] сотына келуі туралы мәселе бойынша да баяндама тыңдалды. Баяндамашы — [[Серго Орджоникидзе|Г. К. Орджоникидзе]].

== Съездің шешімі ==
Орталық комитеттің баяндамаларында большевиктер партиясының [[РСДЖ(б)П-ның VII конференциясы|РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) Бүкілресейлік конференциясынан]] бергі қызметі қорытындыланды. Сондай-ақ революцияның жаңа кезеңіндегі партияның саяси бағыты айқындалып, қарулы көтеріліске дайындық жүргізу міндеті белгіленді. Съез «Бүкіл билік Кеңестерге берілсін!» деген ұранды уақытша алып тастады. Бұл шешімге қарсы шыққандарға да, ұранның уақытша алынып тасталуын партияның Кеңестер үшін күрестен мүлде бас тартуы деп түсінгендерге де батыл тойтарыс берді. Съез контрреволюциялық буржуазия диктатурасын толық жою және қарулы көтеріліс арқылы кедей шаруалармен одақтасқан пролетариаттың билікті өз қолына алуы үшін күресу ұранын ұсынды. Социалистік революция бағытына қарсы шыққан әрі Ресейде социалистік революцияның жеңіске жетуі мүмкін емес деп санаған адамдар оппортунистік бағытты ұстанушылар деп танылды.

VI съезде партияның экономикалық тұғырнамасы талқыланып, бекітілді. Онда В. И. Лениннің Сәуір тезистерінде және РСДЖ(б)П-ның VII (Сәуір) конференциясында экономикалық мәселелер бойынша қабылданған шешімдерде баяндалған қағидалар одан әрі дамытылды. Тұғырнаманың негізгі тармақтары мыналар болды:
# Өндіріс пен бөлініске жұмысшы бақылауын орнату, банктерді мемлекет меншігіне алу және олардың қызметін орталықтандыру.
# Ірі синдикаттарға біріккен өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігіне алу.
# Помещиктердің жерін тәркілеу және бүкіл жерді мемлекет меншігіне алу.
# Қала мен ауыл арасындағы тауар алмасуды жүйелі түрде ұйымдастыру.

Съездің экономикалық жағдай туралы қарарында бұл тұғырнаманы жүзеге асыру үшін мемлекеттік билік жұмысшы табының қолына өтуі қажет екені атап көрсетілді.

Орталық комитеттің ұйымдастыру жұмысы туралы баяндамасында Я. М. Свердлов VII (Сәуір) конференциясынан бері партия мүшелерінің саны үш есе, ал партия ұйымдарының саны екі еседен астам өскенін атап өтті.

Съезде жергілікті ұйымдардың баяндамаларына да елеулі орын берілді. Барлығы 19 баяндама тыңдалды, оның бесеуі әскери ұйымдардың атынан жасалды. Партияның әскери ұйымындағы мүшелер саны сәуірден шілдеге дейін 6 мыңнан 26 мыңға дейін өсті.

Кәсіподақтардағы партия жұмысы туралы мәселені талқылаған съезд меньшевиктердің кәсіподақтар саяси бейтарап болуы керек деген теориясын айыптап, жаңа саяси жағдайда олардың міндеті жұмысшы табының күрес ұйымдары ретінде әрекет ету екенін белгіледі. Съез партияның барлық мүшесін кәсіподақтарға кіруге және олардың жұмысына белсене қатысуға шақырды.

Съез жұмысшы жастар одақтарына басшылық ету мәселесін де қарады. «Нұсқаушыларға арналған курстар туралы» арнайы қарарда партияның Орталық комитетіне социалистік жастар одақтарын ұйымдастыру және олардың жұмысына басшылық ету жөніндегі нұсқаушыларды даярлайтын курстар ашу тапсырылды.

Съез партияның жаңа Жарғысын қабылдады. Жарғының партия мүшелігі туралы бірінші тармағына партия мүшелерінің партияның барлық шешімдеріне бағынуы жөніндегі талап қосылды. Сонымен қатар жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі алғаш рет нақты белгіленді: кандидатқа партияның екі мүшесі ұсыным беруге, ал оны қабылдау туралы шешімді партия ұйымының жалпы жиналысы бекітуге тиіс болды. Сондай-ақ мүшелік жарнаны жалақының 1 % мөлшерінде тұрақты төлеп тұру міндеті енгізілді.

Съез «Үгіт-насихат жұмысы туралы» қарар қабылдады. Онда партияның бұқара арасындағы үгіт-насихат жұмысын күшейту, пролетарлық интеллигенция өкілдерінің арасынан насихатшылар даярлайтын партия мектептерін ұйымдастыру және ғылыми-көпшілік әдебиеттер шығару қажеттігі атап көрсетілді.

Партияны біріктіру мәселесінде съезд қорғанысшылдармен байланысын үзуге дайын социал-демократияның барлық интернационалистік күшін топтастыру міндетін қойды. Сонымен бірге кең ауқымды бірігу және біртұтас социал-демократиялық партия құру туралы ұсыныстардың бәрін айыптады. VI съезде қорғанысшылдармен толық үзілгенін мәлімдеп, большевиктердің саяси бағытын қолдайтынын білдірген ауданаралық ұйымның мүшелері партия қатарына қабылданды.

Съез Құрылтай жиналысына сайлау науқаны кезіндегі партияның міндеттері мен тактикасын да айқындады. Орталық комитеттің келісімімен сайлау кезінде қорғанысшылдармен байланысын үзген интернационалистік күштермен, сондай-ақ большевиктердің саяси тұғырнамасын толық қабылдаған партияда жоқ революциялық ұйымдармен — депутаттар Кеңестерімен, жер комитеттерімен және басқа да ұйымдармен — сайлау блоктарын құруға рұқсат етілетіні көрсетілді.

Съез жаңадан сайланған Орталық комитетке съез атынан «Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының Ресейдегі барлық еңбекшілерге, жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға үндеуін» әзірлеп, жариялауды тапсырды. Үндеуде жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар социалистік революцияның жеңісі үшін буржуазияға қарсы шешуші шайқастарға табанды түрде дайындалуға шақырылды. Үндеудің қорытынды бөлімінде былай делінді:

«Ендеше, жаңа шайқастарға дайындалыңдар, біздің жауынгер жолдастарымыз! Қайсарлықпен, батылдықпен және сабырмен әрекет етіп, арандатуға бой алдырмай, күш жинаңдар, жауынгерлік саптарға тұрыңдар! Партия туының астына, пролетарлар мен солдаттар! Біздің туымыздың астына, езілген ауыл-аймақтар!»

Съез Финляндияда жүрген В. И. Лениннің сотқа келуіне қарсы шықты. Делегаттар мұның шынайы сот емес, партия көсеміне қарсы жасалған қуғын-сүргін болатынын алға тартты. Лениннің сотқа келмеуі туралы шешім жобасын Н. И. Бухарин әзірлеп, съезге ұсынды.

Съез Орталық комитетті сайлады. Дауыс саны бойынша оған мына адамдар кірді: [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]], [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Г. Е. Зиновьев]], [[Лев Давидович Троцкий|Л. Д. Троцкий]], [[Лев Борисович Каменев|Л. Б. Каменев]], [[Яков Михайлович Свердлов|Я. М. Свердлов]], [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталин]], [[Виктор Павлович Ногин|В. П. Ногин]], [[Алексей Иванович Рыков|А. И. Рыков]], [[Николай Иванович Бухарин|Н. И. Бухарин]], [[Андрей Сергеевич Бубнов|А. С. Бубнов]], [[Моисей Соломонович Урицкий|М. С. Урицкий]], [[Владимир Павлович Милютин|В. П. Милютин]], [[Александра Михайловна Коллонтай|А. М. Коллонтай]], [[Федор Андреевич Сергеев|Ф. А. Артем (Сергеев)]], [[Николай Николаевич Крестинский|Н. Н. Крестинский]], [[Адольф Абрамович Иоффе|А. А. Иоффе]], [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Ф. Э. Дзержинский]], [[Матвей Константинович Муранов|М. К. Муранов]], [[Григорий Яковлевич Сокольников|Г. Я. Сокольников]], [[Ивар Тенисович Смилга|И. Т. Смилга]], [[Степан Георгиевич Шаумян|С. Г. Шаумян]], [[Ян Антонович Берзиньш-Зиемелис|Я. А. Берзин]].

Орталық комитет мүшелігіне кандидаттар болып мыналар сайланды: [[Елена Дмитриевна Стасова|Е. Д. Стасова]], [[Георгий Ипполитович Оппоков|Г. И. Ломов-Оппоков]], [[Евгений Алексеевич Преображенский|Е. А. Преображенский]], [[Алексей Семенович Киселев|А. С. Киселев]], [[Николай Алексеевич Скрипник|Н. А. Скрыпник]], [[Иван Адольфович Теодорович|И. А. Теодорович]], [[Прокофий Апрасионович Джапаридзе|П. А. Джапаридзе]], [[Варвара Николаевна Яковлева|В. Н. Яковлева]].

== Меньшевиктердің РСДЖП съезі (балама съез) ==
1917 жылы тамызда меньшевиктер РСДЖП-ның «Біріктіру съезі» деп аталған съезін өткізді. Онда партияның атауын РСДЖП (біріккен) деп өзгерту туралы шешім қабылданды. Алайда большевиктер мен меньшевиктер біртұтас партияға қайта біріге алмады. Оның орнына меньшевиктердің өздері төрт фракцияға бөлінді: «шеткі қорғанысшылар», «революциялық қорғанысшылар», Мартов бастаған интернационалистер және «Новая жизнь» («Жаңа өмір») газетінің атауымен аталған «новожизненшілер». 1917 жылы қыркүйекте соңғы фракция бөлініп шығып, дербес Интернационалистердің РСДЖП-сын құрды. Бұған қоса, [[Георгий Валентинович Плеханов|Г. В. Плеханов]] бастаған «Бірлік» фракциясы да бөлініп шықты.

Меньшевиктер арасындағы жіктелудің негізгі себебі бейбітшілік мәселесі болды. Бұл мәселе партияны «қорғанысшыларға» және «интернационалистерге» бөлді. Қорғанысшылар «революциялық қорғаныс» ұстанымын қолдап, соғысты «жеңіске жеткенге дейін» жалғастыруды жақтады. Ал интернационалистер большевиктердің көзқарасына жақындай түсті.

«Меньшевик-интернационалистердің» (мартовшылардың) және «фракциядан тыс біріккен социал-демократтардың» («новожизненшілер», (и)РСДЖП) саяси тұғырнамалары большевиктердің бағдарламасына жақын болды. Қазан төңкерісінен кейін бұл екі фракцияның да өкілдері Бүкілресейлік Орталық атқару комитетінің (БОАК) құрамына кірді, алайда олардың үлесі азшылық деңгейінде қалды. (и)РСДЖП Қазан төңкерісін қолдамағанымен, 1918 жылдан бастап большевиктермен қайта жақындаса бастады. Бірнеше жылға созылған келіссөздерден кейін, 1920 жылы бұл партия түпкілікті түрде Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының (РК(б)П) құрамына енді.

Жалпы алғанда, меньшевиктердің барлық фракциялары — солшылдары да, оңшылдары да — Петроградтағы Қазан қарулы көтерілісін қолдаудан бас тартты. Олар бұл оқиғаны «әскери қастандық» арқылы «большевиктер диктатурасын» орнату деп бағалады. Меньшевиктер Жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің II съезіне наразылық ретінде қатыспай, жаңа үкіметті құруға да атсалысудан бас тартты.

== Нөмірлеу мәселесі ==
Партия большевиктер мен меньшевиктерге бөлінгендіктен, жалпы партиялық съездерді нөмірлеу мәселесі даулы болды. 1917 жылы 2 қыркүйекте «Пролетарий» газетінің № 7 санында мынадай мәлімдеме жарияланды: «Жолдас Сталиннің ұсынысы бойынша съезд ұйымдасқан социал-демократ жұмысшылардың басым көпшілігінің өкілі, партиялық қағидаттың адал қорғаушысы әрі пролетарлық партияның революциялық дәстүрлерін сақтап қалған бірден-бір күш ретінде өзін РСДЖП-ның VI съезі деп жариялайды». Съез құжаттарының түпнұсқа мәтіндерінде большевиктер партиясы барлық жерде әлі де «РСДЖП» деп аталған. Алайда 1958 жылы жарық көрген съезд хаттамаларында, құжаттардың түпнұсқа мәтіндерін қоспағанда, редакция қойған тақырыптарды қоса алғанда, партияның атауы барлық жерде тек «РСДЖ(б)П» түрінде берілген.

== Тағы қараңыз ==
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖП-ның V съезі]]
* [[РК(б)П-ның VII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 1. 1898—1917 |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 534 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = {{comment|Соловьев А. А.|Соловьев Александр Арсеньевич}} |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |беттері = 101—112 |тиражы = 200 000}}
* {{кітап |жауапты = Киреев Н. П., Свечников П. В., Панченко Т. В |тақырыбы = Наглядность в изучении истории КПСС |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1965 |барлық беті = 230 |тиражы = 70 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Материалы по пересмотру партийной программы // Полное собрание сочинений. Т. 32 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Политическое положение (четыре тезиса) Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] К лозунгам // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Уроки революции // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Проект резолюции о современном политическом моменте // Полное собрание сочинений. Т. 34 / 5 изд.
* Шестой съезд РСДРП / Совокин А. М. // Чаган — Экс-ле-Бен. — М. : Советская энциклопедия, 1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 29).

== Сілтеме ==
* [https://web.archive.org/web/20171116193950/http://www.knowbysight.info/2_kpss/07902.asp РСДЖ(б)П-ның VI съезі делегаттары]{{ref-ru}}
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#006 РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.]{{ref-ru}}
* [http://militera.lib.ru/docs/da/s06/index.html РСДЖ(б)П-ның Алтыншы съезі. 1917 жыл тамыз: хаттамалар.] — М.: Госполитиздат, 1958. — XII + 488 б. {{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]
[[Санат:РСДЖП]]</text>
      <sha1>85m6nbrmnx8g2xs68769nt4xrqx99ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штраус — Хау буындар теориясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788867</id>
    <revision>
      <id>3689685</id>
      <parentid>3689193</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 23 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101752" sha1="0sjpgfr2wgcuhpabyvnn8rpgzfkhpmp" xml:space="preserve">'''Штраус — Хау буындар теориясы''' ({{lang-en|Strauss–Howe generational theory}}) — [[Уильям Штраус]] пен {{iw|Нил Хау|Нил Хау|en|Neil Howe}} жасаған және [[АҚШ тарихы]]ндағы қайталанатын [[буын]] циклдерін сипаттайтын [[теория]].

Штраус пен Хау теорияны [[1991 жыл]]ы «Generations» («Буындар») бірлескен жұмысында жариялады, ол АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап әртүрлі буындардың [[өмірбаян]]дар сериясы ретінде қайталайды.&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991}}&lt;/ref&gt; 1997 жылы «The Fourth Turning» («Төртінші бұрылыс») кітабы жарық көрді, онда авторлар теорияны дамытып, төрт бөліктен тұратын буын циклі және АҚШ тарихындағы қайталанатын мінез-құлық үлгілері туралы жазады.&lt;ref name=&quot;second&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997}}&lt;/ref&gt; Буындар теориясы АҚШ тарихын, оның ішінде [[Он үш отар|13]] [[Он үш отар|отар]]ды сипаттайды. Дәл осы [[географиялық аймақ]] жақсы зерттелген, дегенмен Штраус пен Хау басқа елдердегі буын бағыттарын зерттеп, кейбір дамыған елдерде ұқсас циклдарды тапты.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=119—121}}

Авторлардың еңбектері кеңінен қабылданып, танылғанына қарамастан, академиялық ортада теория әртүрлі тәсілдермен кездесті: кейбіреулері «батыл және ерекше тұжырымға» таң қалды, ал басқалары теорияны сынға алды.&lt;ref&gt;Jones G. L. (1992). «Strauss, William and Neil Howe 'Generations: The History of America’s Future, 1584—2069' (Book Review)». // Perspectives on Political Science 21 (4): 218.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sixth&quot;&gt;Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713233331/http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ |date=2011-07-13 }} // {{iw|The Chronicle of Higher Education||en|The Chronicle of Higher Education}}.&lt;/ref&gt; Соңғылары нақты эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына назар аударды,{{sfn|Giancola|2006}} сонымен қатар авторларды буындар арасындағы нақты айырмашылықтарды приукрасить етті деп айыптады.&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt;

== Тарихы ==
Уильям Штраус пен Нил Хау 1980 жылдардың аяғынан бастап, АҚШ тарихын буындық өмірбаяндардың тізбегі ретінде қарастыратын «Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей бастаған кезден бірлесе әрекет етті. Бұған дейін қос автор да буындар тақырыбында жазған болатын: Штраус — [[беби-бум]] буыны мен [[Вьетнам соғысы]]ның [[сарбаз]]дары туралы, ал Хау — [[Ұлы буыны]] және федералдық субсидиялау бағдарламалары туралы жазды.&lt;ref name=&quot;eighth&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|p=14}}&lt;/ref&gt; Зерттеушілердің буындарға ауқымдырақ тақырып ретіндегі қызығушылығы олардың [[Вашингтон]]дағы кездесуінен және өздерінің бұрынғы еңбектері арасындағы байланыстарды талқылауынан кейін туындады.&lt;ref&gt;Millennials: A profile of the Next Great Generation (DVD). WMFE &amp; PBS. [[Служебная:Источники книг/9780971260672|ISBN 978-0-9712606-7-2]].&lt;/ref&gt;

Оларды бэби-бумерлер мен Ең ұлы буын өкілдерінің дүниеге неліктен әртүрлі көзқараспен қарайтыны және олардың [[дүниетаным]]ына нақты қандай тәжірибе әсер еткені қызықтырды. Сондай-ақ оларды дәл осындай мінез-құлық танытқан басқа буындардың тарихта болған-болмағандығы мазалады. Зерттеу жұмысы өткен және қазіргі буындар арасында тарихи ұқсастықтардың бар екенін көрсетті. Нәтижесінде қос автор англо-америкалық тарихта буындардың төрт түріне тән қайталанатын мінез-құлық моделін анықтады, олардың әрқайсысына ерекше жиынтық бейне және соған сәйкес өзіндік ахуалы бар төрт түрлі дәуір циклі тән. Бұл теорияның негіздері «Буындар» (1991) кітабында баяндалды. Буындар теориясына егжей-тегжейлі талдау мен пысықталған терминологияны Штраус пен Хау 1997 жылғы «Төртінші бұрылыс» кітабында ұсынды.&lt;ref name=&quot;eighth&quot; /&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p=338}}

«Буындар» еңбегі белгілі бір жас тобындағы адамдардың бірдей тарихи жағдайларда өскендіктен, ортақ наным-сенімдерді, қарым-қатынастарды, құндылықтар мен мінез-құлық модельдерін бөлісуге бейім екендігі туралы идеяның кең таралуына септігін тигізді.&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;Hoover, Eric (11 October 2009). «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions». The Chronicle of Higher Education.&lt;/ref&gt; 1990 жылдардың ортасында Штраус пен Хау буындық ерекшеліктерді түсіну өздерінің стратегиялық міндеттерін шешуге қалай көмектесетінін білгісі келген ұйымдардан сұраныстар ала бастады. Зерттеушілер бұл саланың ізашарлары ретінде танылып, конференциялар мен іс-шараларда жиі сөз сөйледі,&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt; сонымен қатар «LifeCourse Associates» консалтингтік компаниясын ашты.

== Еңбектері ==

* Штраус пен Хаудың алғашқы бірлескен кітабы «Буындар» (1991) АҚШ тарихын 1584 жылдан бастап қазіргі заманға дейінгі англо-америкалық буын өмірбаяндарының ауысуы ретінде баяндайды және ел тарихындағы қайталанып отыратын буындық циклді айқындайды. Авторлар колониялар негізі қаланған сәттен бастап қазіргі уақытқа дейінгі төрт қайталанатын фазаның, буын типтерінің, рухани ояну циклдерінің және зайырлы қоғам дағдарыстарының моделін көрсетеді.&lt;ref name=&quot;multiple&quot; /&gt;
* 1993 жылы авторлардың 1961 және 1981 жылдар аралығында туған адамдарды, яғни [[Х буыны]]н зерттеуге арналған «13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail» атты екінші кітабы жарық көрді (АҚШ-та бұл буын америкалық ұлт қалыптасқаннан бергі он үшінші буын болып саналады). Кітапта тарихи оқиғалар мен өзгерістер — осы буын өкілдері сана революциясы (1960 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың ортасына дейін АҚШ-та орын алған, рок пен поп-музыканың, бұқаралық мәдениеттің, психоделикалық тәжірибелердің таралуымен байланысты, [[хиппи]] қозғалысынан, Вьетнам соғысына қарсы және әскери міндетті жоюды талап еткен шерулерден, нәсілдік азшылықтардың тең құқықтылығы жолындағы қозғалыстардан көрініс тапқан [[Контрмәдениет|контрмәдени]] революция) кезінде бала болғандығы — олардың прагматизмін қалай қалыптастырғанын көрсетеді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1993}}
* 1997 жылы Штраус пен Хау «Буындар» кітабында айтылған идеяларды егжей-тегжейлі қарастыратын «The Fourth Turning: An American Prophecy» еңбегін жариялады. Авторлар буындық [[Архетип (психология)|архетип]]тер үшін анағұрлым бейнелі атауларды қолдана бастады, мысалы, «Азаматтар» «Батырларға», ал «Бейімделгіштер» «Суретшілерге» айналды, сондай-ақ буын циклдерін бұрылыстар деп атай бастады. Алғашқы кітапқа сілтеме жасайтын бұл тақырып зерттеушілердің пікірінше, мыңжылдықтар ауысқаннан кейін басталуы тиіс болған дағдарыс кезеңін білдіреді.&lt;ref name=&quot;second&quot; /&gt;
* 2000 жылы авторлар «Millennials Rising: The Next Great Generation» атты еңбегін жариялады. Онда сол тұста кәмелеттік жасқа толып жатқан және үлкен өкілдері 2000 жылы орта мектепті бітірген буынның сипаты зерттеледі. Штраус пен Хау бүгінгі жасөспірімдер мен жас ересектердің жастық шақ ұғымын қалай қайта қарастырып жатқанын көрсетеді: олардың ата-аналарына тән болған [[пессимизм]] мен жатсынудың орнына [[оптимизм]] мен белсенді өмірлік ұстаным келеді. Миллениалдардың әлемге жоғары талаптар қоятыны атап өтіледі; бұл буын өкілдері ересектер олар үшін жасап жатқан жасөспірімдік мәдениетпен салыстырғанда қатыгездікке, дөрекілікке және сексуалдық мәселелерге азырақ бейім. Таяу онжылдықта олар жастық шақ туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Миллениалдар жаңа Ұлы буынға айналуы мүмкін.{{sfn|Strauss &amp; Howe|2000}}

== Буынның анықтамасы ==
Штраус пен Хау буынды шамамен 20 жылды немесе өмірдің бір фазасын қамтитын уақыт аралығында туған барлық адамдардың жиынтығы ретінде анықтайды: [[балалық шақ]], [[жастық шақ]], [[орта жас]] және [[кәрілік]]. Егер ол үш критерийге сәйкес келсе, буынды сәйкестендіруге болады:

* бір буын өкілдері ортақ тарихи дәуірде өмір сүреді: олар бірдей өмірлік фазаларда жүріп, бірдей негізгі тарихи оқиғалармен және әлеуметтік үрдістермен бетпе-бет келеді;
* олар белгілі бір ортақ сенімдер мен мінез-құлық модельдерін бөліседі;
* өз құрдастарымен ортақ тәжірибе мен ерекшеліктерді сезіне отырып, бір буын өкілдері осы буынға тиесілілік сезімін де бірдей бөліседі.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|pp=58—68}} Буындар тоғысында туған адамдар (олардың арасындағы шартты шекарадан ±3—5 жыл) «шекаралық» топты құрайды. Олар өз буынының да, ең жақын буынның да қасиеттеріне ие бола алады.

Штраус пен Хау буынға берген өз анықтамаларын [[Полибий]] мен [[Ибн Хальдун]] сияқты көне дәуір жазушыларынан бастап, [[Хосе Ортега-и-Гассет]], [[Карл Маннгейм|Маннгейм]], [[Джон Стюарт Милль|Милль]], [[Эмиль Литтре|Литтре]], [[Огюст Конт|Конт]] және Франсуа Мантре секілді қазіргі заманғы әлеуметтік теоретиктерге дейінгі әртүрлі авторлар мен ойшылдардың еңбектеріне сүйене отырып тұжырымдағандарын алға тартады.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|pp=433—446}}

== Буындық бұрылыстары мен архетиптері ==

=== Бұрылыстар ===
«Буындар» кітабының үстінен жұмыс істей отырып, Штраус пен Хау тарихи оқиғалардың әсерінен тікелей буындарға қатысты қалыптасатын буындық даму моделін анықтады. Авторлар бұл модельді бұрылыстар (немесе кезеңдер) деп атады. «Буындар» еңбегінде және анағұрлым егжей-тегжейлі түрде «Төртінші бұрылыс» кітабында олар әлеуметтік және қоғамдық ахуал дәуірлерінің (бұрылыстардың) төрт сатылы циклін көрсетеді.

''«Өрлеу»'' — бұл [[Әлеуметтік институт|институт]]тар күшті, ал [[индивидуализм]] әлсіз болатын дағдарыстан кейінгі кезең. Қоғам ортақ мақсатта не нәрсеге қол жеткізгісі келетініне нық сенімді, бірақ бұл қозғалысқа қосылмаған адамдар көбінесе барлығына ортақ ережелерді сақтау қажеттілігінен қысым көреді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p=101}} Ең соңғы «Өрлеу» кезеңі АҚШ-та [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін байқалды және 1963 жылғы 22 қарашада [[Джон Кеннедидің өлімі|Джон Кеннедидің өлтірілуі]]мен аяқталды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=145—152}}

''«Ояну»'' — бұл жеке тұлғаның және рухани [[автономия]]ның атынан институттарға шабуыл жасалатын кезең. Қоғам өз дамуының шыңына жеткен бойда, адамдар кенеттен қатаң [[тәртіп]]тен шаршай бастайды да, өз даралығын қайтарғысы келеді. Жас белсенділер «Өрлеу» кезеңіне мәдени және рухани жұтаңдық дәуірі ретінде қарайды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p. 102}} Таяудағы «Ояну» кезеңі 1960 жылдардың ортасынан (университеттер мен қалалардағы наразылықтар) бастап, [[1984 АҚШ президент сайлауы|Рональд Рейганның қайта сайлану]]ына (1984 жылғы 6 қараша) дейінгі кезеңді қамтитын сана революциясы болды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=171—179}}

''«Құлдырау»'' — бұл қоғамдық ахуалы «Өрлеуге» мүлдем қарама-қарсы кезең: институттар әлсіз әрі сенімнен жұрдай, ал индивидуализм болса өркендеп тұрады. «Өрлеу» кезеңдері «Дағдарыстардан» кейін келетіндіктен, қоғам бірігуге және құруға ұмтылады. Ал «Құлдырау» кезеңдері «Оянудың» орнын басатындықтан, қоғам іріп-іріп, өмірдің қызығын көруге көшеді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=102—103}} Соңғы «Құлдырау» АҚШ-тағы экономикалық серпіліс кезеңіне тұс келіп, 1980 жылдардың ортасынан бастап [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|2001 жылғы 11 қыркүйектегі]] [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|лаңкестік актілер]]ге дейін созылды.

''«Дағдарыс»'' — бұл институционалдық құрылымдар күйреп, [[ұлт]]тың аман қалуы үшін жаңадан құрылатын кезең. Азаматтық билік есін жияды, мәдениет бағытын өзгертіп, қоғамның қажеттіліктеріне қызмет етеді, ал адамдар біртіндеп өздерін үлкенірек топтың мүшесі ретінде сезіне бастайды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=103—104}} АҚШ-тағы соңғы Дағдарыс [[1929 жылғы биржалық күйреу]]ден басталып, Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен тәмамдалды. 1901–1924 жылдары туған «Ең ұлы буын» осы кезеңде кәмелеттік жасқа толды. Олардың сенімділігі, оптимизмі мен бірлікке деген ұмтылысы осы дәуір рухының айшықты көрінісіне айналды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=254—260}} [[Y буыны]] көп жағдайда Ең ұлы буынның жастарына ұқсайды, бұл әсіресе азаматтық белсенділікке тартылудың артуы, мінез-құлықтың жақсаруы және ұжымдық сенімділік сияқты қасиеттерден айқын көрінеді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|2007|pp=23—24}}

=== Цикл ===
Әр кезең 20—22 жылға созылады. 4 кезең шамамен 80–90 жылға созылатын толық циклді құрайды, оны авторлар «saeculum» деп атайды,{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=2—3}} бұл латын тілінен аударғанда «адамның ұзақ өмірі» және «табиғи ғасыр» деген мағынаны білдіреді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=14—15}}

Буындардың ауысуы бұрылыстар циклін қозғалысқа келтіреді және оның мерзімділігін анықтайды. Әрбір буын келесі өмірлік фазаға (және жаңа [[әлеуметтік рөл]]ге) өткен бойда, қоғамдық ахуал мен мінез-құлық түбегейлі өзгеріп, жаңа буынға өзін көрсетуге мүмкіндік туады. Демек, тарихи оқиғалар мен буын типтері арасында тәуелділік бар. Тарихи оқиғалар буындарды балалық шағы мен жастық шағында қалыптастырады; кейіннен өмір ортасында және кәрілікте ата-ана әрі көшбасшы бола отырып, бұл буындар тарихты қалыптастырады.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=58—62}}

Төрт бұрылыстың әрқайсысының әр жаңа циклде қайталанып отыратын өзіндік ерекше ахуалы болады. Штраус пен Хау бұл кезеңдерді «тарих [[Жыл мезгілдері|маусымдар]]ы» деп атады. Олар Оянуды жазбен, ал Дағдарысты қыспен салыстырды. «Өрлеу» мен «Құлдырау» — көктем мен күзге ұқсас өтпелі маусымдар.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=40—41}} Штраус пен Хау 1435 жылдан бастап XX ғасырдың соңына дейінгі англо-америкалық тарихтың 7 циклінде 26 «Бұрылысты» анықтады.

Штраус пен Хаудың идеялары екі түрлі бұрылыстардың — «Дағдарыстар» мен «Оянулардың» ауысуына негізделген. Бұл екі кезең де оларды бастан өткерген адамдардың өз [[әлеуметтік орта]]сын түбегейлі өзгерткен осындай тарихи оқиғаларға куә болуымен сипатталады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|pp=69—72}}&lt;/ref&gt; Дағдарыстар — бұл қоғам институттар мен қоғамдық мінез-құлықтың сыртқы әлемін қайта құруға бағытталған ауқымды азаматтық төңкерістермен ерекшеленетін кезеңдер (соңғы америкалық «Дағдарыс» [[Ұлы тоқырау]]дан Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін созылды). «Оянулар» — қоғам құндылықтар мен жеке мінез-құлықтың ішкі әлемін өзгертуге бағытталған мәдени иә діни жаңарумен сипатталатын кезеңдер (соңғы америкалық «Ояну» 1960 жылдар мен 1970 жылдардағы «сана революциясымен» тұс келеді).&lt;ref name=&quot;thirtyfirst&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|p=71}}&lt;/ref&gt; Дағдарыстар кезінде қауіп-қатердің болуы қоғамдағы [[мәміле]]ге, жеке құрбандық тәжірибесіне және қатаң институционалдық тәртіпке әкеледі. «Ояну» кезінде индивидуализм практикасы танымалдылыққа ие болады, алайда институционалдық тәртіп жаңа қоғамдық мұраттар мен рухани міндеттер тарапынан шабуылға ұшырайды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|p=93}}&lt;/ref&gt; Авторлардың пікірінше, америкалық қоғамда шамамен әрбір 80—90 жыл сайын (бір адамның ұзақ өмірі) ұлттық «Дағдарыс» орын алады. «Дағдарыстан» 40—45 жыл бұрын қоғам «Оянуды» бастан кешеді.&lt;ref name=&quot;thirtyfirst&quot; /&gt;

Осы «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклін сипаттай отырып, Штраус пен Хау америкалық және еуропалық тарихта ұзақ циклдарды анықтаған басқа тарихшылар мен [[әлеуметтану]]шылардың еңбектеріне сүйенді. Штраус-Хаудың «Дағдарыстар» циклін [[Арнольд Джозеф Тойнби|Арнольд Тойнби]] мен [[Квинси Райт]] сияқты ғалымдар зерттеген ұзақ соғыс циклдарымен, сондай-ақ Уильям Р. Томпсон мен [[Джордж Модельски]] айналысқан геосаяси циклдармен байланыстыруға болады.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=36-41}} Штраус пен Хау өздерінің «Ояну» циклі Энтони Уоллестің «жандану сәттері» туралы жұмысына сәйкес келеді деп мәлімдейді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p=40}} Авторлар сонымен қатар қайталанып отыратын «Дағдарыстар» мен «Құлдыраулар» саясаттағы (Волтер Дин Бернхам, әкелі-[[Артур Мейер Шлезингер|балалы]] Артур Шлезингерлер), халықаралық қатынастардағы (Фрэнк Клингберг) иә экономикадағы ([[Николай Кондратьев]]) екі бөліктен тұратын циклдерге негізделетінін алға тартады. Сонымен қатар, Штраус пен Хау [[криминология]] мен [[токсикомания]]дағы ұзақ мерзімді ауытқуларды да есепке алды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=106—116}}

=== Архетиптер ===
Штраус пен Хау «Дағдарыстар» мен «Оянулар» циклінің ырғағында дәйекті түрде қайталанып отыратын буындық архетиптердің 4 түрін бөліп көрсетеді. «Буындар» кітабында авторлар бұл архетиптерді «Идеалист», «Реагирлеуші», «Азаматтық» және «Бейімделгіш» деп атайды.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|pp=73-74}} «Төртінші бұрылыс» еңбегінде олар терминологияны өзгертеді: ортаға «Пайғамбар», «Кезбелер», «Батыр» және «Суретші» шығады.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p=70}} Әрбір архетиптің буыны тарихтағы орнын ғана емес, сонымен бірге отбасына, тәуекелге, мәдениетке, құндылықтарға және азаматтық белсенділікке қатысты негізгі көзқарастарды да бөліседі. Өмірлерінің басында бірдей тарихи тәжірибені бастан өткерген буындар ұжымдық портрет қалыптастырады және ұқсас өмірлік сценарийлер бойынша өмір сүреді.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1991|pp=357—365}} Штраус пен Хау англо-америкалық тарихта 25 буынды анықтады, олардың әрқайсысына белгілі бір архетип сәйкес келеді.

«Пайғамбарлар» буыны «Дағдарыс» дәуірінің соңына қарай, қоғам өмірінің жандануы және жаңа әлеуметтік тәртіпке қатысты консенсус орнаған тұста дүниеге келеді. Дағдарыстан кейінгі кезеңнің балалары бола отырып, жас шағында «Пайғамбарлар» тым ерке болып өседі, ал кәмелеттік жасқа «Оянудың» жас әрі эксцентрлі хабаршылары ретінде жетеді. Өмір ортасында олар [[мораль]] мен принциптерге баса назар аударады, ал өмірлерінің соңында, ақсақалдар ретінде кезекті «Дағдарысқа» жетекшілік етеді.&lt;ref name=&quot;thirtynineth&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|p=84}}&lt;/ref&gt;

«Кезбелер» буыны жастар қалыптасқан тәртіпті аяусыз сынға алатын әлеуметтік мұраттар мен рухани ізденістер кезеңі — «Өрлеу» дәуірінде туады. «Кезбелер» «Ояну» кезеңінде қорғансыз бала болып өсіп, «Оянудан кейінгі» дәуірде [[Жатсыну|жатсынған]] жастар ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Дағдарыс» тұсында прагматикалық ересек көшбасшыларға айналады және бұл кезеңнен кейінгі кәрілікті зор өмірлік қуатпен қарсы алады.&lt;ref name=&quot;thirtynineth&quot; /&gt;

«Батырлар» буыны «Оянудан» кейін, «Құлдырау» кезінде, яғни жеке прагматизм, өз күшіне сенімділік және араласпаушылық кезеңінде дүниеге келеді. «Батырлар» «Оянудан кейінгі» кезеңнің өте қорғалған балалары ретінде өсіп, «Дағдарыс» тұсында топтық мүдделерге бағытталған жас оптимистер ретінде кәмелеттік жасқа толады, жігерлі әрі өз-өзіне өте сенімді ересектерге айналады және кезекті «Оянуды» қарсы алатын саяси тұрғыдан қуатты қарттарға айналады.&lt;ref name=&quot;thirtynineth&quot; /&gt;

«Суретшілер» буыны «Құлдыраудан» кейін, «Дағдарыс» кезінде, яғни елеулі қауіп-қатерлер әлеуметтік және саяси күрделі жүйелерді қоғамдық консенсустың, белсенді әрекет ететін институттардың пайдасына қарай қарапайымдандырып, этика мен даралық құрбандыққа шалынатын тұста туады. «Суретшілер» балалық шағында «Дағдарыспен» басы қатқан ересектер тарапынан шектен тыс қорғалады, олар дағдарыстан кейінгі әлемде әлеуметтенген бейімделгіштер ретінде кәмелеттік жасқа толады, «Ояну» кезінде белсенді іс-әрекеттерге бағытталған ересек көшбасшыларға айналады және «Оянудан кейінгі» дәуірде парасатты қарттарға айналады.&lt;ref name=&quot;thirtynineth&quot; /&gt;

=== Қорытындылар ===
* Орташа өмір сүру ұзақтығы — 80 жыл және ол шамамен 20 жылға созылатын төрт кезеңнен тұрады: балалық шақ → жастық шақ → орта жас → кәрілік.
* Буын — бұл әр 20 жыл сайын туатын адамдардың жиынтығы: [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] → [[Х буыны]] → [[Y буыны]] → [[Z буыны]] → [[Альфа буыны]] → [[Бета буыны]]
* Әрбір буын 4 бұрылысты бастан кешіреді: «Өрлеу» → «Ояну» → «Құлдырау» → «Дағдарыс».
* Буын жас шағында бастан өткерген бұрылысына байланысты доминантты немесе рецессивті болып саналады. Дегенмен, жас буын кәмелеттік жасқа толып, өзінің ұжымдық портретін айқындаған кезде, оған мүлдем қарама-қарсы ересек буын өз дамуының шыңына жетеді.
** Доминантты буын: тәуелсіз мінез-құлық пен дәуірдің қалыптасуындағы басты рөл.
** Рецессивті буын: дәуірдің қалыптасуындағы тәуелді рөл.
* Доминантты буындар: «Пайғамбар» — өрлеу дәуірі; «Батыр» — құлдырау дәуірі.
* Рецессивті буындар: «Кезбе» — «Ояну» дәуірі; «Суретші» — «Дағдарыс» дәуірі.

== Жаһандық масштабтағы буындар теориясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Буын !! Архетипі !! Туған жылдарысы !! Бұрылыс пен негізгі оқиғалар
|-
! colspan=4 | [[Кейінгі Орта ғасырлар]] дәуірі
|-
| Артуриан буыны|| Герой || 1433—1460 || «Құлдырау»: [[Жүз жылдық соғыс|Жүз жылдық соғыстың аяқталуы]]
|-
| [[Гуманизм|Гуманисттар]] буыны || «Суретші» || 1461—1482 || «Дағдарыс»: [[Алқызыл мен Ақ раушан соғысы]]
|-
! colspan=4 | [[Реформация]] дәуірі
|-
| Реформация буыны|| «Пайғамбар» ||1483—1511 || «Өрлеу»: Ағылшын [[Ренессанс]]
|-
| [[Саяси қуғын-сүргін|Қуғын-сүргін]] буыны|| «Кезбелер» || 1512—1540 || «Ояну»: [[Реформация]]
|-
| [[Елизавета I|Елизаветалық]] буыны || «Батыр» || 1541—1565 || «Құлдырау»: [[Діни төзімсіздік]] пен [[Шәһіттік]]
|-
| Парламенттік буыны || «Суретші» ||1566—1587 || «Дағдарыс»: [[Жеңілмейтін армада]]
|-
! colspan=4 | [[Жаңа Дүние]] дәуірі
|-
| [[Пуритандар|Пуритандық]] буыны|| «Пайғамбар» || 1588—1617 || «Өрлеу»: Жақсы ескі Англия
|-
| Рыцарь буыны || «Кезбелер» || 1618—1647 || «Ояну»: [[Ағылшын революциясы]]
|-
| Даңқты буыны || «Батыр» || 1648—1673 || «Құлдырау»: [[Стюарттар реставрациясы]]
|-
| [[Ағартушылық дәуірі|Ағартушылық]] буыны|| «Суретші» ||1674—1700 || «Дағдарыс»: [[Король Филип соғысы]], [[Даңқты революция]]
|-
! colspan=4 | Революциялық дәуір
|-
| Ояну буыны|| «Пайғамбар» || 1701—1723 || «Өрлеу»: [[Ағылшын әдебиеті|Августин дәуірі]]
|-
| Бостандық буыны || «Кезбелер» || 1724—1741 || «Ояну»: [[Бірінші ұлы ояну]]
|-
| Республикалық буын|| «Батыр» || 1742—1766 || «Құлдырау»: [[Француздар мен үндістер соғысы]]
|-
| Пәтуа буыны || «Суретші» || 1767—1791 || «Дағдарыс»: [[Америкалық революция|америкалық]] пен [[Ұлы француз революциясы|Француз]] революциялар
|-
! colspan=4 | [[Америкадағы азамат соғысы|Азаматтық соғыс]] дәуірі
|-
| [[Трансценденталдық]] буын || «Пайғамбар» ||1792—1821 || «Өрлеу»: [[Игі ниет дәуірі]]
|-
| Алтын жалатқан буын || «Кезбелер» || 1822—1842 || «Ояну»: [[Екінші ұлы ояну]]
|-
| || «Батыр»&lt;ref&gt;Кестеге сәйкес, англо-америкалық тарихтағы буын типтері Азамат соғысы цикліндегі жалғыз ауытқуды есептемегенде, 500 жыл бойы бұрылыстардың қайталанып отыратын реттілігін сақтап келді. Мұның себептері бастан өткерген қақтығыс тәжірибесінің өзінде жатыр: «Батырлар» буыны өздерінің ұжымдық мінез-құлқының ең нашар қасиеттерін көрсетті, ал олардың Прогрессивті буын өкілі болып табылатын балалары өз архетиптері болжағандай асқақ болып емес, керісінше, жасқаншақ болып өсті.&lt;/ref&gt; || ||
|-
| Прогрессивті буын || «Суретші» ||1843—1864 || «Дағдарыс»: [[Америкадағы азамат соғысы]]
|-
! colspan=4 | «Ұлы қуат» дәуірі
|-
| [[Миссионерлік буын]] || «Пайғамбар» ||1865—1882 || «Өрлеу»: [[Оңтүстікті реконструкциялау]], [[АҚШ-тағы алтын жалатқан ғасыр]]
|-
| [[Жоғалған буын]] || «Кезбелер» || 1883—1900 || «Ояну»: [[Үшінші ұлы ояну]]
|-
| [[Ұлы буын]] || «Батыр» || 1901—1927 || «Құлдырау»: [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]], [[АҚШ-тағы құрғақ заң]]
|-
| [[Үнсіз буын]] || «Суретші» ||1928—1945 || [[Ұлы тоқырау]], [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|-
! colspan=4 | Миллениум дәуірі
|-
| [[Бэби-бумерлер буыны|Бэби-бумерлер]] || «Пайғамбар» || 1946—1963 (18)

| «Өрлеу»: [[Pax Americana]]
|-
| [[X буыны]], немесе 13-буын&lt;ref&gt;Штраус пен Хау өз кітаптарында жиі қолданылатын «Х буынының» орнына «13-буын» ұғымымен жұмыс істейді, бұл еңбек [[Дуглас Коупленд]]тің «X буыны» жұмысынан бірнеше апта бұрын жарық көрген болатын. Бұл буын мұндай реттік нөмірді АҚШ тәуелсіздік алған сәттен бастап он үшінші буын болып саналатындықтан алған.&lt;/ref&gt;|| «Кезбелер» ||1964—1979 (15)

| «Ояну»: сана революциясы, [[Төртінші ұлы ояну]]
|-
| [[Y буыны]] (миллениалдар), «Интернет буыны» || «Батыр»|| 1980—1994/96 (14/16) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|title=Dr. Jean Twenge|lang=en|archive-date=2024-12-08|access-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208025004/https://www.jeantwenge.com/generations-book-by-dr-jean-twenge/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| «Құлдырау»: Мәдени соғыстар, [[постмодернизм]]
|-
| [[Z буыны]] (зумерлер), немесе Үйде отыратындар буыны || «Суретші» ||1995—2009 (2012/2013)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=McCrindle Research|lang=en|archive-date=2023-06-27|access-date=2024-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| «Дағдарыс»: [[Әлемдік экономикалық дағдарыс (2008 жылдан бастап)]], [[Климаттың өзгеруі]], [[Терроризмге қарсы соғыс]], [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Украинадағы соғыс]]
|-
! colspan=&quot;4&quot; |                                       '''[[Цифрландыру]] дәуірі'''
|-
|[[Альфа буыны]], немесе смартфондар буыны
|Пайғамбар
|2010 (2012/2013)— 2025
|«Өрлеу»: [[COVID-19 пандемиясы]], [[Ресейдің Украинаға басып кіруі (2022 жылдан бастап)|Ресей мен Украина арасындағы соғыс]], сенсорлы телефондардың пайда болуы
|-
|[[Бета буыны]] 
|Кезбе
|2025—2040
|«Ояну»: Роботандыру, жасанды интеллект
|}
Хау мен Штраус «Буындар» кітабында 2000 жылдардың ортасынан 2020 жылдарға дейін туған адамдарды «Жаңа үнсіз буын» немесе «Үйде отыратындар буыны» деп атауды ұсынды.&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt; Авторлардың буындардың уақыттық шекаралары бұлыңғыр, ал олардың ауысу мерзімділігін алдын ала болжау мүмкін емес деген болжамы ақталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/details/fourthturningame0000stra|title=The fourth turning : an American prophecy|lang=en|author=Штраус, Уильям; Хау Нил|date=1997}}&lt;/ref&gt; McKinsey компаниясының зерттеуіне сәйкес, Z буынына 1995 жылдан 2010 жылға дейін туғандар жатады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pdf|title=‘True Gen’: Generation Z and its implications for companies|lang=en|author=Tracy Francis, Fernanda Hoefel|website=McKinsey &amp; Company|date=2018-11-12|publisher=[[McKinsey &amp; Company]]|access-date=2024-07-24|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709131746/https://www.mckinsey.de/~/media/McKinsey/Industries/Consumer%20Packaged%20Goods/Our%20Insights/True%20Gen%20Generation%20Z%20and%20its%20implications%20for%20companies/Generation-Z-and-its-implication-for-companies.pd|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Буындардың да, бұрылыстардың да әсер етуінің негізгі ұзақтығы — шамамен 20 жыл, бұл адам өмірінің әлеуметтік және биологиялық тұрғыдан айқындалған фазаларына сәйкес келеді және ол ғасырлар бойы өзгеріссіз қалады.&lt;ref name=&quot;fortyfirst&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=53—62}}&lt;/ref&gt; Дегенмен, кейбір зерттеушілер технологиялық прогрестің өсіп келе жатқан қарқыны белгілі бір буынның әсер ету ұзақтығын азайтады деген пікірді алға тартады.&lt;ref&gt;Simon, 2010.&lt;/ref&gt; Штраус пен Хау бұл жағдай орын алмайды деп есептеді: бала 20 жасқа қарай ересек, 40 жасқа қарай орта жастағы адам, ал 60 жасқа қарай қарт адам болғанға дейін, буындар мен бұрылыстардың негізгі ұзақтығы өзгеріссіз қала береді.&lt;ref name=&quot;fortyfirst&quot; /&gt; Алайда «Төртінші бұрылыс» еңбегінде Штраус пен Хау бір буынды екіншісінен бөліп тұратын нақты шекаралардың жоқ екенін, буындардың даму ырғағын алдын ала болжау мүмкін емес екенін және оның тек негізгі аралықтарын ғана анықтауға болатын биологиялық циклдерге ұқсайтынын баса айтты.{{sfn|Strauss &amp; Howe|1997|pp=51—52}}

== Посткеңестік кеңістіктегі буындар теориясы ==
Бастапқыда Штраус пен Хоудың буындар теориясы ағылшын-америкалық тарихты зерттеуге бағытталған болатын, алайда ол әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде Ресейде де кеңінен таралды. Әлеуметтанушы Е. Шамис былай деп атап өткен: «Буындар теориясын АҚШ-тан кейін алдымен Оңтүстік Африкада, содан кейін „азиялық жолбарыстар“ елдерінде, ал кейін Еуропа мен Ресейде тексеріп көрді. Барлық елдердегі буындардың құндылықтары ұқсас. Мәселе мынада, әлемде әртүрлі елдерге ортақ негізгі оқиғалар мен құбылыстар (Интернеттің пайда болуы, ұялы байланыстың таралуы) бар. Буындардың ауысуы бүкіл әлемде дерлік бірдей режимде өтеді»..&lt;ref&gt;''Соколова Н.'' [http://www.profile.ru/archive/item/58878 Поколение игрек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131022054/http://www.profile.ru/archive/item/58878 |date=2016-01-31 }} // [[Профиль (журнал)|Профиль]], 20.09.2010&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rugenerations.su/|title=Теория поколений в России.|access-date=2015-04-20|archive-date=2015-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501033507/http://rugenerations.su/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ресейде, АҚШ-қа қарағанда, буындар теориясы мойындалмайды, сондықтан оны тарихшылар емес, оны іс жүзінде қолданатын маркетологтар, жарнама және қоғаммен байланыс мамандары мен HR-менеджерлер зерттейді.&lt;ref name=&quot;асташова&quot;&gt;''Асташова Ю. В.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge Теория поколений в маркетинге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405103235/http://cyberleninka.ru/article/n/teoriya-pokoleniy-v-marketinge |date=2015-04-05 }} // Вестник Южно-Уральского государственного университета. — № 1, Т. 8. — 2014.&lt;/ref&gt; Мәселен, мысалы, [[Орал қайта құру және даму банкі]]&lt;ref&gt;[http://66.ru/news/business/154485 Идеальная работа для поколения Y: свободный график, соцсети и квесты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325131159/http://66.ru/news/business/154485 |date=2015-03-25 }} // 66.ру, 30.04.2014.&lt;/ref&gt; мен «[[Вымпел-Коммуникации|Вымпелком]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясы&lt;ref&gt;''Фуколова Ю.'' [http://www.kommersant.ru/doc/2483998 Иду на X. Как компания «Вымпелком» приручила «игреков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512171044/http://www.kommersant.ru/doc/2483998 |date=2015-05-12 }} // Секрет фирмы, 02.06.2014.&lt;/ref&gt; Миллениум буынының өкілдері болып табылатын жұмыскерлерді тарту және ұстап қалу үшін [[Кадр қызметі|HR]]-стратегиясын өзгертті: еркін жұмыс кестесі, ойын түріндегі үздіксіз оқыту, мансаптық өсуді [[геймификация]]лау, [[әлеуметтік медиа]] мүмкіндіктерін пайдалану.

«ТИБЛ-Груп» холдингінің HR-бөлімінің басшысы Ирина Ходарева былай деп санады: «Бұл теорияға ішінара құлақ асуға болады, бірақ таза күйінде біз оны іс жүзінде қолданбаймыз. Ол психологиялық типті де, темпераментті де, жеке мотивтер мен әлеуметтік басымдықтарды да ескермей, адамдардың тұтас қабаттарын тым жалпылап жібереді».&lt;ref&gt;''Кукина Е.'' [http://www.deloru.ru/article/3726/ Теория поколений в HR не действует в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160128053556/http://www.deloru.ru/article/3726/ |date=2016-01-28 }} // Дело.ru, 31.01.2012.&lt;/ref&gt; Кейбір ресейлік әлеуметтанушылар қазіргі уақытта Штраус-Хау тұжырымдамасының теориялық негіздері тарихи дамудың ресейлік жағдайларына бейімделуді қажет етеді деп санайды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Зерттеулер жалғасуда, бірақ мамандар буындардың шекарасын бір жылға дейінгі дәлдікпен анықтау мүмкін еместігін мойындайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=lang=|title=Поколение Z: многообразие идентичностей, ориентаций, поведения|lang=RU|author=Шайхисламов Р. Б.|date=2021|publisher=[[РИЦ БашГУ]]}}&lt;/ref&gt;

Бірнеше пәнаралық зерттеулердің нәтижелері бойынша ресейлік буындардың іргелі сипаттамаларына өзіндік түсіндірмелер ұсынылды. Олардың әрқайсысы тұтастай алғанда ел өмірінің негедірін немесе белгілі бір кезеңдегі өмір сүру ережелерін айтарлықтай өзгертетін тағдыршешті тарихи оқиғаның замандасы болып табылады.&lt;ref&gt;''Ядов В. А., Магун В. С., Семенова В. В. и др.'' [http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&amp;id=804 Отцы и дети. Поколенческий анализ современной России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719114112/http://www.isras.ru/index.php?page_id=1548&amp;id=804 |date=2018-07-19 }} // — М.: [[Новое литературное обозрение (баспа)|Новое литературное обозрение]], 2005.&lt;/ref&gt;

Кеңестік және ресейлік буындарды сипаттау үшін ең әртүрлі нұсқалар ұсынылған:&lt;ref&gt;''Левада Ю. А.'' [http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html Поколения XX века: возможности исследования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719143013/http://ecsocman.hse.ru/vciom/msg/18978045.html |date=2018-07-19 }} // [[Мониторинг общественного мнения: экономические и социальные перемены]]. — 2001. — № 5 (55). — С. 7—14.&lt;/ref&gt;

* жеңімпаздар буыны (1920—1927);
* пытыраңқылық (елуінші жылдардағылар) буыны (1928—1934);
* 1937 жылдың буыны (1935—1939);
* соғыс балаларының буыны (1940—1945);
* [[Қырғи қабақ соғысы|Қырғи қабақ соғыс]] буыны, немесе жоғалған буын (1946—1950);
* [[детант]] буыны (1951—1957);
* ғарыш буыны (1958—1965);
* Чернобыль буыны (1966—1968);
* «артық адамдар буыны»&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Мақала|авторы=Анипкин М.|тақырыбы=&quot;Поколение лишних людей&quot;: антропологический портрет последнего советского поколения.|сілтемесі=https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения_The_Generation_of_Superfluous_People_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_|тілі=ru|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=ғылыми журнал|жылы=2018|айы=|күні=|томы=|нөмірі=117|беттері=290—308|issn=1815-7912|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622171941/https://www.academia.edu/36434349/Поколение_лишних_людей_антропологический_портрет_последнего_советского_поколения._The_Generation_of_Superfluous_Men_an_Anthropological_Portrait_of_the_Last_Soviet_Generation_}}&lt;/ref&gt; (1967—1973);
* [[Қайта құру буыны]],&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/28416161.html Поколение перестройки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509055641/https://www.svoboda.org/a/28416161.html |date=2019-05-09 }} // [[Радио Свобода]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml «Екатерина Шульман о том, как демография в России будет влиять на ее политику»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509055645/https://www.gazeta.ru/comments/2017/08/08_a_10823972.shtml |date=2019-05-09 }} // [[Газета.ру]], 08.08.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii «Поколение 40-летних — кадровый потенциал России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190509055652/http://www.forbes.ru/karera-i-svoy-biznes/361613-lyudi-iks-pochemu-pokolenie-40-letnih-kadrovyy-potencial-rossii |date=2019-05-09 }} // [[Forbes]]&lt;/ref&gt; немесе Пепси буыны (1969—1974);
* соңғы кеңестік буын (1971—1973);&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кітап|авторы=Yurchak, Alexei|тақырыбы=Everything was forever, until it was no more : the last Soviet generation|сілтемесі=http://worldcat.org/oclc/470213042|баспасы=[[Princeton University Press]]|жылы=2005|isbn=0691121168, 9780691121161}}&lt;/ref&gt;
* гиперинфляциялар буыны (1975—1981);
* бірінші дүре көрмеген буын (1982—1984);
* бірінші кеңестік емес буын («Қайта құру балалары»)&lt;ref&gt;[http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html Молодежь новой России: образ жизни и ценностные приоритеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180725224124/http://www.isras.ru/analytical_report_Youth.html |date=2018-07-25 }} // Москва-2007. [[РҒА Әлеуметтану институты]], Представительство Фонда им. Ф. Эберта в РФ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html «Дети перестройки стали взрослыми»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180706172052/https://rg.ru/2007/06/06/molodyozh.html |date=2018-07-06 }}. // [[Российская газета]], 06.06.2007&lt;/ref&gt; (1985—1991);
* цифрлық буын&lt;ref&gt;''Мирошкина М.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya Интерпретация теории поколений в контексте российского образования] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218112005/https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsii-teorii-pokoleniy-v-kontekste-rossiyskogo-obrazovaniya |date=2019-12-18 }} // Ярославский педагогический вестник. — 2017. — № 6.&lt;/ref&gt; (1997—2012).

Кеңестік буындарды зерттеу алғаш рет КСРО-ның соңғы кезеңінде-ақ [[РҒА Әлеуметтану институты]]дағы әлеуметтанушылар тарапынан жүзеге асырыла бастады.&lt;ref&gt;{{Кітап|авторы=Семёнова В. В., Фотеева Е. В.|тақырыбы=Судьбы людей: Россия XX век: биографии семей как объект социологическо-го исследования.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РҒА Әлеуметтану институты]]|жылы=1996|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кітап|авторы=Семенова В. В|тақырыбы=Социальная динамика поколений: проблема и реальность.|жауаптысы=|басылымы=|орыны=М.|баспасы=[[РОССПЭН]]|жылы=2009|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt; Әлеуметтік-антропологиялық тұрғыдан ең көп зерттелгені — «кеңестік бэби-бумерлер» буыны (1950 жылдары туғандар). Бұл буынның алғашқы әлеуметтік-антропологиялық зерттеуін [[Алексей Владимирович Юрчак|А. В. Юрчак]] жүргізді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Оның теориясына сәйкес, дәл осы буыннан бастап бүкіл кеңестік жүйенің біртіндеп ыдырауы басталады, өйткені алдыңғы кеңестік буындарға тән «беделді дискурстың» күйреуі орын алады. Д. Ралидің&lt;ref&gt;{{Кітап|авторы=Raleigh D.|тақырыбы=Soviet Baby Boomers: An Oral History of Russia’s Cold War Generation.|сілтемесі=https://archive.org/details/sovietbabyboomer0000rale|жауаптысы=|басылымы=|орыны=New York|баспасы=[[Оксфорд университетінің баспасы|Oxford University Press]]|жылы=2012|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt; кітабында Мәскеу мен Саратовтың екі мектебінің түлектері арасында жүргізілген, осы буын өкілдерінің өмірбаянына негізделген терең сұхбаттарға талдау жасалған. Д. Травин мен В. Гельманның еңбектері де «1950 жылдардағы кеңестік бэби-бумерлер» буынының антропологиясын зерттеуге үлкен үлес қосты.&lt;ref&gt;{{Кітап|авторы=Травин Д.|тақырыбы=Семидесятнутые – анализ поколения. [Препринт М-25/11]|жауаптысы=|басылымы=|орыны=СПб|баспасы=[[Санкт-Петербургтегі Еуропалық университеттің баспасы]]|жылы=2011|беттері=|беттері=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мақала|авторы=Травин Д., Гельман В|тақырыбы=«Загогулины» российской модернизации: смена поколений и траектории реформ|сілтемесі=|тілі=|басылымы=[[Неприкосновенный запас (журнал)|Неприкосновенный запас]]|түрі=|жылы=2013|айы=|күні=|том=|нөмірі=4(90)|беттері=|issn=}}&lt;/ref&gt; Михаил Анипкин жүргізген,&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 1960 жылдардың аяғы — 1970 жылдардың басында туған «соңғы кеңестік буынды» зерттеу жұмысы әзірге осы буынға арналған жалғыз антропологиялық зерттеу болып табылады. М. Анипкин «артық адамдар буыны» метафорасын қолданады және жүргізілген терең сұхбаттар негізінде айқындалған осы «артықшылықтың» сипаттамаларын талдайды. Кейінгі КСРО мен қазіргі Ресейдегі «буындар соғысы» тұжырымдамасын М. Анипкин кеңестік партия қызметкерінің (кітап авторының әкесі) кейс-стадиі болып табылатын «Партработник»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|title=Партработник|author=М. Анипкин|website=|date=2020|publisher=ЛитРес|access-date=2020-09-16|archive-date=2022-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220905211902/https://www.academia.edu/44089667/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA|url-status=live}}&lt;/ref&gt; кітабында дамытады. КОКП-ның басшылық құрылымдарындағы әкесінің өмірбаянын буындар теориясы тұрғысынан талдай отырып, Анипкин 1970 жылдары партия басшылығында орын алған буындық дағдарыс (буындық жаңарудың болмауы) кеңес мемлекеті күйреуінің басты терең себептерінің бірі болып табылады деген болжам жасайды және сыни-талдамалы қолданысқа «буындық бағдарлама» терминін енгізеді.

Буындар шекараларын бағалаудың бірқатар басқа да нұсқалары бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|title=Российское поколение миллениалов|website=cyberleninka.ru|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723193457/https://cyberleninka.ru/article/n/rossiyskoe-pokolenie-millenialov/viewer|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/быстро/|title=Быстро|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2018-07-27|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705095008/https://rugenerations.su/быстро/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|title=Пограничное поколение в рейтинге журнала «Forbes»|author=evgeny nikonov|website=rugenerations.su|date=2009-06-18|access-date=2022-07-23|archive-date=2022-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220709111743/ttps://rugenerations.su/2009/06/18/пограничное-поколение-в-рейтинге-жур/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Кейбір сарапшылар, соның ішінде әлеуметтанушылар да, басқа шынайылықта өскен дәл сол буындардың өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін деп есептей отырып, әлемдегі жетекші шетелдік зерттеулердің көпшілігінің нәтижелерін мойындайды және туған жылдары бойынша келесі буын топтарын бөліп көрсетеді:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|title=Что известно о людях Z, которым принадлежит будущее|lang=|website=Известия|date=2017-11-11|archive-date=2024-07-26|access-date=2025-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726193409/https://iz.ru/668935/iuliia-verbi/i-da-pokolenie|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[ұлы буын]] — 1900—1924 жылдар;
* [[үнсіз буын]] — 1925—1945 жылдар;
* [[Бэби-бумерлер буыны|бэби-бумерлер]] — 1946—1964 жылдар;
* [[Х буыны]] — 1965—1979 жылдар;
* [[Y буыны]] (миллениалдар) — 1980—1994 жылдар;
* [[Z буыны]] (iБуын) — 1995—2010 жылдар.

Сарапшылар әртүрлі халықаралық зерттеу орталықтарының мәліметтеріне сілтеме жасайды, мысалы «McCrindle»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|title=The generations defined|lang=en|website=McCrindle|date=2024|access-date=2024-07-24|archive-date=2023-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230627202545/https://mccrindle.com.au/article/topic/demographics/the-generations-defined/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және т. б.

== Сыны ==
Штраус пен Хаудың теориясы әртүрлі бағаларға ие болды. Көптеген шолушылар теорияның ауқымдылығы мен түсініктілігін атап өтті. АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті [[Аль Гор|Альберт Гор]] ([[Гарвард университеті|Гарвард]]ты Штрауспен бірге бітірген) «Буындар» еңбегін өзі оқыған Америка тарихы туралы ең шабыттандыратын кітап деп атады. Ол тіпті жұмыстың көшірмесін әр [[АҚШ Конгрессі|конгрессмен]]ге жіберді.&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt; Теория буындарды зерттеуге, [[маркетинг]]ке және іскери әдебиетке ықпал етті. Алайда оны бірқатар тарихшылар, сондай-ақ кейбір саясаттанушылар мен журналистер өзінің [[Детерминизм|детерминистік]] көзқарасы, [[Фальсификацияланушылық|Поппер критерийі]]не сәйкес келмеуі және нақты [[Эмпиризм|эмпирикалық]] мәліметтерге сүйенуден бас тартқаны үшін сынға алды.&lt;ref name=&quot;fortyfiveth&quot;&gt;Brooks, David (5 November 2000). [https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews «What’s the Matter With Kids Today? Not a Thing».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423134250/https://www.nytimes.com/2000/11/05/books/what-s-the-matter-with-kids-today-not-a-thing.html?ref=bookreviews |date=2019-04-23 }} // [[The New York Times]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fortysixth&quot;&gt;Parshall, Gerald (8 April 1991). «History’s Cycle Ride». // [[U.S. News &amp; World Report]].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fortyseventh&quot;&gt;Michael Lind (January 26, 1997). «Generation Gaps». // New York Times Review of Books.&lt;/ref&gt;

=== «Буындар» ===
Бірінші «Буындар» кітабы жарық көргеннен кейін [[Брандей университеті]]нің тарих профессоры Мартин Келлер авторлардың «үй тапсырмасын орындағанын» айтты. Ол олардың теориясын поп-әлеуметтану ретінде қарастыруға болатындығын және оның «сынға ұшырайтынын. Бірақ мына мәлімдеме әрқашан дерлік әділ: торды неғұрлым кең жайсаң, соғұрлым оның тесіктері көп болады. Мен авторлардың батылдығына таңданамын» деп атап өтті.&lt;ref&gt;Piccoli, Sean (3 April 1991). «13ers; The story of the new 'lost generation' (and America’s hottest sound bite)». // [[The Washington Times]]. p. E1.&lt;/ref&gt; Гарвард әлеуметтанушысы [[Дэвид Рисмен]] бұл кітап «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығы» екенін мәлімдеді. ''Publishers Weekly'' журналы «Буындарды» «газеттегі [[гороскоп]] сияқты бұлыңғыр» деп атады.&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;Hoover, Eric (11 October 2009). [http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ «The Millennial Muddle: How stereotyping students became a thriving industry and a bundle of contradictions».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713233331/http://chronicle.com/article/The-Millennial-Muddle-How/48772/ |date=2011-07-13 }} // The Chronicle of Higher Education (The Chronicle of Higher Education, Inc.).&lt;/ref&gt; «[[The Times Literary Supplement]]&lt;nowiki/&gt;» кітапты «тартымды» деп тапты.&lt;ref&gt;Bowman, James (April 5, 1991). «Another Grand Theory Comes of Age».&lt;/ref&gt;

=== «Төртінші айналым» ===
''[[The Boston Globe]]'' басылымына жасаған шолуында тарихшы Дэвид Кайзер «Төртінші айналымды» «АҚШ тарихына жасалған арандатушылық сипаттағы және өте қызықты шолу. &lt;…&gt; Штраус пен Хау тәуекелге бел бууды ұйғарды. &lt;…&gt; Егер АҚШ 2015 жылға дейін тыныш өмір сүрсе, онда олардың жұмысы ұмытылады, бірақ егер олардікі дұрыс болса, онда олар ұлы америкалық пайғамбарлардың арасынан орын алады» деп атады.&lt;ref&gt;Kaiser D. (January 12, 1997). «Turning and turning in a widening gyre»[http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421043744/http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/Boston-Sunday-Globe-Turning-and-turning.pdf |date=2015-04-21 }}. The Boston Sunday Globe.&lt;/ref&gt; Кайзер кейінірек, өзінің [[2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі лаңкестік актілері|11 қыркүйек]]тегі террорлық шабуыл,&lt;ref&gt;Kaiser D. «Confirmation».&lt;/ref&gt; 2008 жылғы қаржы дағдарысы&lt;ref&gt;Kaiser, David. «The President takes up the challenge of our time».[http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130071427/http://historyunfolding.blogspot.ru/2009/06/president-takes-up-challenge-of-our.html |date=2016-01-30 }}.&lt;/ref&gt; және елдегі саяси қиындықтар&lt;ref&gt;Kaiser D. «Is civilization in danger?». [http://historyunfolding.blogspot.ru/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130072653/http://historyunfolding.blogspot.ru/ |date=2016-01-30 }}.&lt;/ref&gt; сияқты оқиғаларға жасаған жеке талдауына сүйеніп, Штраус пен Хаудың болжамдары шындыққа айналғанын мәлімдеді. ''[[The New York Times]]'' әдеби сыншысы Майкл Линд теорияның өте бұлыңғыр екенін және [[жалған ғылым]] саласына өтіп кететінін жазды.&lt;ref name=&quot;fortyseventh&quot; /&gt; Линд теория «жаңылыстырады» және «Поппер критерийіне сәйкес келмейді» деп тұжырымдады, дегенмен ол авторлардың АҚШ тарихына қатысты бірнеше қызықты болжамдар жасағанын атап өтті.

=== «Он үшінші буын» ===
1993 жылы журналист Эндрю Леонард «Он үшінші буын» кітабына шолу жасады. Ол былай деп жазды:&lt;blockquote&gt;Авторлар (Штраус пен Хау) 1960—1970 жылдардағы мәдениетке шабуыл жасауды тоқтатпай, өз буындарын қайта-қайта мазақ етіп, қуанатындықтан — олар бэби-бумерлердің ұзын шашты, жыныстық қатынасқа тым бейім [[Гедонизм|гедонистер]] және [[контрмәдениет]] өкілдері ретіндегі карикатуралық бейнесін ұсынады — біз олардың шынайы ниеттерін көреміз. Олар әсіресе зерттеушілер он үшінші буынның болашаққа қалай әсер етуі мүмкін екендігі туралы айтатын бөлімде айқын көрінеді: «Он үшінші буын өздерінің жастық шағындағы мәдениеттің алапат орталықтан тепкіш тенденцияларын өзгертеді. Ол ойын-сауық саласын ретке келтіреді, мәдениетті қарапайымдандырады, ұлттық бірліктің негізгі рәміздерін қайта ойлап табады, отбасылар мен көршілерді байланыстыратын рәсімдерді бекітеді және қауымдастықтардың жайлы әрі байсалды өмірін қажетсіз бүліктерден қорғау үшін кедергілерді қайта қояды»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Leonard, Andrew (23 May 1993).[https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews «The Boomers' Babies».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302102939/https://www.nytimes.com/1993/05/23/books/the-boomers-babies.html?ref=bookreviews |date=2017-03-02 }} // [[The New York Times]].&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Сол 1993 жылы Джим Кормьер ''[[The Globe and Mail|Globe and Mail]]'' газеті үшін осы кітапқа рецензия жазды: «Штраус пен Хау өз буындарын сипаттай отырып, бұған дейінгі поп-бақылауларға терең талдау қосқан жоқ. Бірақ олар он үшінші буын деп атайтын топтың мәселелерін кең ауқымда тез арада біріктіре отырып, өздерін заманнан артта қалғандай сезінетін ретроградтар үшін құнды әліппе жасап шықты». Кормьер авторлар «буын болғысы келмейтін буын туралы жаңа сұрақтар қойып, жауаптар тапты. Қалай болғанда да, олар жиырма жастағылар мен қырық жастағылар арасындағы терең алшақтықты шынайылықпен, әзілмен және сезімталдықпен жоюға тырысты» деп есептеді.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

1993 жылы Чарльз Лоуренс ''[[The Daily Telegraph]]-''та «Он үшінші буында» Штраус пен Хау бұл жас буынға «[[Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар|негізін қалаушы әкелер]] заманынан бергі он үшінші буын ретінде салыстырмалы түрде бейтарап анықтама» ұсынғанын жазды.&lt;ref&gt;Laurence, Charles (May 11, 1993). «The Bitter New Generation and Why They Are Criticizing Their Baby Boomer Parents». // London Daily Telegraph.&lt;/ref&gt; Александр Ферронның «Eye Magazine» журналындағы шолуына сәйкес, бұл кітап «жоғары деңгейлі екі тарихшының еңбегі болып табылады. Оның негізгі тақырыбы он үшінші буын болғанымен, бұл еңбекті 1960—1981 жылдардағы АҚШ-тың өте жақсы жазылған әрі жан-жақты тарихы деп қарастыруға болады, ол дәуірді әдеттегі тарихи сюжеттердің (соғыс, саясат, аштық және т. б.) орнына әртүрлі призмалар арқылы зерттейді».&lt;ref&gt;Ferron, Alexander (July 1, 1993). «13th Generational Malaise». // Eye Magazine.&lt;/ref&gt;

Ақпаратты ұлттық ғылым қоры құрған және америкалық жастарды зерттейтін «Longitudinal Study of American Youth»&lt;ref&gt;[https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 «'Xplaining Generation X — An NSF-Sponsored Webcast».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103082247/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=122044 |date=2014-11-03 }}.&lt;/ref&gt; ұйымынан Джон Миллер Штраус пен Хаудың «Х буыны» ұғымы (олар оны он үшінші деп атаса да) танымал әдебиетте де, ғылыми әдебиетте де кеңінен қолданылатынын жазды.&lt;ref&gt;Miller J. D. [http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf «The Generation X Report: Active, Balanced, and Happy: These Young Americans are not bowling alone»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128113321/http://lsay.org/GenX_Rept_Iss1.pdf |date=2020-01-28 }}.&lt;/ref&gt;

=== «Миллениум буынының өрлеуі» ===
Журналист Дэвид Брукс келесі буын туралы «Миллениум буынының өрлеуі» (2000) кітабына шолу жазды:&lt;blockquote&gt;Егер сіз «жақсы» деп авторлар фактілермен мұқият жұмыс істейтін және өз қорытындыларын цифрлармен растайтын кітапты айтсаңыз, бұл жақсы кітап емес. Бірақ бұл өте жақсы жаман кітап. Одан оқырман нағыз құнды дүниелерді табады. Ол керемет жазылған. Егер сіз буындар туралы мағынасыз күңкілдеуден бас тартсаңыз, бұл кітап шынымен де болып жатқан өзгерістерді көрсетеді.&lt;ref name=&quot;fortyfiveth&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Брукс сонымен қатар авторлардың буындарға әртүрлі көзқараста екенін жазды: «Шындығында, АҚШ-та ғасырдың басы мен аяғында ең ұлы екі буын және оның ортасында ең бейшара екі буын болған сияқты деген қорытынды жасауға болады».&lt;ref name=&quot;fortyfiveth&quot; /&gt;

2001 жылы сыншы Дина Гомес «NEA Today» үшін Штраус пен Хаудың бұқаралық мәдениеттің «қызықты талдауын» қолдана отырып, өз теорияларын «сенімді түрде» баяндағаны туралы жазды. Авторлардың шамадан тыс жалпылауға бейімділігін мойындай отырып, Гомес сонымен қатар «біздің балаларымыздың болашағына деген оптимистік көзқарасқа қарсы тұру қиын. Олардың алдыңғы екі кітапта — «Буындар» және «Төртінші айналым» еңбектерінде жазған теорияларының көбісі шынымен де шындыққа айналды» деп тұжырымдайды.&lt;ref&gt;Gomez, Dina (May 2001). [http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf «The next great generation».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421043746/http://www.saeculumresearch.com/assets/client-assets/files/selected-pubs/NEA-Today-The-Next-Great-Generation.pdf |date=2015-04-21 }} // NEA Today. — Vol. 19. — № 4.&lt;/ref&gt;

=== Теорияның жалпы сыны ===
1991 жылы журналист Джонатан Альтер ''[[Newsweek]]'' журналына «Буындар» кітабы «америкалық өмір ырғақтарын арандатушылық сипаттағы, тапқыр және қызықты талдауға» айналғанын жазды. Дегенмен, сыншы бұл кітаптың «мұқият ойластырылған тарихи жұлдыз-жорамал екеніне және ол мұқият зерттеушінің тексеруіне төтеп бере алмайтынына» сенімді. Ол былай деп есептейді: «Бұл дәйекті „құрдас кейіпкерлер“ көбінесе күлкілі, бірақ кітап АҚШ тарихының циклдік сипатқа ие екендігі туралы көптеген жаңа мәліметтер береді, мұны баяғыда-ақ [[Артур Мейер Шлезингер]] және басқалар мәлімдеген болатын». Ол сондай-ақ: «Буындар арасындағы шекаралар өте шартты. Авторлар 1943 жылдан 1961 жылға дейін туғандардың барлығын (бэби-бумерлерді) ең үлкен және ең кіші өкілдерінің ортақ тұстары өте аз топқа біріктірген. Ал авторлардың болжамдары үстірт әрі ойланбай жасалған» деп атап өтті. Альтер: «Зерттеу қаншалықты тартымды әрі танымдық болып көрінгенімен, буындық жалпылаулар туралы шындық — олардың жалпы алғанда қанағаттанарлықсыз екендігінде» деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;Alter, Jonathan (15 April 1991). «The Generation Game» // Newsweek.&lt;/ref&gt;

[[Колумбия университеті]]нің Педагогикалық колледжінің бұрынғы төрағасы Артур Левин былай деп атап өтті: «Буындардың сипаттамалары — бұл стереотиптер. Кейбір айқын айырмашылықтар бар, бірақ бәрібір бұрынғы және қазіргі студенттердің бойынан ұқсас белгілерді көбірек табуға болады. Бірақ егер сіз бұл туралы ғана кітап жазсаңыз, оған кім қызығады?».&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt;

Стереотиптеу мен жалпылауға қатысты айыптауларға жауап бере отырып, авторлар былай деп мәлімдеді: «Біз ешқашан қандай да бір буынның [[Монохромия|монохром]]ды екендігі туралы айтуға тырысқан емеспіз. Оған мүлдем әртүрлі адамдардың кіретіні анық. Бірақ буынды [[әлеуметтік қауымдастық]] ретінде қарастырсақ, біз оның экономикалық және [[Қоғамдық пікір|әлеуметтік тап]]тар, [[нәсіл]]дер, [[жыныс]], [[дін]] және [[саяси партия]]лар сияқты кем дегенде сондай қуатты (ал біз тіпті қуаттырақ деп есептейміз) екенін көреміз».&lt;ref name=&quot;sixtythird&quot;&gt;Host: Brian Lamb (14 April 1991). «Generations: The History of America’s Future». {{cite web|url=http://www.booknotes.org/Watch/17548-1/William+Strauss.aspx|title=Мұрағатталған көшірме|access-date=2016-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160703075922/http://booknotes.org/Watch/17548-1/William%2BStrauss.aspx|archive-date=2016-07-03}}.&lt;/ref&gt;

1991 жылы Геральд Першелл былай деп жазды:&lt;blockquote&gt;«Буындар» еңбегі танымал тарих пен әлеуметтік ғылымдардың әуесқойларын қызықтыратынына кепілдік беруге болады. Кәсіби тарихшылардың арасында оған қиынырақ соғады. Белгілі бір дәуірді зерттеушілер өздерінің кезеңі басқаларға ұқсайды деген идеяны шорт кесіп, қарсы шығады. [[Плющ лигасы]]нда ауқымды тарихи теориялар қабылданбағалы қашан және авторлардың академиялық рангінің жоқтығы да оларға пайда әкелмейді. «Олардың буындық квартеті бір мезгілде „тым өрескел“ әрі „тым мінсіз етіп өңделген“», — деп тұжырымдады [[Йель университеті]]нің тарихшысы. «Болжам жасау — пайғамбарлардың ісі», — деп мысқылмен жазды кезінде [[Браун университеті]]нің тарих профессоры болған Уильям МакЛагин, жеткілікті деректер жинап, оларды қажетті диаграммалар мен схемалармен толықтырған соң, өз тарихыңызды ғылымға айналдырдым деп ойлаудың қажеті жоқ екенін мәлімдей отырып. Кітапты, сірә, әлеуметтанушылар мен саясаттанушылар жылырақ қарсы алатын шығар.&lt;ref name=&quot;fortysixth&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;[[Дэвид Рисмен]] мен Ричард Нойштадт теорияны оң бағалады. Әлеуметтанушы Рисмен бұл еңбектен «теориялар мен тарихи еңбектердің көптеген үзінділерінің әсерлі жиынтығын» тапты. Саясаттанушы Нойштадт Штраус пен Хаудың «өте маңызды сұрақтар қойып жатқанын және мен оларды осы үшін құрметтейтінімді» атап өтті.&lt;ref name=&quot;fortysixth&quot; /&gt;

1991 жылы сынға жауап бере отырып, Уильям Штраус кейбір тарихшыларға олардың теориясы ұнамауы мүмкін екенін мойындады, оны авторлар АҚШ тарихына жаңа көзқарас ретінде ұсынды және бұл мәселені тұтас көру қажеттілігіне жауап берді:&lt;blockquote&gt;Адамдар АҚШ тарихымен өзін байланысты сезінудің жаңа әдісін іздейді. Мәселе осында. Біз соңғы 10 жыл бойы мұхитта қалқып жүргендейміз және біз тарих туралы соңғы онжылдықтарда шағын тарихтар жиынтығы ретінде айтылды деп ойлаймыз, бірақ адамдарға шағын тарихтар қызық емес. Олар тұтас көзқарасты іздейді. Бізде ондаған жылдар бойы тұтас көзқарас болған жоқ және біз оны кітабымызда көрсетуге тырысамыз. Біздің кітапты ұнататын тарихшылар — мен академиялық ортада оны әртүрлі қабылдайтынына сенімдімін, өйткені біз мүлдем жаңа нәрселер туралы айтып отырмыз — бірақ оны қабылдайтын тарихшылар — бұл дәйекті оқиғалар тізбегінен гөрі адам өмірінің цикліне көбірек көңіл бөлетін адамдар. Мұндай адамдардың жақсы мысалдары — [[Брандей университеті]]нен Мортон Келлер мен Дэвид Хэкетт Фишер. Олар теориядағы ең бастысы буындар емес, уақыт өте келе америкалықтардың балалар мен қарттарға қалай қарағанында және өз қарым-қатынастарын тарихи процеске қалай кіріктіруге тырысқанында орын алатын өзгерістер екенін байқады&lt;ref name=&quot;sixtythird&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;1993 жылы Грегг Аанестад өзінің докторлық диссертациясында «Буындардың» ауқымдылығына, олардың «тартымдылығы» мен «айқындылығына» «таңданатынын» жазды, бірақ ол мәліметтерді таңдауда авторлар тарапынан толық [[Фактілерді таңдамалы түрде көрсету|емес дәлелдеу қателігі жіберілген]]ін және авторлар буындардың саны, олардың дамуының салыстырмалы үдеуі немесе кездейсоқтықтың рөлі сияқты негізгі факторларды ескермегенін айтты.&lt;ref name=&quot;sixtythird&quot; /&gt;

2006 жылы Фрэнк Гианкола «өзінің танымалдылығына қарамастан, жалпы алғанда буындар арасындағы айырмашылықтарды бөліп көрсету эмпирикалық зерттеулердің нәтижелерімен расталмайды» деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;Giancola F. The Generation Gap: More Myth than Reality // Human Resource Planning. — 2006. — Vol. 29. — № 4. — P. 32—37.&lt;/ref&gt;

2016 жылы жұмыс берушінің тұрғысынан байқалатын буындық айырмашылықтар жұмыс берушілердің өздері бастамашылық еткен еңбек жағдайларының дамуымен түсіндірілетін мақала жарық көрді.&lt;ref&gt;{{Мақала|авторы=Бражников П. П.|тақырыбы=Теория поколений в кадровой политике и ее связь с конкуренцией работодателей на рынке труда|сілтемесі=http://psy.academy/generations.pdf|тілі=|басылымы=Тренды и управление|түрі=|жылы=2016|айы=07|күні=|том=14|нөмірі=2|беттері=194—201|issn=2307-9118|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027193818/http://psy.academy/generations.pdf}}&lt;/ref&gt; Мақалада бұл даму фирмалардың неғұрлым жоғары білікті жұмысшыларды тарту үшін бос жұмыс орындары нарығындағы бәсекелестігімен түсіндіріледі. Аталған нарықтағы өнім ретіндегі жаңа еңбек жағдайлары [[тауардың өмірлік циклі]]не ие және олар жаппай сипат алған кезде, сәйкесінше жұмысшылардың стандартты үміттері де өзгереді.

Штраус пен Хау теориясы (жалпы буындарды зерттеу сияқты) оның нәсіліне, терісінің түсіне, азаматтығына, дініне, жынысына, жасына, мүгедектігіне және генетикалық ақпаратына қарамастан әрбір буындағы әрбір адамның шынайы өмірін көрсете алмайтындығы үшін сынға алынады.&lt;ref&gt;Giancola 2006.&lt;/ref&gt; Хувер мысал ретінде Y буынын зерттеуді қарастырады:&lt;blockquote&gt;Теорияны түсіндірушілер гүлденген қала маңында өсіп, үлкен конкурс бар колледждерге құжат тапсырған кезде мазасыздықты сезінетін және ата-аналары олардың үстінен қамқорлықпен ұшып жүргенде көп тапсырманы оңай орындайтын, керемет істер жасайтын ақ нәсілді бай жасөспірімдерді Y буыны деп атауға дағдыланған. Алайда, [[Азшылық топтары|азшылық]]тарға, немесе тұрмысы төмен жандарға, немесе орфографиялық жарыста ешқашан жеңіске жетпеген жасөспірімдерді осылай атамайды. Олар [[Фэрфакс (округ)|Фэрфакс округіне (Вирджиния)]] ешқандай қатысы жоқ үлкен және кіші қалалардың оқушыларын да бұлай атамайды. Немесе техниканы түсінбейтіндерді. Немесе орта мектепті әрең бітіре алатындарды. Немесе колледж туралы ешқашан ойламағандарды. Немесе қылмыс жасайтындарды. Немесе ата-ана назарының жетіспеушілігінен зардап шегетіндерді. Немесе колледжді тастап кететіндерді де бұлай атамайды. Олардың барлығы Y буынына жатпай ма?&lt;ref name=&quot;sixth&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;Дегенмен, 2000 жылғы «Миллениум буынының өрлеуі» кітабында Штраус пен Хау АҚШ-тағы осы буынға жататын және «қорқынышты қиындықтарды бастан кешіріп жатқан» [[эмигрант]]тардың балаларына назар аударды.&lt;ref name=&quot;sixtyseventh&quot;&gt;{{sfn|Strauss &amp; Howe| 2000. p. 84.&lt;/ref&gt; Олар «үштен бірінде медициналық сақтандыру жоқ, олар [[кедейлік]] шегінен төмен өмір сүреді және адамдар тығыз орналасқан тұрғын үйлерде тұрады» деп жазды.&lt;ref name=&quot;sixtyseventh&quot; /&gt;

1991 жылы профессор әрі ''The New York Times'' қызметкері Джей Долан «Буындар» еңбегін кітапта таптар, нәсіл және жыныс туралы айтылмағаны үшін сынға алды, бұған Нил Хау былай деп жауап берді:
&lt;blockquote&gt;буындар адамдардың қалай ойлағаны және өздерін қалай ұстағаны туралы айту үшін осы жалпылауларға қарағанда әлдеқайда тиімді. Тарихшылардың көпшілігі тарихты ешқашан буындардың ауысуы ретінде қарастырмағанын түсінген жөн. Олар ол туралы әрқашан бірдей ойлайтын және әрекет ететін 55 жастағы көшбасшылардың бірқалыпты ауысымы ретінде айтуды жөн көреді — бірақ бұл шындық болған емес және шындық емес. Егер сіз 1960 жылдары 55 жастағы америкалық көшбасшылардың қалай әрекет еткеніне қарасаңыз: жігер мен сенімділікке толы [[Джон Фицджеральд Кеннеди|Джон Кеннеди]], [[Линдон Бэйнс Джонсон|Линдон Джонсон]] және [[Хьюберт Хамфри]], және оларды бүгінгі Конгресстегі шешімсіз әрі сенімсіз көшбасшылармен салыстырсаңыз, менің ойымша, сізге 55 жастағылардың әрқашан бірдей әрекет етпейтінін мойындауға тура келеді және сіз соғыс ардагерлері мен батырларының буыны мен өкілдері мүлдем басқа жағдайларда кәмелетке толған басқа буындардың әлемде неліктен әртүрлі әрекет ететінін түсіндіретін қуатты буындық күштерге тап болғаныңызды көресіз.&lt;ref name=&quot;sixtythird&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Ибн Хальдун#Еңбектері|Ибн Хальдунның буындары]]
* [[Тарихты түсіну|Джозеф Тойнбидің тарихты тануы]]
* [[Кондратьев циклдары]]
* [[Этногенездің пассионарлық теориясы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Generations: The History of America’s Future, 1584 to 2069|орны=New York|баспасы=William Morrow &amp; Company|жылы=1991|isbn=978-0-688-11912-6|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=13th Gen: Abort, Retry, Ignore, Fail?|баспасы=Vintage Books|жылы=1993|isbn=978-0-679-74365-1|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Fourth Turning. What the Cycles of History Tell Us About America’s Next Rendezvous with Destiny|орны=New York|баспасы=Broadway Books|жылы=1997|isbn=978-0-7679-0046-1|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Rising. The Next Great Generation|баспасы=Knopf Doubleday Publishing Group|жылы=2000|isbn=978-0-375-70719-3|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials &amp; K-12 Schools. Educational Strategies for a New Generation|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2007|isbn=978-0-9712606-5-8|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=The Next Twenty Years. How Customer and Workforce Attitudes Will Evolve|басылымы=[[Harvard Business Review]]|беттері=41—52|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Howe N., Strauss W.|тақырыбы=Millennials Go to College. Strategies for a New Generation on Campus|басылымы=2nd ed.|орны=Great Falls|баспасы=LifeCourse Associates|жылы=2008|isbn=978-0-9712606-1-0|lang=en|ref=Strauss &amp; Howe}}
* {{кітап|авторы=Попов Н. П.|тақырыбы=Российские и американские поколения XX века. Откуда пришли миллениалы?|url=https://cyberleninka.ru|басылымы=Мониторинг общественного мнения. Экономические и социальные перемены|жылы=2018|беттері=309—323|lang=ru}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Мәдени буындар}}
[[Санат:Демография]]
[[Санат:Социология]]
[[Санат:АҚШ тарихы]]
[[Санат:Мәдени буындар]]</text>
      <sha1>0sjpgfr2wgcuhpabyvnn8rpgzfkhpmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бояулы тасбақа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789000</id>
    <revision>
      <id>3689567</id>
      <parentid>3688720</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Бопан|Бопан]] ([[User talk:Бопан|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3685314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22281" sha1="9galgll2w2latluqv5sydwn4a0x6e9m" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бояулы тасбақа'''&lt;ref&gt;Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1988. — С. 145.&lt;/ref&gt; немесе '''әшекейлі тасбақа''' (лат. ''Chrysemys picta'') — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын '''''Chrysemys''''' туысының жалғыз өкілі. Ол [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрі болып саналады. Бояулы тасбақалар [[Канада]]ның оңтүстігінен [[Луизиана]]ға және [[Мексика]]ның солтүстігіне дейінгі аралықтағы тұщы су айдындарын мекендейді. Олардың таралу аймағы шығысында [[Атлант мұхиты]]нан батысында [[Тынық мұхиты]]на дейін созылады. Бояулы тасбақалар ұзақ өмір сүреді, қолда өсірілген жағдайда 40 жылға дейін тіршілік ете алады.
[[Сурет:Painted turtle.jpg|нобай|Бояулы тасбақа]]

Ересек ұрғашы тасбақаның дене ұзындығы 10–25 см болады, ал аталықтары аналықтарына қарағанда кішірек келеді. Сауытының үстіңгі бөлігі тегіс, сопақ пішінді және жотасыз болады. Тері түсі зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді, ал аяқ-қолдарында қызыл, қызғылт сары немесе сары жолақтар кездеседі. Соңғы [[мұз дәуірі]]ндегі географиялық оқшаулану нәтижесінде бұл түрдің төрт түр тармағы қалыптасқан.

Тасбақаның сауытының құрылысы мен түсіне қарап, оның қай түр тармағына жататынын анықтауға болады. ''Chrysemys picta picta'' түр тармағында сауыттың үстіңгі бөлігіндегі тақташалар бір-біріне параллель орналасады. ''Chrysemys picta marginata'' түр тармағының сауыт асты бөлігінде сұр дақ болады. Chrysemys picta dorsalis түр тармағының сауыт үстімен тұтас қызыл жолақ өтеді. Ал Chrysemys picta bellii түр тармағының сауыт асты бөлігінде қызыл түсті өрнек кездеседі.

Бояулы тасбақалар су өсімдіктерімен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Олардың қорегіне жәндіктер, шаянтәрізділер мен балықтар жатады. Тасбақалардың жұмыртқалары мен жаңадан шыққан балапандары [[кеміргіш]]терге, [[ит]]терге және [[жылан]]дарға жем болады. Ересек тасбақалар қатты сауытының арқасында жыртқыштардың көпшілігінен қорғана алады. Алайда оларға [[аллигатор]]лар мен [[жанат]]тар қауіп төндіруі мүмкін.
Суыққанды жануарлар болғандықтан, бояулы тасбақалардың белсенділігі қоршаған ортаның температурасына тәуелді. Олар негізінен күндіз белсенді болады. Қыста, әдетте, су айдындарының түбіндегі лайға көміліп, қысқы ұйқыға кетеді. Аталықтары 2–9 жас аралығында, ал аналықтары 6–16 жас аралығында жыныстық жетілуге жетеді. Олар көктем мен күзде жұптасады. Көктемнің соңы мен жаздың басында аналықтары жерді қазып, ұя жасап, оған жұмыртқа салады. Табиғи ортада бұл тасбақалардың өмір сүру ұзақтығы 55 жылдан асуы мүмкін.

Кейбір үндіс тайпаларының ертегілерінде бояулы тасбақа айлакер кейіпкердің рөлін атқарған. 1990 жылдардың басында ол [[АҚШ]]-та үй жағдайында ұсталатын [[тасбақа]]лардың ішінде танымалдығы бойынша екінші орында болған. Алайда кейінгі жылдары оларды аулауға қатысты шектеулер күшейтілді.
Тіршілік ету ортасының жойылуы және автожолдарда көлік астына түсіп қырылуы бояулы тасбақалардың популяциясының азаюына әсер етті. Соған қарамастан, олардың адам мекендейтін аумақтарда да тіршілік ете алу қабілеті [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрлерінің бірі болып қалуына мүмкіндік берді. Тек АҚШ-тың [[Орегон]] штатында және Канаданың [[Британдық Колумбия]] провинциясында олардың популяциясына қауіп төніп отыр. АҚШ-тың төрт штаты бояулы тасбақаны өздерінің ресми жорғалаушы жануары ретінде таныған.

== Атауының этимологиясы ==

Бояулы тасбақаның ''Chrysemys'' туыстық атауы көне грек тіліндегі χρυσός — «алтын» және ἑμύς — «эмида» (батпақ тасбақасының бір түрі) сөздерінен шыққан.
Латын тіліндегі ''picta'' түрлік атауы «боялған», «әдемі», «әсем», «өрнектелген», «теңбілді» деген мағыналарды білдіреді.&lt;ref&gt;''Taxonomy chapter for turtle, eastern painted'' (030060). BOVA Booklet. Virginia Fish and Wildlife Information Service (2010). &lt;/ref&gt;
Түр тармақтарының атаулары да өзіндік мағынаға ие: ''marginata'' латын тілінен аударғанда «жиектелген» дегенді білдіреді және сауыттың үстіңгі бөлігінің сыртқы, шеткі жағындағы қызыл дақтарды меңзейді. ''Dorsalis'' атауы латынның ''dorsum'' — «арқа» сөзінен шыққан. Бұл атау сауыттың үстіңгі бөлігінің ортасымен өтетін айқын жолаққа қатысты қойылған. Ал ''bellii'' атауы зоолог Томас Белл''Көлбеу мәтін''дің құрметіне берілген. Ол [[Чарльз Дарвин]]нің ғылыми еңбектерінің бірлескен авторы болған.

== Таксономиясы және эволюциясы ==

Неміс табиғат зерттеушісі '''Иоганн Готлоб Шнайдер'''
Бояулы тасбақа (C. picta) — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын Chrysemys туысының жалғыз түрі. Бұл тұқымдас екі тұқымдас тармағын қамтиды. Chrysemys батыс тармаққа жататын Deirochelyinae тұқымдас тармағының құрамына кіреді. Бояулы тасбақаның төрт түр тармағы бар: шығыс (C. p. picta), орталық (C. p. marginata), оңтүстік (C. p. dorsalis) және батыс (C. p. bellii).

== Жіктелуі ==
[[Сурет:Gray John Edward 1800-1875.png|нобай|Джон Эдуард Грей]]
1783 жылы Шнайдер бұл тасбақаны ''Testudo picta'' деген атаумен сипаттаған. Ал 1855 жылы Грей оған Chrysemys picta деген атау берген. Сол кезеңге қарай төрт түр тармағының барлығы анықталған болатын: шығыс түр тармағын 1783 жылы Шнайдер, [[Сурет:Schneider Johann Gottlob 1750-1822.png|нобай|Иоганн Готлоб Шнайдер]]  батыс түр тармағын 1831 жылы Грей, ал орталық және оңтүстік түр тармақтарын 1857 жылы Агассис сипаттаған.
[[Сурет:Louis Agassiz.jpg|нобай|Жан Луи Родольф Агассис]]
1930 жылдарға дейін бояулы тасбақаның кейбір түр тармақтары Chrysemys туысына жататын дербес түрлер ретінде жіктеліп келді. Мысалы, батыс және орталық түр тармақтарының таралу аймақтары түйісетін шекаралық өңірде кездесетін бояулы тасбақалар treleasei деп аталатын жеке түр ретінде қарастырылды.
1931 жылы герпетолог әрі арахнолог Ш. Ч. Бишоп пен табиғат зерттеушісі Ф. Шмидт қазіргі жіктеудің негізін қалады. Олар бояулы тасбақаны бір түрге жатқызып, оның төрт түр тармағын ажыратуды ұсынды. Тасбақалардың бүкіл таралу аймағынан жиналған үлгілерді салыстырмалы өлшеу нәтижелеріне сүйене отырып, зерттеушілер оларды түр тармақтарына бөлді және treleasei атауын жіктеуден алып тастады.
1958 жылдан бастап бояулы тасбақаның түр тармақтары соңғы мұз дәуірі кезінде, шамамен 100 000–11 000 жыл бұрын, географиялық оқшаулану жағдайында эволюциялық даму жолынан өтті деген теория кеңінен тарала бастады. Сол кезеңде бояулы тасбақалар үш оқшауланған популяцияға бөлінген: шығыс популяциясы [[Атлант мұхиты]] жағалауының оңтүстік-шығыс бөлігінде, оңтүстік популяциясы Миссисипи өзенінің оңтүстік бөлігіндегі аумақта, ал батыс популяциясы қазіргі [[АҚШ]]-тың оңтүстік-батыс өңірінде мекендеген.
Бұл популяциялар жаңа түрлердің қалыптасуына жеткілікті ұзақ уақыт бойы оқшауланып қалған жоқ. Мұздықтар шамамен 11 000 жыл бұрын шегінгеннен кейін үш популяция да солтүстікке қарай тарала бастады. Батыс және оңтүстік түр тармақтары Миссури аумағында қайта түйісіп, нәтижесінде жаңа будан — орталық түр тармағы пайда болды. Кейін ол Огайо және Теннесси өзендерінің алаптары арқылы шығыс пен солтүстікке қарай таралды.
Ұзақ уақыт бойы герпетологтар ''Chrysemys'', ''Pseudemy''s және ''Trachemys'' туыстарын біріктіру мәселесін талқылады. 1952 жылдан бастап кейбір зерттеушілер сыртқы ұқсастықтарына байланысты ''Chrysemys'' пен ''Pseudemy''s туыстарын бір туысқа біріктіруді ұсынды. 1964 жылы [[Сэмюэл Макдауэлл]] тасбақалардың бас сүйегі мен аяқ-қолдарының өлшемдеріне сүйене отырып, осы үш туыстың барлығын бір туысқа біріктіру жөнінде ұсыныс жасады.
Алайда 1967 жылы жүргізілген қосымша өлшеулер мұндай біріктірудің негізді екенін растамады. Сол жылы палеонтолог әрі герпетолог [[Алан Холман]] бұл үш туысқа жататын тасбақалардың табиғи ортада жиі қатар кездесетініне және көбею ерекшеліктерінің ұқсастығына қарамастан, өзара будандаспайтынын атап өтті. 1980 жылдары жүргізілген биохимиялық және паразитоло''гиялық зерттеулер де ''Chrysemys'', ''Pseudemys'' және'' Trachemys үш бөлек туыс екенін көрсетті.
Шамамен 5 миллион жыл бұрынғы сауыттың жоғарғы және төменгі бөліктерінің қазба қалдықтары. Теннесси штатындағы карст шұңқырынан табылған.
2003 жылы '''Дэвид Старки''' мен оның әріптестері бояулы тасбақаның жіктелуіне қатысты жаңа нұсқаны ұсынды. Митохондриялық ДНҚ зерттеулерінің нәтижелеріне сүйене отырып, олар мұз дәуірі кезіндегі эволюциялық даму туралы болжамды жоққа шығарды. Зерттеушілер оңтүстік бояулы тасбақаларды дербес C. dorsalis түрі ретінде қарастыруды, ал қалған түр тармақтарын жеке-жеке ажыратпауды ұсынды.
Алайда бұл тұжырым кеңінен қолдау таппады. Бұған бояулы тасбақаның барлық түр тармақтары өздерінің таралу аймақтарының шекаралас өңірлерінде өзара будандаса алатынының бұған дейін дәлелденуі себеп болды.
Соған қарамастан, 2010 жылғы жағдай бойынша Халықаралық табиғатты қорғау одағы оңтүстік бояулы тасбақаның ''C. dorsalis'' және ''C. p. dorsalis'' деген екі атауын да жарамды ғылыми атаулар ретінде мойындады.

== ДНҚ ==

Бояулы тасбақаның кариотипінде 50 хромосома бар. Бұл көрсеткіш [[Deirochelyinae]] тұқымдас тармағына жататын басқа өкілдердің хромосома санымен сәйкес келеді. Эволюциялық тұрғыдан алшақ америкалық тұщы су тасбақаларында хромосома саны 26-дан 66-ға дейін жетеді. Бұл тасбақалардың әртүрлі популяцияларындағы кариотип өзгерістері әлі де аз зерттелген. Дегенмен, 1967 жылы [[Жаңа Англия]]ның аралдарында мекендейтін тасбақалардың ақуыздарындағы аминқышқылдарының тізбегін зерттеу нәтижелері олардың материктік популяция өкілдерінен ерекшеленетінін көрсетті.
Бояулы тасбақаның түр тармақтарының хромосомалық ДНҚ-сын салыстырмалы талдау Старки ұсынған таксономиялық жіктеуге қатысты пікірталастар барысында қарастырылды. Алайда 2009 жылғы жағдай бойынша зерттеу нәтижелері жарияланбаған болатын. Бояулы тасбақа геномының толық құрылымын анықтау 2011 жылы аяқталды. Бұл тасбақа геномын секвенирлеу жұмыстары жүргізілген алғашқы жорғалаушылардың бірі ретінде таңдалды.

== Қазба қалдықтары ==

Бояулы тасбақалардың қазба қалдықтары салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Соған қарамастан, олардың эволюциялық тарихы әлі толық анықталмаған. Атап айтқанда, олардың соңғы ортақ арғы тегі кім болғаны және одан туыстас топтардың қалай таралып, қалыптасқаны жөніндегі мәселелер әлі де зерттеуді қажет етеді.
Бояулы тасбақалардың жасы шамамен 15 миллион жыл болатын ең көне қазба үлгілері Небраска штатынан табылған. Жасы 15–58 миллион жыл аралығындағы тасбақалардың қазба қалдықтары Небраска мен [[Канзас штаттары]]ның аумағында кездеседі. Бұл өңірлерден табылған қалдықтар ежелгі тасбақалардың біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жасы 300 мың жылдан аз қазба үлгілері [[АҚШ]] аумағының басым бөлігінде және Канаданың оңтүстігінде кездеседі.

== Сипаттамасы ==

Бояулы тасбақа. Тұмсығындағы өзіне тән сары жолақтар мен аяқтарындағы жүзу жарғақтары көрінеді.
Бояулы тасбақаның сауыты сопақ пішінді, тегіс, ұзындығы 7–25 см болады. Сауыттың төменгі бөлігі жалпақ келеді. Сауыттың үстіңгі бөлігі — карапакс — зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мұндай реңк тасбақаның қоршаған ортаға сіңісіп, көзге түспеуіне мүмкіндік береді.
Сауыттың төменгі бөлігі — пластрон — сары немесе қызыл түсті болады, кейде оның ортасында қара дақтар кездеседі. Тері түсі де карапакстың түсіне ұқсас, зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мойнында, аяқ-қолдарында және құйрығында қызыл және сары жолақтар болады. Түрдің атауы да осы ерекше түсіне байланысты берілген.
Көптеген тұщы су тасбақалары сияқты, бояулы тасбақаның да аяқтарындағы саусақтарының арасында жүзуге көмектесетін жарғақтар бар.
Бояулы тасбақаның бас пішіні де өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады. Тұмсығының бойында тек сары жолақтар болады. Әр көзінің артында ірі сары дақ пен жолақ орналасқан. Иегінде жақтың ұшында түйісетін екі жалпақ жолақ бар. Тасбақаның жоғарғы жағы төңкерілген «V» әрпіне ұқсайды, ал оның екі жағында төмен қарай бағытталған тіс тәрізді шығыңқы бөліктер болады.
Жас тасбақалардың басы, көзі мен құйрығы дене өлшеміне шаққанда ересек дараларға қарағанда кішірек, ал сауыты дөңгелектеу келеді.
Ересек аналық тасбақалар, әдетте, аталықтарынан ірі болады: аналықтарының дене ұзындығы 10–25 см, ал аталықтарынікі 7–15 см аралығында. Аналықтардың карапаксы аталықтарға қарағанда дөңгелектеу келеді. Аналықтардың ірі дене бітімі жұмыртқа салуға қолайлы жағдай жасайды деген болжам бар.
Аталықтардың алдыңғы аяқтарындағы тырнақтары ұзынырақ, ал құйрығы ұзын әрі жуан болады. Аталықтардың аналь тесігі (клоакасы) аналықтарға қарағанда құйрықтың ұшына қарай орналасады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9galgll2w2latluqv5sydwn4a0x6e9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шәкірттік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789313</id>
    <revision>
      <id>3689688</id>
      <parentid>3687762</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T22:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>3689688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71757" sha1="io2yce7oc72r95edqmtm6faaqhertun" xml:space="preserve">[[Сурет:Apprenticeship.jpg|thumb|[[Етікші]] мен оның шәкірті (шамамен 1914 жыл)|alt=Бірге аяқкиім жасап отырған ер адам мен баланың фотосуреті.]]
[[Сурет:Electrician Mike Hughes Installing Meter Base.jpg|thumb|[[Электрші]]лер көбінесе шәкірттік жүйе арқылы даярланады.]]
'''Шәкірттік''' — белгілі бір [[кәсіп]]ті немесе [[мамандық]]ты меңгеруге ниетті адамдарды [[жұмыс орнында оқыту]] және көбінесе оны теориялық білім берумен ұштастыру арқылы даярлау жүйесі. Шәкірттік реттелетін кәсіптерде жұмыс істеуге қажетті лицензия алуға да мүмкіндік беруі мүмкін. Оқытудың басым бөлігі тәжірибелі жұмыс берушінің басшылығымен еңбек ету барысында жүргізіледі. Жұмыс беруші шәкіртке кәсіпті немесе мамандықты меңгеруге көмектеседі, ал шәкірт қажетті құзыреттерді меңгергеннен кейін келісілген мерзім бойы оның қарамағында жұмыс істеуді жалғастыруға міндеттенеді.

Шәкірттік оқу мерзімі салаға, кәсіпке, атқаратын қызметке және мәдени ортаға байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. Кейбір жағдайларда шәкірттікті сәтті аяқтаған адамдар [[Кәсіптік білім|шебер көмекшісі]] деңгейіне немесе кәсіби біліктілікті растайтын сертификат алуға қажетті құзыреттілікке қол жеткізе алады. Басқа жағдайларда оларға шәкірттік тәжірибеден өткен компанияда тұрақты жұмыс ұсынылуы мүмкін. Шәкірт, шебер көмекшісі және шебер жүйесінің ресми шекаралары мен терминологиясы көбінесе [[гильдия]]лар мен [[кәсіподақ]]тар шеңберінен тыс қолданылмағанымен, бірнеше жыл бойы жұмыс орнында оқыту арқылы кәсіби құзыреттілікке қол жеткізу тәжірибесі [[білікті жұмысшы]]лар еңбек ететін барлық салаларда кездеседі.
{{TOC limit|3}}

== Тарихы ==
[[Сурет:Medieval baker.jpg|thumb|right|Ортағасырлық наубайшы мен оның шәкірті (Бодлиан кітапханасы, Оксфорд, Англия)]]

Шәкірттік жүйе [[Антикалық дәуір]]де де болған. Оның б.з.д. 18 жылға жататын алғашқы келісімшарттары Мысырдан табылған папирустарда сақталған.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Westermann |first=W.L. |date=1914 |title=Vocational Training in Antiquity |url=https://www.jstor.org/stable/1077001 |journal=The School Review |volume=22 |issue=9 |pages=605–606 |doi=10.1086/436382 |jstor=1077001 |via=JSTOR}}&lt;/ref&gt; Еуропада шәкірттік жүйенің XII ғасырда болғаны Генуяда сақталған шәкірттік келісімшарттардан белгілі.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Epstein |first=Steven |title=Wage Labor and Guilds in Medieval Europe |publisher=University of North Carolina Press |year=1991 |isbn=0807819395 |location=Chapel Hill |pages=75}}&lt;/ref&gt; [[Кейінгі орта ғасырлар]]да Еуропаның кейбір аймақтарында шәкірттік жүйесі [[Қолөнер гильдиясы|қолөнер гильдиялары]] мен қала билігінің бақылауына өтті. [[Қолөнер шебері]] жастарды тамақпен, баспанамен және кәсіптік оқытумен қамтамасыз етудің орнына оларды арзан жұмыс күші ретінде пайдалануға құқылы болды. Шәкірттердің көпшілігі ер адамдар болғанымен, әйелдер де шәкірттікке қабылданды. Олар [[Тігінші|тігіншілік]],&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Apprenticeship indenture |date=March 18, 1642 |work=Cambridge University Library Archives (Luard 179/9) |url=http://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD%2FGBR%2F0265%2FLuard%20179%2F9 }}&lt;/ref&gt; киім пішу, аяқкиім тігу, [[Наубайшы|наубайшылық]] және [[Кеңсе тауарлары|кітап пен жазу құралдарын сату]] сияқты кәсіптерді меңгерді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apprenticeship indentures 1604–1697 |work=Cambridge St Edward Parish Church archives (KP28/14/2) |url=http://calm.cambridgeshire.gov.uk/ArchiveCatalogue/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqDb=Catalog&amp;dsqCmd=Browse2.tcl&amp;dsqItem=KP28/14/2&amp;dsqKey=RefNo |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813022632/http://calm.cambridgeshire.gov.uk/ArchiveCatalogue/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&amp;dsqApp=Archive&amp;dsqDb=Catalog&amp;dsqCmd=Browse2.tcl&amp;dsqItem=KP28%2F14%2F2&amp;dsqKey=RefNo |url-status = dead|archive-date=2011-08-13 |access-date=2009-12-07 }}&lt;/ref&gt; Шәкірттер әдетте 10–15 жас аралығында оқуды бастап, қолөнер шеберінің үйінде тұрды. Шебер, шәкірт және көп жағдайда шәкірттің ата-анасы арасындағы қатынастар көбінесе [[Шәкірттік келісімшарт|жазбаша келісімшарт]] арқылы реттелді.&lt;ref name=&quot;KOM&quot;&gt;{{cite book|last=Morgan|first=Kenneth O.| author-link = Кеннет О. Морган |title=The Oxford History of Britain|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|year=2001|page=126|chapter=The Early Middle Ages}}&lt;/ref&gt; Шәкірттердің көпшілігі келісімшарт мерзімі аяқталғаннан кейін өздері де қолөнер шебері болуға ұмтылды. Келісімшарт мерзімі әртүрлі болып, екі жылдан жеті жылға немесе одан да ұзақ уақытқа созылды. Алайда кейбір шәкірттер белгілі бір уақыт бойы [[Шебер көмекшісі|шебер көмекшісі]] ретінде жұмыс істеді, ал олардың едәуір бөлігі ешқашан жеке [[Шеберхана]] аша алмады. [[Ковентри]] қаласында жүн мата саудагерлерінің қолында жеті жылдық шәкірттік мерзімін аяқтаған адамдар [[Қаланың еркін азаматы|қаланың еркін азаматы]] мәртебесін алуға құқылы болды.&lt;ref&gt;Adrian Room, &quot;Cash, John (1822–1880)&quot;, ''[[Oxford Dictionary of National Biography]]'', Oxford University Press, 2004&lt;/ref&gt;

Шәкірттік жүйе [[Батыс Африка]]дағы [[Дагомея]] патшалығының әскерінде де қолданылды. Әскерге жеті-сегіз жастан бастап қабылданған балалар алғашқы кезде қатардағы сарбаздардың қалқанын тасушы болып қызмет етті. Бірнеше жыл шәкірттік даярлықтан өтіп, әскери тәжірибе жинағаннан кейін олар қатардағы сарбаз ретінде әскер қатарына қосыла алды. Өмір бойы жинақталған әскери тәжірибе мен ақшалай ынталандырудың ұштасуы нәтижесінде Дагомеяда ұйымшыл әрі қатаң тәртіпке бағынған әскер қалыптасты.&lt;ref&gt;{{Cite book|title = The Diligent|last = Harms|first = Robert|publisher = Basic Books|year = 2002|isbn = 0-465-02872-1|location = New York|pages = 172}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
[[Сурет:Types of Apprenticeships.jpg|alt=|right|450x450px|Шәкірттік жүйесінің түрлері&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apprenticeshipq.eu/|title=ApprenticeshipQ – Managing Apprenticeships Quality}}&lt;/ref&gt;]]
Шәкірттік жүйесін екі негізгі түрге бөлуге болады: дербес және бірлескен шәкірттік.&lt;ref&gt;Davy, N., Frakenberg, A. (2019). [https://www.apprenticeshipq.eu/wp-content/uploads/2019/04/AppQ-Typology-of-App-in-HVET_final-version_v2.pdf Typology of Apprenticeships in Higher Vocational Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508161149/https://www.apprenticeshipq.eu/wp-content/uploads/2019/04/AppQ-Typology-of-App-in-HVET_final-version_v2.pdf |date=2019-05-08 }}. Retrieved 8 May 2019&lt;/ref&gt;

'''Дербес шәкірттік''' — білім беру мекемелерінің қатысуынсыз және оқу бағдарламаларымен байланыссыз, жұмыс берушілердің өздері ұйымдастырып, басқаратын шәкірттік түрі. Шәкірттер бір мезгілде қандай да бір білім беру бағдарламасы бойынша оқуы мүмкін, алайда олардың оқуы мен шәкірттік даярлығы арасында ресми байланыс болмайды.

'''Бірлескен шәкірттік''' — білім беру мекемелері мен жұмыс берушілердің ынтымақтастығы негізінде ұйымдастырылатын және басқарылатын шәкірттік түрі. Ол әрқашан оқу бағдарламасымен байланысты болып, студенттердің теориялық білімдерін практикада қолдануына және кәсіби дербестігін дамытуға қажетті білім мен дағдыларды меңгеруіне бағытталады.

Бірлескен шәкірттік басқару тәсіліне қарай да ерекшеленеді: кейбір түрлерінде жұмыс берушілер, ал басқаларында білім беру мекемелері жетекші рөл атқарады. Төменде басқару үлгісіне қарай шәкірттіктің әртүрлі түрлерінің негізгі сипаттамалары берілген:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Басқару түрі
! Білім беру деңгейі
! Бағдарлама түрі
! Орташа ұзақтығы
! Теория мен практиканың арақатынасы
! Оқыту орны
! Келісімшарт
|-
! Білім беру мекемесі мен жұмыс берушінің бірлескен басқаруы
| [[Білім берудің халықаралық стандартты жіктемесі|ISCED]] 6
| Оқу орны мен жұмыс орнындағы оқытуды ұштастыратын бағдарлама
| 3–4 жыл
| Теория мен практика кезектеседі (50%–50%)
| Оқу орнында және жұмыс орнында
| Иә
|-
! Білім беру мекемесінің басқаруы (ұзақ цикл)
| [[Білім берудің халықаралық стандартты жіктемесі|ISCED]] 6
| Жоғары кәсіптік білім, кәсіби жоғары білім, жоғары білім
| 2–3 жыл
| Бірнеше аптадан 6 айға дейін созылатын қысқа мерзімді практика
| Оқу орнында және жұмыс орнында
| Иә
|-
! Білім беру мекемесінің басқаруы (қысқа цикл)
| [[Білім берудің халықаралық стандартты жіктемесі|ISCED]] 6
| Жоғары кәсіптік білім, кәсіби жоғары білім, жоғары білім
| 2–3 жыл
| Практика оқу бағдарламасының 30–40%-ын құрайды
| Оқу орнында және жұмыс орнында
| Иә
|-
! Жұмыс берушінің басқаруы
| [[Білім берудің халықаралық стандартты жіктемесі|ISCED]] 5–6
| Жоғары кәсіптік білім, кәсіби жоғары білім
| 1 жыл
| Аптасына кемінде 30 сағат жұмыс істеу; оқу сағаттарының 20%-ы жұмыс орнынан тыс өткізілуі тиіс
| Жұмыс орнында
| Иә
|}

== Әлемдегі шәкірттік жүйелері ==
[[Сурет:SanonTrainingBagan.jpg|thumb|Кәсіптік даярлау мейрамханасындағы студенттер, [[Баган]] ([[Мьянма]])]]

=== Аустралия ===
Аустралиядағы шәкірттік жүйе елдің барлық экономикалық салаларындағы шәкірттік оқыту мен кәсіптік тағылымдаманы қамтиды. Ол бастапқы кәсіптік даярлықтан өтуге, сондай-ақ еңбек жолының ортасында [[біліктілікті арттыру]]ға бағытталған. 2012 жылғы 31 наурыздағы жағдай бойынша Аустралияда шәкірттік даярлықтан өтіп жатқан 475 000 адам тіркелді, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 2,4%-ға көп. Аустралия үкіметі жұмыс берушілер мен қызметкерлерге ынталандыру шараларын ұсынуы мүмкін, ал штаттар мен аумақтардың үкіметтері даярлықтың оқу бөлігін мемлекеттік қаржыландыру арқылы қолдай алады. Аустралиядағы шәкірттік жүйе еңбек қызметін ресми оқытумен ұштастырады және толық уақытты, толық емес уақытты немесе мектеп негізінде ұйымдастырылуы мүмкін.&lt;ref&gt;
{{Cite web
 |url         = http://www.australianapprenticeships.gov.au/default.asp
 |title       = Australian Apprenticeships Homepage
 |publisher   = www.australianapprenticeships.gov.au
 |access-date  = 2007-12-11
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20071229111241/http://www.australianapprenticeships.gov.au/default.asp
 |archive-date = 29 December 2007
 |url-status = dead
 |df          = dmy-all
}}
&lt;/ref&gt;

Аустралиядағы шәкірттік оқыту және кәсіптік тағылымдама қызметтері шәкірттердің оқуын жалғастырып, аяқтауына ықпал етеді. Осы мақсатта үміткерлердің қабілеттерін анықтайтын тестілер, кеңестер мен ақпараттық нұсқаулықтар арқылы оларға лайықты жұмыс берушілер таңдалады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apprenticeshipcentral.com.au/resource/tips-on-retaining-your-apprenticeship/|title=Applicant Tips: Retaining Your Apprenticeship / Traineeship|first=The ApprenticeshipCentral Dev|last=Team |work=ApprenticeshipCentral }}&lt;/ref&gt; Шәкірттік оқыту мен кәсіптік тағылымдамадан өтуге болатын мамандықтар туралы ақпарат пен ресурстар экономиканың 60-тан астам саласы бойынша қолжетімді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aapathways.com.au|title=Australian Apprenticeships and Traineeships Pathways - AAPathways}}&lt;/ref&gt;

«Шәкірттер» мен «тағылымдамадан өтушілер» ұғымдарының арасындағы негізгі айырмашылық дәстүрлі кәсіп түрлеріне және кәсіби біліктілік алуға қажетті уақытқа байланысты. Аустралия үкіметі елдегі шәкірттік жүйені басқару және оның жұмысын үйлестіру үшін арнайы шәкірттік оқыту орталықтарын пайдаланады. Бұл орталықтар тиісті талаптарға сай келетін кәсіпорындарға, шәкірттерге және тағылымдамадан өтушілерге қаржылай қолдау көрсетуді қамтамасыз етеді. Мұндай қолдау Аустралия өнеркәсібіне болашақта қажетті кәсіби дағдыларды қалыптастыруға негіз болатын бүкіл даярлық үдерісін қамтиды. Сонымен қатар Аустралияда кәсіпорындар мен шәкірттерді қорғауға бағытталған топтық оқыту жүйесі жұмыс істейді. Бұл жүйе шәкіртті біліктілік алғанға дейінгі бүкіл оқу мерзіміне жұмысқа қабылдай алмайтын кәсіпорындарға оны топтық оқыту ұйымы арқылы уақытша жұмысқа тартуға мүмкіндік береді. Жүйе шәкірттердің еңбек қызметі мен даярлығының үздіксіздігін қамтамасыз ету тетігі ретінде қызмет етеді, өйткені топтық оқыту ұйымы олардың ресми жұмыс берушісі болып саналады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.australianapprenticeships.gov.au/|title=Home &amp;#124; Australian Apprenticeships|website=www.australianapprenticeships.gov.au}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.megt.com.au|title=MEGT Australia – Apprenticeships, Traineeships, Recruitment|work=MEGT (Australia) Ltd}}&lt;/ref&gt;

Сонымен қатар топтық оқыту ұйымдарының (GTO) басқа да артықшылықтары бар. Атап айтқанда, салалық кеңесші қабылдаушы жұмыс берушіге тұрақты түрде барып, шәкірттің немесе тағылымдамадан өтушінің еңбек және оқу міндеттерін тиісінше орындауын қадағалайды. Осылайша қабылдаушы жұмыс берушіге де, шәкіртке немесе тағылымдамадан өтушіге де қосымша қолдау көрсетіледі. Тағы бір артықшылығы — шәкірттің немесе тағылымдамадан өтушінің ресми жұмыс берушісі топтық оқыту ұйымы болғандықтан, қабылдаушы жұмыс берушінің жалақы есептеу, зейнетақы жарналарын төлеу және еңбек заңнамасының басқа да талаптарын орындау жөніндегі әкімшілік міндеттері азаяды. Қабылдаушы жұмыс беруші келісімге сәйкес ұсынылған шоттар негізінде төлем жасайды.{{Citation needed|date=April 2011}}

=== Аустрия ===
Аустрияда шәкірттік даярлық ұзақ мерзімді оқыту кезеңдерін қамтитын мектептік білім беру жүйесі аясында ұйымдастырылады. Бұл жүйе арқылы университетке түсу үшін қажетті [[Матура]] аттестатын алуға болады. WIFI&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vlbg.wifi.at/|title=WIFI Vorarlberg|website=www.vlbg.wifi.at}}&lt;/ref&gt; жүйесі аясында кәсіпорындарда жүргізілетін шәкірттік даярлық міндетті түрде толық емес оқу уақытымен жұмыс істейтін кәсіптік мектепте (Berufsschule) білім алумен толықтырылады.&lt;ref name=&quot;bmukk.gv.at&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bmukk.gv.at/enfr/school/secon/app.xml |title=Bundesministerium für Bildung, Wissenschaft und Forschung: Aktuelles |access-date=2010-07-11 |url-status = live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217003132/http://www.bmukk.gv.at/enfr/school/secon/app.xml |archive-date=2009-12-17 }}&lt;/ref&gt; Шәкірттік даярлық екі жылдан төрт жылға дейін созылады. Оның ұзақтығы заң жүзінде танылған 250 кәсіптің қайсысы таңдалғанына байланысты өзгереді.{{citation needed|date=October 2024}}

Аустриялық жасөспірімдердің шамамен 40%-ы міндетті білім беруді аяқтағаннан кейін (15 жасында) шәкірттік даярлыққа түседі. Бұл көрсеткіш 1950 жылдардан бері тұрақты деңгейде сақталып келеді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wko.at/statistik/jahrbuch/Lehrling5.pdf |title=deviated |access-date=2010-07-11 |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722084245/http://wko.at/statistik/jahrbuch/Lehrling5.pdf |archive-date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;

Ең танымал бес кәсіп: бөлшек сауда сатушысы (жыл сайын 5 000 адам шәкірттік даярлықты аяқтайды), кеңсе қызметкері (жылына 3 500 адам), автокөлік механигі (2 000 адам), шаштараз (1 700 адам) және аспаз (1 600 адам).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistik.at/web_de/statistiken/soziales/gender-statistik/bildung/043955.html|title=Bildung|author=STATISTIK AUSTRIA}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар шәкірттер саны аз көптеген кәсіптер бар. Мысалы, ақпараттық жүйелер технигі («EDV-Systemtechniker») мамандығы бойынша жыл сайын 100-ден аз адам шәкірттік даярлықты аяқтайды.&lt;ref&gt;[http://www.berufslexikon.at/pdf/beruf_pdf.php?id=114&amp;berufstyp=1] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{dead link|date=November 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Шәкірттік даярлықты аяқтау туралы куәлік шәкіртке кәсіби дамудың екі түрлі жолын ашады. Бір жағынан, ол шеберлік емтиханына және біліктілікті растау сынақтарына қатысу үшін қажетті шарт болып табылады. Екінші жағынан, кәсіптік білім бойынша емтихан немесе жоғары оқу орнына түсу емтиханы арқылы жоғары білім алуға мүмкіндік береді. Бұл емтихандар колледждерде, университеттерде, қолданбалы ғылымдар жоғары оқу орындарында, сондай-ақ орта білімнен кейінгі курстар мен колледждерде оқуды бастау үшін қажетті шарт болып саналады.&lt;ref name=&quot;bmukk.gv.at&quot;/&gt;

Кәсіпорын ішіндегі даярлықты қадағалауға жауапты адам «Lehrherr» немесе «Ausbilder» деп аталады. Мұндай нұсқаушы басқа адамды оқытуға қажетті кәсіби біліктілігі бар екенін, [[соттылығы]] жоқ екенін және қоғамда абыройлы адам саналатынын дәлелдеуі тиіс. Заңда: «Жас шәкіртті оқытқысы келетін адам өзінің адамгершілік қағидаларды ұстанатынын және үлгілі азаматқа тән азаматтық қасиеттерге ие екенін дәлелдеуі тиіс», — деп көрсетілген.&lt;ref&gt;Antrag auf Anerkennung als Lehrherr und Lehrbetrieb in der Landwritschaft; Land- und forstwirtschaftliche Fachausabildungsstelle Vorarlberg&lt;/ref&gt;

=== Канада ===
[[Сурет:Red Seal Certification 196VI.png|thumb|upright=0.45|Канададағы провинциялар арасындағы «Қызыл мөр» сертификаты (лицензия нөмірі «CANOE» сөзімен ауыстырылған)]]

Канадада шәкірттік жүйе негізінен қолөнер кәсіптері мен техникалық мамандықтар бойынша ресми кәсіптік даярлық түрінде ұйымдастырылады. Провинциялық емтиханды аяқтағаннан кейін шәкірттер провинциялық стандарт емтиханын тапсыра алады. [[Британдық Колумбия]] — осы стандартты емтиханды провинциялық емтихан ретінде қолданатын провинциялардың бірі. Бұл провинцияда алынған біліктіліктің бүкіл ел аумағында мойындалатынын білдіреді. Провинциялар арасындағы бірыңғай емтихан сұрақтары сол кездегі барлық провинциялардың келісімімен бекітілген. Ол уақытта Канадада небәрі төрт провинция болған: Жаңа Шотландия, Жаңа Брансуик, Жоғарғы Канада (қазіргі Онтарио) және Төменгі Канада (қазіргі Квебек).{{citation needed|date=October 2024}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Canada |first=Employment and Social Development |date=2017-07-04 |title=Skilled Trades and Apprenticeship (Red Seal Program) |url=https://www.canada.ca/en/employment-social-development/programs/skilled-trades-apprenticeships.html |access-date=2026-01-12 |website=www.canada.ca}}&lt;/ref&gt;

Канадада әрбір [[Канада провинциялары мен территориялары|провинцияның]] өз шәкірттік даярлық бағдарламасы бар. Кейбір [[Міндетті кәсіптік біліктілік талаптары|міндетті біліктілік талаптары белгіленген кәсіптер]] бойынша жұмысқа орналасудың жалғыз жолы осы бағдарламалардан өту болуы мүмкін.{{citation needed|date=October 2024}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Canada |first=Employment and Social Development |date=2014-12-16 |title=Provincial and Territorial Apprenticeship Programs |url=https://www.canada.ca/en/services/jobs/training/support-skilled-trades-apprentices/provinces-territories.html |access-date=2026-01-12 |website=www.canada.ca}}&lt;/ref&gt;

[[Канаданың шәкірттік даярлық жөніндегі басшылар кеңесі]] және [[Канаданың жұмыспен қамту және әлеуметтік даму министрлігі]] сияқты ұйымдар бұл бағдарламалардың жүзеге асырылуын қадағалауға көмектеседі.{{citation needed|date=October 2024}}

=== Чехия ===
[[Сурет:Apprentice-school-Euroinstitut.jpg|thumb|left|Чехиядағы Euroinstitut кәсіптік мектебінің аспаз әйелі мен оның шәкірті]]

Чехияда «кәсіптік мектеп» (učiliště) ұғымы екі, үш немесе төрт жылдық орта кәсіптік-практикалық білім беруді білдіруі мүмкін. Шәкірттік даярлық «Білім туралы заңға» сәйкес жүзеге асырылады. Шәкірттер оқу уақытының шамамен 30–60%-ын кәсіпорындарда (мектептің әлеуметтік серіктестерінде), ал қалған бөлігін білім беру мекемелерінде өткізеді. Таңдаған кәсібіне байланысты олар аптасына екі-үш күн кәсіпорында жұмыс істеп, қалған екі-үш күнін кәсіптік мектепте оқуға арнауы мүмкін.{{citation needed|date=October 2024}}

=== Франция ===
Францияда шәкірттік жүйе IX–XIII ғасырлар аралығында да дамыды. [[Франциядағы гильдиялар]] шәкірттер, [[шебер көмекшісі|шебер көмекшілері]] және [[қолөнер шебері|қолөнер шеберлері]] арасындағы иерархияға негізделіп құрылды. Бұл жүйе 1791 жылы гильдиялар таратылғанға дейін сақталды.{{citation needed|date=October 2024}}

Шәкірттікке қатысты алғашқы заңдар 1851 жылы қабылданды. 1919 жылдан бастап жастар өз мамандықтары бойынша жылына 150 сағат теориялық және жалпы білім беру сабақтарынан өтуге міндеттелді. Міндетті оқу уақытының ең төменгі мөлшері 1961 жылы жылына 360 сағатқа, ал 1986 жылы 400 сағатқа дейін ұлғайтылды.{{citation needed|date=October 2024}}

Шәкірттерді даярлайтын алғашқы орталықтар (''centres de formation d'apprentis'', CFA) 1961 жылы пайда болды, ал 1971 жылы шәкірттік жүйе заң жүзінде кәсіптік даярлықтың құрамдас бөлігіне айналды. 1986 жылы шәкірттік даярлықты бастауға рұқсат етілетін ең жоғары жас мөлшері 20-дан 25 жасқа дейін көтерілді. 1987 жылдан бастап шәкірттік жүйе арқылы алуға болатын біліктіліктердің ауқымы кеңейтілді. Олардың қатарына кәсіптік біліктілік туралы куәлік (''brevet professionnel''), [[бакалавриат (Франция)|кәсіптік бакалавриат]] дипломы (''bac professionnel''), жоғары санатты техник сертификаты (''brevet de technicien supérieur''), инженерлік дипломдар, магистр дәрежесі және басқа да біліктіліктер енгізілді.{{citation needed|date=October 2024}}

2005 жылғы 18 қаңтарда президент [[Жак Ширак]] жұмыспен қамту, тұрғын үй және тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету сияқты үш негізгі бағытты қамтитын әлеуметтік бірлікті нығайту бағдарламасы туралы заң енгізілетінін жариялады. Франция үкіметі шәкірттік жүйенің тиімділігіне сүйене отырып, оны білім алуда және жұмысқа орналасуда табысқа жетудің бір жолы ретінде одан әрі дамытуға міндеттенді. 2005 жылы шәкірттік даярлықты аяқтаған француз жастарының 80%-ы жұмысқа орналасты. Францияда шәкірттік ұғымы көбінесе қол еңбегімен байланыстырылады, алайда ол хатшы, менеджер, инженер, дүкен сатушысы және басқа да мамандықтарды қамтиды. Бағдарлама шәкірттер санын 2005 жылғы 365 000 адамнан 2009 жылы 500 000 адамға дейін арттыруды көздеді. Осы мақсатқа жету үшін үкімет шәкірттерді жұмысқа қабылдайтын компанияларға салықтық жеңілдіктер ұсынды. (1925 жылдан бастап Францияда шәкірттік даярлықты қаржыландыру үшін арнайы салық алынып келеді.) Бағдарламаға жауапты министр [[Жан-Луи Борло]] ақпараттық науқан арқылы шәкірттік жүйенің қоғамдағы беделін арттыруға да үміттенді. Өйткені бұл жүйе көбінесе мектептегі оқу үлгерімінің төмендігімен және теориялық білімді меңгере алмай, тек практикалық дағдыларды игеруге қабілетті болумен байланыстырылатын. [[2005 жылғы Франциядағы азаматтық толқулар|2005 жылдың соңындағы азаматтық толқулардан]] кейін премьер-министр [[Доминик де Вильпен]] басқарған үкімет жаңа заң қабылданатынын жариялады. «Тең мүмкіндіктер туралы заң» деп аталған бұл құжат [[Алғашқы еңбек келісімшарты]]н енгізуді, сондай-ақ 14 жастан бастап қолөнер және қол еңбегіне негізделген кәсіптер бойынша шәкірттік даярлықтан өту мүмкіндігін қарастырды. Осы жастан бастап оқушыларға кәсіпті тезірек меңгеру мақсатында міндетті мектептегі оқуын тоқтатуға рұқсат берілді.{{citation needed|date=October 2024}}

=== Германия ===
{{Толық мақала|Германиядағы шәкірттік}}
[[Сурет:Kaminfegerausbildung-2008 09 10 038.jpg|thumb|[[Мұржаны тазалау|Мұржа тазалаушы]] шебер мен оның шәкірті (2008 жыл)]]

Германиядағы шәкірттік жүйе кәсіпорындағы практикалық даярлық пен кәсіптік мектептегі теориялық оқытуды ұштастыратын [[дуальды білім беру жүйесі]]нің құрамдас бөлігі болып табылады. Кәсіптік мектептегі сабақтар аптасына бір немесе екі рет, сондай-ақ тұтас апталық оқу кезеңдері түрінде өткізілуі мүмкін. Шәкірттік даярлық барысында шәкірттер жыл сайын мөлшері өсіп отыратын жалақы алады. Шәкірттердің орташа жалақысы салықтар ұсталғанға дейін 1066 еуроны құрайды. Шәкірттік даярлықтың орташа ұзақтығы 2 жылдан 3,5 жылға дейін созылады. 2024 жылғы жағдай бойынша Германияда шәкірттік жүйе арқылы меңгеруге болатын 327 кәсіп ресми түрде танылған.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Duale Berufsausbildung |url=https://www.make-it-in-germany.com/de/studium-ausbildung/ausbildung-in-deutschland/was-ist-das/dual |access-date=2024-09-09 |website=www.make-it-in-germany.com |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;

=== Үндістан ===
Үндістанда 1961 жылы «Шәкірттік туралы заң» қабылданды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://apprenticeshiptraining.gov.in/Act1961.htm |title=Apprentices Act |access-date=2009-05-24 |url-status = dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090507061446/http://apprenticeshiptraining.gov.in/Act1961.htm |archive-date=2009-05-07 }}&lt;/ref&gt; Бұл заң өнеркәсіп кәсіпорындарындағы шәкірттік даярлық бағдарламаларын реттейді. Оның мақсаты — оқыту бағдарламалары мен мерзімдерінің және басқа да талаптардың Орталық шәкірттік даярлық кеңесі белгілеген нормаларға сәйкестігін қамтамасыз ету, сондай-ақ өнеркәсіптің білікті жұмыс күшіне деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін кәсіпорындардағы практикалық оқыту мүмкіндіктерін барынша толық пайдалану.{{citation needed|date=October 2024}}

1961 жылы қабылданған «Шәкірттік туралы заң» 1962 жылдан бастап толыққанды қолданысқа енгізілді. Бастапқыда заң кәсіптік шәкірттерді даярлауды ғана қарастырды. 1973 жылы заңға өзгерістер енгізіліп, оның аясында жоғары оқу орындарының түлектері мен инженерлік-техникалық диплом иелерін тиісінше «жоғары білімді шәкірттер» және «техник-шәкірттер» ретінде даярлау мүмкіндігі қарастырылды. 1986 жылы заңға тағы да өзгерістер енгізіліп, оның қолданылу аясына 10+2 білім беру жүйесінің кәсіптік бағыты бойынша оқыған адамдарды «кәсіптік бағыттағы техник-шәкірттер» ретінде даярлау да қосылды.{{citation needed|date=October 2024}}

==== «Шәкірттік туралы заңның» орындалуына жауапты органдар ====
Заңның орындалуына жалпы жауапкершілік [[Дағдыларды дамыту және кәсіпкерлік министрлігі]]не қарасты Жұмыспен қамту және даярлау бас басқармасына (DGE&amp;T) жүктелген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dgt.gov.in/Apprenticeship_Training|archive-url=https://web.archive.org/web/20161024105039/http://www.dget.nic.in/content/innerpage/apprenticeship-training-scheme-ats.php|url-status=dead|title=Apprenticeship Training &amp;#124; Directorate General of Training|archive-date=October 24, 2016|website=dgt.gov.in}}&lt;/ref&gt;

* '''Кәсіптік шәкірттер (өнеркәсіптік даярлау институттарын бітіргендер және жаңадан оқуға қабылданғандар):''' Жұмыспен қамту және даярлау бас басқармасы орталық үкіметтің кәсіпорындары мен ведомстволарындағы кәсіптік шәкірттерге қатысты заңның орындалуына да жауап береді. Бұл міндет Калькутта, Мумбай, Ченнай, Хайдарабад, Канпур және Фаридабад қалаларында орналасқан шәкірттік даярлаудың алты аймақтық басқармасы арқылы жүзеге асырылады. Ал штат үкіметтерінің кәсіпорындары мен ведомстволарында, сондай-ақ жеке меншік мекемелерде кәсіптік шәкірттерге қатысты заңның орындалуына штаттардың шәкірттік даярлық жөніндегі кеңесшілері жауап береді.
* '''Жоғары оқу орындарының түлектері, техник-шәкірттер (политехникалық оқу орындарының диплом иелері) және кәсіптік бағыттағы техник-шәкірттер (жоғары орта білімнің кәсіптік бағдарламаларын аяқтағандар):''' Заңның осы санаттағы шәкірттерге қатысты орындалуына Адам ресурстарын дамыту министрлігінің Білім беру департаменті жауап береді. Бұл міндет Ченнай, Канпур, Калькутта және Мумбай қалаларында орналасқан төрт [[Шәкірттік даярлық кеңесі (Оңтүстік аймақ)|шәкірттік даярлық кеңесі]] арқылы жүзеге асырылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dget.nic.in/content/innerpage/overview-ats.php |title=Home Page :: Directorate General of Training (DGT) |access-date=2016-08-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924075053/http://dget.nic.in/content/innerpage/overview-ats.php |archive-date=2016-09-24 }}&lt;/ref&gt;

=== Ирландия ===
Ирландияда шәкірттік даярлық екі негізгі санатқа бөлінеді: «дәстүрлі кәсіптік» және «жаңа» бағыттар.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.citizensinformation.ie/en/education/vocational_education_and_training/apprenticeships.html|author= Citizens Information Ireland|title = Education and Training &gt; Vocational education and training &gt; Apprenticeships|date = 15 October 2020}}&lt;/ref&gt; Негізгі қолөнер кәсіптері мен мамандықтарды [[SOLAS (Ирландия)|SOLAS]] ұйымы белгілейді. Олар SOLAS ұйымы [[Ирландияның білім және жастар министрлігі|Білім министрлігімен]], жұмыс берушілермен және [[кәсіподақ]]тармен бірлесіп ұйымдастыратын заңмен реттелетін шәкірттік жүйеге кіреді.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt; Сонымен қатар елде Шәкірттік даярлық кеңесі жұмыс істейді. Шәкірттік жүйе жұмыс берушінің қарамағында жұмыс орнында практикалық даярлықтан өтуді көздейді.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt; Әдетте оқу орталығындағы теориялық даярлық пен жұмыс берушінің кәсіпорнындағы практикалық даярлық кезектесіп жүргізіледі. Шәкірттік даярлық көбінесе төрт жылға созылады және осы мерзім ішінде жұмыс орнынан тыс оқытудың үш кезеңі қарастырылған.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt; Оның алғашқы кезеңі [[Білім беру және даярлау кеңесі]]нің (ETB) оқу орталығында, ал кейінгі кезеңдері [[Ирландияның технологиялық институттары|технологиялық институтта]] өткізіледі.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt; Даярлық барысында шәкірттердің жұмыс орнындағы кәсіби құзыреттері тұрақты түрде тексеріліп, жұмыс орнынан тыс оқыту модульдері бойынша бағалау мен емтихандар жүргізіледі. Барлық сынақтардан сәтті өткен шәкіртке [[Ұлттық біліктілік шеңбері]]нің 6-деңгейіне сәйкес келетін қолөнер кәсібі бойынша жоғары деңгейлі сертификат беріледі.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt;

2016 жылдан бастап Ирландияда экономиканың басқа салаларында жаңа шәкірттік бағдарламалар енгізіле бастады. Олар [[Ұлттық біліктілік шеңбері]]нің 5–10-деңгейлеріне сәйкес келетін біліктілік алуға мүмкіндік береді. Әрбір шәкірттік бағдарлама 2 жылдан 4 жылға дейін созылады. Білім беру және даярлау ұйымдарымен, сондай-ақ басқа да серіктестермен ынтымақтасатын салалық [[консорциум]]дар жаңа шәкірттік бағдарламаларды әзірлеу мен енгізуді қадағалайды. [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]], қаржы және қонақжайлылық салаларындағы жаңа шәкірттік бағдарламалар [[бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу]], [[бухгалтерлік есеп]] жөніндегі техник және аспаз көмекшісі мамандықтарын қамтиды.&lt;ref name=&quot;Citizens Information IE&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apprenticeship-solas-staging.firebaseapp.com/|title=A central route to skills development in Ireland.|website=Generation Apprenticeship}}&lt;/ref&gt;

=== Либерия ===
Либерияда тігіншілікке шәкірттік даярлықтан өтетін адамдар тәжірибелі тігіншілермен бірге жұмыс істеп, дәстүрлі оқу орындарында да үйретілуі мүмкін кәсіптік білім мен дағдыларды меңгереді. Олар шебер тігіншілерден үйренеді және даярлықты аяқтағаннан кейін жұмысқа орналасу мүмкіндігіне ие болады. Шәкірттер киім үлгілерін құрастыруды, өлшем алуды және басқа да математикалық дағдыларды меңгеруі тиіс. Олар келесі киімді тігуге кіріспес бұрын алдыңғы жұмысына қажетті білім мен дағдыларды толық игергенін көрсетуі керек. Білімін бағалау үшін ресми емтихандар өткізілмейді. Оның орнына тігілген киімдер сатылымға шығарылғанға және шәкірт жаңа үлгіні дайындауға кіріскенге дейін белгіленген сапа талаптарына сай болуы тиіс.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Culture of Acquisition and the Practice of Understanding|last=Lave|first=Jean|publisher=Institute for Research Learning|year=1988|pages=310–326}}&lt;/ref&gt;

=== Нигерия ===
{{Толық мақала|Игбо шәкірттік жүйесі}}
'''Игбо шәкірттік жүйесі''' — тараптар арасындағы ресми және бейресми келісімшарттық міндеттемелерге негізделген, [[Иболар|игбо халқы]] арасында кәсіпкерлік қауымдастықтардың дамуына ықпал ететін жүйе. Бұл — игболар кеңінен қолданатын және [[Нигерияның оңтүстік-шығысы]]нда пайда болған [[экономикалық модель]]. Оның негізгі мақсаты бұрын да, қазіргі уақытта да [[кәсіптік білім беру]] арқылы адами ресурстарды қаржыландыру және оларға инвестиция салу жолымен экономикалық өсуді, тұрақтылықты және халықтың тұрақты күнкөрісін қамтамасыз ету болып табылады.&lt;ref name=&quot;biko&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Agozino|first1=Biko|last2=Anyanike|first2=Ike|date=1 November 2007|title=IMU AHIA: Traditional Igbo Business School and Global Commerce Culture|journal=Dialectical Anthropology|language=en|volume=31|issue=1|pages=233–252|doi=10.1007/s10624-007-9023-8|s2cid=144542696|issn=1573-0786}}&lt;/ref&gt;

=== Пәкістан ===
Пәкістанда шәкірттік даярлық 1962 жылғы «Шәкірттік туралы ұлттық жарлық» пен 1966 жылғы «Шәкірттік ережелеріне» сәйкес жүзеге асырылады. Бұл құжаттар техникалық және кәсіптік білім беру мен даярлау мекемелерімен бірлесіп, өнеркәсіптің әртүрлі салаларындағы шәкірттік бағдарламаларды реттейді. Шәкірттік даярлық жүргізуге болатын кәсіптер бойынша 50-ден астам қызметкері бар компаниялар үшін шәкірттерді даярлау міндетті болып табылады. Даярлыққа байланысты барлық шығындарды, соның ішінде шәкірттердің жалақысын өнеркәсіп кәсіпорындары өтейді. Заң талаптарының орындалуын провинциялық үкіметтер Пенджаб, Синд, Хайбер-Пахтунхва, Белуджистан және Азад Кашмирдегі техникалық білім беру және кәсіптік даярлау басқармалары (TEVTA) арқылы қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=October 2024}}

Даярлық мерзімі кәсіп түріне байланысты бір жылдан төрт жылға дейін созылады. 2015 жылғы жағдай бойынша 276 кәсіп түрін қамтитын 2 751 өнеркәсіп кәсіпорнында 30 000-нан астам шәкірт даярлықтан өтті. Бұл көрсеткіш жыл сайын кәсіптік білім беру мекемелерінде даярланатын 350 000-нан астам адамның 10%-ына да жетпейді.{{citation needed|date=October 2024}}

Пәкістан үкіметі Кәсіптік және техникалық даярлау жөніндегі ұлттық комиссия арқылы шәкірттік жүйені жаңғыртуға бағытталған реформаларды бастады. Олардың негізгі бағыттары:{{citation needed|date=October 2024}}
* Шәкірттік даярлықты қызмет көрсету, ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі салаларына кеңейту;
* Даярлық шығындарын өнеркәсіп кәсіпорындары мен үкімет арасында бөлу;
* Бейресми шәкірттік даярлықты ресми жүйеге енгізу;
* Шәкірттік даярлықты Пәкістанның ұлттық кәсіптік біліктілік шеңберіне сәйкестендіру;
* Әйелдердің қатысуын арттыру;
* Шәкірттерді даярлау бойынша белгіленген талаптардан артық міндеттеме қабылдаған өнеркәсіп кәсіпорындарын қаржылай ынталандыру;
* Өнеркәсіп кәсіпорындары, Сауда палатасы және үкімет тарапынан біліктілікті бірлесіп бағалау және сертификаттау.

=== Швейцария ===
Швейцарияда міндетті мектептегі білім беруді аяқтағаннан кейін жастардың үштен екісі кәсіптік даярлықтан өтеді.&lt;ref name=Dubouloz&gt;{{in lang|fr}} Catherine Dubouloz, [https://www.letemps.ch/suisse/suisse-pays-lapprentissage &quot;La Suisse, pays de l’apprentissage&quot;], ''[[Le Temps]]'', 27 December 2016 (page visited on 20 October 2018).&lt;/ref&gt; Олардың 90%-ы [[дуальды білім беру жүйесі]] бойынша оқиды.&lt;ref name=Dubouloz/&gt;

Швейцариядағы шәкірттік жүйе Германия мен Аустриядағы жүйелерге ұқсас. Елдегі кәсіптік білім беру жүйесі үш құрамдас бөліктен тұрады: оның негізін міндетті практикалық курстармен толықтырылған [[дуальды білім беру жүйесі]] құрайды. Шәкірттік даярлықтың ұзақтығы екі, үш немесе төрт жыл болуы мүмкін.

==== Ұзақтығы ====
Екі жылдық шәкірттік бағдарламалар мектептегі оқу үлгерімі төмен адамдарға арналған. Екі жылдық шәкірттік даярлықты сәтті аяқтағаннан кейін берілетін куәлік француз тілінде «Attestation de formation professionnelle» ([[AFP]]), неміс тілінде «Eidgenössisches Berufsattest» ([[EBA]]), ал итальян тілінде «Certificato federale di formazione pratica» (CFP) деп аталады. Бұл атауды қазақ тіліне «Кәсіптік даярлық туралы куәлік» деп аударуға болады.{{citation needed|date=October 2024}}

Үш немесе төрт жылдық шәкірттік бағдарламалар ең кең таралған болып саналады. Мұндай бағдарламаларды сәтті аяқтағаннан кейін берілетін куәлік француз тілінде «Certificat fédéral de capacité» ([[CFC]]), неміс тілінде «Eidgenössisches Fähigkeitszeugnis» ([[EFZ]]), ал итальян тілінде «Attestato federale di capacità» (AFC) деп аталады. Бұл атауды қазақ тіліне «Федералдық біліктілік куәлігі» деп аударуға болады.{{citation needed|date=October 2024}}

[[Электрші]] сияқты кейбір кәсіптер бойынша шәкірттік даярлық үш немесе төрт жылға созылуы мүмкін. Мұндай жағдайда төрт жылдық бағдарламаны аяқтаған электрші үш жылдық бағдарламаны аяқтаған маманға қарағанда тереңірек теориялық білім алады. Кейбір тілдерде бір кәсіптің атауы шәкірттік даярлықтың ұзақтығына қарай өзгереді, алайда аударма барысында бұл айырмашылық сақталмауы мүмкін.{{citation needed|date=October 2024}}

Ел көлемінде ресми түрде белгіленген 300-ден астам кәсіптік мамандықтың әрқайсысы үшін даярлық ұзақтығын, теориялық және практикалық оқытудың мақсаттарын, сондай-ақ сертификаттау талаптарын қамтитын арнайы нормативтік шарттар бекітілген.{{citation needed|date=October 2024}}

==== Шәкірттердің жасы ====
Әдетте жалпы білім беруді аяқтаған адамдар шәкірттік даярлықты 15 немесе 18 жастан бастай алады. Кейбір шәкірттік бағдарламалар үшін 18 жасқа толу ұсынылады немесе міндетті шарт болып табылады. Ресми түрде ең жоғары жас шектеуі белгіленбеген. Алайда 21 жастан асқан адамдарға кәсіпорын табу қиын, өйткені еңбек шығындарының төмен болуына байланысты компаниялар жасы кіші шәкірттерді қабылдауды жөн көреді.{{citation needed|date=October 2024}}

=== Түркия ===
Түркияда шәкірттік жүйе ғасырлар бойы шағын кәсіпкерлік мәдениетінің бір бөлігі болып келеді. Бұл дәстүр XI ғасырда [[Анадолы]]ны өз отаны деп санаған [[Селжүк әулеті|селжүк]] [[түріктер]]і дәуірінен бері жалғасып келеді.{{citation needed|date=October 2024}}

Шәкірттік жүйе үш деңгейден тұрады. Бірінші деңгей — шәкірт, [[түрік тілі]]нде «çırak». Екінші деңгей — шебер көмекшісі, түрік тілінде «kalfa». Үшінші және ең жоғары деңгей — шебер, түрік тілінде «usta». Шебер жаңа шәкірттерді қабылдап, оларды оқыта алады. Даярлық әдетте ұл баланың 10–11 жасында басталып, ол 20–25 жасында толыққанды шеберге айналады. Жас шәкірттің білім алуы мен кәсіпті меңгеруінде шебердің басшылығымен ұзақ жылдар бойы еңбек ету және тәртіп сақтау маңызды орын алады.{{citation needed|date=October 2024}}

Қазіргі Түркияда балаларға жаңа кәсіпті меңгеруге қажетті дағдыларды үйрететін көптеген кәсіптік мектептер бар. Оқуды аяқтағаннан кейін түлектер әдетте шебердің басшылығымен жұмыс істеу үшін жергілікті кәсіпорындар мен сауда орындарынан жұмыс іздейді.{{citation needed|date=October 2024}}

=== Ұлыбритания ===
[[Сурет:Welsh Government video - Apprenticeships - Saima, 2016.webm|thumb|[[Уэльс үкіметі]]нің шәкірттік даярлық туралы бейнежазбасы: нақты жағдайды талдау (2016 жыл)]]

[[Ұлыбританиядағы шәкірттік]] жүйесінің ұзақ тарихы бар. Ол туралы алғашқы жазба деректер шамамен XII ғасырға жатады. XIV ғасырда Англияның қалалары мен ауылдарында шәкірттік жүйе кеңінен дамып, XIX ғасырға дейін өндіріс пен қызмет көрсету салаларында мамандар даярлаудың негізгі тәсілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Wallis |first=Patrick |title=The Market for Skill: Apprenticeship and Economic Growth in Early Modern England |publisher=Princeton University Press |year=2025 |isbn=9780691265315 |location=Princeton |pages=23–45}}&lt;/ref&gt; [[Өнеркәсіп төңкерісі]] кезінде және одан кейін жаңа компаниялар мен фабрикаларда жұмыс орнында оқытудың басқа түрлері кеңінен таралып, өндірістегі біліктілігі төмен немесе жартылай білікті жұмысшылар атқаратын жұмыстардың үлесі артқандықтан, шәкірттік жүйенің маңызы төмендеді. Қазіргі кезеңде шәкірттік жүйе 1964 жылы [[Ұлыбритания парламентінің актісі|парламент актісімен]] ресми түрде реттелді. Содан бері ол Ұлыбританияның төрт құрамдас елінде де кеңінен қолданылып келеді және шәкірттік даярлықтың жүздеген бағдарламасын таңдауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Education and Skills Funding Agency, [https://www.apprenticeships.gov.uk/employers/choose-apprenticeship-training How to choose the right apprenticeship training], accessed 1 January 2021.&lt;/ref&gt;

=== АҚШ ===
{{Толық мақала|АҚШ-тағы шәкірттік жүйе}}
[[Сурет:Apprenticeships offices in the United States.svg|thumb|АҚШ-тағы шәкірттік даярлық жөніндегі кеңселер&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Apprenticeship Office Finder in US {{!}} CareerOneStop |url=https://www.careeronestop.org/LocalHelp/EmploymentAndTraining/apprenticeship-offices.aspx?location=US |access-date=2026-05-05 |website=www.careeronestop.org |language=en}}&lt;/ref&gt;]]

АҚШ-тағы шәкірттік бағдарламалар [[Смит-Хьюз заңы]] (1917), [[Өнеркәсіпті ұлттық қалпына келтіру туралы заң]] (1933) және «Фицджеральд заңы» деп те аталатын [[Шәкірттік туралы ұлттық заң]] арқылы реттеледі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dol.gov/agencies/eta/apprenticeship|title=UNITED STATES DEPARTMENT OF LABOR|work=U.S. Department of Labor}}&lt;/ref&gt;

АҚШ-тағы шәкірттер саны 2014 жылғы 375 000 адамнан 2016 жылы 500 000 адамға дейін өсті. Федералдық үкімет 2019 жылға қарай олардың санын 750 000-ға жеткізуді көздеді. Бұл мақсатқа, атап айтқанда, шәкірттік жүйені [[Ақ жағалылар|ой еңбегіне негізделген кәсіптерге]], соның ішінде [[ақпараттық технологиялар]] саласына кеңейту арқылы қол жеткізу жоспарланды.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url =http://hechingerreport.org/u-s-quietly-works-to-expand-apprenticeships-to-fill-white-collar-jobs/
 | title =U.S. quietly works to expand apprenticeships to fill white-collar jobs: With other countries' systems as a model, apprenticeships have started to expand
 | last =Krupnick
 | first =Matt
 | date =27 September 2016
 | website =Hechinger Report
 | publisher = Teachers College at Columbia University
 | access-date =27 September 2016
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.inc.com/salvador-rodriguez/trump-h1b-apprenticeships.html|title=As Trump Stifles Immigration, Expect Tech to Turn to Apprenticeships|author=Salvador Rodriguez|date=2017-04-11|magazine=Inc.}}&lt;/ref&gt;

== Университеттер мен кәсіби даму саласындағы ұқсас жүйелер ==
Қазіргі тағылымдама ұғымы шәкірттікке ұқсас болғанымен, оның талаптары соншалықты қатаң емес. Университеттер [[ғалым]]дарды даярлауда әлі де шәкірттік жүйесіне ұқсас әдістерді қолданады: бакалаврлар магистр дәрежесіне өтіп, кейін [[ғылыми жетекші]]нің бақылауымен [[диссертация]] дайындайды. Осыдан кейін университеттің алқалы органы олардың [[докторлық дәреже]] талаптарына сәйкестігін мойындайды. Бұл жүйені басқа тұрғыдан қарастырғанда, [[жоғары оқу орнынан кейінгі білім]] алушылар шәкірттерге, [[постдокторант]]тар [[шебер көмекшісі|шебер көмекшілеріне]], ал [[профессор]]лар [[қолөнер шебері|шеберлерге]] теңестіріледі.{{Citation needed|date=May 2009}} Адам Смит «[[Халықтар байлығы]]&lt;nowiki/&gt;» еңбегінде былай деп жазған: &lt;blockquote&gt;Ертеде бүкіл Еуропада бірлестіктерге ұйымдасқан кәсіптердің көпшілігінде шәкірттік мерзімі әдетте жеті жыл болып белгіленген тәрізді. Мұндай бірлестіктердің бәрі бұрын «университеттер» деп аталған. Шын мәнінде, бұл — кез келген бірлестіктің латын тіліндегі атауы. «Ұсталар университеті», «тігіншілер университеті» және осыған ұқсас тіркестер ежелгі қалалардың ескі жарғыларында жиі кездеседі. [...] Қарапайым кәсіпте шебер атанып, өзіне шәкірт қабылдау құқығын алу үшін тиісті біліктілігі бар шебердің қарамағында жеті жыл жұмыс істеу қажет болғаны сияқты, еркін өнерлер саласында шебер, оқытушы немесе доктор (бұрын бұл сөздер бір мағынада қолданылған) атанып, өз қарамағында оқитын шәкірттерді немесе оқушыларды (бастапқыда бұл сөздер де мағыналас болған) қабылдау құқығын алу үшін тиісті біліктілігі бар ұстаздың жетекшілігімен жеті жыл білім алу қажет болған.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Smith|first=Adam|title=Wealth of Nations: An Inquiry Into the Nature and Causes of The Wealth of Nations|date=1778 |orig-date=1776|publisher=W. Strahan and T. Cadell|location=London|url=https://books.google.com/books?id=SzxMzwEACAAJ}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

[[Бухгалтерлік есеп]], [[Инженерлік іс|инженерия]], [[басқарушылық консалтинг]] және [[заңгерлік қызмет]] салаларындағы жас мамандарға арналған [[кәсіби даму]] бағдарламалары да шәкірттік жүйеге ұқсайды. Ұлыбританиядағы мұндай тәжірибенің бір мысалы — «[[заңгерлік тағылымдама келісімшарты|іс жүргізуші тағылымдамасы туралы келісімшарттар]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталған даярлық келісімдері. Заң фирмалары, консалтингтік компаниялар немесе бухгалтерлік ұйымдар сияқты қазіргі кәсіби қызмет көрсететін кәсіпорындарда мамандардың дағдыларды меңгеру үдерісі әдетте дәстүрлі шебер мен шәкірт арасындағы оқыту үлгісіне ұқсайды: компанияға жаңадан келген қызметкер бір немесе бірнеше тәжірибелі әріптесіне (мүмкіндігінше компания серіктестеріне) бекітіліп, олардың кәсіби дағдыларын жұмыс барысында үйренеді.{{citation needed|date=October 2024}}

== Көркем әдебиетте ==
''[[Қалыптасу романы]]'' — [[бас кейіпкер]]дің балалық шақтан ересектікке өту кезеңіндегі ([[есею]]) психологиялық және адамгершілік тұрғыдан қалыптасуы мен өзгеруіне назар аударатын [[әдеби жанр]].{{sfn|Lynch|1999}}{{sfn|Bakhtin|1996|p=21}}{{sfn|Jeffers|2005|p=2}}&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Bildungsroman: German literary genre |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=http://global.britannica.com/EBchecked/topic/65244/bildungsroman |date=22 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328005020/https://global.britannica.com/art/bildungsroman |archive-date=28 March 2020}}&lt;/ref&gt; Қалыптасу романы жанрының пайда болуы әдетте [[Йоганн Вольфганг фон Гёте]]нің 1795–1796 жылдары жарық көрген ''[[Вильгельм Мейстердің оқу жылдары]]'' романымен байланыстырылады.

== Тағы қараңыз ==
* [[Масондық]]
* [[Білім беру]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/540.0.html Германия туралы деректер: шәкірттік жүйе, Федералдық сыртқы істер министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108180058/http://www.tatsachen-ueber-deutschland.de/540.0.html |date=2015-01-08 }}
* [http://www.lapprenti.com/home.asp ''L'Apprenti''] {{in lang|fr}}
* [https://www.gov.uk/topic/further-education-skills/apprenticeships Қосымша білім беру және дағдылар: шәкірттік жүйе – GOV.UK]
* [http://gov.ro/ro/stiri/normele-metodologice-de-aplicare-a-legii-nr-279-2005-privind-ucenicia-la-locul-de-munca-modificate-i-completate-astazi-de-guvern ''Жұмыс орнындағы шәкірттік туралы № 279/2005 заңды қолданудың әдістемелік нормаларына үкімет енгізген өзгерістер мен толықтырулар''] {{in lang|ro}}

[[Санат:Шәкірттік| ]]
[[Санат:Даярлық]]
[[Санат:Жаңадан бастаушылар]]</text>
      <sha1>io2yce7oc72r95edqmtm6faaqhertun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтай әуежайы (Қазақстан)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789395</id>
    <revision>
      <id>3689705</id>
      <parentid>3688670</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="27h79um9wytsyb8e337f1qpgowca90g" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Алтай әуежайы&lt;/center&gt;&lt;center&gt;Зырян әуежайы&lt;/center&gt;
| image        = 
| image-width  = 427
| IATA         = 
| ICAO         = 
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=Алтай|position=right
|lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N
|lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=Алтай|position=right
|lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N
|lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Мемлекеттік, тастанды
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды
| city-served  = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1 371
| elevation-m  = 418
| coordinates  = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} 
| r1-number    = 9/27
| r1-length-m  = 1 453
| r1-length-f  = 4 769
| r1-surface   = Бетон
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
}}
'''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.&lt;ref name=&quot;ALTAI auejaiy shygyz kazakystan&quot;&gt;{{cite web
|url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html
|title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар)
|website = avro-live-livejournal.com
|access-date = 19.7.2015}}&lt;/ref&gt;
== Тарихы ==
1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.&lt;ref&gt;[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]&lt;/ref&gt; Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарын қабылдады.. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.&lt;ref name=&quot;ALTAI auejaiy shygyz kazakystan&quot;&gt;{{cite web
|url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html
|title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар)
|website = avro-live-livejournal.com
|access-date = 19.7.2015}}&lt;/ref&gt;  Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.&lt;ref name=&quot;ALTAI auejaiy shygyz kazakystan&quot;&gt;{{cite web
|url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html
|title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар)
|website = avro-live-livejournal.com
|access-date = 19.7.2015}}&lt;/ref&gt; 
== Қызмет көрсететін ұшақұтар ==
[[КСРО]]-дағы жағдай бойынша Алтай әуежайы Антонов Ан-28 ұшағын, Илюшин Ил-14 ұшағын, Яковлев Як-40 ұшақтарын қабылдай алды. Ұшу қону жолағы бетон мен салынған. Ұзындығы 1453 метр. Соңғы рет [[2015 жыл]]ы Мил Ми-2 тікұшағы осы әуежайда байқалған.
== Қазіргі жағдайы ==
Әуежай қазір бос қаңырап қалған. Жергілікті тұрғындарың айтуынша әуежай ұзақ уақыт қаңырап қалған, және ол кеңестік  заманда қолданылғаны айтылады. Әуежай орналасқан аумақтың жалпы көлемі – 24,5031 гектар. Аудан әкімдігі бұл нысанды болашақта туризм саласын дамытуға немесе экономикалық тұрғыдан тиімді басқа бағыттарға пайдалануға болатынын атап өтті. Ресми ақпаратқа сәйкес, әуе қатынасын қалпына келтіру өңірдегі көлік қолжетімділігін арттырып, туристік ағынның өсуіне ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар қонақүй, қоғамдық тамақтану, көлік қызметтері секілді шағын және орта бизнестің дамуына мүмкіндік береді деген мәлімдеме бар.

Аудан әкімінің орынбасары Татьяна Мыслимованың сөзінше, Алтайда әуежайдан басқа да қараусыз қалған нысандар бар. Бірақ олар Мемлекеттік мүлік заңнамасына сәйкес мемлекеттік емес заңды және және жеке тұлғаларға басқаруға беріліпті. 

Мәлім болғандай, былтыр ауданға 62808 турист келген. Бұл [[2024 жыл]]мен салыстырғанда 2,9 пайызға жоғары. Сауалхат жауабына зер салсақ, туризм саласында бірқатар жоба жүзеге асырылып жатыр. Мәселен, Бұқтырма су қоймасы жағалауындағы инфрақұрылымды дамыту, Жаңа Бұқтырма кентін абаттандыру, демалыс орындарын көбейту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Сондай-ақ Орел тауы маңында тау-шаңғы кешенін дамыту, жаңа демалыс орындарын ашу, туристерге арналған нысандар салу жобалары қолға алынған.&lt;ref&gt;[https://buqara.kz/today/10514-altaj-audanynday-arausyz-alan-uezhaj-ajta-zhandana-ma.html Алтай ауданындағы қараусыз қалған әуежай қайта жандана ма?]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]]
{{Қазақстан әуежайлары}}</text>
      <sha1>27h79um9wytsyb8e337f1qpgowca90g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әлімжан Убайдаұлы Ақаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789446</id>
    <revision>
      <id>3689558</id>
      <parentid>3688462</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3689558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15239" sha1="62ioeh9nc2eo1ivkpf7wdvohexe2qgk" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі         = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев
 | Суреті                = Alimzhan Akaev.jpg
 | Атауы                 = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев

 | Титулы                = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің бас хатшысы]]
 | Ту                    = ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ОЛИМПИАДАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЛОГОТИПІ.jpg
 | Басқара бастады       = 27 қыркүйек 2024
 | Президент             = [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]]

 | Титулы_2              = Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті
 | Ту_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2     = 25 ақпан 2025

 | Титулы_3              = Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті
 | Ту_3                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg

 | Титулы_4              = Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті
 | Ту_4                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg

 | Туған күні           = 1985
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = {{Unbulleted list
   | Халықаралық Қара теңіз университеті
   | Дрейк университеті
   | Солтүстік Айова университеті
   | Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы
 }}
 | Мамандығы            = спорт менеджері
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = 
}}
'''Әлімжан Убайдаұлы Ақаев''' (1985 жылы туған) — қазақстандық спорт менеджері, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің]] бас хатшысы. Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті, Қазақстан бокс федерациясы мен Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32927-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-alimzhan-akaev-izbran-vitse-prezidentom-amsa |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана Алимжан Акаев избран вице-президентом AMSA |website=Olympic.kz |date=2025-02-26 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

Әлімжан Ақаев 1985 жылы Қазақ КСР аумағында дүниеге келген. Қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерін меңгерген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=33649798 |title=Акаев Алимжан Убайдаулы (персональная справка) |website=Параграф |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Кәсіби қызметі халықаралық спорттық байланыстарды дамыту және спорт ұйымдарын басқару салаларымен байланысты.

== Білімі ==
Грузияның Тбилиси қаласындағы Халықаралық Қара теңіз университетінде компьютерлік технологиялар мамандығы бойынша білім алған.

АҚШ-тағы Солтүстік Айова университетінде іскерлік басқару магистрі (MBA), ал Дрейк университетінде мемлекеттік басқару магистрі (MPA) дәрежесін алған.

Мәскеудегі Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында сыртқы саяси қызмет саласындағы мемлекеттік басқару бағдарламасы бойынша білім алған.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Secretary General — Alimzhan Akayev |website=National Olympic Committee of Kazakhstan |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Еңбек жолы ==
Әлімжан Ақаев еңбек жолын оқытушылық қызметтен бастаған. Кейін Қазақстан бокс федерациясында және спорттық жекпе-жек пен күш қолданылатын спорт түрлері конфедерациясында халықаралық қатынастар жөніндегі үйлестіруші болып жұмыс істеді.

2015–2022 жылдары Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің халықаралық қатынастар департаментін басқарды. Халықаралық спорт ұйымдарымен байланыс орнату және халықаралық іс-шараларға қатысу мәселелерімен айналысты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Бас хатшы — Ақаев Әлімжан Убайдаұлы |website=Olympic.kz |language=kk}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы ақпаннан бастап Қазақстан ҰОК президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды.

2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің кезектен тыс Бас ассамблеясында ұйымның бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасын ҰОК президенті Геннадий Головкин ұсынды. Ассамблея мүшелері бұл ұсынысты бірауыздан қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы қарашада Азия Олимпиадалық кеңесінің Халықаралық қатынастар комитетінің құрамына енді. Комитет мүшелерінің өкілеттік мерзімі 2028 жылға дейін белгіленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32218-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komitetov-olimpiyskogo-soveta-azii |title=НОК Казахстана вошел в состав комитетов Олимпийского совета Азии |website=Olympic.kz |date=2024-11-13 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы сәуірде Ислам ынтымақтастығы спорт қауымдастығының Ислам ынтымақтастығы ойындары жөніндегі комиссиясының мүшесі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/33356-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komissii-po-igram-islamskoy-solidarnosti |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошел в состав Комиссии по Играм исламской солидарности |website=Olympic.kz |date=2025-04-30 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті ретінде халықаралық спорттық ұйымдармен байланыс мәселелерімен айналысады. 2026 жылғы мамырда Астанада өткен федерация конференциясында Қазақстанның World Boxing және Asian Boxing ұйымдарындағы өкілдігі туралы баяндама жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/36392-v-astane-sostoyalas-konferentsiya-kazakhstanskoy-federatsii-boksa |title=В Астане состоялась конференция Казахстанской федерации бокса |website=Olympic.kz |date=2026-05-21 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті қызметін де атқарады. 2025 жылғы тамызда Астанада World Triathlon және Asia Triathlon өкілдерімен өткен кездесуге қатысты. Жиында Қазақстандағы триатлонды дамыту және халықаралық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34158-v-astane-obsudili-sotrudnichestvo-v-sfere-razvitiya-triatlona |title=В Астане обсудили сотрудничество в сфере развития триатлона |website=Olympic.kz |date=2025-08-13 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2025 жылғы қыркүйекте Халықаралық Олимпиада комитеті мақұлдаған MEMOS (Executive Master in Sport Organisations Management) спорт ұйымдарын басқару жөніндегі халықаралық білім беру бағдарламасына қабылданды. Бағдарламаның алғашқы модулі Швейцарияның Лозанна қаласында басталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34266-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-chislo-uchastnikov-prestizhnoy-obuchayushchey-programmy-memos |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошёл в число участников обучающей программы MEMOS |website=Olympic.kz |date=2025-09-01 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы сәуірде Ұлан-Батыр қаласында Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттері басшыларының жұмыс кездесуіне қатысты. Кездесуде екі ел арасындағы спорттық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://24.kz/ru/news/sport/762076-nok-kazakhstana-i-mongolii-obsudili-rasshirenie-sotrudnichestva-v-sporte |title=НОК Казахстана и Монголии обсудили расширение сотрудничества в спорте |website=24KZ |date=2026-04-06 |language=ru}}&lt;/ref&gt;

== Спорттық мансабы ==
Әлімжан Ақаев триатлонмен айналысады. IRONMAN сериясындағы бірнеше халықаралық жарыста мәреге жеткен.

2019 жылғы 14 шілдеде Астанада өткен IRONMAN 70.3 Astana жарысында 6 сағат 44 минут 26 секунд нәтижемен мәреге жетті. Жарыс хаттамасында 406-нөмірмен тіркелген.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://results.zone/astana-2019/results?page=9 |title=Ironman Astana 70.3 2019 — Results |website=Results.zone |language=en}}&lt;/ref&gt;

2021 жылы Дубайда өткен IRONMAN 70.3 Dubai жарысын 6 сағат 3 минут 19 секундта аяқтады. Жалпы есепте 815-орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/504-ironman-703-dubai/male/14/ |title=Ironman 70.3 Dubai 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}&lt;/ref&gt;

Сол жылы Түркияда ұйымдастырылған IRONMAN 70.3 Turkey жарысына қатысты. 6 сағат 43 минут 11 секунд нәтижемен мәреге жетіп, жалпы есепте 1459-орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/612-ironman-703-turkey/male/24/ |title=Ironman 70.3 Turkey 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Польшаның Варшава қаласында өткен IRONMAN 70.3 Warsaw жарысын 5 сағат 46 минут 14 секундта аяқтады. Жалпы есепте 538-орын, M35 жас санатында 110-орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/result/668/268-alimzhan-akayev/ |title=Alimzhan Akayev — Ironman 70.3 Warsaw 2022 |website=Endurance Data |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* «Дене шынықтыру және спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін» медалі (2025). 28 тамызда Қазақстан ҰОК қызметкерлерін марапаттау рәсімінде табысталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34248-sotrudniki-nok-kazakhstana-otmecheny-nagradami-za-vklad-v-razvitie-sporta |title=Сотрудники НОК Казахстана отмечены наградами за вклад в развитие спорта |website=Olympic.kz |date=2025-08-28 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
* Моңғолия Ұлттық олимпиадалық комитетінің 70 жылдығына арналған мерейтойлық медаль (2026). Ұлан-Батырда Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттерінің басшылары арасындағы кездесуде табысталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-06/gennadij-golovkin-monggholiyanyng-zhoghary-marapatymen-marapattaldy/ |title=Головкин Моңғолияның жоғары марапатымен марапатталды |website=Kursiv Media |date=2026-04-06 |language=kk}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Әлімжан Ақаев — Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің ресми сайты]
* [https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Alimzhan Akayev — NOC Kazakhstan]</text>
      <sha1>62ioeh9nc2eo1ivkpf7wdvohexe2qgk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прокрастинация</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789460</id>
    <revision>
      <id>3689470</id>
      <parentid>3689371</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87107" sha1="od3wkztnxpi8ck1a5dcd5x2ff8ufdlv" xml:space="preserve">'''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[Қашқақтау копингі|қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.&lt;ref&gt;{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}&lt;/ref&gt; Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}&lt;/ref&gt; Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Этимологиясы ==
«Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&amp;pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}&lt;/ref&gt;

== Көзқарастар ==
[[Мәдениет|Мәдени]] және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Батыс және Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер арасында да [[академия|академиялық]] прокрастинация байқалады, алайда оның себептері әртүрлі. Батыс мәдениетіне жататын студенттер бұрынғы нәтижелерінен төмен көрсеткіш көрсетпеу немесе қажетті деңгейде білім ала алмау үшін тапсырмаларды кейінге қалдыруға бейім болса, Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер құрдастарының алдында [[Құзыретсіздік|қабілетсіз]] болып көрінбеу немесе өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу мақсатында осылай әрекет етеді.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; Әртүрлі мәдениеттердегі [[Уақыт басқару|уақытты басқаруға]] деген көзқарастар да прокрастинацияға әсер етуі мүмкін. Мысалы, уақытқа көпәрекетті көзқарас қалыптасқан мәдениеттерде адамдар жұмысты аяқтаудан бұрын оның дәл әрі дұрыс орындалуына көбірек мән береді. Ал уақытқа сызықтық көзқарас тән мәдениеттерде адамдар белгілі бір тапсырмаға нақты уақыт бөліп, белгіленген мерзім аяқталған соң жұмысты тоқтатуға бейім болады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|access-date=2018-12-05|archive-date=2014-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[Қанағаттануды кейінге қалдыру]] жағдайындағы [[кептерлер]]дің мінез-құлқын зерттеу прокрастинацияның тек адамдарға ғана тән емес екенін және кейбір басқа жануарларда да байқалуы мүмкін екенін көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|pmc=1284653|pmid=9540230|doi=10.1901/jeab.1998.69-185}}&lt;/ref&gt; Көгершіндерде «прокрастинацияның» болатынын растайтын нақты [[дәлел]]дер анықталған [[эксперимент]]тер жүргізілген. Олардың нәтижелері көгершіндердің тез арада орындауды қажет ететін жеңіл тапсырмадан гөрі орындалуы кейінге қалдырылған күрделі тапсырманы таңдауға бейім екенін көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mazur|first=J E|date=January 1996|title=Procrastination by pigeons: preference for larger, more delayed work requirements.|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=65|issue=1|pages=159–171|doi=10.1901/jeab.1996.65-159|issn=0022-5002|pmc=1350069|pmid=8583195}}&lt;/ref&gt; Прокрастинацияны [[философия]] саласының өкілдері мен [[психолог]]тар зерттеген, ал XXI ғасырда бұл құбылысты [[мінез-құлық экономикасы]] саласының зерттеушілері де қарастыра бастады.&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Surowiecki |first=James |date=2010-10-04 |title=Later |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |access-date=2023-07-22 |issn=0028-792X |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Таралуы ==
1984 жылы жарияланған [[Вермонт университеті]]нің академиялық прокрастинацияға қатысты зерттеуінде қатысушылардың 46%-ы жазбаша жұмыстарды орындауды «әрдайым» немесе «дерлік әрдайым» кейінге қалдыратынын айтқан. Ал емтихандарға дайындалуды кейінге қалдыратындар 28%-ды, апта сайынғы оқу тапсырмаларын орындауды кейінге қалдыратындар 30%-ды құраған.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Sharma |first=Ayushi |title=acadamic procrastination |url=https://www.academia.edu/7085954/acadamic_procrastination}}&lt;/ref&gt; Қатысушылардың төрттен біріне жуығы аталған тапсырмаларды орындау кезінде прокрастинация өздері үшін мәселе туғызатынын мәлімдеген. Сонымен қатар қатысушылардың 65%-ы жазбаша жұмыстарды орындауды кейінге қалдыру әдетін азайтқысы келетінін білдірген. Емтихандарға дайындалуға қатысты бұл көрсеткіш шамамен 62%-ды, ал апта сайынғы оқу тапсырмаларына қатысты 55%-ды құраған.&lt;ref name=&quot;Solomon1984&quot;&gt;{{cite web |author= Solomon, LJ |author2=Rothblum |url= http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|date=1984|title=Academic Procrastination: Frequency and Cognitive-Behavioural Correlates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729211829/http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|archive-date=2016-07-29}}&lt;/ref&gt;

1992 жылы жүргізілген зерттеуде «сауалнамаға қатысқан студенттердің 52%-ы прокрастинация мәселесін шешу үшін орташа немесе жоғары деңгейде көмекке мұқтаж екенін көрсеткен».&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gallagher |first1=Robert P. |last2=Golin |first2=Anne |last3=Kelleher |first3=Kathleen |journal=Journal of College Student Development |volume=33 |issue=4 |pages=301–10 |date=1992 |title=The Personal, Career, and Learning Skills Needs of College Students |url=http://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001 |access-date=2018-11-03 |archive-date=2022-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214184132/https://psycnet.apa.org/record/1993-03494-001 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2004 жылғы зерттеу университет студенттерінің 70%-ы өздерін прокрастинацияға бейім адамдар қатарына жатқызғанын көрсетті. Ал 1984 жылғы зерттеуде студенттердің 50%-ы тапсырмаларды үнемі кейінге қалдыратыны және бұл әдетті өміріндегі елеулі мәселе деп санайтыны анықталған.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite journal|last=Klingsieck|first=Katrin B.|date=January 2013|title=Procrastination|url=https://www.researchgate.net/publication/317823704|journal=European Psychologist|volume=18|issue=1|pages=24–34|doi=10.1027/1016-9040/a000138|issn=1016-9040}}&lt;/ref&gt; [[Университет]] [[студент]]тері арасында жүргізілген тағы бір зерттеу прокрастинацияның студенттер өз қабілеттері жеткіліксіз деп есептейтін тапсырмаларға қарағанда, жағымсыз немесе өздеріне мәжбүрлі түрде жүктелген деп қабылдайтын тапсырмаларды орындау кезінде көбірек байқалатынын көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=Norman A. Milgram |author2=Barry Sroloff |author3=Michael Rosenbaum |title=The Procrastination of Everyday Life|journal=Journal of Research in Personality|volume=22|number=2|date=June 1988|pages=197–212|doi=10.1016/0092-6566(88)90015-3}}&lt;/ref&gt;

Прокрастинацияның өнеркәсіп саласында байқалуы да назар аударуға тұрарлық. ''Psychology in Russia: State of the Art'' журналында жарияланған «Қазіргі Ресей өнеркәсіп кәсіпорны қызметкерлерінің прокрастинациясына ұйымдық және тұлғалық факторлардың әсері» атты зерттеу қызметкерлердің тапсырмаларды кейінге қалдыру әдетіне ықпал ететін көптеген факторларды анықтауға мүмкіндік берді. Олардың қатарына еңбек нәтижелерін бағалаудың қарқындылығы, [[компания]]дағы қызметтік міндеттердің маңыздылығы, сондай-ақ қызметкерлердің [[басқару]]ға және жоғары басшылық қабылдаған шешімдерге қатысты [[Түйсіну|түсініктері]] мен пікірлері жатады.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Barabanshchikova|first1=Valentina V.|last2=Ivanova|first2=Svetlana A.|last3=Klimova|first3=Oxana A.|date=2018|title=The Impact of Organizational and Personal Factors on Procrastination in Employees of a Modern Russian Industrial Enterprise|journal=Psychology in Russia: State of the Art|volume=11|issue=3|pages=69–85|doi=10.11621/pir.2018.0305|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Академиялық прокрастинацияның мінез-құлықтық критерийлері ==
2007 жылы Грегори Шроу, Тереза Уодкинс және Лори Олафсон белгілі бір мінез-құлықты академиялық прокрастинацияға жатқызудың үш критерийін ұсынды: ол нәтижеге кері әсер ететін, қажетсіз және істі кейінге қалдырумен сипатталатын әрекет болуы тиіс.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1037/0022-0663.99.1.12 |title=Doing the Things We Do: A Grounded Theory of Academic Procrastination |year=2007 |last1=Schraw |first1=Gregory |last2=Wadkins |first2=Theresa |last3=Olafson |first3=Lori |journal=Journal of Educational Psychology |volume=99 |pages=12–25}}&lt;/ref&gt; Пирс Стил прокрастинацияға анықтама берудің бұған дейінгі барлық әрекеттерін талдап, 2007 жылғы зерттеуінде оны «кейінге қалдырудың жағымсыз салдары болатынын біле тұра, жоспарланған әрекетті өз еркімен кейінге қалдыру» деп тұжырымдады.&lt;ref name=&quot;Steel2007&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1037/0033-2909.133.1.65 |url=http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf |title=The Nature of Procrastination: A Meta-Analytic and Theoretical Review of Quintessential Self-Regulatory Failure |year=2007 |last1=Steel |first1=Piers |journal=Psychological Bulletin |volume=133 |pages=65–94 |pmid=17201571 |issue=1 |bibcode=2007PsycB.133...65S |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401132716/http://studiemetro.au.dk/fileadmin/www.studiemetro.au.dk/Procrastination_2.pdf |archive-date=2013-04-01 |s2cid=1066615 }}&lt;/ref&gt; Сабини мен Силвер прокрастинацияның негізгі екі белгісі — істі кейінге қалдыру және қисынсыз әрекет ету деп есептеді. Олардың пікірінше, егер тапсырманы кейінге қалдырудың ұтымды себептері болса, мұндай әрекет прокрастинация болып саналмайды.&lt;ref name=&quot;Sabini &amp; Silver 1982&quot;&gt;{{cite book |last1=Sabini |first1=J. |last2=Silver |first2=M. |date=1982 |title=Moralities of everyday life |page=128}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Погорский мен Бекман жүргізген зерттеуде білім алушылардың прокрастинациясы олардың веб-беттер арасында ауысу әрекеттеріндегі тұрақты [[Тізбек (жиын)|реттілік]] заңдылықтарымен сипатталатыны анықталған.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.caeai.2022.100094 |title=Learners' web navigation behaviour beyond learning management systems: A way into addressing procrastination in online learning? |year=2022 |last1=Pogorskiy |first1=Eduard |last2=Beckmann |first2=Jens F. |journal=Computers and Education: Artificial Intelligence |volume=3 |article-number=100094 |s2cid=252131969 |doi-access=free |url=https://durham-repository.worktribe.com/output/1192102 |archive-date=2025-06-04 |access-date=2025-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604041221/https://durham-repository.worktribe.com/output/1192102 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мотивацияның бірнеше негізгі теориясы мен прокрастинацияға қатысты метаталдаулық зерттеулерді біріктіретін тәсілдердің бірі — [[уақыттық мотивация теориясы]]. Бұл теория прокрастинацияны болжауға мүмкіндік беретін негізгі факторларды (күтілім, құндылық және импульсивтілік) математикалық теңдеу арқылы сипаттайды.&lt;ref name=&quot;Steel2007&quot; /&gt;

== Психологиялық тұрғыдан ==
Прокрастинацияның пайда болуына [[ләззат алу қағидасы (психология)|ләззат алу қағидасы]] әсер етуі мүмкін. Адам күйзеліс тудыратын тапсырмаларды кейінге қалдыру арқылы жағымсыз эмоциялардан қашуға тырысуы мүмкін. 2019 жылы Ринальди және оның әріптестері жүргізген зерттеу өлшеуге болатын [[когнитивті бұзылыстар]]дың прокрастинацияға ықпал етуі мүмкін екенін көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rinaldi |first1=Anthony Robert |last2=Roper |first2=Carrie Lurie |last3=Mehm |first3=John |date=2019 |title=Procrastination as evidence of executive functioning impairment in college students |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23279095.2019.1684293 |journal=Applied Neuropsychology: Adult |language=en |volume=28 |issue=6 |pages=697–706 |doi=10.1080/23279095.2019.1684293 |pmid=31679406 |s2cid=207897153 |issn=2327-9095 |url-access=subscription |access-date=2022-04-08 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408172104/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23279095.2019.1684293 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінге қалдырылған тапсырманы орындау мерзімі жақындаған сайын адамның күйзелісі күшейе түседі. Соның нәтижесінде ол бұл күйзелістен қашу үшін тапсырманы одан әрі кейінге қалдыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Pychyl, T.|date=20 February 2012|access-date=20 February 2012|title=The real reasons you procrastinate — and how to stop|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/04/27/why-you-cant-help-read-this-article-about-procrastination-instead-of-doing-your-job/|archive-date=24 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824060442/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2016/04/27/why-you-cant-help-read-this-article-about-procrastination-instead-of-doing-your-job/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейбір [[психолог]]тар мұндай мінез-құлықты белгілі бір тапсырманы немесе шешімді орындауға кірісу не оны аяқтау кезінде туындайтын [[мазасыздық]]ты жеңуге арналған [[копинг|күресу механизмі]] ретінде қарастырады.&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = Penguin Group| isbn = 978-1-58542-552-5| last = Fiore| first = Neil A| title = The Now Habit: A Strategic Program for Overcoming Procrastination and Enjoying Guilt-Free Play| location = New York| year = 2006| page = [https://archive.org/details/nowhabitstrategi00fior_0/page/5 5]| url = https://archive.org/details/nowhabitstrategi00fior_0/page/5}}&lt;/ref&gt; Пирс Стил 2010 жылы мазасыздық адамның жұмысты кеш бастауына қаншалықты ықпал етсе, оны ерте бастауына да соншалықты ықпал етуі мүмкін екенін атап өтті. Оның пікірінше, прокрастинацияны зерттеуде негізгі назарды [[импульсивтілік]]ке аудару қажет. Яғни мазасыздық адамның тапсырманы кейінге қалдыруына тек ол импульсивті болған жағдайда ғана себеп болады.&lt;ref name=Steel2010&gt;{{cite book |last=Steel |first=Piers | title=The procrastination equation: how to stop putting things off and start getting stuff done |year=2011 |publisher=HarperCollins | publication-place=New York |url=https://archive.org/details/procrastinatione00stee | isbn=978-0-06-170362-1 | oclc=754770758 | page= 13}}&lt;/ref&gt;

=== Копингтік реакциялар ===
Прокрастинациямен байланысты жағымсыз [[копинг (психология)|копингтік реакциялар]] әдетте тапсырманы орындауға немесе мәселені шешуге емес, қиындықтардан қашқақтауға не эмоцияларды реттеуге бағытталады. Эмоцияларға бағытталған және қашқақтауға негізделген копинг маңызды жеке мақсаттарды жүзеге асыруды кейінге қалдырудан туындайтын күйзеліс пен [[Когнитивтік диссонанс|когнитивті диссонансты]] азайту үшін қолданылады. Мұндай тәсіл бірден жағымды сезім сыйлайтындықтан, қол жеткізуге болатын мақсаттармен бетпе-бет келген кезде импульсивті прокрастинацияға бейім адамдар үшін ерекше тартымды болады.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/j.1520-8583.2007.00127.x |title=Self-Deception As Pretense |year=2007 |last1=Gendler |first1=Tamar Szabó |journal=Philosophical Perspectives |volume=21 |pages=231–58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gosling|first=J.|title=Weakness of the Will|year=1990|publisher=Routledge|location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- Дереккөздегі нақты бет нөмірін көрсету қажет. --&gt; Эмоцияларға бағытталған мұндай стратегиялардың бірнеше түрі бар. Олар Фрейд сипаттаған [[қорғаныс механизмдері]]не, копинг тәсілдеріне және [[өзін-өзі кедергілеу]]ге ұқсас. Прокрастинацияға бейім адамдардың копингтік реакцияларына мыналар жатады:&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rahimi |first1=Sonia |last2=Hall |first2=Nathan C. |last3=Sticca |first3=Fabio |date=2023-03-27 |title=Understanding academic procrastination: A Longitudinal analysis of procrastination and emotions in undergraduate and graduate students |url=http://escholarship.mcgill.ca/downloads/k643b548r |journal=Motivation and Emotion |volume=47 |issue=4 |pages=554–574 |language=en |doi=10.1007/s11031-023-10010-9 |s2cid=257793609 |issn=0146-7239 |url-access= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230919134323/https://escholarship.mcgill.ca/downloads/k643b548r |archive-date=2023-09-19 |access-date=2023-09-14 }}&lt;/ref&gt;
* [[Қашқақтау копингі|Қашқақтау]]: Тапсырма орындалатын орыннан немесе жағдайдан аулақ болу.
* [[Теріске шығару]] және [[маңызын төмендету (психология)|маңызын төмендету]]: Тапсырманы кейінге қалдыруды прокрастинация емес, кейінге қалдырылған тапсырмадан маңыздырақ басқа іс деп көрсету немесе орындалуы тиіс негізгі тапсырманың дәл қазір маңызды емес екенін көрсету.
* [[Назарды басқаға аудару]]: Тапсырма туралы ойламау үшін басқа іс-әрекеттермен айналысу немесе соларға берілу.
* Төмен бағытталған [[контрфактілік ойлау]]: Тапсырманы кейінге қалдырудың салдарын басқа адамдардың одан да нашар жағдайларымен салыстыру.
* Дәріптеу: Басқа істі орындауы тиіс уақытта қол жеткізген жетістіктерін қанағаттана атап көрсету.
* Кінәні басқаға арту: Прокрастинацияны адамның бақылауынан тыс сыртқы күштердің әсерімен түсіндіру сияқты жауапкершілікті сыртқы факторларға негізсіз жүктеу.
* Келемеждеу: Өзінің прокрастинациясын ақтау үшін әзіл-қалжыңды пайдалану.
Тапсырманы орындауға немесе мәселені шешуге бағытталған шаралар прокрастинацияға бейім адамға қиын болып көрінеді. Егер мұндай шаралар қолданылса, адамның прокрастинацияға бейімділігін сақтап қалу ықтималдығы төмендейді. Алайда бұл шараларды жүзеге асыру прокрастинацияның қайталануын болдырмау немесе азайту үшін адамның өз мінез-құлқын немесе жағдайын белсенді түрде өзгертуін талап етеді. 2006 жылы [[нейротизм]]нің прокрастинациямен тікелей байланысы жоқ және олардың арасындағы кез келген байланыс толықтай [[ұқыптылық]] арқылы жүзеге асады деген болжам ұсынылды.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.paid.2005.05.010 |title=A Closer Look at the Relationships Among Trait Procrastination, Neuroticism, and Conscientiousness |year=2006 |last1=Lee |first1=Dong-gwi |last2=Kelly |first2=Kevin R. |last3=Edwards |first3=Jodie K. |journal=Personality and Individual Differences |volume=40 |pages=27–37}}&lt;/ref&gt; 1982 жылы қисынсыздық прокрастинацияның ажырамас белгісі деген пікір айтылды. «Егер тапсырманы орындауға соңғы сәттің өзі жеткілікті болады деп есептеуге негіз болса, оны сол сәтке дейін кейінге қалдыру прокрастинация болып саналмайды».&lt;ref name=&quot;Sabini &amp; Silver 1982&quot; /&gt; 2001 жылы Стил және оның әріптестері «әрекеттер кейінге қалдырылуы және бұл кейінге қалдыру нашар, жеткіліксіз немесе тиімсіз жоспарлаудың көрінісі болуы тиіс» деп түсіндірді.&lt;ref name=&quot;Steel2001&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Steel | first1 = P. | last2 = Brothen | first2 = T. | last3 = Wambach | first3 = C. | year = 2001 | title = Procrastination and Personality, Performance and Mood | journal = Personality and Individual Differences| volume = 30| pages = 95–106| doi=10.1016/S0191-8869(00)00013-1}}&lt;/ref&gt;

== Мәдени тұрғыдан ==
Холли Макгрегор мен Эндрю Эллиоттың (2001), сондай-ақ Кристофер Уолтерстің (2003) зерттеулеріне сәйкес, бакалавриат студенттерінің бір бөлігінде академиялық прокрастинация [[жетістікке бағдарлану]]дың төрт факторлы моделіндегі факторлардың бірі — «сәтсіз нәтиже көрсетуден қашуға бағдарланумен» байланысты болған.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Эндрю Эллиот пен Джудит Харакевич (1996) мұндай бағдардағы студенттердің өздерін құрдастарымен салыстыруға алаңдайтынын көрсетті. Бұл студенттер құрдастарының алдында қабілетсіз болып көрінбеу, өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу және тапсырманы орындауға құзыретті адам болып көріну үшін тапсырмаларды кейінге қалдырған.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

Грегори Ариф Лием мен Юянь Не (2008) мәдени ерекшеліктердің жетістікке бағдарлануға тікелей әсер ететінін анықтады, өйткені бұл бағдар студенттердің көпшілігінің мәдени құндылықтары мен сенімдерімен тығыз байланысты.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Соня Деккер мен Рональд Фишердің (2008) он үш түрлі қоғамды қамтыған [[метаталдау]]ы Батыс мәдениетіне жататын студенттердің «меңгеруге ұмтылу бағдарына» көбірек бейім екенін көрсетті. Себебі жеке жетістікке берілетін ынталандырушы мән Батыс мәдениетінің құндылықтарымен тығыз байланысты. Ал Шығыс мәдениеттеріндегі студенттердің көпшілігі «сәтсіз нәтиже көрсетуден қашуға бағдарланатыны» анықталған. Олар көбіне құрдастарының алдында өз қабілеттері туралы жағымды әсер қалдыруға тырысады.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Сонымен қатар Хейзел Роуз Маркус пен [[Синобу Китаяма]] (1991) Батыстан тыс мәдениеттерде адамдардың жеке жетістіктерімен ерекшеленуге емес, әртүрлі тұлғааралық қарым-қатынастарға қатысуға және өздері үшін маңызды адамдардың ортасына бейімделуге көбірек ұмтылатынын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

Сушила Найлстың (1998) аустралиялық және шри-ланкалық студенттер арасында жүргізген зерттеуі бұл айырмашылықтарды растады. Зерттеу нәтижелері аустралиялық студенттердің көбіне жеке мақсаттарға ұмтылатынын, ал шри-ланкалық студенттердің әдетте бірлескен және әлеуметтік мақсаттарға басымдық беретінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Куо-Шу Ян мен Ан-Бан Юдың (1987, 1988, 1990) бірнеше зерттеуі қытайлық және жапондық студенттердің көпшілігі үшін жеке жетістік олардың дербес табыстарымен емес, отбасы мен туыстары алдындағы міндеттері мен жауапкершіліктерін орындауымен бағаланатынын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Ян мен Ю (1987) [[ұжымшылдық пен дарашылдық|ұжымшылдық]] пен [[конфуцийшілдік]]тің отбасы мен қауымдастық ішіндегі ынтымақтастыққа ерекше мән беруіне байланысты көптеген Батыстан тыс мәдениеттерде жетістікке жетудің күшті ынталандырушы факторлары екенін де анықтады.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt; Осы мәдени құндылықтарды басшылыққа ала отырып, адам өзінің жетістікке [[бағдарлану (психология)|бағдарлану]] ерекшелігін айқындайтын қысым деңгейін түйсік арқылы сезінеді деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Денсаулық тұрғысынан ==
Белгілі бір дәрежеде тапсырмаларды кейінге қалдыру [[қалыптылық (мінез-құлық)|қалыпты]] құбылыс болып саналады. Адамдар өздері үшін шын мәнінде маңызды тапсырмаларды кейінге қалдыруға азырақ бейім болғандықтан, прокрастинацияны тапсырмалардың басымдықтарын анықтаудың пайдалы тәсілі ретінде қарастыруға болады.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pavlina|first=Steve|title=How to Fall in Love with Procrastination|url=http://www.stevepavlina.com/blog/2010/06/how-to-fall-in-love-with-procrastination/|access-date=18 April 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130419055057/http://www.stevepavlina.com/blog/2010/06/how-to-fall-in-love-with-procrastination/|archive-date=19 April 2013|date=2010-06-10}}&lt;/ref&gt; Алайда шамадан тыс прокрастинация күрделі мәселеге айналып, адамның қалыпты тіршілік әрекетіне кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай жағдайда прокрастинация денсаулық мәселелеріне, [[күйзеліс]]ке,&lt;ref name=&quot;Tice1997&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Tice | first1 = DM | last2 = Baumeister | first2 = RF | year = 1997 | title = Longitudinal Study of Procrastination, Performance, Stress, and Health: The Costs and Benefits of Dawdling | jstor = 40063233 | journal = Psychological Science| volume = 8| issue = 6| pages=454–58 | doi=10.1111/j.1467-9280.1997.tb00460.x| s2cid = 15851848 }}&lt;/ref&gt; [[мазасыздық]]қа, [[кінәлілік сезімі]] мен [[дағдарыс]]қа, сондай-ақ жеке [[өнімділік]]тің төмендеуіне және міндеттері мен алған міндеттемелерін орындамағаны үшін қоғам тарапынан құпталмауға әкелетіні анықталған. Бұл сезімдер біріге отырып, прокрастинацияны одан әрі күшейтуі мүмкін, ал кейбір адамдарда ол дерлік [[Созылмалы|созылмалы жағдайға]] айналады. Мұндай адамдар прокрастинацияның өзіне байланысты, сондай-ақ [[әлеуметтік стигма]]лар мен тапсырмалардан қашқақтау [[жалқаулық]]тан, [[Тәртіп|ерік-жігердің]] жетіспеушілігінен немесе ұмтылыстың төмендігінен туындайды деген түсініктің салдарынан көмек сұрауда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда күрделі мәселеге айналған прокрастинация оның негізінде жатқан [[Психикалық ауытқу|психикалық бұзылыстың]] белгісі болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;Steel2007&quot; /&gt;

Прокрастинацияның [[физиология]]лық негіздерін зерттеу барысында [[префронталды қыртыс]]тың рөліне назар аударылған.&lt;ref name=&quot;Evans2007&quot;&gt;{{cite book|last=Evans|first=James R.|title=Handbook of Neurofeedback: Dynamics and Clinical Applications|url=https://books.google.com/books?id=20oUOtjs9DkC&amp;pg=PA293|access-date=8 October 2010|date=8 August 2007|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7890-3360-4|page=293|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120601195833/http://books.google.com/books?id=20oUOtjs9DkC&amp;pg=PA293|archive-date=1 June 2012}}&lt;/ref&gt; Мидың бұл аймағы [[атқарушы функциялар]]ға, соның ішінде [[тежеуші бақылау|импульстерді бақылауға]], [[зейін]] мен жоспарлауға жауап береді. Бұл прокрастинацияның аталған функциялармен немесе олардың [[атқарушы функциялардың бұзылуы|бұзылуымен]] тығыз байланысты екені туралы түсінікке сәйкес келеді. Префронталды қыртыс сондай-ақ мидың басқа аймақтарынан келетін, зейінді алаңдататын тітіркендіргіштердің әсерін азайтатын сүзгі қызметін атқарады. Бұл аймақтың зақымдануы немесе белсенділігінің төмендеуі адамның назарын алаңдататын факторларға қарсы тұру қабілетін әлсіретіп, іс-әрекеттерді ұйымдастырудың нашарлауына, зейіннің төмендеуіне және прокрастинацияның күшеюіне әкелуі мүмкін. Бұл префронталды қыртыстың [[зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромы]] кезіндегі рөліне ұқсас, өйткені аталған бұзылыс кезінде оның белсенділігі әдетте төмен болады.&lt;ref name=&quot;strub&quot;&gt;{{cite journal |pmid=2775008 |year=1989 |last1=Strub |first1=RL |title=Frontal Lobe Syndrome in a Patient with Bilateral Globus Pallidus Lesions |volume=46 |issue=9 |pages=1024–27 |journal=Archives of Neurology |doi=10.1001/archneur.1989.00520450096027}}&lt;/ref&gt;

2014 жылы АҚШ-та [[Егіз|екі жұмыртқалы]] және [[Егіз|бір жұмыртқалы егіздер]] жұптары арасында прокрастинация мен импульсивтілікті зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде екі қасиеттің де «орташа дәрежеде тұқым қуалайтыны» анықталды. Генетикалық деңгейде бұл екі қасиетті бір-бірінен ажырату мүмкін болмады (r&lt;sub&gt;genetic&lt;/sub&gt; = 1,0), яғни олардың әрқайсысына ғана тән жеке генетикалық ықпалдар анықталмады.&lt;ref name=&quot;gustav&quot;&gt;{{cite journal|last=Gustavson|first=Daniel E|author2=Miyake A|author3=Hewitt JK|author4=Friedman NP|title=Genetic Relations Among Procrastination, Impulsivity, and Goal-Management Ability Implications for the Evolutionary Origin of Procrastination|journal=Psychological Science|date=4 April 2014|volume=25|doi= 10.1177/0956797614526260|pmid=24705635|issue=6|pages=1178–88|pmc=4185275}}&lt;/ref&gt; Зерттеу авторлары прокрастинация импульсивтіліктің жанама өнімі ретінде пайда болды деген эволюциялық гипотезадан туындайтын үш тұжырымды растады: «(а) прокрастинация тұқым қуалайды; (ә) екі қасиеттің генетикалық өзгергіштігінің едәуір бөлігі ортақ; (б) мақсаттарды басқару қабілеті осы ортақ өзгергіштіктің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады».&lt;ref name=&quot;gustav&quot; /&gt;

== Мәдениеттегі көрінісі ==
[[Сурет:Patopal2.jpg|alt=Пато Петер Пал|thumb|Прокрастинацияның кейіптелген бейнесіне негіз болған Мужладан шыққан [[мажарлар|мажар]] судьясы Пато Петер Палдың (1795 жылғы 7 маусым — 1855 жылғы 28 сәуір) портреті]]
Мажарстанда ''Пато Пал'' прокрастинацияның [[кейіптеу|кейіптелген бейнесі]] ретінде белгілі. Ол темекі шегетін мырза кейпінде бейнеленеді. Бұл кейіпкер [[мажар әдебиеті]]нің ең танымал ақындарының бірі [[Петёфи|Шандор Петефидің]] өлеңінде кездеседі. Кейіпкердің прототипі ретінде өмірде болған судья аталады. Бұл кейіпкер жиі еске алынады, ал оның «Ej, ráérünk arra még!» («Әй, оған әлі уақыт бар!») деген әйгілі сөзі тұрақты тіркес ретінде қолданылады.{{Citation needed|date=July 2026}}

== Өзара байланыстар ==
Прокрастинация тапсырманың тартымдылығынан бастап өзін-өзі төмен бағалауға, [[мазасыздық]] пен [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуіне]] дейінгі [[Таным психологиясы|когнитивті]], [[Аффективті|аффективті]] және [[мінез-құлық]]тық факторлардың күрделі өзара байланысымен байланыстырылады.&lt;ref name=&quot;Solomon1984&quot; /&gt; Бір зерттеуде прокрастинацияға бейім адамдардың мұндай бейімділігі жоқ адамдарға қарағанда болашаққа азырақ бағдарланатыны анықталған. Бастапқыда бұл нәтиже қазіргі сәтке деген [[гедонизм|гедонистік]] көзқараспен байланысты болуы мүмкін деген болжам жасалды. Алайда прокрастинацияны өмірге деген фаталистік және үмітсіз көзқарас жақсырақ болжайтыны анықталды.&lt;ref name=&quot;Jackson2003&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Jackson | first1 = T. | last2 = Fritch | first2 = A. | last3 = Nagasaka | first3 = T. | last4 = Pope | first4 = L. | year = 2003 | title = Procrastination and Perceptions of Past, Present, and Future | url = http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=2004-15383-003 | journal = Individual Differences Research | volume = 1 | pages = 17–28 | doi = 10.65030/idr.01003 | access-date = 2013-12-05 | archive-date = 2023-04-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230417165459/https://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=2004-15383-003 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

Прокрастинация мен [[таңертеңгілік-кешкілік сауалнама|кешкілік хронотип]] арасындағы өзара байланыс байқалған: кеш ұйықтап, кеш оянуға бейім адамдар тапсырмаларды жиірек кейінге қалдырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Digdon |first1=Nancy |last2=Howell |first2=Andrew |date=2008-12-01 |title=College Students Who Have an Eveningness Preference Report Lower Self-Control and Greater Procrastination |url=https://www.researchgate.net/publication/23470309 |journal=Chronobiology International |volume=25 |issue=6 |pages=1029–46 |doi=10.1080/07420520802553671 |pmid=19005903 |s2cid=32980851 |via=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; Смартфонға тәуелділік ұйқыны бұзатын маңызды фактор болып саналады және адамның қалыпты қызметіне кедергі келтіретін [[компульсивті мінез-құлық]] үлгілерімен сипатталады. Смартфонды пайдалануды тоқтатқан кезде абстиненция белгілері пайда болып, ұйқыға елеулі әсер етуі мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hamvai |first1=Csaba |last2=Kiss |first2=Hedvig |last3=Vörös |first3=Henrietta |last4=Fitzpatrick |first4=Kevin M. |last5=Vargha |first5=András |last6=Pikó |first6=Bettina F. |date=2023-07-27 |title=Association between impulsivity and cognitive capacity decrease is mediated by smartphone addiction, academic procrastination, bedtime procrastination, sleep insufficiency and daytime fatigue among medical students: a path analysis |journal=BMC Medical Education |language=en |volume=23 |issue=1 |page=537 |doi=10.1186/s12909-023-04522-8 |issn=1472-6920 |pmc=10375684 |pmid=37501113 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Жас ұлғайған сайын [[таңертеңгілік-кешкілік сауалнама|таңертеңгілік хронотипке]] бейімділік артып, прокрастинация азаятыны көрсетілген.&lt;ref name=&quot;Steel2007&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Duffy2002&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Duffy | first1 = JF | last2 = Czeisler | first2 = CA | year = 2002 | title = Age-Related Change in the Relationship Between Circadian Period, Circadian Phase, and Diurnal Preference in Humans | journal = Neuroscience Letters| volume = 318| issue = 3| pages = 117–120 | doi = 10.1016/S0304-3940(01)02427-2 | pmid = 11803113 | s2cid = 43152568 }}&lt;/ref&gt;

=== Перфекционизм ===
{{Толық мақала|Перфекционизм (психология)}}
Дәстүрлі түрде прокрастинация перфекционизммен байланыстырылады. Оған нәтижелер мен өз қызметін теріс бағалауға бейімділік, өзгелердің өз қабілеттерін бағалауынан қатты қорқу және одан қашқақтау, әлеуметтік ортадағы өзін-өзі бақылаудың күшеюі мен мазасыздық, көңіл күйдің қайта-қайта төмендеуі және «[[Жұмысқұмар|жұмысқұмарлық]]&lt;nowiki/&gt;» жатады. Алайда бейімді перфекционистер, яғни [[эгосинтония және эгодистония|эгосинтондық]] перфекционизмге тән адамдар, перфекционист емес адамдарға қарағанда прокрастинацияға ''азырақ'' бейім болған. Ал өз перфекционизмін мәселе ретінде қабылдайтын бейімсіз перфекционистерде, яғни эгодистондық перфекционизмге тән адамдарда, прокрастинация мен мазасыздық деңгейі жоғары болған.&lt;ref name=&quot;McGarvey&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rps.psu.edu/sep96/almost.html|title=The Almost Perfect Definition|author=McGarvey, Jason A.|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20060313153133/http://www.rps.psu.edu/sep96/almost.html|archive-date=2006-03-13}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы жүргізілген [[регрессиялық талдау]] зерттеуінде перфекционизм деңгейі төмен немесе орташа адамдардың әдетте басқаларға қарағанда тапсырмаларды сәл азырақ кейінге қалдыратыны анықталған. Алайда «клиникалық кеңес алуға жүгінген перфекционистер» бұл заңдылықтан тыс қалған.&lt;ref name=&quot;Steel2007&quot; /&gt;

=== Академиялық прокрастинация ===
Педагогика ғылымдарының профессоры Хатидже Одаджының пікірінше, академиялық прокрастинация колледжде оқу кезеңіндегі елеулі мәселе болып саналады. Оның себептерінің бірі — көптеген студенттердің интернетті пайдалану кезінде [[Уақыт басқару|уақытты басқару]] дағдыларының жеткіліксіздігі. Сонымен қатар Одаджы колледждердің көпшілігі тәулік бойы тегін әрі жылдам интернетке қол жеткізу мүмкіндігін ұсынатынын, ал кейбір студенттердің мұндай жағдайға үйренбегенін атап өтеді. Соның нәтижесінде интернетті жауапсыз пайдалану немесе брандмауэрлердің болмауы студенттердің назарын әртүрлі нәрселерге аударып, прокрастинацияға әкеледі.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Odaci | first=Hatice | title=Academic self-efficacy and academic procrastination as predictors of problematic internet use in university students | journal=Computers &amp; Education | publisher=Elsevier BV | volume=57 | issue=1 | year=2011 | issn=0360-1315 | doi=10.1016/j.compedu.2011.01.005 | pages=1109–1113 | url=https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id=5624d9855cd9e38cd78b456e&amp;assetKey=AS%3A286236704034819%401445255556988 | access-date=2018-11-03 | archive-date=2018-11-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131158/https://www.researchgate.net/file.PostFileLoader.html?id=5624d9855cd9e38cd78b456e&amp;assetKey=AS%3A286236704034819%401445255556988 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Психолог]] Уильям Дж. Кнаустың бағалауынша, колледж студенттерінің 90%-дан астамы тапсырмаларды кейінге қалдырады. Олардың 25%-ында прокрастинация созылмалы сипатқа ие және олар әдетте жоғары білім алуды тоқтатады.&lt;ref&gt;Ellis and Knaus, 1977&lt;/ref&gt;

[[Студент синдромы]] — студенттің тапсырманы орындауға белгіленген мерзім аяқталуға жақындағанда ғана бар күшін сала кірісетін құбылысы. Бұл жеке тапсырмалардың орындалу ұзақтығын [[бағалау (жобаларды басқару)|бағалау]] кезінде қарастырылған қосымша уақыт қорының пайдасын жояды. Нәтижесінде прокрастинацияға бейім адамдар жұмыстың басым бөлігін белгіленген мерзімге дейінгі соңғы аптада орындайды.&lt;ref name=&quot;Steel2001&quot;/&gt; Сонымен қатар студенттер «Алдымен дипломымды алып алайын, ал жұмыс пен мансап туралы университетті бітірген соң ойланамын» деген сияқты маңызды шешімдерді де кейінге қалдыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blogs.bath.ac.uk/careers/2016/09/28/procrastinating-on-your-graduate-job-search/|title=Procrastinating on your graduate job search? &amp;#124; Careers Perspectives from the University of Bath Careers Service|access-date=2021-06-09|archive-date=2021-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210609133107/https://blogs.bath.ac.uk/careers/2016/09/28/procrastinating-on-your-graduate-job-search/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Студенттердің тапсырмаларды кейінге қалдыруының басқа себептеріне сәтсіздік пен жетістіктен қорқу, перфекционистік талаптар, сондай-ақ жұмыс істеу сияқты оқудан басым түсуі мүмкін өзге де маңызды істер жатады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://writingcenter.unc.edu/resources/handouts-demos/writing-the-paper/procrastination |title=Procrastination |publisher=The Writing Center at UNC-Chapel Hill |website=writingcenter.unc.edu |access-date=2012-03-10 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120318150005/http://writingcenter.unc.edu/resources/handouts-demos/writing-the-paper/procrastination |archive-date=2012-03-18 }}&lt;/ref&gt;

Прокрастинацияға бейім студенттердің тапсырмаларды кейінге қалдырмайтын студенттерге қарағанда төмен баға алатыны анықталған. Тайс және оның әріптестері (1997) қорытынды емтихан нәтижелеріндегі айырмашылықтың үштен бірінен астамын прокрастинациямен түсіндіруге болатынын хабарлады. Прокрастинация мен академиялық үлгерім арасындағы теріс байланыс зерттеулерде тұрақты түрде байқалады. Зерттеуге қатысқан студенттер төмен баға алып қана қоймай, күйзеліс деңгейінің жоғары екенін және денсаулық жағдайының нашарлығын да хабарлаған. Хауэлл және оның әріптестері (2006) прокрастинацияны өлшеуге арналған кеңінен қолданылатын екі шкала бойынша алынған нәтижелердің&lt;ref name=&quot;Solomon1984&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Tuckman1991&quot;&gt;{{cite journal | last=Tuckman | first=Bruce W. | title=The Development and Concurrent Validity of the Procrastination Scale | journal=Educational and Psychological Measurement | publisher=SAGE Publications | volume=51 | issue=2 | year=1991 | issn=0013-1644 | doi=10.1177/0013164491512022 | pages=473–480| s2cid=145707625 }}&lt;/ref&gt; тапсырма үшін қойылған бағамен елеулі байланысы болмағанын анықтады. Алайда студенттердің бағаланатын тапсырманың өзін кейінге қалдыруы туралы берген мәліметтері мен алған бағалары арасында теріс байланыс байқалған.&lt;ref name=&quot;Howell2006&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Howell | first1 = AJ | last2 = Watson | first2 = DC | last3 = Powell | first3 = RA | last4 = Buro | first4 = K | year = 2006 | title = Academic Procrastination: The Pattern and Correlates of Behavioral Postponement | journal = Personality and Individual Differences| volume = 40| issue = 8| pages = 1519–30| doi=10.1016/j.paid.2005.11.023}}&lt;/ref&gt;

2005 жылы Анджела Чу мен Джин Нам Чой жүргізген және ''[[The Journal of Social Psychology]]'' журналында жарияланған зерттеу прокрастинацияға бейім адамдардың тапсырмаларды орындау нәтижелілігін анықтауға бағытталды. Зерттеушілер Эллис пен Кнаустың 1977 жылғы еңбегіндегі прокрастинацияны өзін-өзі реттейтін әрекеттің болмауы ретінде сипаттайтын анықтамаға сүйенді. Олар прокрастинацияның екі түрін ажыратты: дәстүрлі немесе пассивті прокрастинация және белсенді прокрастинация. Соңғысында адам мақсатқа бағытталған іс-әрекеттен тек қысым жағдайында ғана қанағат алады. Зерттеуде белсенді прокрастинация жағымды прокрастинация деп аталды, өйткені ол адамның өзін-өзі кедергілеу жағдайында да әрекет ете алуын білдіреді. Сонымен қатар белсенді прокрастинацияға бейім адамдардың уақытты шынайырақ бағалайтыны және пассивті прокрастинацияға бейім адамдармен салыстырғанда өз уақытын көбірек бақылай алатынын сезінетіні байқалды. Бұл екі түрдің арасындағы негізгі айырмашылықтардың бірі ретінде қарастырылды. Осы ерекшеліктеріне байланысты белсенді прокрастинацияға бейім адамдар прокрастинацияға бейім емес адамдарға әлдеқайда ұқсас келеді, өйткені олар уақытты пайдалануда өз мақсаттарын жақсырақ түсінеді және уақытын тиімді ұйымдастыра алады. Алайда, таңғаларлығы, белсенді және пассивті прокрастинацияға бейім студенттердің академиялық үлгерім деңгейлері ұқсас болған. Зерттеуге колледж студенттері қатысқан, олардың көпшілігі әйелдер және азиялық текті адамдар болған. Зерттеушілер созылмалы патологиялық прокрастинацияның белгілерімен салыстыру жүргізбеген.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hsin Chun Chu|first1=Angela|last2=Nam Choi|first2=Jin|title=Rethinking Procrastination: Positive Effects of &quot;Active&quot; Procrastination Behavior on Attitudes and Performance|journal=The Journal of Social Psychology|volume=145|issue=3|pages=245–64|doi=10.3200/socp.145.3.245-264|pmid=15959999|year=2005|s2cid=2705082}}&lt;/ref&gt;

Бақылау арқылы анықталған прокрастинация мен адамдардың өздері хабарлаған прокрастинация көрсеткіштерін салыстырғанда әртүрлі нәтижелер байқалады. Стил және оның әріптестері Силвер мен Сабинидің «иррационалдық» және «кейінге қалдыру» критерийлеріне негізделген өз шкалаларын әзірледі. Олар сондай-ақ бұл мінез-құлықты объективті түрде өлшеуге тырысты.&lt;ref name=&quot;Steel2001&quot;/&gt; Оқу курсы барысында студенттер емтиханға дайындалуға арналған компьютерлік жаттығуларды өз қарқынымен орындай алды, сондай-ақ оқытушының бақылауымен өтетін сабақтарда әр тарау бойынша тест тапсыра алды. Әр тарау бойынша тесттердің аяқталу уақыттарының салмақталған орташа мәні бақылау арқылы анықталған прокрастинацияның көрсеткіші ретінде пайдаланылды. Ал бақылау арқылы анықталған иррационалдық орындалмай қалған дайындық жаттығуларының санымен өлшенді. Зерттеушілер бақылау арқылы анықталған және студенттердің өздері хабарлаған прокрастинация арасында тек орташа деңгейдегі корреляция бар екенін анықтады (r = 0,35). Орындалған жаттығулар саны мен тапсырмаларды кейінге қалдыру көрсеткіші арасында өте күшті кері байланыс байқалды (r = −0,78). Бақылау арқылы анықталған прокрастинация мен оқу курсынан алынған баға арасында өте күшті теріс корреляция болды (r = −0,87). Студенттердің өздері хабарлаған прокрастинация мен баға арасында да теріс корреляция байқалды, бірақ оның күші төменірек болды (r = −0,36). Осылайша, ғылыми әдебиеттердің басым бөлігі негізделетін прокрастинацияны өзіндік есеп арқылы өлшеу әдістері барлық жағдайда ең қолайлы тәсіл болмауы мүмкін. Сонымен қатар прокрастинацияның өзі төмен баға алуға айтарлықтай әсер етпеуі мүмкін екені анықталды. Стил және оның әріптестері барлық дайындық жаттығуларын орындаған студенттердің «тапсырмаларды қаншалықты кейінге қалдырғанына қарамастан, қорытынды емтиханда жақсы нәтиже көрсетуге бейім болғанын» атап өтті.&lt;ref name=&quot;Steel2001&quot;/&gt;

Прокрастинация жалпы халыққа қарағанда студенттер арасында әлдеқайда кең таралған. Студенттердің 70%-дан астамы оқу тапсырмаларын орындауды кем дегенде бір рет кейінге қалдырғанын хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psychologytoday.com/blog/media-spotlight/201307/getting-around-procrastination|title=Getting Around to Procrastination|access-date=10 October 2014}}&lt;/ref&gt; 2014 жылы Германияда бірнеше мың университет студентінің қатысуымен жүргізілген панельдік зерттеу академиялық прокрастинацияның күшеюі академиялық адалдықты бұзудың жеті түрінің жиілігін, сондай-ақ мұндай бұзушылықтардың алуан түрлілігін арттыратынын анықтады. Оларға жалған сылтаулар келтіру, плагиат жасау, емтихан кезінде басқалардың жауаптарын көшіру, емтиханда тыйым салынған құралдарды пайдалану, емтиханға тыйым салынған құралдарды алып кіру, үй тапсырмасының жекелеген бөліктерін басқалардан көшіру және деректерді ойдан құрастыру немесе бұрмалау жатады. Зерттеуге сәйкес, академиялық адалдықты бұзу оқу нәтижелілігінің төмендеуі сияқты академиялық прокрастинацияның жағымсыз салдарын еңсеру тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Patrzek | first1 = J. | last2 = Sattler | first2 = S. | last3 = van Veen | first3 = F. | last4 = Grunschel | first4 = C. | last5 = Fries | first5 = S. | year = 2014 | title = Investigating the Effect of Academic Procrastination on the Frequency and Variety of Academic Misconduct: A Panel Study | journal = Studies in Higher Education | volume = 40| issue = 6| pages = 1–16| doi = 10.1080/03075079.2013.854765 | s2cid = 144324180 }}&lt;/ref&gt;

== Теориялық түсіндірмелер ==
Прокрастинация [[өзін-өзі реттеу теориясы|өзін-өзі реттеудегі]] қателік ретінде қарастырылады. Куль саналы және бейсаналы реттеуді ажыратқан. Прокрастинация көбіне ''стратегиялық кейінге қалдырудан'' ерекшеленеді. Стратегиялық кейінге қалдыру кезінде адам тапсырмаларды әдейі кейінге қалдырады және мұндай әрекеттің пайдасы ұзақ мерзімді пайдадан басым екенін саналы түрде мойындайды.&lt;ref name=&quot;Tuckman1991&quot; /&gt;

== Басқару ==
Прокрастинацияны азайтуға бағытталған психологиялық араласу әдістеріне өзін-өзі реттеуге негізделген тәсілдер, когнитивті-мінез-құлық терапиясы, [[когеренттілік терапиясы]] емес, когеренттілік терапиясы, міндеттеме қабылдауға негізделген терапия және қабылдау терапиясы жатады.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Eerde |first1=Wendelien van |last2=Klingsieck |first2=Katrin B. Klingsieck |title=Overcoming Procrastination? A Meta-Analysis of Intervention Studies |journal=[[Educational Research Review]]}}&lt;/ref&gt; Орташа алғанда, когнитивті-мінез-құлық терапиясына негізделген тәсілдер ең жоғары әсер көрсетіп, прокрастинацияны едәуір азайтуға болатынын дәлелдейді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Когнитивті-мінез-құлық терапиясы белгілі бір іс-әрекеттерге қатысты ойларды анықтауға, олардың кейбірін дисфункционалды деп бағалап, түзетуге, содан кейін түзетілген ойларды нақты әрекеттермен байланыстыруға бағытталған.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Өзін-өзі реттеу тәсілдерінің бірі — [[Уақыт басқару|уақытты басқару]]. Алайда бұл тәсіл, әдетте, прокрастинацияға байланысты эмоциялық мәселелерді шешуге бағытталмағандықтан, оны басқа әдістермен жиі ұштастырады. Когеренттілік терапиясы прокрастинацияның негізінде жатқан эмоциялық шындықты түсінуге бағытталса, қабылдау терапиясы эмоциялық реакцияларды күтілетін әрі өткінші құбылыс ретінде қарастыруға баса назар аударады. Адамның күшті жақтарына негізделген тәсілдер оның өз қабілеттерін түсініп, оларды іс жүзінде қолдануын білдіретін [[өзіндік тиімділік]]ті арттыруды көздейді. Бұл адамның өзінің күшті жақтарын тануына көмектесу арқылы жүзеге асырылады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Прокрастинацияны азайтатын мінез-құлық түрлері мен тәжірибелер:&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Tuckman |first1=Bruce W. |chapter=Behavioral Interventions for Reducing Procrastination Among University Students. |date=2004 |title=Counseling the procrastinator in academic settings. |pages=91–103 |place=Washington |publisher=American Psychological Association |isbn=1-59147-107-9 |last2=Schouwenburg |first2=Henri C. |doi=10.1037/10808-007 }}&lt;/ref&gt;
* Прокрастинацияға әкелетін әдеттер мен ойларды түсіну.
* Қорқыныш, мазасыздық, зейінді шоғырландырудағы қиындықтар, уақытты дұрыс басқара алмау, шешім қабылдай алмау және перфекционизм сияқты адамның өзіне кедергі келтіретін мәселелерді шешу үшін көмекке жүгіну.&lt;ref name=&quot;datingreporter.com.ng&quot;&gt;{{Cite web|title=How I Miraculously Overcame Procrastination By Applying These 6 Steps|url=https://www.datingreporter.com.ng/2021/02/how-to-overcome-procastination-with-six-steps.html|access-date=2021-02-27|website=Dating Reporter's Blog|language=en-US|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301231142/https://www.datingreporter.com.ng/2021/02/how-to-overcome-procastination-with-six-steps.html}}&lt;/ref&gt;
* Жеке мақсаттарды, күшті және әлсіз жақтарды, сондай-ақ басымдықтарды әділ бағалау.
* Шынайы мақсаттар қою және орындалатын тапсырмалар мен нақты, маңызды мақсаттар арасында жағымды жеке байланыс қалыптастыру.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Macan|first=Therese Hoff|date=1994|title=Time management: Test of a process model|journal=Journal of Applied Psychology|volume=79|issue=3|pages=381–391|doi=10.1037/0021-9010.79.3.381|issn=0021-9010|s2cid=15311869 }}&lt;/ref&gt;
* Күнделікті іс-әрекеттерді жоспарлау және ұйымдастыру.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Қалыптасқан жаңа көзқарасқа сәйкес қоршаған ортаны өзгерту: шу мен назарды алаңдататын факторларды жою немесе азайту, маңызды істерге күш жұмсау және бос қиялға берілуді тоқтату.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Басымдықтарды белгілеуде өзін-өзі тәртіпке үйрету.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Жағымды іс-әрекеттер, адамдармен араласу және пайдалы әуестіктер арқылы өзін ынталандыру.
* Күрделі мәселелерді бірден толық шешуге тырысып, олардан жасқанудың орнына, оларды шағын уақыт аралықтарына бөліп орындау.&lt;ref name=&quot;datingreporter.com.ng&quot;/&gt;
* Прокрастинацияның қайта пайда болуын болдырмау үшін алдын ала белгіленген мақсаттарды қажеттіліктерге қарай нығайту және орындалған тапсырмалар үшін өзін шамадан тыс асырмай марапаттау.
Тапсырмаларды орындау үшін қатаң кесте бойынша жоспар құру бәріне бірдей қолайлы болмауы мүмкін. Егер мұндай тәсіл кері нәтиже берсе, оны міндетті түрде ұстану қажет деген бұлжымас ереже жоқ. Қатаң кесте жасаудың орнына, тек қажетті іс-әрекеттерге уақыт бөлінген икемді, нақты құрылымдалмаған кесте бойынша тапсырмаларды орындау тиімдірек болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite book | last1=Burka | first1=J. | last2=Yuen | first2=L.M. | title=Procrastination: Why You Do It, What to Do About It Now | publisher=Hachette Books | year=2007 | isbn=978-0-7382-1130-5 | url=https://books.google.com/books?id=fMvdh98vNmAC | page= | access-date=2018-03-22 | archive-date=2024-02-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240224052124/https://books.google.com/books?id=fMvdh98vNmAC | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Пирс Стилдің пікірінше,&lt;ref&gt;The Procrastination Equation, 2012&lt;/ref&gt; прокрастинацияны жеңудің негізгі жолдарының бірі — [[Уақыт басқару|уақытты басқару]] дағдыларын жетілдіру. Бұған адамның өзінің ең өнімді сағаттарын білуі және пайдалануы, яғни таңертең немесе түнде белсендірек болатынын ескеруі жатады. Ең күрделі тапсырмаларды өнімді орындау үшін адамның ішкі [[Циркадалық ритм|циркадиялық ырғақтарын]] шығармашылықпен пайдалануы тиімді тәсіл болып саналады. Стил нақты әрі қол жеткізуге болатын мақсаттар қоюдың, бір уақытта бір мәселені шешудің және «шағын жетістіктерді» бағалаудың маңызды екенін атап өтеді. Брайан О'Лири «жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті табу... шын мәнінде өнімдірек болудың жолдарын табуға көмектесуі мүмкін» деген пікірді қолдайды. Оның айтуынша, бос уақыттағы іс-әрекеттерді ынталандыру құралы ретінде пайдалану тапсырмаларды орындау тиімділігін арттыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://hbswk.hbs.edu/item/work-life-is-productivity-in-the-balance|title=Work-Life: Is Productivity in the Balance?|date=2004-07-05|work=HBS Working Knowledge|access-date=2018-08-24|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212150602/https://hbswk.hbs.edu/item/work-life-is-productivity-in-the-balance|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Прокрастинация өмір бойы өзгермейтін қасиет емес. Шамадан тыс уайымдауға бейім адамдар мазасыз ойлардан арылуды үйрене алады, ал прокрастинацияға бейім адамдар зейінін шоғырландыруға және импульстерге берілмеуге көмектесетін әртүрлі әдістер мен стратегияларды таба алады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/blog/how-be-yourself/201808/5-ways-finally-stop-procrastinating|title=5 Ways to Finally Stop Procrastinating|website=Psychology Today|access-date=2019-02-27|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224052118/https://www.psychologytoday.com/intl/blog/how-be-yourself/201808/5-ways-finally-stop-procrastinating|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Роберт Позен өзінің ''Extreme Productivity'' кітабында «OHIO қағидасын» ұсынады. Бұл атау «only handle it once» («әр істі бір-ақ рет қолға алу») деген тіркестің қысқартылған түрі.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Pozen |first=Robert C. |title=Extreme Productivity |date=October 2012 |publisher=[[HarperCollins]] |isbn=978-0-06-218853-3 |edition= |location=New York, NY 10007 |pages=116–123 |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл қағида прокрастинацияға жол бермеу үшін тапсырма пайда болған сәтте онымен бірден айналысуды ұсынады. OHIO қағидасына сәйкес, әрбір тапсырма үш әрекеттің біріне әкелуі тиіс: а) Тапсырманы орындау. Егер тапсырма бірнеше минут қана уақыт алса, оны дереу орындау қажет. ә) Тапсырманы жоспарлау. Егер тапсырманы орындау ұзақ уақытты қажет етсе, оны аяқтайтын уақытты белгілеу керек. б) Тапсырманы басқаға тапсыру. Егер тапсырманы басқа адамдар орындай алатын болса, оны соларға тапсыру қажет. Өзінің прокрастинацияға бейімділігі туралы ойланғаннан кейін философ [[Джон Перри (философ)|Джон Перри]] «Құрылымдалған прокрастинация» атты эссе жазды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=http://www.chronicle.com/article/How-to-ProcrastinateStill/93959|title=How to Procrastinate and Still Get Things Done|last=Perry|first=John|author-link=John Perry (philosopher)|date=February 23, 1996|journal=[[The Chronicle of Higher Education]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170218090944/http://www.chronicle.com/article/How-to-ProcrastinateStill/93959|archive-date=February 18, 2017|url-status=live|access-date=February 18, 2017}}&lt;/ref&gt; Онда ол прокрастинациямен күресудің қауіпсіздеу тәсілі ретінде «айлаға» негізделген әдісті ұсынады: орындалуы тиіс жағымсыз тапсырмаларды шартты түрде басымдықтарына қарай реттеп, оларды орындауға ынталандыру үшін [[Қаржылық пирамида|пирамидалық схеманы]] пайдалану.{{Citation needed|date=July 2026}}

== Басқа бұзылыстармен байланысы ==
Кейбір адамдарда прокрастинация тұрақты сипат алып, күнделікті өмірге айтарлықтай кедергі келтіруі мүмкін. Мұндай адамдарда прокрастинация психикалық бұзылыстардың белгісі болуы ықтимал. Прокрастинация [[негізгі депрессиялық бұзылыс|депрессиямен]], иррационалды мінез-құлықпен, [[өзін-өзі бағалау]]дың төмендігімен, [[мазасыздық]]пен және [[зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромы|зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромы]] (ЗТГС) немесе перфекционизммен байланысты [[обсессивті-компульсивті бұзылыс]] (ОКБ) сияқты неврологиялық бұзылыстармен байланыстырылады. Басқа зерттеулерде [[кінәлілік сезімі]]&lt;ref name=&quot;Pychyl2000&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pychyl |first1=TA |last2=Lee |first2=JM |last3=Thibodeau |first3=R |last4=Blunt |first4=A |year=2000 |title=Five Days of Emotion: An Experience Sampling Study of Undergraduate Student Procrastination (special issue) |url=http://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=2002-10572-019 |journal=Journal of Social Behavior and Personality |volume=15 |pages=239–254 |access-date=2013-12-05 |archive-date=2023-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213163552/https://psycnet.apa.org/index.cfm?fa=search.displayRecord&amp;uid=2002-10572-019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және күйзеліспен де байланысы анықталған.&lt;ref name=&quot;Tice1997&quot; /&gt; Сондықтан прокрастинациясы созылмалы сипат алып, күнделікті өміріне елеулі кедергі келтіретін адамдардың оның негізінде психикалық денсаулыққа қатысты мәселе бар-жоғын анықтау үшін білікті [[психотерапия|психотерапевке]] немесе [[психиатрия|психиатрға]] жүгінуі маңызды.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lay|first1=CH|last2=Schouwenburg|first2=HC|year=1993|title=Trait procrastination, time management, and academic behavior|url=https://www.scopus.com/record/display.uri?eid=2-s2.0-21344492853&amp;origin=inward&amp;txGid=8922AD549640D5B2BACA406E901F44B5.wsnAw8kcdt7IPYLO0V48gA%3a1|journal=Trait Procrastination, Time Management, and Academic Behavior|volume=8|issue=4|pages=647–62|access-date=2018-09-29|archive-date=2024-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224052114/https://www.scopus.com/home.uri}}&lt;/ref&gt;

Тапсырманы орындаудың соңғы мерзіміне әлі көп уақыт қалғанда, прокрастинацияға бейім адамдар мұндай бейімділігі жоқ адамдарға қарағанда күйзеліс пен физикалық аурулардың айтарлықтай аз болатынын хабарлайды. Алайда белгіленген мерзім жақындаған сайын бұл байланыс керісінше өзгереді. Прокрастинацияға бейім адамдар күйзелістің күшейгенін, физикалық ауру белгілерінің көбейгенін және дәрігерге жиірек қаралатынын хабарлайды.&lt;ref name=&quot;Tice1997&quot; /&gt; Жалпы алғанда, олар күйзеліске көбірек ұшырап, денсаулық мәселелерін жиірек бастан кешіреді. Бұл өмір сапасы мен жалпы бақыт сезімінің айтарлықтай төмендеуіне әкелуі мүмкін. Прокрастинация сондай-ақ [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[нейротизм]]ді күшейтіп, ұқыптылық пен оптимизмді төмендетуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;:04&quot; /&gt; Прокрастинация ұйқысыздыққа да әкелуі мүмкін. Алиса Хрустич ''Men's Health'' журналында: «Прокрастинацияға бейім адамдарда, яғни сауалнамада медианалық көрсеткіштен жоғары ұпай жинағандарда, тестіде төмен ұпай жинаған адамдармен салыстырғанда ұйқыға кетудің қатты қиындауы сияқты ұйқысыздық белгілерінің байқалу ықтималдығы 1,5–3 есе жоғары болды», — деп жазған.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Hrustic|first=Alisa|date=2016-07-13|title=How Procrastination Literally Keeps You Up At Night|url=https://www.menshealth.com/health/a19524790/how-procrastination-keeps-you-up-at-night/|access-date=2020-06-04|website=Men's Health|language=en-US|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604050538/https://www.menshealth.com/health/a19524790/how-procrastination-keeps-you-up-at-night/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ұйқысыздық өз кезегінде елеулі кері әсер етіп, қосымша мәселелер туындатуы мүмкін.

== Тағы қараңыз ==
* [[Жалқаулық]]
* [[Уақыт басқару]]
* [[Жұмысқұмар]]
* [[Зейгарник әсері]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Әдеттер]]
[[Санат:Мазасыздық]]
[[Санат:Мотивация]]
[[Санат:Психологиялық стресс]]
[[Санат:Уақытты басқару]]
[[Санат:Ресурстарды ысырап ету]]</text>
      <sha1>od3wkztnxpi8ck1a5dcd5x2ff8ufdlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Том Рис Харрис</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789486</id>
    <revision>
      <id>3689583</id>
      <parentid>3688816</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>+ [[Санат:XXI ғасыр актерлері]],[[Санат:Ұлыбритания телевизия актерлері]],[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]])</comment>
      <origin>3689583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9975" sha1="1mr5wypivwpz8w56vebrv9kirrgvm9q" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі               = Том Рис Харрис
  |шынайы есімі        = Tom Rhys Harries
  |сурет               =
  |сурет ені           = 220px
  |сурет атауы         =
  |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис
  |туған күні          = 8.10.1990
  |туған жері          = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні  = 
  |қайтыс болған жері  = 
  |білімі              = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music &amp; Drama)
  |мамандығы           = {{Актер|Ұлыбритания}}
  |азаматтығы          = {{GBR}}
  |белсенді жылдары    = 2011–қазіргі уақыт
  |бағыты              = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]]
  |киностудия          = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+
  |жұбайы              = 
  |серігі              = Эми Аллен (Amy Allen)
  |ата-анасы           = 
  |туыстары            = Графф Харрис (ағасы/інісі)
  |балалары            = 
  |отбасы              = 
  |марапаттары         = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018)
  |imdb_id             = 4151189
  |қолтаңбасы          = 
  |сайты               = 
  |ортаққор            = Tom Rhys Harries
}}

'''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері.

== Өмірбаяны ==
[[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.&lt;ref name=&quot;Screen&quot;&gt;[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.&lt;/ref&gt; Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.&lt;ref name=&quot;Wales&quot;&gt;[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.&lt;/ref&gt; Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван.

Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.&lt;ref name=&quot;Wales&quot;/&gt;

Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған.

== Мансабы ==
2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «Керегі міне осы!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.&lt;ref name=&quot;Screen&quot;/&gt; Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Қырғын ережесі» фильмдерінде, сондай-ақ «Мидсомердегі өлім», «Джекилл және Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады.

2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады.

2020 жылы [[Netflix]] стриминг платформасының «Ақ жолақтар» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси және мен» және «Қашқын» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кім» сериалының «Нүкте және көбік» эпизодына түсті, сондай-ақ «Одиссейдің оралуы» фильмінде рөл алды.

2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «[[Клэйфейс (фильм)|Клэйфейс]]» суперқаһармандық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Сазбейне сомдайтыны ресми түрде жарияланды.

== Фильмографиясы ==
=== Фильм ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі
|-

| 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван
|-

| 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт
|-

| 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз
|-

| 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки
|-

| 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон
|-

| 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан
|-

| 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик
|-

| 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&amp;M: The Secret Life of Flowers'' || —
|-

| 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг
|-

| 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл
|-

| 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл
|-

| 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист
|-

| 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi &amp; Ich'' || Смит
|-

| 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман
|-

| 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр
|-

| 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет
|-

| 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран
|-

| 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли
|}
=== Телевизия ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі
|-

| 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас
|-

| 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли
|-

| 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон
|-

| 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс
|-

| 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер
|-

| 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы
|-

| 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис
|-

| 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том
|-

| 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис
|-

| 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин
|-

| 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз
|-

| 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер
|-

| 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас
|-

| 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни
|-

| 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер
|-

| 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада
|-

| 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари
|}
=== Театр ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны
|-

| 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory
|-

| 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл
|-

| 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры
|-

| 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр
|-

| 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик
|-

| 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall
|-

| 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры
|}

== Әдебиет ==
* Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Ұлыбритания актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр актерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания телевизия актерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания киноактерлері]]</text>
      <sha1>1mr5wypivwpz8w56vebrv9kirrgvm9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Роза Шаңырақбайқызы Абитаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789507</id>
    <revision>
      <id>3689585</id>
      <parentid>3688897</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақстан педагогтары|Қазақстан педагогтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6670" sha1="gwhdrd2b7staqpevb09a6w21w1e7rqy" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Роза Шаңырақбайқызы Абитаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1957
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Балқаш ауданы|Балқаш ауданында}}, [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз, доцент  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]].  
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің &quot;Құрмет&quot; және &quot;Ахмет Байтұрсынов атындағы&quot; медальдары, &quot;Үздік оқытушысы&quot;, &quot;Үздік ғылыми қызметкері&quot; атқтары;
* &quot;Жезқазған қаласының атақты адамы&quot;.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Роза Шаңырақбайқызы Абитаева''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының докторы, доцент.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1957 жыл|1957]] жылы [[Алматы облысы]], [[Балқаш ауданы]], [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылында туған.&lt;br&gt;

В. Куйбышев атындағы сегізжылдық мектепті бітіріп, білімін [[Жамбыл облысы]]ндағы орта мектепте жалғастырды. Оны аяқтаған соң [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Психологиялық-педагогикалық факультетін [[1979 жыл|1979]] жылы үздік бітірген.&lt;br&gt;
Еңбек жолын Жезқазған педагогикалық училищесінде &quot;Педагогика&quot; және &quot;Балалар психологиясы&quot; пәндерінің мұғалімі болып бастады. [[1980 жыл|1980]] жылдан бері Жезқазған педагогикалық институтының Педагогика және психология кафедрасының ассистенті, аға оқытушысы, Тәрбие жұмысының әдістемесі кафедрасының меңгерушісі, Ө.А. Байқоңыров атындағы [[Жезқазған университеті]]нің Педагогика және психология кафедрасының меңгерушісі сынды қызметтерді атқарды.&lt;br&gt;
[[1983 жыл|1983]] жылы Ы. Алтынсарин атындағы педагогика ғылымдарының ғылыми-зерттеу институтының &quot;Педагогика теориясы мен тарихы&quot; мамандығы бойынша аспирантура бітірді.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Біліктілікті арттыру жүйесінде білім беру ұйымдары басшыларының басқарушылық құзыреттілігін дамыту&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
100-ден астам ғылыми мақала, 7 оқу құралы және &quot;Білім беру менеджментіне жалпы білім беру мекемелерінің басшыларын дайындау жүйесі тақырыбыдағы монографиясы,
болашақ бастауыш сынып мұғалімдері мен мектеп мекемелердің тәрбиешілері үшін бірнеше оқу құралдары мен &quot;Ерте жастағы балалардың дамуы&quot;, &quot;Мектепалды және бастауыш сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық диагностикасы&quot; және &quot;Баланың мектептегі алғашқы күні&quot; атты әдістемелік нұсқалықтары жарық көрді.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігіні Құрмет Грамотасы;
* Ө.А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университетінің &quot;Құрмет&quot; және &quot;Ахмет Байтұрсынов атындағы&quot; медальдары, &quot;Үздік оқытушысы&quot;, &quot;Үздік ғылыми қызметкері&quot; атақтары;
* &quot;Жезқазған қаласының атақты адамы&quot; атағы.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://nauka.kz/page.php?page_id=926&amp;lang=1&amp;anketa_id=10351 Абитаева Роза Шанракбаевна.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>gwhdrd2b7staqpevb09a6w21w1e7rqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бродвей мелодиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789557</id>
    <revision>
      <id>3689428</id>
      <parentid>3689236</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:26:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5429" sha1="l5g6z5wstkqq8j4ew3use71eu40411n" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы     = Бродвей мелодиясы
 |Шынайы атауы      = {{lang-en|The Broadway Melody}}
 |Суреті            = Broadway Melody poster.jpg
 |Сурет ені         = 250
 |Сурет атауы       = Фильм постері
 |Жанры             = [[мелодрама]]&lt;br&gt;[[мюзикл]]
 |Режиссёрі         = [[Гарри Бомонт]]
 |Продюсері         = [[Ирвинг Талберг]], [[Лоуренс Вайнгартен]]
 |Сценарист         = [[Эдмунд Гулдинг]]&lt;br&gt;[[Норман Хьюстон]]&lt;br&gt;[[Джеймс Глисон]]
 |Актерлер          = [[Чарльз Кинг (актёр)|Чарльз Кинг]]&lt;br&gt;[[Эдди Кэйн]]&lt;br&gt;[[Бесси Лав]]&lt;br&gt;[[Анита Пейдж]]&lt;br&gt;[[Кеннет Томсон]]
 |Операторы         = [[Джон Арнольд]]
 |Композиторы       = [[Насио Херб Браун]]
 |Қоюшы суретші     = [[Седрик Гиббонс]]
 |Компания          = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]
 |Дистрибьютор      = Metro-Goldwyn-Mayer
 |Ұзақтығы          = 110 мин.
 |Бюджеті           = $379,000&lt;ref name=&quot;Mannix&quot;&gt;{{cite book |title=The Eddie Mannix Ledger |publisher=Margaret Herrick Library, Center for Motion Picture Study |location=Los Angeles, California}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім             = $4.4&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;Mannix&quot; /&gt;
 |Мемлекет          = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі              = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл               = 1929
 |Алдыңғы фильм     = 
 |Келесі фильм      = 
 |imdb_id           = 0019729
 |Сайты             = 
}}
'''«Бродвей мелодиясы»''' ({{lang-en|The Broadway Melody}}) — режиссер [[Гарри Бомонт]] түсірген америкалық [[мюзикл]] фильмі. [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] номинациясы бойынша [[Оскар (1930, сәуір)|«Оскар» сыйлығын]] иеленген тұңғыш дыбысты фильм. Бұл фильм [[Technicolor]] жүйесімен түсірілген көрінісі бар алғашқы мюзиклдердің бірі болды, ол 1929–1930 жылдары экранға шыққан көптеген мюзиклдерде түрлі-түсті технологияны қолдану үрдісін бастап берді.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Haines |first=Richard W. |title=Technicolor Movies: The History of Dye Transfer Printing |year=2010 |publisher=McFarland |location=Jefferson, NC |isbn=978-0-7864-8075-3 |page=15}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Әнші әрі биші әпкелі-сіңлілі Хэнк пен Куини Махонилер Нью-Йорк қаласына, Бродвейге келеді. Мұнда олардың досы Эдди Керне Фрэнсис Занфилдтің варьетеге арналған жаңа нөмірін қоюға жетекшілік етеді. Эдди мен Хэнк бұрыннан таныс бұрынғы ғашықтар еді, тіпті шаңырақ көтеруді де жоспарлайды. Алайда Эдди сұлу Куиниді көріп, ессіз ғашық болады да, бұрынғы ниетінен айнып, жас қыздың соңынан қалмайтын болады.

Осы уақытта Нью-Йорк элитасының өкілі, дәулетті Джок Уорринер Куиниге көз тігіп, оған гауһар тасты білезік сыйлайды әрі өзіне бағынуды талап етеді. Бірнеше апта өткен соң ғана қыз бұл суық жүректі джентльменнің қолындағы жай ғана ойыншыққа айналғанын түсінеді.

== Рөлдерде ==
* [[Анита Пейдж]] — ''Куини Махони''
* [[Бесси Лав]] — ''Харриет «Хэнк» Махони''
* [[Чарльз Кинг (мюзикл актері)|Чарльз Кинг]] — ''Эдди Керне''
* [[Джед Проути]] — ''ағайы Джед''
* [[Кеннет Томсон (актер)|Кеннет Томсон]] — ''Жак Уорринер''
* [[Эдвард Диллон (актер)|Эдвард Диллон]] — ''самолет/сахна менеджері''
* [[Мэри Доран]] — ''Фло, аққұба қыз''
* [[Эдди Кэйн]] — ''Занфилд''
* Дж. Эмметт Бек — ''Бэйб Хэтрик''
* Маршалл Рут — ''Стью''
* Дрю Демарест — ''Тьюрп''
* [[Джеймс Глисон]] — ''нота баспагері (титрде көрсетілмеген)''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1929 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Гарри Бомонт фильмдері]]
[[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]</text>
      <sha1>l5g6z5wstkqq8j4ew3use71eu40411n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789569</id>
    <revision>
      <id>3689418</id>
      <parentid>3689323</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T12:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8551" sha1="nr3xjfz4p3dset98ax24lbnegetc2q6" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы     = Баунтидегі бүлік
 |Шынайы атауы      = {{lang-en|Mutiny on the Bounty}}
 |Суреті            = Mutiny on the Bounty poster.jpg
 |Сурет ені         = 200
 |Сурет атауы       = Фильм постері
 |Жанры             = [[тарихи драма]]
 |Режиссёрі         = [[Фрэнк Ллойд]]
 |Продюсері         = [[Ирвинг Тальберг]]
 |Сценарист         = [[Чарльз Нордхофф]]&lt;br&gt;[[Джеймс Норман Холл]]
 |Актерлер          = [[Чарльз Лоутон]]&lt;br&gt;[[Кларк Гейбл]]&lt;br&gt;[[Франшо Тоун]]&lt;br&gt;[[Мовита]]
 |Операторы         = [[Артур Эдисон]]
 |Композиторы       = [[Герберт Стотхарт]]
 |Қоюшы суретші     = [[Седрик Гиббонс]]
 |Компания          = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]
 |Дистрибьютор      = Metro-Goldwyn-Mayer
 |Ұзақтығы          = 132 мин.
 |Бюджеті           = $1,950,000&lt;ref name=&quot;Mannix&quot;&gt;{{Citation | title = The Eddie Mannix Ledger | publisher = Margaret Herrick Library, Center for Motion Picture Study | place = Los Angeles}}.&lt;/ref&gt;
 |Түсім             = $4.460,000&lt;ref name=&quot;Mannix&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.movieguy247.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1155:all-quiet-on-the-western-front&amp;catid=48:these-are-some-classic-flicks&amp;Itemid=28 ''Mutiny on the Bounty'', Overview] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317141548/http://movieguy247.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1155%3Aall-quiet-on-the-western-front&amp;catid=48%3Athese-are-some-classic-flicks&amp;Itemid=28 |date=March 17, 2013 }}. Movie Guy 24/7. Retrieved April 14, 2013&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет          = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі              = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл               = 1935
 |Алдыңғы фильм     = 
 |Келесі фильм      = 
 |imdb_id           = 0026646
 |Сайты             = 
}}
'''«Баунтидегі бүлік»''' ({{lang-en|Mutiny on the Bounty}}) — режиссер [[Фрэнк Ллойд]] түсірген америкалық [[тарихи фильм|тарихи]] [[шытырман оқиғалы фильм|шытырман оқиғалы]] [[драмалық фильм|драма]] фильмі. Туынды [[Чарльз Нордхофф]] пен [[Джеймс Норман Холл]]дың «Баунтидегі бүлік» және «Теңізге қарсы адамдар» романдары желісімен түсіріліп, 1789 жылы британиялық «Баунти» кемесінде болған шынайы көтеріліс оқиғаларын баяндайды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Mutiny on the Bounty (1935) |url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/7072 |access-date=2024-06-26 |website=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}&lt;/ref&gt; 

Басты рөлдерде: [[Чарльз Лоутон]] (капитан Уильям Блай), [[Кларк Гейбл]] (Флетчер Кристиан) және [[Франшо Тоун]] (Роджер Биэм).

Тарихи дәлсіздіктеріне қарамастан, фильм көрермендер мен сыншылар арасында үлкен жетістікке жетіп, 1935 жылдың ең көп касса жинаған фильмі атанды. [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] номинациясы бастаған 8 «Оскар» сыйлығына ұсынылып, бас жүлдені иеленді.

== Сюжеті ==
Фильм 1787 жылы Англиядан [[Таити]] аралына бағыт алған британдық «Баунти» кемесіндегі оқиғаларды баяндайды. Сапар барысында кеме капитаны [[Уильям Блай]]дың аса қатаң, қатыгез және әділетсіз басқару стилі команда мүшелерінің наразылығын тудырады. Капитанның жүгенсіз әрекеттері теңізшілердің шыдамын тауысып, олардың арасында ашу-ыза мен өшпенділік қалыптастырады. 

Таитиде ұзақ аялдап, жұмақтай табиғат пен жергілікті тұрғындардың еркін өміріне үйреніп қалған [[матрос]]тар қайтадан қатыгез тәртіпке бағынып кері қайтуға мәжбүр болады. Нәтижесінде, капитанның жауыздығынан мезі болған бірінші көмекші [[Флетчер Кристиан]] бастаған команда мүшелері 1789 жылы көтеріліс жасап, капитан мен оған адал қызмет еткен бірнеше адамды қайыққа отырғызып, ашық мұхитқа айдап жібереді. 

Кемені басып алған көтерілісшілер өздеріне ұнайтын өмірді іздеп әр жаққа тарайды, ал капитан Блай өз командасымен мыңдаған миль жол жүріп, аман-есен Англияға оралудың жолын табады. Артынша [[Британ империясы]] көтерілісшілерді жазалау үшін арнайы әскери кеме жіберіп, бұрынғы достар бір-біріне қарсы тұруға мәжбүр болады.

== Басты рөлдерде ==
* [[Чарльз Лоутон]] — ''[[Уильям Блай|капитан Уильям Блай]]''
* [[Кларк Гейбл]] — ''[[Флетчер Кристиан]]'', бірінші көмекші, көтеріліс жетекшісі
* [[Франшо Тоун]] — ''мичман [[Питер Хейвуд|Роджер Байам]]'', Флетчердің досы (прототипі — [[Питер Хейвуд]])
* Герберт Мандин — ''Смит'', матрос, көтеріліске қатысушы (прототипі — [[Джон Адамс (бүлікші)|Джон Адамс]])
* [[Эдди Куиллан]] — ''Томас «Томми» Эллисон'', матрос, көтеріліске қатысушы
* [[Дадли Диггес]] — ''мистер Бахус'', кеме дәрігері
* [[Дональд Крисп]] — ''Томас Бёркитт'', матрос, көтеріліске қатысушы
* [[Генри Стивенсон]] — ''[[Джозеф Бэнкс|сэр Джозеф Бэнкс]]'', Байамның досы
* [[Френсис Листер]] — ''капитан Нельсон'', әскери трибунал судьясы
* [[Спринг Байинтон]] — ''миссис Байам''
* [[Мовита Кастанеда]] — ''Техани'', Хитихитидің қызы
* [[Дэвид Торренс]] — ''[[Александр Худ, 1-виконт Бридпорт|лорд Александр Худ]]'', әскери трибунал төрағасы
* Билл Бэмбридж — ''көсем Хитихити'' (прототипі — [[I Помаре]])
* [[Рэй Корриган]] — ''теңізші'' &lt;small&gt;(титрда көрсетілмеген)&lt;/small&gt;
* [[Гарри Кординг]] — ''сарбаз'' &lt;small&gt;(титрда көрсетілмеген)&lt;/small&gt;
* [[Вивьен Окланд]] — ''Молл'' &lt;small&gt;(титрда көрсілмеген)&lt;/small&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1935 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Ллойд фильмдері]]
[[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]]
[[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]]
[[Санат:АҚШ тарихи фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Metro-Goldwyn-Mayer фильмдері]]</text>
      <sha1>nr3xjfz4p3dset98ax24lbnegetc2q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йом-Киппур соғысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789573</id>
    <revision>
      <id>3689422</id>
      <parentid>3689396</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3889" sha1="b3quatnn012d8o0518wwbzic6kios8r" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Қысқа мақала}}
{{Қарулы қақтығыс|conflict=Йом-Киппур соғысы|қақтығыс=Йом-Киппур_соғысы|image=1973_sinai_war_maps.jpg|сурет=|нәтиже=Атысты тоқтату|partof=[[Араб-Израиль қақтығысы]]|дата=[[6 қазан|6]]—[[25 қазан]], [[1973 жыл]]|себебі=Мысыр мен Сирияның жоғалтқан аумақтарын қайтаруға ұмтылуы|date=[[6 қазан|6]]—[[25 қазан]], [[1973 жыл]]|себеп=[[Мысыр]] мен [[Баастық Сирия|Сирияның]] жоғалтқан аумақтарын қайтаруға ұмтылуы|result=Атысты тоқтату|қарсылас1={{ISR}}|қарсылас2={{flag|Мысыр}}&lt;br&gt;
{{flag|Сирия}} 

'''Қосымша әскери күштер:'''&lt;br&gt;
{{flag|Сауд Арабиясы}}&lt;br&gt;
{{flag|Алжир}}&lt;br&gt;
{{flag|Иордания}}&lt;br&gt;
{{flag|Ливия}}&lt;br&gt;
{{flag|Ирак}}&lt;br&gt;
{{flag|Кувейт}}&lt;br&gt;
{{flag|Тунис}}&lt;br&gt;
{{flag|Марокко}}&lt;br&gt;
{{flag|Куба}}&lt;br&gt;
{{flag|Солтүстік Корея}}}}

'''Йом-Киппур соғысы''' — [[1973 жыл|1973 жылғы]] 6–25 қазан аралығында [[Израиль]] мен [[Мысыр]] және [[Сирия]] бастаған араб мемлекеттерінің коалициясы арасында болған қарулы қақтығыс. Шайқас негізінен Израиль 1967 жылғы [[Алты күндік соғыс]] кезінде басып алған [[Синай түбегі]] мен [[Голан шыңдары|Голан жоталарында]] жүрді

Соғыс 1973 жылғы 6 қазанда, еврейлердің қасиетті [[Йом-киппур|Йом-Киппур]] мерекесі мен [[Мұсылман|мұсылмандардың]] [[Рамазан (ай)|Рамазан]] айының оныншы күні тұспа-тұс келген. Осыған байланысты араб тарихнамасында бұл қақтығыс «'''Рамазан соғысы'''» деп те аталады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sis.gov.eg/en/egypt/society/days-and-occasions/october-1973-victory|title=October 1973 Victory|website=State Information Service Your Gateway to Egypt|date=2025-09-24|publisher=State Information Service Your Gateway to Egypt|lang=en|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Мысыр мен Сирия қарулы күшпен Израильді жеңе алмады. Соғыстан кейін Израиль мен Мысыр, сондай-ақ Израиль мен Сирия арасында әскерлерді ажырату туралы келісімшарттар жазылынды. Кейіннен бұл соғыс 1979 жылы Израиль мен Мысыр арасындағы бейбітшілік келісіміне қол қоюға ықпал етті. 1982 жылғы 26 сәуірге қарай Израиль әскерлері Синай түбегінен толық шығарылып&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Shipler|first=David K.|date=1982-04-26|title=ISRAELI COMPLETES PULLOUT, LEAVING SINAI TO EGYPT|lang=en-US|website=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1982/04/26/world/israeli-completes-pullout-leaving-sinai-to-egypt.html|access-date=2023-03-10|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;, Мысыр мен Израиль арасындағы аумақтық дау негізінен шешілді.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Израиль соғыстары]]
[[Санат:Мысыр соғыстары]]
[[Санат:Сирия соғыстары]]</text>
      <sha1>b3quatnn012d8o0518wwbzic6kios8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмиль Золя өмірі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789580</id>
    <revision>
      <id>3689423</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы       = Эмиль Золяның өмірі  |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}  |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg  |Сурет ені           = 240  |Сурет атауы         =   |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]  |Режиссёрі           =...</comment>
      <origin>3689423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3978" sha1="mbccb2puc0qlib1mrvxpb57h079wlh7" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Эмиль Золяның өмірі
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}
 |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]
 |Режиссёрі           = [[Уильям Дитерле]]
 |Продюсері           = [[Генри Бланке]]
 |Сценарист           = Гейнц Геральд&lt;br&gt;Геза Герцег&lt;br&gt;[[Норман Рейли Рейн]]
 |Актерлер            = [[Пол Муни]]&lt;br&gt;[[Глория Холден]]&lt;br&gt;[[Гейл Сондергард]]&lt;br&gt;[[Джозеф Шильдкраут]]
 |Операторы           = [[Тони Гаудио]]
 |Композиторы         = [[Макс Стайнер]]
 |Компания            = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 116 мин.
 |Бюджеті             = 
 |Түсім               = 
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1937
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0029146
 |Сайты               = 
}}
'''«Эмиль Золя өмірі»''' ({{lang-en|The Life of Emile Zola}}) — режиссер [[Уильям Дитерле]] түсірген, басты рөлді [[Пол Муни]] сомдаған америкалық [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[драмалық фильм|драма]] жанрындағы фильм. Бұл туынды 19 ғасырдағы атақты франциялық жазушы [[Эмиль Золя]]ның өміріне арналған.

Фильм Лос-Анджелестегі Carthay Circle  театрында көрсетіліп, көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті. Замандас сыншылар бұл туындыны сол уақытқа дейін түсірілген ең ұлы ғұмырнамалық фильмдердің қатарына қойды.

2000 жылы бұл фильм АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде елдің [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1937 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Дитерле фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғұмырнамалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>mbccb2puc0qlib1mrvxpb57h079wlh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689424</id>
      <parentid>3689423</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5839" sha1="t351bpjyx8bixdc2zm2r38ei1dor76n" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Эмиль Золяның өмірі
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}
 |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]
 |Режиссёрі           = [[Уильям Дитерле]]
 |Продюсері           = [[Генри Бланке]]
 |Сценарист           = Гейнц Геральд&lt;br&gt;Геза Герцег&lt;br&gt;[[Норман Рейли Рейн]]
 |Актерлер            = [[Пол Муни]]&lt;br&gt;[[Глория Холден]]&lt;br&gt;[[Гейл Сондергард]]&lt;br&gt;[[Джозеф Шильдкраут]]
 |Операторы           = [[Тони Гаудио]]
 |Композиторы         = [[Макс Стайнер]]
 |Компания            = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 116 мин.
 |Бюджеті             = 
 |Түсім               = 
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1937
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0029146
 |Сайты               = 
}}
'''«Эмиль Золя өмірі»''' ({{lang-en|The Life of Emile Zola}}) — режиссер [[Уильям Дитерле]] түсірген, басты рөлді [[Пол Муни]] сомдаған америкалық [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[драмалық фильм|драма]] жанрындағы фильм. Бұл туынды 19 ғасырдағы атақты франциялық жазушы [[Эмиль Золя]]ның өміріне арналған.

Фильм Лос-Анджелестегі Carthay Circle  театрында көрсетіліп, көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті. Замандас сыншылар бұл туындыны сол уақытқа дейін түсірілген ең ұлы ғұмырнамалық фильмдердің қатарына қойды.

2000 жылы бұл фильм АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде елдің [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлы тоқырау]] кезеңінде және [[Нацистік партия]] Германияда билікке келгеннен кейін түсірілген бұл фильм 19 ғасырдың аяғында Франциядағы [[антисемитизм|антисемиттік]] әділетсіздік мәселесін ашып көрсете алмады — сол кезеңде Золя [[Дрейфус ісі]]не араласып, офицерді босату үшін күрескен болатын. Кейінгі зерттеулер бұл фильмді Голливудтың сол кездегі батылсыздығының мысалы ретінде атап өтеді: фильмде антисемитизм туралы айтылмады, диалогтарда «еврей» сөзі де қолданылмады. Бұл кезеңде кейбір нацизмге қарсы фильмдер тоқтатылып, басқа да мазмұндар өзгертілген еді. Сондай-ақ бұл сыртқы [[цензура]] қаупіне қарсы Голливуд ішкі цензура жүйесі — Өндірістік кодексті орнатқан кезең болатын.

«Эмиль Золя өмірі» «[[Ұлы Зигфелд]]тен» кейін «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алған екінші [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] фильм болды. Сондай-ақ бұл [[Warner Bros. Pictures]] компаниясының «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жеткен алғашқы туындысы еді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1937 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Дитерле фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғұмырнамалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>t351bpjyx8bixdc2zm2r38ei1dor76n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689425</id>
      <parentid>3689424</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="oeuqu2oou292br1qosirmdhgxtxg945" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Эмиль Золяның өмірі
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}
 |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]
 |Режиссёрі           = [[Уильям Дитерле]]
 |Продюсері           = [[Генри Бланке]]
 |Сценарист           = Гейнц Геральд&lt;br&gt;Геза Герцег&lt;br&gt;[[Норман Рейли Рейн]]
 |Актерлер            = [[Пол Муни]]&lt;br&gt;[[Глория Холден]]&lt;br&gt;[[Гейл Сондергард]]&lt;br&gt;[[Джозеф Шильдкраут]]
 |Операторы           = [[Тони Гаудио]]
 |Композиторы         = [[Макс Стайнер]]
 |Компания            = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 116 мин.
 |Бюджеті             = 
 |Түсім               = 
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1937
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0029146
 |Сайты               = 
}}
'''«Эмиль Золя өмірі»''' ({{lang-en|The Life of Emile Zola}}) — режиссер [[Уильям Дитерле]] түсірген, басты рөлді [[Пол Муни]] сомдаған америкалық [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[драмалық фильм|драма]] жанрындағы фильм. Бұл туынды 19 ғасырдағы атақты франциялық жазушы [[Эмиль Золя]]ның өміріне арналған.

Фильм Лос-Анджелестегі Carthay Circle  театрында көрсетіліп, көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті. Замандас сыншылар бұл туындыны сол уақытқа дейін түсірілген ең ұлы ғұмырнамалық фильмдердің қатарына қойды.

2000 жылы бұл фильм АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде елдің [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлы тоқырау]] кезеңінде және [[Нацистік партия]] Германияда билікке келгеннен кейін түсірілген бұл фильм 19 ғасырдың аяғында Франциядағы [[антисемитизм|антисемиттік]] әділетсіздік мәселесін ашып көрсете алмады — сол кезеңде Золя [[Дрейфус ісі]]не араласып, офицерді босату үшін күрескен болатын. Кейінгі зерттеулер бұл фильмді Голливудтың сол кездегі батылсыздығының мысалы ретінде атап өтеді: фильмде антисемитизм туралы айтылмады, диалогтарда «еврей» сөзі де қолданылмады. Бұл кезеңде кейбір нацизмге қарсы фильмдер тоқтатылып, басқа да мазмұндар өзгертілген еді. Сондай-ақ бұл сыртқы [[цензура]] қаупіне қарсы Голливуд ішкі цензура жүйесі — Өндірістік кодексті орнатқан кезең болатын.

«Эмиль Золя өмірі» «[[Ұлы Зигфелд]]тен» кейін «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алған екінші [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] фильм болды. Сондай-ақ бұл [[Warner Bros. Pictures]] компаниясының «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жеткен алғашқы туындысы еді.

== Рөлдерде ==
* [[Пол Муни]] — ''[[Эмиль Золя]]''
* [[Глория Холден]] — ''Александрин Золя''
* [[Гейл Сондергард]] — ''Люси Дрейфус''
* [[Джозеф Шильдкраут]] — ''капитан [[Альфред Дрейфус]]''
* [[Владимир Соколов]] — ''[[Поль Сезанн]]''
* [[Джон Лител]] — ''Карпентер''
* [[Генри О’Нил]] — ''полковник [[Мари-Жорж Пикар|Пикар]]''
* [[Моррис Карновски]] — ''[[Анатоль Франс]]''
* [[Гилберт Эмери]] — ''әскери министр''
* [[Монтегю Лав]] — ''[[Годфруа Кавеньяк|Эжен Кавеньяк]]''
* [[Роберт Бэррат]] — ''Фердинанд Эстерхази''
* [[Дональд Крисп]] — ''мастер Лабори''
* [[Дики Мур]] — ''Пьер Дрейфус''
* [[Луи Кэлхерн]] — ''майор Дорт''
* [[Роберт Уорик]] — ''майор Анри''
* [[Марша Мэй Джонс]] — ''Хелен Ричардс''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1937 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Дитерле фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғұмырнамалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>oeuqu2oou292br1qosirmdhgxtxg945</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689427</id>
      <parentid>3689425</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10111" sha1="bofqocp88uqfueq53dwzinz50zz0e6a" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Эмиль Золяның өмірі
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}
 |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]
 |Режиссёрі           = [[Уильям Дитерле]]
 |Продюсері           = [[Генри Бланке]]
 |Сценарист           = Гейнц Геральд&lt;br&gt;Геза Герцег&lt;br&gt;[[Норман Рейли Рейн]]
 |Актерлер            = [[Пол Муни]]&lt;br&gt;[[Глория Холден]]&lt;br&gt;[[Гейл Сондергард]]&lt;br&gt;[[Джозеф Шильдкраут]]
 |Операторы           = [[Тони Гаудио]]
 |Композиторы         = [[Макс Стайнер]]
 |Компания            = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 116 мин.
 |Бюджеті             = 
 |Түсім               = 
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1937
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0029146
 |Сайты               = 
}}
'''«Эмиль Золя өмірі»''' ({{lang-en|The Life of Emile Zola}}) — режиссер [[Уильям Дитерле]] түсірген, басты рөлді [[Пол Муни]] сомдаған америкалық [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[драмалық фильм|драма]] жанрындағы фильм. Бұл туынды 19 ғасырдағы атақты франциялық жазушы [[Эмиль Золя]]ның өміріне арналған.

Фильм Лос-Анджелестегі Carthay Circle  театрында көрсетіліп, көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті. Замандас сыншылар бұл туындыны сол уақытқа дейін түсірілген ең ұлы ғұмырнамалық фильмдердің қатарына қойды.

2000 жылы бұл фильм АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде елдің [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлы тоқырау]] кезеңінде және [[Нацистік партия]] Германияда билікке келгеннен кейін түсірілген бұл фильм 19 ғасырдың аяғында Франциядағы [[антисемитизм|антисемиттік]] әділетсіздік мәселесін ашып көрсете алмады — сол кезеңде Золя [[Дрейфус іci]]не араласып, офицерді босату үшін күрескен болатын. Кейінгі зерттеулер бұл фильмді Голливудтың сол кездегі батылсыздығының мысалы ретінде атап өтеді: фильмде антисемитизм туралы айтылмады, диалогтарда «еврей» сөзі де қолданылмады. Бұл кезеңде кейбір нацизмге қарсы фильмдер тоқтатылып, басқа да мазмұндар өзгертілген еді. Сондай-ақ бұл сыртқы [[цензура]] қаупіне қарсы Голливуд ішкі цензура жүйесі — Өндірістік кодексті орнатқан кезең болатын.

«Эмиль Золя өмірі» «[[Ұлы Зигфелд]]тен» кейін «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алған екінші [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] фильм болды. Сондай-ақ бұл [[Warner Bros. Pictures]] компаниясының «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жеткен алғашқы туындысы еді.

== Сюжеті ==
Фильм оқиғасы XIX ғасырдың ортасы мен аяғы аралығында өтеді және прологта атап өтілгендей, жазушы өмірбаянының еркін бейімделген нұсқасы болып табылады. Соған қарамастан, туындыда танымал тарихи тұлғалар көптеп кездеседі. Фильм Золяның суретші-[[Постимпрессионизм|постимпрессионист]] [[Поль Сезанн]]мен болған жастық достығы, жемісті шығармашылығының арқасында атақ-даңққа жетуі туралы баяндайды, сондай-ақ жазушының [[Дрейфус іci]]не қатысуын зерттейді.

1862 жылы [[Париж]]де өмір сүру үшін күресіп жүрген жазушы [[Эмиль Золя]] (Пол Муни) досы – суретші Поль Сезаннмен (Владимир Соколов) бірге шатыр пәтерді бөліседі. Оның қалыңдығы Александрина оған кітап дүкенінен жұмыс тауып береді, алайда көп ұзамай ол «Клодтың мойындауы» (1865) атты арандатушылық романымен бастығы мен полиция агентінің ашуын тудырғаны үшін жұмыстан босатылады. Содан кейін ол француз қоғамындағы көптеген әділетсіздіктің куәсі болады: бұған адамға толы жағалау лашықтары, заңсыз жұмыс жағдайлары, сондай-ақ армия мен үкіметтегі сыбайлас жемқорлық жатады. Ақырында, полиция рейдiнен тығылып жүрген көше әйелімен (Эрин О’Брайен-Мур) кездейсоқ кездесуі оған париждік өмірдің қатал сырларын әшкерелейтін алғашқы бестселлері — «Нана» романын жазуға шабыт береді.

Бас цензордың өтініштеріне қарамастан, Золя 1870 жылғы [[Франк-прусс соғысы]]ндағы қателіктері мен берекесіздігі апатты жеңіліске әкеп соқтырған француз жоғары қолбасшылығын қатал сынайтын «Талқандау» сияқты басқа да сәтті туындыларын жазады. Ол бай әрі атақты болып, Александринаға (Глория Холден) үйленеді және өз зәулім үйінде жайлы өмір сүре бастайды. Бір күні әлі де кедей әрі танымал емес ескі досы Сезанн қаладан кетер алдында оған қонаққа келеді.

== Рөлдерде ==
* [[Пол Муни]] — ''[[Эмиль Золя]]''
* [[Глория Холден]] — ''Александрин Золя''
* [[Гейл Сондергард]] — ''Люси Дрейфус''
* [[Джозеф Шильдкраут]] — ''капитан [[Альфред Дрейфус]]''
* [[Владимир Соколов]] — ''[[Поль Сезанн]]''
* [[Джон Лител]] — ''Карпентер''
* [[Генри О’Нил]] — ''полковник [[Мари-Жорж Пикар|Пикар]]''
* [[Моррис Карновски]] — ''[[Анатоль Франс]]''
* [[Гилберт Эмери]] — ''әскери министр''
* [[Монтегю Лав]] — ''[[Годфруа Кавеньяк|Эжен Кавеньяк]]''
* [[Роберт Бэррат]] — ''Фердинанд Эстерхази''
* [[Дональд Крисп]] — ''мастер Лабори''
* [[Дики Мур]] — ''Пьер Дрейфус''
* [[Луи Кэлхерн]] — ''майор Дорт''
* [[Роберт Уорик]] — ''майор Анри''
* [[Марша Мэй Джонс]] — ''Хелен Ричардс''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1937 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Дитерле фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғұмырнамалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>bofqocp88uqfueq53dwzinz50zz0e6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689429</id>
      <parentid>3689427</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10105" sha1="71ni3c5mxuwk4s9vj0xzwq9qdyu9n8l" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Эмиль Золя өмірі
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|The Life of Emile Zola}}
 |Суреті              = The Life of Emile Zola (1937 film poster).jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]]&lt;br&gt;[[драмалық фильм|драма]]
 |Режиссёрі           = [[Уильям Дитерле]]
 |Продюсері           = [[Генри Бланке]]
 |Сценарист           = Гейнц Геральд&lt;br&gt;Геза Герцег&lt;br&gt;[[Норман Рейли Рейн]]
 |Актерлер            = [[Пол Муни]]&lt;br&gt;[[Глория Холден]]&lt;br&gt;[[Гейл Сондергард]]&lt;br&gt;[[Джозеф Шильдкраут]]
 |Операторы           = [[Тони Гаудио]]
 |Композиторы         = [[Макс Стайнер]]
 |Компания            = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Warner Bros. Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 116 мин.
 |Бюджеті             = 
 |Түсім               = 
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1937
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0029146
 |Сайты               = 
}}
'''«Эмиль Золя өмірі»''' ({{lang-en|The Life of Emile Zola}}) — режиссер [[Уильям Дитерле]] түсірген, басты рөлді [[Пол Муни]] сомдаған америкалық [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] [[драмалық фильм|драма]] жанрындағы фильм. Бұл туынды 19 ғасырдағы атақты франциялық жазушы [[Эмиль Золя]]ның өміріне арналған.

Фильм Лос-Анджелестегі Carthay Circle  театрында көрсетіліп, көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті. Замандас сыншылар бұл туындыны сол уақытқа дейін түсірілген ең ұлы ғұмырнамалық фильмдердің қатарына қойды.

2000 жылы бұл фильм АҚШ [[Конгресс кітапханасы]] тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде елдің [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Librarian of Congress Names 25 More Films to National Film Registry|url=https://www.loc.gov/item/prn-00-200/librarian-of-congress-names-25-more-films-to-national-film-registry/2000-12-27/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|access-date=2020-11-23|website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt;

[[Ұлы тоқырау]] кезеңінде және [[Нацистік партия]] Германияда билікке келгеннен кейін түсірілген бұл фильм 19 ғасырдың аяғында Франциядағы [[антисемитизм|антисемиттік]] әділетсіздік мәселесін ашып көрсете алмады — сол кезеңде Золя [[Дрейфус іci]]не араласып, офицерді босату үшін күрескен болатын. Кейінгі зерттеулер бұл фильмді Голливудтың сол кездегі батылсыздығының мысалы ретінде атап өтеді: фильмде антисемитизм туралы айтылмады, диалогтарда «еврей» сөзі де қолданылмады. Бұл кезеңде кейбір нацизмге қарсы фильмдер тоқтатылып, басқа да мазмұндар өзгертілген еді. Сондай-ақ бұл сыртқы [[цензура]] қаупіне қарсы Голливуд ішкі цензура жүйесі — Өндірістік кодексті орнатқан кезең болатын.

«Эмиль Золя өмірі» «[[Ұлы Зигфелд]]тен» кейін «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын жеңіп алған екінші [[ғұмырнамалық фильм|ғұмырнамалық]] фильм болды. Сондай-ақ бұл [[Warner Bros. Pictures]] компаниясының «Үздік фильм» номинациясында жеңіске жеткен алғашқы туындысы еді.

== Сюжеті ==
Фильм оқиғасы XIX ғасырдың ортасы мен аяғы аралығында өтеді және прологта атап өтілгендей, жазушы өмірбаянының еркін бейімделген нұсқасы болып табылады. Соған қарамастан, туындыда танымал тарихи тұлғалар көптеп кездеседі. Фильм Золяның суретші-[[Постимпрессионизм|постимпрессионист]] [[Поль Сезанн]]мен болған жастық достығы, жемісті шығармашылығының арқасында атақ-даңққа жетуі туралы баяндайды, сондай-ақ жазушының [[Дрейфус іci]]не қатысуын зерттейді.

1862 жылы [[Париж]]де өмір сүру үшін күресіп жүрген жазушы [[Эмиль Золя]] (Пол Муни) досы – суретші Поль Сезаннмен (Владимир Соколов) бірге шатыр пәтерді бөліседі. Оның қалыңдығы Александрина оған кітап дүкенінен жұмыс тауып береді, алайда көп ұзамай ол «Клодтың мойындауы» (1865) атты арандатушылық романымен бастығы мен полиция агентінің ашуын тудырғаны үшін жұмыстан босатылады. Содан кейін ол француз қоғамындағы көптеген әділетсіздіктің куәсі болады: бұған адамға толы жағалау лашықтары, заңсыз жұмыс жағдайлары, сондай-ақ армия мен үкіметтегі сыбайлас жемқорлық жатады. Ақырында, полиция рейдiнен тығылып жүрген көше әйелімен (Эрин О’Брайен-Мур) кездейсоқ кездесуі оған париждік өмірдің қатал сырларын әшкерелейтін алғашқы бестселлері — «Нана» романын жазуға шабыт береді.

Бас цензордың өтініштеріне қарамастан, Золя 1870 жылғы [[Франк-прусс соғысы]]ндағы қателіктері мен берекесіздігі апатты жеңіліске әкеп соқтырған француз жоғары қолбасшылығын қатал сынайтын «Талқандау» сияқты басқа да сәтті туындыларын жазады. Ол бай әрі атақты болып, Александринаға (Глория Холден) үйленеді және өз зәулім үйінде жайлы өмір сүре бастайды. Бір күні әлі де кедей әрі танымал емес ескі досы Сезанн қаладан кетер алдында оған қонаққа келеді.

== Рөлдерде ==
* [[Пол Муни]] — ''[[Эмиль Золя]]''
* [[Глория Холден]] — ''Александрин Золя''
* [[Гейл Сондергард]] — ''Люси Дрейфус''
* [[Джозеф Шильдкраут]] — ''капитан [[Альфред Дрейфус]]''
* [[Владимир Соколов]] — ''[[Поль Сезанн]]''
* [[Джон Лител]] — ''Карпентер''
* [[Генри О’Нил]] — ''полковник [[Мари-Жорж Пикар|Пикар]]''
* [[Моррис Карновски]] — ''[[Анатоль Франс]]''
* [[Гилберт Эмери]] — ''әскери министр''
* [[Монтегю Лав]] — ''[[Годфруа Кавеньяк|Эжен Кавеньяк]]''
* [[Роберт Бэррат]] — ''Фердинанд Эстерхази''
* [[Дональд Крисп]] — ''мастер Лабори''
* [[Дики Мур]] — ''Пьер Дрейфус''
* [[Луи Кэлхерн]] — ''майор Дорт''
* [[Роберт Уорик]] — ''майор Анри''
* [[Марша Мэй Джонс]] — ''Хелен Ричардс''

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1937 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Уильям Дитерле фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ғұмырнамалық фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]</text>
      <sha1>71ni3c5mxuwk4s9vj0xzwq9qdyu9n8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құзыретсіздік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789581</id>
    <revision>
      <id>3689431</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]] '''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағ...</comment>
      <origin>3689431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1495" sha1="9tbo4hggryfz4m0akuvb5hlpdu9pxkm" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[нысан]]ның немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[қарама-қарсылық|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}</text>
      <sha1>9tbo4hggryfz4m0akuvb5hlpdu9pxkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689432</id>
      <parentid>3689431</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1552" sha1="nqhzhh9uekrsoe01n5tki48l34vl5ru" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[нысан]]ның немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[қарама-қарсылық|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>nqhzhh9uekrsoe01n5tki48l34vl5ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689434</id>
      <parentid>3689432</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1537" sha1="qzq0x2gyfpn354gmjpz0zo13qq5q0xi" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[нысан]]ның немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qzq0x2gyfpn354gmjpz0zo13qq5q0xi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689436</id>
      <parentid>3689434</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1550" sha1="b2c5sye2hlhbb2mbym7ug3u3n14ayd8" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>b2c5sye2hlhbb2mbym7ug3u3n14ayd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689437</id>
      <parentid>3689436</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2285" sha1="teelx2e8hjgqxksv71f2wptty0rypgs" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>teelx2e8hjgqxksv71f2wptty0rypgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689438</id>
      <parentid>3689437</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2948" sha1="ngh96d3vqdcnomkfgvy0xueb5fgxcl4" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ngh96d3vqdcnomkfgvy0xueb5fgxcl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689440</id>
      <parentid>3689438</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="a4jr6jziua6z1utjbaeh72qy4jhfcdw" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг — Крюгер әсері]] ретінде белгілі және оған сәйкес құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін едәуір асыра бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>a4jr6jziua6z1utjbaeh72qy4jhfcdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689442</id>
      <parentid>3689440</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3669" sha1="kpgumkbp7b4eytg6qeun5f8rpp9h63u" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] ретінде белгілі және оған сәйкес құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін едәуір асыра бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kpgumkbp7b4eytg6qeun5f8rpp9h63u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689443</id>
      <parentid>3689442</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="iizffr3mvr9rotn1anurv4pgjlqqv5d" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>iizffr3mvr9rotn1anurv4pgjlqqv5d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689447</id>
      <parentid>3689443</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мысалдары */</comment>
      <origin>3689447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5852" sha1="1iqwgc6qqm7nbj3kl3wcwv55abbeqrw" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>1iqwgc6qqm7nbj3kl3wcwv55abbeqrw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689449</id>
      <parentid>3689447</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:46:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мысалдары */</comment>
      <origin>3689449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7737" sha1="hl2xhv3s2un337fxsdirl5yyka0dxd4" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hl2xhv3s2un337fxsdirl5yyka0dxd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689450</id>
      <parentid>3689449</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құзыретсіздік теориялары */</comment>
      <origin>3689450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7769" sha1="f360z1hk60pc47rabwir5vk5mu5wvfh" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>f360z1hk60pc47rabwir5vk5mu5wvfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689453</id>
      <parentid>3689450</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Құзыретсіздік теориялары */</comment>
      <origin>3689453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9431" sha1="bmj1j2lsjhgrs7vuwom4cqcnwrmtpe5" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық (экономика)|Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bmj1j2lsjhgrs7vuwom4cqcnwrmtpe5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689454</id>
      <parentid>3689453</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9399" sha1="g6vtvzla055gkijk8d4wzcs0ulnjk31" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>g6vtvzla055gkijk8d4wzcs0ulnjk31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689455</id>
      <parentid>3689454</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9445" sha1="intpz09foe5ppdo6corac36qhjg3rta" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>intpz09foe5ppdo6corac36qhjg3rta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689456</id>
      <parentid>3689455</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9476" sha1="kmx7k75ny5sxqkk7vec9wiuq6fl1oa4" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kmx7k75ny5sxqkk7vec9wiuq6fl1oa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689457</id>
      <parentid>3689456</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9515" sha1="3ibrqvlgbvjgzfsrd4bbtxuw6if337u" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Тағы қараңыз ==
* [[Есі дұрыс еместік]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3ibrqvlgbvjgzfsrd4bbtxuw6if337u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689458</id>
      <parentid>3689457</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:59:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9536" sha1="htujmx2h2fs18tnqa60bk5jp373sftd" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Тағы қараңыз ==
* [[Есі дұрыс еместік]]
* [[Пародия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>htujmx2h2fs18tnqa60bk5jp373sftd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689459</id>
      <parentid>3689458</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T13:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9579" sha1="3cx04rkt9d0ly4tl284s1wcjjgybik1" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[өзіне шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Тағы қараңыз ==
* [[Есі дұрыс еместік]]
* [[Пародия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Құзыретсіздік]]</text>
      <sha1>3cx04rkt9d0ly4tl284s1wcjjgybik1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689481</id>
      <parentid>3689459</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9568" sha1="o4hhit9rv2207sebttok4zxv70z2pag" xml:space="preserve">[[Сурет:Admiral_Leahy_confers_with_Puerto_Rican_Officials.jpg|right|thumb|200x200px|Қызметкерлерінен алшақ әрі қатаң басқару жүйесі құзыретсіздікке әкелетін [[тиімділік|тиімсіздіктерді]] туындатуы мүмкін]]
'''Құзыретсіздік''' — күтілетін тапсырмаларды немесе міндеттерді орындай алмау. Кең мағынада бұл ұғым [[Болмыс|нысанның]] немесе [[жүйелік инженерия|жүйенің]] өзі әрекет ететін ортаға қатысты [[нәтижелілік|нәтижесіздігін]] білдіреді. Оның әлеуметтік, экономикалық, [[жүйетану|жүйелік]], тіпті табиғи сипаттағы бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Құзыретсіздік — белгілі бір істі орындауға қажетті білік пен қабілеттің болуын білдіретін [[құзыреттілік]]ке қарама-қарсы ұғым.&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=inkompetanse |url=https://snl.no/inkompetanse |date=2025-02-24 |language=no}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол бәсекеге қабілеттілік ұғымының [[Антоним|қарама-қарсысы]] ретінде де қарастырылады.{{Citation needed|date=June 2025}}

[[Питер принципі]] — пікірталас тудыратын әрі шамадан тыс жеңілдетілген тұжырымдама.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Moan |first=Kjell |date=2022-05-14 |title=&quot;Når inkompetanse belønnes&quot; |url=https://www.fvn.no/kultur/lokalkulturen/i/OrO46O/naar-inkompetanse-beloennes |language=nb}}&lt;/ref&gt; Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қабілетті қызметкерлер өздері тиімді атқара алмайтын басшылық лауазымға тағайындалғанға дейін қызметте жоғарылай береді, нәтижесінде «өздерінің құзыретсіздік деңгейіне жетеді».

Құзыретсіздік саналы немесе бейсаналы болуы мүмкін, яғни адам өзінің құзыретсіздігін түсінуі де, түсінбеуі де мүмкін.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Ambisjon til prestasjon bloggen - Ubevisst inkompetanse og vitenskap |url=https://www.prosessio.no/blog/ubevisst-inkompetanse-og-vitenskap}}&lt;/ref&gt; Қызметкерлердің барлығы бірдей білім алған жұмыс орындарында бейсаналы құзыретсіздік оңайырақ өрістеуі мүмкін деген пікір айтылған.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Құзыретсіздік кейде [[Шамадан тыс сенімділік әсері|өзіне шамадан тыс сенімділікпен]] қатар байқалады. Бұл құбылыс [[Даннинг-Крюгер әсері]] деп аталады. Оған сәйкес, құзыретсіз адамдар көбіне өз қабілеттерін шектен тыс жоғары бағалайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-08-12 |title=Stor tro på ny teknologi skyldes overdreven selvtillit kombinert med inkompetanse |url=https://www.digi.no/artikler/debatt-stor-tro-pa-ny-teknologi-skyldes-overdreven-selvtillit-kombinert-med-inkompetanse/535061 |language=no}}&lt;/ref&gt;

== Мысалдары ==
[[Әлеуметтік дағдылар|Әлеуметтік]] құзыретсіздік — жеке тұлғаның немесе жүйенің мәселелерді шешуге не тиімді жұмыс істеуге қажетті қабілеттері мен дағдыларының болмауы.&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html La incompetencia social]&lt;/ref&gt;

[[«Рейнджерс» футбол клубы компаниясын басқару және тарату|Әкімшілік]] құзыретсіздік — басқару жүйесіндегі тиімсіз іс-әрекеттердің [[ұйым]]ның мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруі.

[[Экономика]]лық құзыретсіздік — компанияның немесе экономикалық жүйенің нарықта өз қызметін тиімді түрде қамтамасыз ете алмауы.&lt;ref&gt;[http://www.wordreference.com/definicion/incompetente Incompetencia]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://es.thefreedictionary.com/incompetencia Definición de incompetencia]&lt;/ref&gt;

[[Құқықтану|Соттың]] құзыретсіздігі, мысалы, соттың қарауындағы іс оның өкілеттік аясына кірмеген жағдайда, өзін сол істі қарауға құзыретсіз деп жариялауынан көрінуі мүмкін.

Табиғи ортада қартайған [[жыртқыштық|жыртқыш]] өзінің әдеттегі жемтігін табу қабілетін жоғалтып, бұрын қоректік рационына кірмеген жануарларды аулауға көшуі мүмкін. Мұндай жағдай Үндістандағы [[Бенгал жолбарысы|жолбарыстар]] мен Африкадағы [[арыстан]]дар арасында жиі кездеседі.
[[Сурет:CALIDAD.jpg|right|thumb|200x200px|[[Сапа жүйесі]]н енгізу құзыретсіздікпен күресудің тиімді құралы болуы мүмкін]]

== Құзыретсіздік теориялары ==
Төменде келтірілген жалпы мысалдар құзыретсіздіктің себептерін түсіндіруге арналған.

[[Жұмыспен қамтылу|Еңбек қызметі]] тұрғысынан алғанда, адам төмендегі жағдайлардың бірі орын алған кезде өз қызметінде құзыретсіз болып саналады:&lt;ref&gt;[http://www.continents.com/incompetencia.html Incompetencia laboral]&lt;/ref&gt;
* Жеке [[мотивация]]ның жеткіліксіздігі және басшылар тарапынан [[көшбасшылық]]тың болмауы
* Біліктілігі сәйкес келмейтін лауазымға жоғарылатылу
* Өз лауазымына қатысты [[мақсаттар мен негізгі нәтижелер]]ден айырылу
* Зиянды жұмыс [[әдеттер]]ін қалыптастыру
* [[Конформизм]] және [[өзгерістерді басқару|өзгерістерге]] қатысты енжарлық
* Жүйенің әртүрлі деңгейлеріндегі өкілеттіктердің әлсіреуі
* Түсініксіз [[саясат]]тарға байланысты үмітсіздікке ұшырау
* Топпен жұмыс істей алмау және әлеуметтену қабілетінің жеткіліксіздігі

[[Сурет:Daewoo_fso.jpg|right|thumb|200x200px|Ірі компаниялар да белгілі бір деңгейдегі құзыретсіздіктің әсерінен тыс қалмайды. [[Daewoo]] компаниясы [[қарыз]]дарының көлеміне байланысты құзыретсіздіктің айқын мысалдарының бірі болды.]]

Экономикалық тұрғыдан алғанда,&lt;ref&gt;[http://www.elcriterio.com/revista/ajoica/contenidos_2/felipe_alvarez.pdf Eco-estructura de la empresa y competitividad]&lt;/ref&gt; төмендегі жағдайлардың кез келгені орын алғанда компания нарықта құзыретсіздікке ұшырауы мүмкін:
* Нарықтағы өзгерістер мен [[тенденция]]ларды түсіне алмау
* [[Нарық]] талаптарына бейімделе алмау
* [[Сұраныс және ұсыныс заңы|Сұраныс пен ұсыныс]] арасындағы тепе-теңдікті сақтай алмау
* [[Жаңғырту]]дың және жаңа технологиялық құралдарды енгізудің болмауы
* Тиісті [[маркетинг]]тің болмауы
* Шамадан тыс [[бюрократия]]
* Қатаң басқару жүйесі және [[орта буын басшылығы]]ның біліктілігінің төмендігі
* [[Сапа менеджменті]] жүйелерінің болмауы, нашар енгізілуі немесе әлсіздігі
* Тиімсіз [[іскерлік тәжірибе]]лер
* [[Өнімділік]] көрсеткіштерінің төмендігі
* [[Мақсат]]тар мен [[саясат]]тардың басқарудың төменгі деңгейлеріне жеткізілмеуі
* Келіссөз жүргізе алмау және сұраныс бар [[нарық тауашасы|нарық тауашаларын]] игере алмау

== Тағы қараңыз ==
* [[Есі дұрыс еместік]]
* [[Пародия]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Құзыретсіздік]]</text>
      <sha1>o4hhit9rv2207sebttok4zxv70z2pag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Back to Basics (Кристина Агилера альбомы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789582</id>
    <revision>
      <id>3689441</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Back to Basics  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 9 тамыз 2006  | Жазылды       = ақпан 2005 – сәуір 2006  | Жанры         = [[Поп-музыка|Поп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]  | Ұзақтығы      = 1:18:43  | Лейблі...</comment>
      <origin>3689441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4571" sha1="4b3rpacg5qtbdjanp76qzrp1owpvbdp" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Back to Basics
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 9 тамыз 2006
 | Жазылды       = ақпан 2005 – сәуір 2006
 | Жанры         = [[Поп-музыка|Поп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]
 | Ұзақтығы      = 1:18:43
 | Лейблі        = [[RCA Records]]
 | Продюсері     = Кристина Агилера, Бен Аллен, Big Tank, Чарльз Мартин Рон, DJ Premier, Kwame, Линда Перри, Рич Харрисон, Марк Ронсон, L Boogie, Тони Рейес, Q, Роб Льюис
 | Ел            = 
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|4.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/back-to-basics-mw0000574370 сілтеме] * [[Entertainment Weekly]] (B+) [https://web.archive.org/web/20100506072725/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C1225303%2C00.html сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[The Justified &amp; Stripped Tour|Justin &amp; Christina]]''
 | Алд_жыл       = 2003
 | Жыл           = 2006
 | Келесі        = ''[[Keeps Gettin' Better: A Decade of Hits]]''
 | Кел_жыл       = 2008
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Back to Basics''' — америкалық әнші [[Кристина Агилера]]ның бесінші студиялық альбомы.

Ол АҚШ-тың [[Billboard 200]], Еуропаның [[European Hot 100 Singles]] және оннан астам басқа елдің де чарттарында 1-орынға көтерілді.

[[iTunes]] сервисі оны 2006 жылдың үздік поп-альбомы деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= iTunes Names Christina Aguilera's Back to Basics Best Pop Album of 2006 |url= http://breathoffreshink.com/2006/12/26/itunes-names-christina-aguileras-back-to-basics-best-pop-album-of-2006/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090110155407/http://breathoffreshink.com/2006/12/26/itunes-names-christina-aguileras-back-to-basics-best-pop-album-of-2006/|publisher=Breath of Fresh Ink|date=2006-12-26|archive-date=2009-01-10|access-date=}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар ол [[Грэмми]] сыйлығының «Әйелдер арасындағы үздік  вокалды поп-альбом» номинациясына ілікті.

2014 жылға қарай АҚШ-та альбомның 1,7 миллионнан астам данасы сатылды.

== Композициялар тізімі ==
=== Бірінші диск ===
{{tracklist
| extra_column = Продюсерлері
| title1 = Intro (Back to Basics)
| extra1 = DJ Premier, Aguilera
| length1 = 1:47
| title2 = Makes Me Wanna Pray
| extra2 = Harrison, Aguilera
| length2 = 4:10
| title3 = Back in the Day
| extra3 = DJ Premier, Aguilera
| length3 = 4:13
| title4 = [[Ain't No Other Man]]
| extra4 = DJ Premier, Roane, Aguilera, Rob Lewis
| length4 = 3:49
| title5 = Understand
| extra5 = Kwamé
| length5 = 3:46
| title6 = [[Slow Down Baby]]
| extra6 = Ronson, Aguilera
| length6 = 3:29
| title7 = [[Oh Mother]]
| extra7 = Big Tank, Q, L Boggie, Aguilera
| length7 = 3:47
| title8 = F.U.S.S.
| extra8 = Roane, Aguilera
| length8 = 2:21
| title9 = On Our Way
| extra9 = Big Tank, Q, L Boggie, Aguilera
| length9 = 3:37
| title10 = Without You
| extra10 = Ronson, Aguilera
| length10 = 3:57
| title11 = Still Dirrty
| extra11 = DJ Premier, Aguilera
| length11 = 3:46
| title12 = Here to Stay
| extra12 = Reyes, Allen, Aguilera
| length12 = 3:20
| title13 = Thank You (Dedication to Fans...)
| extra13 = DJ Premier, Aguilera
| length13 = 4:59
}}
=== Екінші диск ===
Барлық әндердің продюсері Perry болды.
{{tracklist
| title1 = Enter the Circus
| length1 = 1:42
| title2 = Welcome
| length2 = 2:43
| title3 = [[Candyman (Кристина Агилера әні)|Candyman]]
| length3 = 3:14
| title4 = Nasty Naughty Boy
| length4 = 4:45
| title5 = I Got Trouble
| length5 = 3:42
| title6 = [[Hurt (Кристина Агилера әні)|Hurt]]
| length6 = 4:03
| title7 = Mercy on Me
| length7 = 4:33
| title8 = Save Me from Myself
| length8 = 3:13
| title9 = The Right Man
| length9 = 3:51
}}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Кристина Агилера}}
[[Санат:Кристина Агилера альбомдары]]</text>
      <sha1>4b3rpacg5qtbdjanp76qzrp1owpvbdp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Linxedits28</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789583</id>
    <revision>
      <id>3689446</id>
      <timestamp>2026-10-31T13:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="dcyn6j974b3f83e3u5g79nn6tzq8wws" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Linxedits28}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 18:41, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>dcyn6j974b3f83e3u5g79nn6tzq8wws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Құзыретсіздік</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789584</id>
    <revision>
      <id>3689460</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Бәсекелестік]] [[Санат:Адам мінез-құлқы]] [[Санат:Еңбек қызметін бағалау]] [[Санат:Басқару]] [[Санат:Кәсіпорын экономикасындағы мәселелер]]</comment>
      <origin>3689460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="259" sha1="rxvutmz7pjhhoxyw5f5aab0tei3vn4h" xml:space="preserve">[[Санат:Бәсекелестік]]
[[Санат:Адам мінез-құлқы]]
[[Санат:Еңбек қызметін бағалау]]
[[Санат:Басқару]]
[[Санат:Кәсіпорын экономикасындағы мәселелер]]</text>
      <sha1>rxvutmz7pjhhoxyw5f5aab0tei3vn4h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689461</id>
      <parentid>3689460</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:01:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="247" sha1="ctxw2s60ddrofxsze7q12ic1ku1pxhf" xml:space="preserve">[[Санат:Бәсеке]]
[[Санат:Адам мінез-құлқы]]
[[Санат:Еңбек қызметін бағалау]]
[[Санат:Басқару]]
[[Санат:Кәсіпорын экономикасындағы мәселелер]]</text>
      <sha1>ctxw2s60ddrofxsze7q12ic1ku1pxhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689462</id>
      <parentid>3689461</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="255" sha1="14pvpj81v9eg6xm8ju915s7wj87lgk0" xml:space="preserve">[[Санат:Бәсеке]]
[[Санат:Адам мінез-құлықтары]]
[[Санат:Еңбек қызметін бағалау]]
[[Санат:Басқару]]
[[Санат:Кәсіпорын экономикасындағы мәселелер]]</text>
      <sha1>14pvpj81v9eg6xm8ju915s7wj87lgk0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689463</id>
      <parentid>3689462</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="261" sha1="hm0myj4nh9by3krmnysbqlzxpuhklvy" xml:space="preserve">[[Санат:Бәсеке]]
[[Санат:Адам мінез-құлықтары]]
[[Санат:Еңбек қызметін бағалау]]
[[Санат:Менеджмент]]
[[Санат:Кәсіпорын экономикасындағы мәселелер]]</text>
      <sha1>hm0myj4nh9by3krmnysbqlzxpuhklvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Autolegenda999</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789585</id>
    <revision>
      <id>3689467</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="8y7s1i011vainzaqyw8vzwlf6jqffrd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Autolegenda999}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:12, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>8y7s1i011vainzaqyw8vzwlf6jqffrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компетентсіздік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789586</id>
    <redirect title="Құзыретсіздік" />
    <revision>
      <id>3689471</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Құзыретсіздік]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5vwy9ek9jnpduqrjfuckt6n383p8ikv" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Құзыретсіздік]]</text>
      <sha1>5vwy9ek9jnpduqrjfuckt6n383p8ikv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біліксіздік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789587</id>
    <redirect title="Құзыретсіздік" />
    <revision>
      <id>3689472</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Құзыретсіздік]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="5vwy9ek9jnpduqrjfuckt6n383p8ikv" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Құзыретсіздік]]</text>
      <sha1>5vwy9ek9jnpduqrjfuckt6n383p8ikv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>РК(б)П-ның VII съезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789588</id>
    <revision>
      <id>3689486</id>
      <timestamp>2026-10-31T14:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші д...</comment>
      <origin>3689486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3018" sha1="nrw6o878skfahf7hz996db99lnwbx3m" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>nrw6o878skfahf7hz996db99lnwbx3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689488</id>
      <parentid>3689486</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3689488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="lten18izoe9y0l9isv8cplvbvsdhdve" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>lten18izoe9y0l9isv8cplvbvsdhdve</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689489</id>
      <parentid>3689488</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:48:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Күн тәртібі */</comment>
      <origin>3689489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3724" sha1="o64bnp1mysmv0n52m8rcu1x8khr353l" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>o64bnp1mysmv0n52m8rcu1x8khr353l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689491</id>
      <parentid>3689489</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Съездің шешімі */</comment>
      <origin>3689491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11598" sha1="1ekstwsvqdnbf5e43yfvrn9epyrvyux" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>1ekstwsvqdnbf5e43yfvrn9epyrvyux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689495</id>
      <parentid>3689491</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орталық комитет */</comment>
      <origin>3689495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14454" sha1="3zhogwuah7u0jy2nfdv8imsx7tz2q1p" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>3zhogwuah7u0jy2nfdv8imsx7tz2q1p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689496</id>
      <parentid>3689495</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T14:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14575" sha1="g9jz6ff0aqme1vy2i5h90g9a1csxcb3" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы революцияға дейін партия мүшесі болған. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>g9jz6ff0aqme1vy2i5h90g9a1csxcb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689497</id>
      <parentid>3689496</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3689497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14779" sha1="iab2619rcdhge5hotifuwojw58mdkpc" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>iab2619rcdhge5hotifuwojw58mdkpc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689498</id>
      <parentid>3689497</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16859" sha1="qjo289279xrhur51qzb3qu8r727l8x9" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Литература ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |барлық беті = 335 |тиражы = 200 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Седьмой экстренный съезд РКП (б), 6‒8 марта 1918 г. // Полное собрание сочинений. Т. 36. / 5 изд.  
* Седьмой съезд РКП (б) / Морозов Б. М. // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#007 Седьмой экстренный съезд РКП(б). Март 1918 года: Стенографический отчет.] — М.: Госполитиздат, 1962. — ХLI + 402 с.: ил.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>qjo289279xrhur51qzb3qu8r727l8x9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689499</id>
      <parentid>3689498</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Литература */</comment>
      <origin>3689499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16853" sha1="m5zfb12kv8p3r8p3gfqddeenqczfa3g" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |барлық беті = 335 |тиражы = 200 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Седьмой экстренный съезд РКП (б), 6‒8 марта 1918 г. // Полное собрание сочинений. Т. 36. / 5 изд.  
* Седьмой съезд РКП (б) / Морозов Б. М. // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#007 Седьмой экстренный съезд РКП(б). Март 1918 года: Стенографический отчет.] — М.: Госполитиздат, 1962. — ХLI + 402 с.: ил.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>m5zfb12kv8p3r8p3gfqddeenqczfa3g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689500</id>
      <parentid>3689499</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3689500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17024" sha1="tk48d0n3gachrnxn4zc57spbvgsq301" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Кандидаты в члены'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |барлық беті = 335 |тиражы = 200 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Седьмой экстренный съезд РКП (б), 6‒8 марта 1918 г. // Полное собрание сочинений. Т. 36. / 5 изд.  
* Седьмой съезд РКП (б) / Морозов Б. М. // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#007 Седьмой экстренный съезд РКП(б). Март 1918 года: Стенографический отчет.] — М.: Госполитиздат, 1962. — ХLI + 402 с.: ил.

== Сілтеме ==
* [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07903.asp РСДЖ(б)П-ның VII кезектен тыс съезінің делегаттары]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>tk48d0n3gachrnxn4zc57spbvgsq301</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689501</id>
      <parentid>3689500</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Орталық комитет */</comment>
      <origin>3689501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17033" sha1="rrlxkg7fp05wmvlqoslyt4tlcnkap95" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Мүшелікке кандидаттар'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |барлық беті = 335 |тиражы = 200 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Седьмой экстренный съезд РКП (б), 6‒8 марта 1918 г. // Полное собрание сочинений. Т. 36. / 5 изд.  
* Седьмой съезд РКП (б) / Морозов Б. М. // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#007 Седьмой экстренный съезд РКП(б). Март 1918 года: Стенографический отчет.] — М.: Госполитиздат, 1962. — ХLI + 402 с.: ил.

== Сілтеме ==
* [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07903.asp РСДЖ(б)П-ның VII кезектен тыс съезінің делегаттары]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>rrlxkg7fp05wmvlqoslyt4tlcnkap95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689726</id>
      <parentid>3689501</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тағы қараңыз */</comment>
      <origin>3689726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17075" sha1="kze3912wgexaukqyx9lk6xyb6dts03d" xml:space="preserve">'''[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|Ресей коммунистік (большевиктер) партиясының]] VII съезі''' — 1918 жылдың 6–8 наурыз айлары аралығында [[Санкт-Петербург|Петроград]] қаласындағы [[Таврия сарайы|Таврия сарайында]] өткен кезектен тыс съез. Съез жұмысына 47 шешуші дауыс құқығы бар және 59 кеңесші дауыс құқығы бар делегат қатысты. Олар партияның шамамен 170 мың мүшесінің атынан өкілдік етті. Ал 1918 жылы наурызда партия мүшелерінің жалпы саны 400 мыңға жуық болатын. Съез кезектен тыс шақырылғандықтан және Германия әскерлері Кеңестік Ресей аумағының бір бөлігін басып алғандықтан, көптеген партия ұйымдары өз делегаттарын жібере алмады. Алайда съезде партияның бұған дейінгі VI съезі кезінде тіркелген мүшелерінің жартысынан астамы өкілдік еткендіктен, Жарғыға сәйкес ол заңды деп танылды. Съез жұмысына [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] басшылық етті. Ол отырыстарда 18 рет сөз сөйлеп, соның ішінде негізгі мәселелер бойынша баяндамалар жасады.

Съездегі өкілдік ету нормалары мынадай тәртіппен белгіленді: 3 мыңнан 5 мыңға дейін мүшесі бар партия ұйымдары съезге бір делегат жіберді; 5 мыңнан астам мүшесі бар ұйымдар әрбір 5 мың мүшеге бір делегаттан жіберуге құқылы болды; ал мүшелерінің саны 3 мыңға жетпейтін ұйымдар өз делегатын жіберу үшін басқа ұйымдармен бірігуге тиіс еді&lt;ref&gt;Журнал «Известия ЦК КПСС», № 2 (289) февраль 1989. — С. 182. — 650 000 экз.&lt;/ref&gt;. Съезге 64 партия ұйымының делегаттары қатысты. Олардың ішіндегі ең ірілері: Орал ұйымы (40 мың мүше), Петроград ұйымы (36 мың), Мәскеу ұйымы (21 мың) және Самара ұйымы (7 мың). Бір делегаттан басқасының барлығы төңкеріске дейін партия мүшесі болған&lt;ref&gt;Съезды и конференции КПСС, 1986, с. 115—116.&lt;/ref&gt;. Съез аса қатаң құпия жағдайда өтті. Оның хаттамалары алғаш рет тек 1923 жылы жарияланды.

== Күн тәртібі ==
* Орталық комитеттің есебі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Я. М. Свердлов);
* Соғыс және бейбітшілік мәселесі (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партия бағдарламасын қайта қарау (баяндамашылар: В. И. Ленин және Н. И. Бухарин);
* Партияның атауын өзгерту (баяндамашы: В. И. Ленин);
* Ұйымдастыру мәселелері (баяндамашы: Г. Е. Зиновьев);
* Сайлау.

== Съездің шешімі ==
Саяси есепте Ленин елдегі халықаралық және ішкі жағдайға талдау жасады. Ол партия Орталық комитеті мен Кеңес үкіметінің Германиямен барынша ауыр шарттарға қарамастан, бейбіт келісімге дереу қол қою туралы шешімін қорғап, оның дұрыстығын негіздеуге баса назар аударды. Лениннің пікірінше, Кеңес өкіметін сақтап қалу үшін қалай болғанда да бейбіт үзіліске қол жеткізу қажет еді. Ол өз ұстанымын бірнеше дәлелмен негіздеді: 1918 жылдың көктеміне қарай Кеңестік Ресейдің іс жүзінде әскері жоқ болатын; еңбекші бұқара соғыстан әбден қажып, бейбітшілікті талап етті; соғыс ел шаруашылығын күйреткен еді; ал Германияда күтілген революция әлі басталмаған болатын. Ленин 1917 жылғы Қазан төңкерісінің тағдырын Батыс Еуропада болуы мүмкін, бірақ әлі пісіп-жетілмеген революцияға тәуелді ету әрекетін авантюризм деп атады. Ол бейбітшілікке қол жеткізілген жағдайда Кеңестік Ресей түптің түбінде жеңіске жететініне нық сенім білдірді.

Соғыс және бейбітшілік мәселесі бойынша съезде қызу пікірталас өрбіді. Жарыссөзге 18 делегат қатысты. Бухарин Германияға қарсы «революциялық соғыс» жүргізу ұстанымын қорғап, оның дұрыстығын дәлелдеуге тырысты. Партия Орталық комитетінің көпшілік дауыспен қабылдаған бейбіт келісім жасасу туралы шешімін (7 дауыс жақтап, 6 дауыс қарсы болған) ол сыртқы және ішкі саясаттағы капитуляция деп бағалап, келісімнің күшін жоюды талап етті. Оны «солшыл коммунистер» және партияның бірқатар жетекшілері — Н. Н. Крестинский, М. С. Урицкий, А. А. Иоффе, А. С. Бубнов, Г. И. Ломов, Д. Б. Рязанов, В. В. Оболенский (Н. Осинский), Т. В. Сапронов және басқалар қолдады. Л. Д. Троцкий де Лениннің ұстанымына қарсы шығып, өзінің «соғыс та жоқ, бейбітшілік те жоқ» деген ұранын жақтады. Алайда «солшыл коммунистер» мен Троцкийдің ұсыныстарын съез қабылдамады. Ленин ұсынған соғыс және бейбітшілік туралы қарар атаулы дауыс беру арқылы қабылданды: 30 делегат қолдап, 12-сі қарсы дауыс берді, 4 делегат қалыс қалды.

Соған қарамастан, пікірталастан кейін Г. Е. Зиновьев ұсынған қарар да қабылданды. Онда Л. Д. Троцкий мен бейбіт келіссөздерге қатысқан Кеңес делегациясына «неміс империалистерінің бетпердесін әшкерелеу және барлық елдердің жұмысшыларын империалистік үкіметтерге қарсы күреске тарту жолында атқарған орасан зор еңбегі үшін» алғыс білдірілді.

Съез партия бағдарламасы мен атауын қайта қарау мәселесін талқылады. 1903 жылы РСДЖП-ның II съезінде қабылданған алғашқы бағдарлама партияны буржуазиялық-демократиялық және социалистік революцияларды жүзеге асыруға бағыттаған болатын. Бұл бағдарламада көзделген міндеттер орындалды. Енді социализм құру кезеңіне арналған жаңа бағдарлама әзірлеу қажет еді. Съез өз нұсқауларын басшылыққа ала отырып, жаңа бағдарламаны дайындауды арнайы комиссияға тапсырды. Комиссия құрамына В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Н. И. Бухарин, Г. Е. Зиновьев, Г. Я. Сокольников, И. В. Сталин және В. М. Смирнов кірді. К. Б. Радек пен В. В. Оболенский (Н. Осинский) комиссия мүшелігіне кандидат болып сайланды.

Партияның атауын өзгерту мәселесіне келсек, 1917 жылғы РСДЖ(б)П-ның VII (сәуір) Бүкілресейлік конференциясында да, партияның VI съезінде де (1917 жылғы шілде–тамыз) бұл мәселе қаралмаған еді. Партияның VII съезін Я. М. Свердлов: «РСДЖП Орталық комитетінің тапсырмасы бойынша партияның VII съезін ашық деп жариялаймын», — деген сөздермен ашты. Демек, съез басталған кезде партияның ресми қысқартылған атауы «РСДЖП» болатын. VII съездің стенограммасында және оның құжаттарының мәтіндерінде «РСДЖ(б)П» деген аббревиатура кездеспейді. Бұл қысқартылған атау тек кейінірек жазылған мәтіндерде, соның ішінде съез құжаттарына кейіннен берілген тақырыптарда ғана қолданылған. 1918 жылы 8 наурызда қабылданған «Партияның атауын өзгерту туралы» қарарда: «Съез бұдан былай біздің партиямызды (Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясын) жақша ішінде “большевиктер” деген сөзді қосып, Ресей коммунистік партиясы деп атау туралы қаулы етеді», — делінген. Осылайша, VII съезге дейін большевиктер партиясының толық ресми атауы «Ресей социал-демократиялық жұмысшы большевиктер партиясы», қысқартылған атауы РСДЖ(б)П болған. Ал съезден кейін партия «Ресей коммунистік (большевиктер) партиясы» деп аталып, қысқартылған түрде РК(б)П деп белгіленді. Ал көпшілікке кеңінен танымал «РСДЖ(б)П» қысқармасы кейінірек пайда болып, жартылай ресми сипатта қолданылды.

== Орталық комитет ==
Съез партияның Орталық комитетін берілген дауыстар санына қарай мына құрамда сайлады:
{|
|width=50%|
'''ОК мүшелері'''&lt;br&gt;
1. [[Владимир Ильич Ленин|Ленин (Ульянов) Владимир Ильич]]&lt;br&gt;
2. [[Лев Давидович Троцкий|Троцкий Лев Давидович]]&lt;br&gt;
3. [[Яков Михайлович Свердлов|Свердлов Яков Михайлович]]&lt;br&gt;
4. [[Григорий Евсеевич Зиновьев|Зиновьев Григорий Евсеевич]]&lt;br&gt;
5. [[Николай Иванович Бухарин|Бухарин Николай Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин Иосиф Виссарионович]]&lt;br&gt;
7. [[Григорий Яковлевич Сокольников|Сокольников Григорий Яковлевич]]&lt;br&gt;
8. [[Николай Николаевич Крестинский|Крестинский Николай Николаевич]]&lt;br&gt;
9. [[Ивар Тенисович Смилга|Смилга Ивар Тенисович]]&lt;br&gt;
10. [[Елена Дмитриевна Стасова|Стасова Елена Дмитриевна]]&lt;br&gt;
11. [[Михаил Михайлович Лашевич|Лашевич Михаил Михайлович]] &lt;br&gt;
12. [[Василий Владимирович Шмидт|Шмидт Василий Владимирович]] &lt;br&gt;
13. [[Феликс Эдмундович Дзержинский|Дзержинский Феликс Эдмундович]]&lt;br&gt;
14. [[Михаил Федорович Владимирский|Владимирский Михаил Федорович]]&lt;br&gt;
15. [[Федор Андреевич Сергеев|Артем (Сергеев Федор Андреевич)]]&lt;br&gt;

|valign=top|
'''Мүшелікке кандидаттар'''&lt;br&gt;
1. [[Адольф Абрамович Иоффе|Иоффе Адольф Абрамович]]&lt;br&gt;
2. [[Алексей Семенович Киселев|Киселев Алексей Семёнович]]&lt;br&gt;
3. [[Ян Антонович Берзин|Берзин Ян Антонович]]&lt;br&gt;
4. [[Моисей Соломонович Урицкий|Урицкий Моисей Соломонович]]&lt;br&gt;
5. [[Петр Иванович Стучка|Стучка Петр Иванович]]&lt;br&gt;
6. [[Григорий Иванович Петровский|Петровский Григорий Иванович]]&lt;br&gt;
7. [[Георгий Ипполитович Оппоков|Ломов (Оппоков) Георгий Ипполитович]]&lt;br&gt;
8. [[Александр Гаврилович Шляпников|Шляпников Александр Гаврилович]]&lt;br&gt;
|}

== Тағы қараңыз ==
* [[РК(б)П-ның VII съезі делегаттарының тізімі]]
* [[РСДЖ(б)П-ның VI съезі]]
* [[РК(б)П-ның VIII съезі]]

== Әдебиет ==
* {{кітап |тақырыбы = История КПСС. Том 3, книга 1 (март 1917—март 1918) |жауапты = [[Пётр Николаевич Поспелов|П. Н. Поспелов]], [[Леонид Федорович Ильичев|Л. Ф. Ильичев]], [[Борис Николаевич Пономарев|Б. Н. Пономарев]] и др |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1967 |барлық беті = 607 |тиражы = 365 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Коммунистическая партия Советского Союза в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК (1898—1970). Т. 2. 1917—1924. |басылым = 8-е изд., доп. и испр |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1970 |барлық беті = 543 |тиражы = 150 000}}
* {{кітап |тақырыбы = Съезды и конференции КПСС: Справочник |авторы = Соловьев А. А. |басылым = 2-е изд., испр. и доп |орны = {{М.}} |баспасы = Политиздат |жылы = 1986 |барлық беті = 335 |тиражы = 200 000}}
* [[Владимир Ильич Ленин|Ленин В. И.]] Седьмой экстренный съезд РКП (б), 6‒8 марта 1918 г. // Полное собрание сочинений. Т. 36. / 5 изд.  
* Седьмой съезд РКП (б) / Морозов Б. М. // Сафлор — Соан. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 23).
* [https://publ.lib.ru/ARCHIVES/K/KPSS/_KPSS.html#007 Седьмой экстренный съезд РКП(б). Март 1918 года: Стенографический отчет.] — М.: Госполитиздат, 1962. — ХLI + 402 с.: ил.

== Сілтеме ==
* [http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07903.asp РСДЖ(б)П-ның VII кезектен тыс съезінің делегаттары]{{ref-ru}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КОКП съездері]]</text>
      <sha1>kze3912wgexaukqyx9lk6xyb6dts03d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамадан тыс сенімділік әсері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789589</id>
    <revision>
      <id>3689503</id>
      <timestamp>2026-10-31T15:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайым...</comment>
      <origin>3689503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="6u9c20vkf4lqzo8yf25rg7wdopqvllu" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>6u9c20vkf4lqzo8yf25rg7wdopqvllu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689504</id>
      <parentid>3689503</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="alsopuhcvr5p5f9eenbp5pje7aiu8vu" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>alsopuhcvr5p5f9eenbp5pje7aiu8vu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689505</id>
      <parentid>3689504</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:09:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3190" sha1="s46kakadrbli6a1rrft4k0vwfz6i147" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>s46kakadrbli6a1rrft4k0vwfz6i147</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689507</id>
      <parentid>3689505</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6479" sha1="fnol7g7zsus92qoowbsnglutqkfgw6v" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fnol7g7zsus92qoowbsnglutqkfgw6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689509</id>
      <parentid>3689507</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7872" sha1="31bxe8u4d36o5tmvpqm7o3e8e0q2li9" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>31bxe8u4d36o5tmvpqm7o3e8e0q2li9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689511</id>
      <parentid>3689509</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түрлері */</comment>
      <origin>3689511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9275" sha1="olckt3y089rz9seenxo88b8mmw0605i" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>olckt3y089rz9seenxo88b8mmw0605i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689513</id>
      <parentid>3689511</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:21:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бақылау иллюзиясы */</comment>
      <origin>3689513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10262" sha1="c6sxcaa9j5sv74pgok2ofqmcghyen85" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>c6sxcaa9j5sv74pgok2ofqmcghyen85</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689514</id>
      <parentid>3689513</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жоспарлау қателігі */</comment>
      <origin>3689514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12490" sha1="lgikciqp7pqushnp38685t8dve8crbg" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lgikciqp7pqushnp38685t8dve8crbg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689516</id>
      <parentid>3689514</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қарама-қайшы дәлелдер */</comment>
      <origin>3689516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15842" sha1="htp5ckwgs9alwp6jzbhwqzlajxai02w" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады.

Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt;

Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>htp5ckwgs9alwp6jzbhwqzlajxai02w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689517</id>
      <parentid>3689516</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15840" sha1="h5lkr00t6jl8geauycrxux7rk2h3skp" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>h5lkr00t6jl8geauycrxux7rk2h3skp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689519</id>
      <parentid>3689517</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шамадан тыс нақтылық */</comment>
      <origin>3689519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17470" sha1="hxufwlhyq6y3aa4al7fr1azirg1gheb" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>hxufwlhyq6y3aa4al7fr1azirg1gheb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689525</id>
      <parentid>3689519</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:39:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сенімділік интервалдары */</comment>
      <origin>3689525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18945" sha1="aqjieve8gp2jgu4cogwzdn2cfimttqo" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>aqjieve8gp2jgu4cogwzdn2cfimttqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689528</id>
      <parentid>3689525</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T15:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өзін өзгелерден жоғары бағалау */</comment>
      <origin>3689528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21791" sha1="e1h5gshpjwdy9ywiq7qmnya9vgkaxls" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>e1h5gshpjwdy9ywiq7qmnya9vgkaxls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689530</id>
      <parentid>3689528</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көріністері */</comment>
      <origin>3689530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24598" sha1="29u02h7slaf5khvoeq88ggv1t1auylv" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>29u02h7slaf5khvoeq88ggv1t1auylv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689531</id>
      <parentid>3689530</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Салыстырмалы оптимизм әсері */</comment>
      <origin>3689531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26138" sha1="r3i5ahapiohaxj61s6ipb2hhtp92u57" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r3i5ahapiohaxj61s6ipb2hhtp92u57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689532</id>
      <parentid>3689531</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жағымды иллюзиялар */</comment>
      <origin>3689532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27223" sha1="r84zzk0x3m3fdzdjrhhk54s7jindvoo" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>r84zzk0x3m3fdzdjrhhk54s7jindvoo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689593</id>
      <parentid>3689532</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әлеуметтік білім */</comment>
      <origin>3689593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29759" sha1="9xd7u6upl6z6r0elkx42preg9sa44tv" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

==Практикалық салдары==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}

Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9xd7u6upl6z6r0elkx42preg9sa44tv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689594</id>
      <parentid>3689593</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:30:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29760" sha1="phpv4nvjowrwb0ro988lhux2yxtnqdu" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>phpv4nvjowrwb0ro988lhux2yxtnqdu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689595</id>
      <parentid>3689594</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32358" sha1="0fiqdfxyzuup6q2g9ystb7sl58g62q7" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0fiqdfxyzuup6q2g9ystb7sl58g62q7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689598</id>
      <parentid>3689595</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34232" sha1="i9zk2kb253ya3arnxyp88pk8cv2m2gq" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i9zk2kb253ya3arnxyp88pk8cv2m2gq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689599</id>
      <parentid>3689598</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36458" sha1="rzho4m6imgtige5mshk2qdrbmcl7u98" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[клиникалық психолог]]тар мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rzho4m6imgtige5mshk2qdrbmcl7u98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689600</id>
      <parentid>3689599</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36520" sha1="6zn5wn8qmhkiyeds1fx6n4p6tg634ce" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6zn5wn8qmhkiyeds1fx6n4p6tg634ce</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689601</id>
      <parentid>3689600</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38991" sha1="oqc3qczobe3b600lodmlwf883ske0i9" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>oqc3qczobe3b600lodmlwf883ske0i9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689602</id>
      <parentid>3689601</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39914" sha1="91zw1j40pn7g03p1v44i6fcesetcphy" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[ерік (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>91zw1j40pn7g03p1v44i6fcesetcphy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689603</id>
      <parentid>3689602</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39916" sha1="001r6igf4z46x9ud8gryk923lj5s7ng" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>001r6igf4z46x9ud8gryk923lj5s7ng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689604</id>
      <parentid>3689603</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T19:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Практикалық салдары */</comment>
      <origin>3689604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41841" sha1="ryqoj2707p3s18g44dusxiolpxaivnj" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

=== Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік ===
Канеман мен Клейн сарапшылардың көпшілігінен кәсіби маман болмаса да, зерделі адамдар әзірлеген қарапайым [[эвристика]]лардың тиімдірек нәтиже көрсете алатынын қосымша дәлелдермен көрсеткен. Шынайы сарапшылық интуиция бұрынғы пайымдаулардың сапасы туралы жиі, жедел әрі сапалы кері байланыс алу арқылы қалыптасады.&lt;ref&gt;&lt;!--Daniel Kahneman and Gary A. Klein (2009) &quot;Conditions for intuitive expertise: a failure to disagree&quot;, American Psychologist, 64(6)515-526--&gt;{{cite Q|Q35001791}}&lt;/ref&gt; Мұндай интуицияға ие мамандар аз. Белгілі бір саладағы білімді меңгергенімен, осындай тәжірибе арқылы үйренбеген мамандарды Канеман, Сибони және Санстейн «беделіне бола құрметтелетін сарапшылар» деп атайды. Белгілі бір көлемдегі деректер болған жағдайда қарапайым ең кіші квадраттар әдісіне (OLS) негізделген модельдер көбіне қарапайым эвристикалардан тиімдірек нәтиже көрсетеді. Ал деректер көлемі үлкен болған жағдайда жасанды интеллект (ЖИ) әдетте OLS модельдерінен тиімдірек нәтиже көрсетеді.&lt;ref&gt;&lt;!-- Daniel Kahneman, Olivier Sibony, and Cass Sunstein (2021) Noise: A Flaw in Human Judgment (Little, Brown and Co.)--&gt;{{cite Q|Q107108799}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ryqoj2707p3s18g44dusxiolpxaivnj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689606</id>
      <parentid>3689604</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік */</comment>
      <origin>3689606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43151" sha1="9v5oly5cgis4nx1b2zddtf8nxmyzzqw" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

=== Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік ===
Канеман мен Клейн сарапшылардың көпшілігінен кәсіби маман болмаса да, зерделі адамдар әзірлеген қарапайым [[эвристика]]лардың тиімдірек нәтиже көрсете алатынын қосымша дәлелдермен көрсеткен. Шынайы сарапшылық интуиция бұрынғы пайымдаулардың сапасы туралы жиі, жедел әрі сапалы кері байланыс алу арқылы қалыптасады.&lt;ref&gt;&lt;!--Daniel Kahneman and Gary A. Klein (2009) &quot;Conditions for intuitive expertise: a failure to disagree&quot;, American Psychologist, 64(6)515-526--&gt;{{cite Q|Q35001791}}&lt;/ref&gt; Мұндай интуицияға ие мамандар аз. Белгілі бір саладағы білімді меңгергенімен, осындай тәжірибе арқылы үйренбеген мамандарды Канеман, Сибони және Санстейн «беделіне бола құрметтелетін сарапшылар» деп атайды. Белгілі бір көлемдегі деректер болған жағдайда қарапайым ең кіші квадраттар әдісіне (OLS) негізделген модельдер көбіне қарапайым эвристикалардан тиімдірек нәтиже көрсетеді. Ал деректер көлемі үлкен болған жағдайда жасанды интеллект (ЖИ) әдетте OLS модельдерінен тиімдірек нәтиже көрсетеді.&lt;ref&gt;&lt;!-- Daniel Kahneman, Olivier Sibony, and Cass Sunstein (2021) Noise: A Flaw in Human Judgment (Little, Brown and Co.)--&gt;{{cite Q|Q107108799}}&lt;/ref&gt;

== Жеке айырмашылықтар ==
[[Базалық өзін-өзі бағалау]] деңгейінің өте жоғары болуы шамадан тыс сенімділік әсеріне әкелуі мүмкін. Базалық өзін-өзі бағалау — [[бақылау локусы]], [[нейротизм]], [[өзіндік тиімділік]] және [[өзін-өзі бағалау]]дан тұратын тұрақты тұлғалық қасиет.&lt;ref name=Judge1997&gt;{{cite book|last1=Judge|first1=Timothy A.|last2=Locke|first2=Edwin A.|last3=Durham|first3=Cathy C.|year=1997|chapter=The dispositional causes of job satisfaction: A core evaluations approach|title=Research in Organizational Behavior|volume=19|pages=151–188|publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7623-0179-9}}&lt;/ref&gt; Базалық өзін-өзі бағалау деңгейі жоғары адамдар өздері туралы жағымды пікірде болып, өз қабілеттеріне сенімді келеді.&lt;ref name=&quot;Judge1997&quot;/&gt; Алайда бұл көрсеткіштің шамадан тыс жоғары болуы адамның өз қабілеттеріне негізсіз жоғары сенімділік танытуына себеп болуы мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9v5oly5cgis4nx1b2zddtf8nxmyzzqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689608</id>
      <parentid>3689606</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43182" sha1="ntgn5xe7awmbjsjx6nub42bv11urhvp" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

=== Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік ===
Канеман мен Клейн сарапшылардың көпшілігінен кәсіби маман болмаса да, зерделі адамдар әзірлеген қарапайым [[эвристика]]лардың тиімдірек нәтиже көрсете алатынын қосымша дәлелдермен көрсеткен. Шынайы сарапшылық интуиция бұрынғы пайымдаулардың сапасы туралы жиі, жедел әрі сапалы кері байланыс алу арқылы қалыптасады.&lt;ref&gt;&lt;!--Daniel Kahneman and Gary A. Klein (2009) &quot;Conditions for intuitive expertise: a failure to disagree&quot;, American Psychologist, 64(6)515-526--&gt;{{cite Q|Q35001791}}&lt;/ref&gt; Мұндай интуицияға ие мамандар аз. Белгілі бір саладағы білімді меңгергенімен, осындай тәжірибе арқылы үйренбеген мамандарды Канеман, Сибони және Санстейн «беделіне бола құрметтелетін сарапшылар» деп атайды. Белгілі бір көлемдегі деректер болған жағдайда қарапайым ең кіші квадраттар әдісіне (OLS) негізделген модельдер көбіне қарапайым эвристикалардан тиімдірек нәтиже көрсетеді. Ал деректер көлемі үлкен болған жағдайда жасанды интеллект (ЖИ) әдетте OLS модельдерінен тиімдірек нәтиже көрсетеді.&lt;ref&gt;&lt;!-- Daniel Kahneman, Olivier Sibony, and Cass Sunstein (2021) Noise: A Flaw in Human Judgment (Little, Brown and Co.)--&gt;{{cite Q|Q107108799}}&lt;/ref&gt;

== Жеке айырмашылықтар ==
[[Базалық өзін-өзі бағалау]] деңгейінің өте жоғары болуы шамадан тыс сенімділік әсеріне әкелуі мүмкін. Базалық өзін-өзі бағалау — [[бақылау локусы]], [[нейротизм]], [[өзіндік тиімділік]] және [[өзін-өзі бағалау]]дан тұратын тұрақты тұлғалық қасиет.&lt;ref name=Judge1997&gt;{{cite book|last1=Judge|first1=Timothy A.|last2=Locke|first2=Edwin A.|last3=Durham|first3=Cathy C.|year=1997|chapter=The dispositional causes of job satisfaction: A core evaluations approach|title=Research in Organizational Behavior|volume=19|pages=151–188|publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7623-0179-9}}&lt;/ref&gt; Базалық өзін-өзі бағалау деңгейі жоғары адамдар өздері туралы жағымды пікірде болып, өз қабілеттеріне сенімді келеді.&lt;ref name=&quot;Judge1997&quot;/&gt; Алайда бұл көрсеткіштің шамадан тыс жоғары болуы адамның өз қабілеттеріне негізсіз жоғары сенімділік танытуына себеп болуы мүмкін.

== Тағы қараңыз ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ntgn5xe7awmbjsjx6nub42bv11urhvp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689609</id>
      <parentid>3689608</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43222" sha1="2e2fxo6292xickw9o60l2icxrflb2i5" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

=== Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік ===
Канеман мен Клейн сарапшылардың көпшілігінен кәсіби маман болмаса да, зерделі адамдар әзірлеген қарапайым [[эвристика]]лардың тиімдірек нәтиже көрсете алатынын қосымша дәлелдермен көрсеткен. Шынайы сарапшылық интуиция бұрынғы пайымдаулардың сапасы туралы жиі, жедел әрі сапалы кері байланыс алу арқылы қалыптасады.&lt;ref&gt;&lt;!--Daniel Kahneman and Gary A. Klein (2009) &quot;Conditions for intuitive expertise: a failure to disagree&quot;, American Psychologist, 64(6)515-526--&gt;{{cite Q|Q35001791}}&lt;/ref&gt; Мұндай интуицияға ие мамандар аз. Белгілі бір саладағы білімді меңгергенімен, осындай тәжірибе арқылы үйренбеген мамандарды Канеман, Сибони және Санстейн «беделіне бола құрметтелетін сарапшылар» деп атайды. Белгілі бір көлемдегі деректер болған жағдайда қарапайым ең кіші квадраттар әдісіне (OLS) негізделген модельдер көбіне қарапайым эвристикалардан тиімдірек нәтиже көрсетеді. Ал деректер көлемі үлкен болған жағдайда жасанды интеллект (ЖИ) әдетте OLS модельдерінен тиімдірек нәтиже көрсетеді.&lt;ref&gt;&lt;!-- Daniel Kahneman, Olivier Sibony, and Cass Sunstein (2021) Noise: A Flaw in Human Judgment (Little, Brown and Co.)--&gt;{{cite Q|Q107108799}}&lt;/ref&gt;

== Жеке айырмашылықтар ==
[[Базалық өзін-өзі бағалау]] деңгейінің өте жоғары болуы шамадан тыс сенімділік әсеріне әкелуі мүмкін. Базалық өзін-өзі бағалау — [[бақылау локусы]], [[нейротизм]], [[өзіндік тиімділік]] және [[өзін-өзі бағалау]]дан тұратын тұрақты тұлғалық қасиет.&lt;ref name=Judge1997&gt;{{cite book|last1=Judge|first1=Timothy A.|last2=Locke|first2=Edwin A.|last3=Durham|first3=Cathy C.|year=1997|chapter=The dispositional causes of job satisfaction: A core evaluations approach|title=Research in Organizational Behavior|volume=19|pages=151–188|publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7623-0179-9}}&lt;/ref&gt; Базалық өзін-өзі бағалау деңгейі жоғары адамдар өздері туралы жағымды пікірде болып, өз қабілеттеріне сенімді келеді.&lt;ref name=&quot;Judge1997&quot;/&gt; Алайда бұл көрсеткіштің шамадан тыс жоғары болуы адамның өз қабілеттеріне негізсіз жоғары сенімділік танытуына себеп болуы мүмкін.

== Тағы қараңыз ==
* [[Импостор синдромы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>2e2fxo6292xickw9o60l2icxrflb2i5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689610</id>
      <parentid>3689609</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T20:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43424" sha1="d5zsm1mrhllgovycpejm3xcehb69ksc" xml:space="preserve">'''Шамадан тыс сенімділік әсері''' — адамның өз пайымдауларының дұрыстығына деген субъективті [[сенімділік|сенімділігі]] сол пайымдаулардың объективті ''дәлдігінен'' жүйелі түрде жоғары болатын [[когнитивті бұрмалау]] түрі. Бұл құбылыс әсіресе адамның өз пайымдауларына сенімділігі жоғары болған жағдайда айқын байқалады.&lt;ref name=Pallier2002&gt;{{cite journal|last1=Pallier|first1=Gerry|last2=Wilkinson|first2=Rebecca|last3=Danthiir|first3=Vanessa|last4=Kleitman|first4=Sabina|last5=Knezevic|first5=Goran|last6=Stankov|first6=Lazar|last7=Roberts|first7=Richard D.|title=The Role of Individual Differences in the Accuracy of Confidence Judgments|journal=The Journal of General Psychology|volume=129|issue=3|year=2002|pages=257–299|doi=10.1080/00221300209602099|pmid=12224810|s2cid=6652634}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|date=April 2008|title=The trouble with overconfidence.|url=http://doi.apa.org/getdoi.cfm?doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|journal=Psychological Review|language=en|volume=115|issue=2|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|issn=1939-1471|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік — [[субъективті ықтималдық]]тарды қате калибрлеудің бір көрінісі. Ғылыми әдебиеттерде шамадан тыс сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) ''асыра бағалау'' — адамның өз іс-әрекетінің нақты нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағалауы; (2) ''өзін өзгелерден жоғары бағалау'' — өз нәтижелерін басқа адамдардың нәтижелерімен салыстырғанда асыра жоғары бағалауы; (3) ''шамадан тыс нақтылық'' — өз сенімдерінің дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік білдіруі.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Healy|first2=Paul J.|title=The trouble with overconfidence|journal=Psychological Review|volume=115|issue=2|year=2008|pages=502–517|doi=10.1037/0033-295X.115.2.502|pmid=18426301|url=http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141106041057/http://repository.cmu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1340&amp;context=tepper|archive-date=2014-11-06|citeseerx=10.1.1.335.2777}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moore|first1=Don A.|last2=Schatz|first2=Derek|date=August 2017|title=The three faces of overconfidence|journal=Social and Personality Psychology Compass|language=en|volume=11|issue=8|article-number=e12331|doi=10.1111/spc3.12331|issn=1751-9004|url=https://psyarxiv.com/zt6yr/ }}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділікті зерттеудің ең кең таралған тәсілі — адамдардан өздерінің белгілі бір сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екенін сұрау. Зерттеу деректері сенімділік деңгейінің жүйелі түрде нақты дәлдіктен жоғары болатынын көрсетеді. Бұл адамдардың өз жауаптарының дұрыстығына негізсіз жоғары сенімділік танытатынын білдіреді. Егер адамның сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген пайымдаулар 100% жағдайда, 90% сенімділікпен берілген пайымдаулар 90% жағдайда дұрыс болар еді. Сенімділіктің басқа деңгейлерінде де дәл осындай сәйкестік сақталуы тиіс. Алайда зерттеулердің негізгі қорытындысы — адамдар өздеріне таныс емес тақырыптардағы күрделі сұрақтарға жауап бергенде, олардың сенімділік деңгейі нақты дәлдіктен жоғары болады. Мысалы, емле бойынша жүргізілген тапсырмада қатысушылар жауаптарының шамамен 80%-ын дұрыс бергенімен, олардың дұрыстығына 100% сенімді екенін мәлімдеген.&lt;ref name=Adams1960&gt;{{cite journal|last1=Adams|first1=P. A.|last2=Adams|first2=J. K.|title=Confidence in the recognition and reproduction of words difficult to spell|journal=The American Journal of Psychology|date=1960|volume=73|pages=544–552|pmid=13681411|doi=10.2307/1419942|issue=4|jstor=1419942}}&lt;/ref&gt; Басқаша айтқанда, қатысушылар қателік ықтималдығын 0% деп бағалағанымен, олардың нақты қателік көрсеткіші 20% болған. Жалпы білімге қатысты тұжырымдардың дұрыс немесе бұрыс екенін анықтау тапсырмаларынан тұратын зерттеулер сериясында қатысушылар сенімділіктің барлық деңгейлерінде шамадан тыс сенімділік танытқан. Олар өз жауаптарының дұрыстығына 100% сенімді болған жағдайлардың өзінде 20% жағдайда қателескен.&lt;ref name=&quot;state&quot;&gt;{{cite book|last1=Lichtenstein|first1= Sarah|first2=Baruch |last2=Fischhoff |first3=Lawrence D. |last3=Phillips |chapter=Calibration of probabilities: The state of the art to 1980 |editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases| publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=306–334}}&lt;/ref&gt;

== Түрлері ==
=== Асыра бағалау ===
Шамадан тыс сенімділік әсерінің бір көрінісі — адамның өз пайымдауларының немесе іс-әрекет нәтижелерінің деңгейін асыра бағалауға бейімділігі. Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамның өз қабілетіне, іс-әрекетінің нәтижелілігіне, жағдайды бақылау деңгейіне немесе табысқа жету ықтималдығына қаншалықты сенімді екеніне қатысты. Бұл құбылыс көбіне күрделі тапсырмаларды орындау, қиын сұрақтарға жауап беру, сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы жоғары болған немесе өз мүмкіндіктерін бағалайтын адамның біліктілігі жеткіліксіз жағдайларда байқалады. Асыра бағалау адамның өз іс-әрекетінің нәтижелеріне тікелей қатысы жоқ салаларда да кездеседі. Бұған ''[[бақылау иллюзиясы]]'' мен ''[[жоспарлау қателігі]]'' жатады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt;

==== Бақылау иллюзиясы ====
Бақылау иллюзиясы — адамның шын мәнінде ешқандай бақылау мүмкіндігі болмаса да, жағдайды белгілі бір дәрежеде бақылай алатындай әрекет етуге бейімділігі.&lt;ref name=&quot;Langer1975&quot;&gt;{{cite journal|last1=Langer|first1=Ellen J.|title=The illusion of control|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=32|issue=2|year=1975|pages=311–328|doi=10.1037/0022-3514.32.2.311|s2cid=30043741}}&lt;/ref&gt; Алайда ғылыми деректер адамдардың өз бақылау мүмкіндіктерін жүйелі түрде асыра бағалайтыны туралы тұжырымды растамайды. Керісінше, жағдайды бақылау мүмкіндігі жоғары болған кезде адамдар өздерінің бақылау деңгейін төмен бағалауға бейім келеді.&lt;ref name=&quot;GinoSharek2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Gino|first1=Francesca|last2=Sharek|first2=Zachariah|last3=Moore|first3=Don A.|title=Keeping the illusion of control under control: Ceilings, floors, and imperfect calibration|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=114|issue=2|year=2011|pages=104–114|doi=10.1016/j.obhdp.2010.10.002}}&lt;/ref&gt;

==== Жоспарлау қателігі ====
[[Жоспарлау қателігі]] — адамдардың өз жұмыс қарқынын асыра бағалауға немесе тапсырмаларды орындауға қажетті уақытты төмен бағалауға бейімділігі.&lt;ref name=&quot;BuehlerGriffin1994&quot;&gt;{{cite journal|last1=Buehler|first1=Roger|last2=Griffin|first2=Dale|last3=Ross|first3=Michael|title=Exploring the &quot;planning fallacy&quot;: Why people underestimate their task completion times|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=67|issue=3|year=1994|pages=366–381|doi=10.1037/0022-3514.67.3.366|s2cid=4222578}}&lt;/ref&gt; Бұл құбылыс ұзақ әрі күрделі тапсырмаларды орындау кезінде айқынырақ байқалады, ал тез орындалатын қарапайым тапсырмаларда жойылады немесе керісінше сипат алады.

==== Қарама-қайшы дәлелдер ====
Адамдар қандай да бір оқиғаның орын алуын қалағандықтан, оның жүзеге асу ықтималдығын асыра бағалайтын тілекке негізделген ойлау әсерлері салыстырмалы түрде сирек кездеседі.&lt;ref name=&quot;KrizanWindschitl2007&quot;&gt;{{cite journal|last1=Krizan|first1=Zlatan|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=The influence of outcome desirability on optimism|journal=Psychological Bulletin|volume=133|issue=1|year=2007|pages=95–121|doi=10.1037/0033-2909.133.1.95|url=http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|pmid=17201572|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217083929/http://public.psych.iastate.edu/zkrizan/pdf/krizan_windschitl_06db.pdf|archive-date=2014-12-17|access-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Бұл ішінара адамдардың маңызды нәтижелерді күту кезінде [[қорғаныш пессимизмі]]не жиірек жүгінуімен байланысты болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;NoremCantor1986&quot;&gt;{{cite journal|last1=Norem|first1=Julie K.|last2=Cantor|first2=Nancy|title=Defensive pessimism: Harnessing anxiety as motivation|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=51|issue=6|year=1986|pages=1208–1217|doi=10.1037/0022-3514.51.6.1208|pmid=3806357}}&lt;/ref&gt; Осылайша олар шамадан тыс оптимистік болжамдар ақталмаған жағдайда туындайтын көңіл қалуды азайтуға тырысады.&lt;ref name=&quot;McGrawMellers2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=McGraw|first1=A. Peter|last2=Mellers|first2=Barbara A.|last3=Ritov|first3=Ilana|title=The affective costs of overconfidence|journal=Journal of Behavioral Decision Making|volume=17|issue=4|year=2004|pages=281–295|url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|doi=10.1002/bdm.472|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083514/http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/pdf/mcgraw.mellers.ritov.2004.pdf|archive-date=2016-03-04|citeseerx=10.1.1.334.8499}}&lt;/ref&gt;

=== Шамадан тыс нақтылық ===
Шамадан тыс нақтылық — адамның шындықты білетініне негізсіз жоғары сенімділік танытуы. Бұл тақырыпқа қатысты шолуларды Харвидің&lt;ref name=&quot;Harvey1997&quot;&gt;{{cite journal|last1=Harvey|first1=Nigel|title=Confidence in judgment|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=1|issue=2|year=1997|pages=78–82|doi=10.1016/S1364-6613(97)01014-0|pmid=21223868|s2cid=8645740}}&lt;/ref&gt; немесе Хоффрагенің&lt;ref&gt;{{cite book|chapter = Overconfidence|editor-first = Rüdiger|editor-last = Pohl|first = Ulrich|last = Hoffrage|title = Cognitive Illusions: a handbook on fallacies and biases in thinking, judgement and memory|publisher = Psychology Press|date = 2004|isbn = 978-1-84169-351-4|chapter-url-access = registration|chapter-url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse|url-access = registration|url = https://archive.org/details/cognitiveillusio0000unse}}&lt;/ref&gt; еңбектерінен қарауға болады. Шамадан тыс нақтылыққа қатысты дәлелдердің басым бөлігі қатысушылардан жекелеген жауаптарының дұрыстығына қаншалықты сенімді екенін сұрайтын зерттеулерден алынған. Бұл тәсіл пайдалы болғанымен, асыра бағалау мен шамадан тыс нақтылықты бір-бірінен ажыратуға мүмкіндік бермейді, өйткені жекелеген жауаптардың дұрыстығына қатысты сенімділікті бағалау кезінде бұл екі құбылыс бірдей көрінеді. Бірқатар жауаптың дұрыстығына сенімділік деңгейін бағалағаннан кейін адамдардан қанша сұраққа дұрыс жауап бергенін шамалауды сұрағанда, олар өз нәтижелерін жүйелі түрде асыра бағалауға бейім болмайды. Олардың жекелеген жауаптардың дұрыстығына берген сенімділік бағаларының орташа көрсеткіші өздері дұрыс жауап бердік деп есептеген сұрақтар санына сәйкес келетін көрсеткіштен жоғары болады.&lt;ref name=Gigerenzer1993&gt;{{cite book|last1=Gigerenzer|first1= Gerd|year=1993|chapter= The bounded rationality of probabilistic mental models|editor-first1= K. I.|editor-last1= Manktelow |editor-first2=D. E. |editor-last2=Over|title=Rationality: Psychological and philosophical perspectives |pages=127–171|location=London|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06955-7}}&lt;/ref&gt; Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі — жекелеген жауаптардың дұрыстығына деген сенімділік шамадан тыс нақтылықтың әсерінен жоғарылағанымен, адамдардың өз нәтижелеріне берген жалпы бағаларында жүйелі асыра бағалау байқалмайды.

==== Сенімділік интервалдары ====
Шамадан тыс нақтылықтың ең айқын дәлелдері қатысушылардан белгілі бір шамалардың бағаланған мәндері үшін 90%-дық сенімділік интервалын көрсету арқылы өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін анықтау сұралатын зерттеулерден алынған. Егер адамдардың сенімділік деңгейі мінсіз калибрленген болса, олардың 90%-дық сенімділік интервалдары 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтар еді.&lt;ref name=&quot;AlpertRaiffa1982&quot;&gt;{{cite book|last1=Alpert|first1= Marc|first2=Howard |last2=Raiffa|chapter=A progress report on the training of probability assessors|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=294–305}}&lt;/ref&gt; Алайда іс жүзінде дұрыс жауаптың сенімділік интервалына түсу жиілігі көбіне 50%-ға дейін төмен болады. Бұл адамдардың сенімділік интервалдарын шамадан тыс тар белгілейтінін, яғни өз білімдерін шын мәніндегіден дәлірек деп есептейтінін көрсетеді.

=== Өзін өзгелерден жоғары бағалау ===
Өзін өзгелерден жоғары бағалау — шамадан тыс сенімділік әсерінің ең айқын көрінісі. Ол адамның өзін басқалардан негізсіз артық деп бағалауына негізделген сенімді білдіреді.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vörös |first1=Zsófia |title=Effect of the different forms of overconfidence on venture creation: Overestimation, overplacement and overprecision |journal=Journal of Management &amp; Organization |date=2020 |volume=19 |issue=1 |pages=304–317|doi=10.1017/jmo.2019.93|s2cid=212837116 }}&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділіктің бұл түрі адамдар өздерін басқалардан артық немесе «орташа деңгейден жоғары» деп есептеген кезде байқалады.&lt;ref name=&quot;MooreHealy2008&quot; /&gt; Бұл адамның өзін өзгелерден жоғары қоюын немесе өз қабілеттері мен нәтижелерін басқалардікінен артық деп бағалауын білдіреді. Өзін өзгелерден жоғары бағалау көбіне қарапайым, яғни адам өзі оңай әрі сәтті орындай аламын деп есептейтін тапсырмалар кезінде байқалады.

==== Көріністері ====
===== Орташа деңгейден жоғары болу әсері =====
{{Толық мақала|Иллюзорлық артықшылық}}
Орташа деңгейден жоғары болу әсерінің ең танымал мысалдарының бірі — Свенссонның америкалық жүргізушілердің 93%-ы өздерін медианалық деңгейден жоғары бағалайтынын анықтаған зерттеуі.&lt;ref name=&quot;Svenson1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Svenson|first1=Ola|title=Are we all less risky and more skillful than our fellow drivers?|journal=Acta Psychologica|volume=47|issue=2|year=1981|pages=143–148|doi=10.1016/0001-6918(81)90005-6}}&lt;/ref&gt; Білім беру жүйелерінің өз оқушыларының үлгерімі ел бойынша орташа көрсеткіштен жоғары екенін жиі мәлімдеу құбылысы «Лейк-Уобегон әсері» деп аталған. Бұл атау Гаррисон Кейлордың «барлық балалардың деңгейі орташа деңгейден жоғары» болатын ойдан шығарылған қаласының атауынан шыққан.&lt;ref name=Cannell1989&gt;{{cite journal|last1=Cannell|first1=John Jacob|year=1989|title=How public educators cheat on standardized achievement tests: The &quot;Lake Wobegon&quot; report|url=http://eric.ed.gov/?id=ED314454|journal=Friends for Education|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107152116/http://eric.ed.gov/?id=ED314454|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Өзін өзгелерден жоғары бағалау құбылысы басқа да көптеген жағдайларда тіркелген.&lt;ref name=&quot;Dunning2012&quot;&gt;{{cite book|last=Dunning|first=David|title=Self-Insight: Roadblocks and Detours on the Path to Knowing Thyself|url=https://books.google.com/books?id=IAh2VRu4wGgC|year=2005|publisher=Psychology Press|isbn= 978-1-84169-074-2 }}&lt;/ref&gt; Алайда Крюгер бұл әсердің табысқа жету жиі кездесетін немесе адамдар өздерін қабілетті сезінетін «оңай» тапсырмалармен шектелетінін көрсетті. Күрделі тапсырмаларда бұл әсер керісінше сипат алып, адамдар өздерін басқалардан төмен бағалайды.&lt;ref name=&quot;Kruger1999&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|title=Lake Wobegon be gone! The &quot;below-average effect&quot; and the egocentric nature of comparative ability judgments|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=77|issue=2|year=1999|pages=221–232|doi=10.1037/0022-3514.77.2.221|pmid=10474208}}&lt;/ref&gt;

===== Салыстырмалы оптимизм әсері =====
Кейбір зерттеушілер адамдар жағымды оқиғалардың өз басында басқаларға қарағанда жиірек, ал жағымсыз оқиғалардың сирегірек болатынына сенеді деп тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;Weinstein1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Weinstein|first1=Neil D.|title=Unrealistic optimism about future life events|journal=Journal of Personality and Social Psychology|volume=39|issue=5|year=1980|pages=806–820|doi=10.1037/0022-3514.39.5.806|citeseerx=10.1.1.535.9244|s2cid=14051760 }}&lt;/ref&gt; Алайда басқа зерттеушілер бұған дейінгі еңбектерде көбіне жиі кездесетін жағымды оқиғалар (мысалы, жеке тұрғын үйге ие болу) мен сирек кездесетін жағымсыз оқиғалар (мысалы, найзағай түсуі) қарастырылғанын атап өткен.&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|title=Biases in Social Comparative Judgments: The Role of Nonmotivated Factors in Above-Average and Comparative-Optimism Effects|journal=Psychological Bulletin|volume=130|issue=5|year=2004|pages=813–838|doi=10.1037/0033-2909.130.5.813|pmid=15367082|s2cid=15974667}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ChambersWindschitl2003&quot;&gt;{{cite journal|last1=Chambers|first1=John R.|last2=Windschitl|first2=Paul D.|last3=Suls|first3=Jerry|title=Egocentrism, Event Frequency, and Comparative Optimism: When what Happens Frequently is &quot;More Likely to Happen to Me&quot;|journal=Personality and Social Psychology Bulletin|volume=29|issue=11|year=2003|pages=1343–1356|doi=10.1177/0146167203256870|pmid=15189574|s2cid=8593467}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KrugerBurrus2004&quot;&gt;{{cite journal|last1=Kruger|first1=Justin|last2=Burrus|first2=Jeremy|title=Egocentrism and focalism in unrealistic optimism (and pessimism)|journal=Journal of Experimental Social Psychology|volume=40|issue=3|year=2004|pages=332–340|doi=10.1016/j.jesp.2003.06.002}}&lt;/ref&gt; Оқиғалардың орын алу жиілігі салыстырмалы оптимизмге қатысты бұрынғы зерттеу нәтижелерінің бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі кездесетін оқиғалардың (мысалы, 70 жастан ұзақ өмір сүру) өз басында басқаларға қарағанда орын алу ықтималдығы жоғары, ал сирек кездесетін оқиғалардың (мысалы, 100 жастан ұзақ өмір сүру) ықтималдығы төмен деп есептейді.

===== Жағымды иллюзиялар =====
{{Толық мақала|Жағымды иллюзиялар}}
Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс жағымды сенімдерге, бақылау иллюзияларына және өздерін өзгелерден негізсіз жоғары санайтын түсініктерге берік ұстанатынын, өйткені мұндай сенімдер оларға қиындықтарды еңсеруге және өмірде жетістікке жетуге көмектесетінін тұжырымдаған.&lt;ref name=&quot;TaylorBrown1988&quot;&gt;{{cite journal|last1=Taylor|first1=Shelley E.|last2=Brown|first2=Jonathon D.|title=Illusion and well-being: A social psychological perspective on mental health|journal=Psychological Bulletin|volume=103|issue=2|year=1988|pages=193–210|doi=10.1037/0033-2909.103.2.193|pmid=3283814|citeseerx=10.1.1.385.9509|s2cid=762759 }}&lt;/ref&gt; Оптимистік сенімдердің өмірдегі жақсы нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір дәлелдер болғанымен, мұндай байланысты анықтаған зерттеулердің көпшілігінде балама түсіндірмені жоққа шығару қиын. Атап айтқанда, адамдардың оптимистік болжамдары шын мәнінде дұрыс болуы мүмкін.

=== Әлеуметтік білім ===
Адамдар өздерінің жеке білімдерін асыра бағалауға бейім. Олар шын мәнінде басқа адамнан сұрау немесе жазбаша дереккөзге жүгіну арқылы ғана біле алатын мәліметтерді өздері білеміз деп бейсаналы түрде есептейді. Адамдардан белгілі бір нәрсенің (мысалы, велосипедтің, тікұшақтың немесе халықаралық саясаттың) қалай жұмыс істейтінін түсіндіруді сұрау олардың біліміндегі олқылықтарды анықтап, сол тақырып бойынша өз білімдерін асыра бағалау деңгейін төмендетеді.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone |year=2018 |publisher=Riverhead Books |isbn=978-0-399-18436-9 |author1=Steven Sloman |author2=Philip Fernbach}}&lt;/ref&gt;

== Практикалық салдары ==
{{Дәйексөз|Өзіне шамадан тыс сенімді мамандар өздерінің білікті екеніне шын жүректен сенеді, өздерін сарапшы ретінде ұстайды және сарапшы болып көрінеді. Олардың иллюзияның ықпалында болуы мүмкін екенін өзіңізге еске салу үшін күш салуыңызға тура келеді.|автор=[[Дэниел Канеман]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kahneman|first=Daniel|title=Don't Blink! The Hazards of Confidence|url=https://www.nytimes.com/2011/10/23/magazine/dont-blink-the-hazards-of-confidence.html?ref=general&amp;src=me&amp;pagewanted=all|newspaper=New York Times|date=19 October 2011}} Adapted from: {{cite book|last=Kahneman|first=Daniel|title=Thinking, Fast and Slow|url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn|url-access=registration|year=2011|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-6935-2}}&lt;/ref&gt;}}
Әлеуметтік психолог Скотт Плаус: «Пайымдау мен шешім қабылдауда шамадан тыс сенімділіктен кең таралған әрі ықтимал апатты салдары ауыр мәселе жоқ», — деп жазған.&lt;ref&gt;Plous (1993, p. 217).&lt;/ref&gt; Шамадан тыс сенімділік сот дауларының, ереуілдердің, соғыстардың, компанияларды сәтсіз сатып алудың,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malmendier |first1=Ulrike |last2=Tate |first2=Geoffrey |title=Who makes acquisitions? CEO overconfidence and the market's reaction |journal=[[Journal of Financial Economics]] |date=2008 |volume=89 |issue=1 |pages=20–43 |url=https://econpapers.repec.org/article/eeejfinec/v_3a89_3ay_3a2008_3ai_3a1_3ap_3a20-43.htm|doi=10.1016/j.jfineco.2007.07.002 |s2cid=12354773 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twardawski |first1=Torsten |last2=Kind |first2=Axel |title=Board overconfidence in mergers and acquisitions |journal=[[Journal of Business Research]] |date=2023 |volume=165 |issue=1 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0148296323003843|doi=10.1016/j.jbusres.2023.114026|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; сондай-ақ қор нарығындағы алыпсатарлық көпіршіктер мен құлдыраулардың себептерінің бірі ретінде қарастырылады.

Ереуілдер, сот даулары мен соғыстар адамның өзін өзгелерден жоғары бағалауының салдарынан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін соттағы қарсы тарапқа қарағанда көбірек құқылы, әділ әрі ақиқат жағындамыз деп есептеуге бейім болса, бұл тиімсіз әрі ұзаққа созылатын сот дауларының неліктен жалғаса беретінін түсіндіруге көмектесуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;ThompsonLoewenstein1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Thompson|first1=Leigh|last2=Loewenstein|first2=George|title=Egocentric interpretations of fairness and interpersonal conflict|journal=Organizational Behavior and Human Decision Processes|volume=51|issue=2|year=1992|pages=176–197|url=https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|doi=10.1016/0749-5978(92)90010-5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107192223/https://www.andrew.cmu.edu/user/gl20/GeorgeLoewenstein/Papers_files/pdf/EgocentricInterpretationsFairness.pdf|archive-date=2014-11-07}}&lt;/ref&gt; Егер компаниялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек, ал өз ұстанымдарын неғұрлым негізді деп есептеуге бейім болса, бұл олардың еңбек ереуілдерінің ұзаққа созылуына төзуге дайын болуына ықпал етуі мүмкін.&lt;ref name=&quot;BabcockOlson1992&quot;&gt;{{cite journal|last1=Babcock|first1=Linda C.|last2=Olson|first2=Craig A.|title=The Causes of Impasses in Labor Disputes|journal=Industrial Relations|volume=31|issue=2|year=1992|pages=348–360|doi=10.1111/j.1468-232X.1992.tb00313.x|s2cid=154389983}}&lt;/ref&gt; Егер мемлекеттер өздерінің қарулы күштерін басқа мемлекеттердің қарулы күштерінен күштірек деп есептеуге бейім болса, бұл олардың соғыс бастауға дайын болуын түсіндіруі мүмкін.&lt;ref name=&quot;Johnson2004&quot;&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Dominic D. P.|title=Overconfidence and War: The Havoc and Glory of Positive Illusions |url=https://books.google.com/books?id=Ccu7OhgusaAC|year=2004|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-01576-0}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс нақтылық инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға елеулі әсер етуі мүмкін. Байесшілдер өзара келіспеушілікті сақтауға келісе алмайтындықтан,&lt;ref name=&quot;Aumann1976&quot;&gt;{{cite journal|last1=Aumann|first1=Robert J.|title=Agreeing to Disagree|journal=The Annals of Statistics|volume=4|issue=6|year=1976|pages=1236–1239|doi=10.1214/aos/1176343654|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толықтай рационалды байесшілдер болса, неліктен қор нарығында соншалықты көп сауда мәмілелері жасалатынын түсіндіруде қиындықтарға тап болады. Мұның ықтимал түсіндірмелерінің бірі шамадан тыс нақтылық болуы мүмкін.&lt;ref name=&quot;DanielHirshleifer1998&quot;&gt;{{cite journal|last1=Daniel|first1=Kent|last2=Hirshleifer|first2=David|last3=Subrahmanyam|first3=Avanidhar|title=Investor Psychology and Security Market Under- and Overreactions|journal=The Journal of Finance|volume=53|issue=6|year=1998|pages=1839–1885|doi=10.1111/0022-1082.00077|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/73431/1/0022-1082.00077.pdf|hdl=2027.42/73431|s2cid=32589687|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Егер нарық қатысушылары активтің құнына қатысты өз бағалауларының дұрыстығына шамадан тыс сенімді болса, олар өздерінен өзгеше ақпаратқа ие басқа қатысушылармен сауда мәмілелерін жасауға тым бейім болады.

Оскамп [[Клиникалық психология|клиникалық психологтар]] мен [[психология]] студенттерінен құралған топтарға бірнеше жауап нұсқасының бірін таңдау қажет болатын тапсырма берді. Онда қатысушылар [[Кейс әдісі|жағдайды зерттеу]] негізінде қорытынды жасауы тиіс болды.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oskamp|first1=Stuart|title=Overconfidence in case-study judgments|journal=Journal of Consulting Psychology|volume=29|issue=3|year=1965|pages=261–265|doi=10.1037/h0022125|pmid=14303514|url=http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107153104/http://faculty.fortlewis.edu/burke_b/Senior/BLINK%20replication/Overconfidence.pdf|archive-date=2014-11-07}} Reprinted in {{cite book|editor-last1=Kahneman|editor-first1=Daniel|editor-last2=Slovic|editor-first2=Paul|editor-last3=Tversky|editor-first3=Amos|title=Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases | publisher=Cambridge University Press| date=1982| isbn=978-0-521-28414-1|pages=287–293}}&lt;/ref&gt; Қатысушылар жауаптарымен бірге олардың дұрыс болу ықтималдығына қаншалықты сенімді екенін пайызбен бағалады. Бұл сенімділік деңгейін нақты дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Қатысушыларға зерттелетін жағдай туралы көбірек ақпарат берілген сайын олардың сенімділік деңгейі 33%-дан 53%-ға дейін артты. Алайда жауаптарының дәлдігі айтарлықтай жақсармай, 30%-дан төмен деңгейде қалды. Осылайша тәжірибе қатысушылар өз пайымдауларын негіздеуге арналған қосымша ақпарат алған сайын олардың шамадан тыс сенімділігі күшейетінін көрсетті.&lt;ref name=&quot;oskamp&quot; /&gt;

Адамдарда шамадан тыс сенімділікке жалпы бейімділік болмаса да, әлеуметтік динамика мен [[теріс іріктеу]] бұл құбылыстың таралуына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, жаңа кәсіп бастауға батылы жететін адамдар көбіне өз қабілеттерін кәсіп бастауға ниетті басқа адамдардың қабілеттерінен жоғары бағалайтындар болуы мүмкін. Ал егер сайлаушылар өзіне сенімді көшбасшыларды сенімдірек деп қабылдаса, көшбасшылыққа үміткерлер сайлауда жеңіске жету үшін қарсыластарына қарағанда өздерін сенімдірек көрсету қажет екенін түсінеді.&lt;ref name=&quot;RadzevickMoore2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Radzevick |first1=J. R. |last2=Moore |first2=D. A. |title=Competing To Be Certain (But Wrong): Social Pressure and Overprecision in Judgment |journal=Academy of Management Proceedings |volume=2009 |issue=1 |year=2009 |pages=1–6 |url=https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |doi=10.5465/AMBPP.2009.44246308 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107161146/https://www.gsb.stanford.edu/sites/default/files/documents/ob_01_09_moore.pdf |archive-date=2014-11-07 }}&lt;/ref&gt; Алайда саяси сайлау кезінде шамадан тыс сенімділік артықшылық та, кемшілік те болуы мүмкін. Үміткерлердің сөз жүзінде білдіретін шамадан тыс сенімділігі олардың нақты нәтижелеріне сәйкес келмесе, олар басымдығынан айырылуға бейім болады. Ал шамадан тыс сенімділікті бейвербалды түрде көрсету үміткерлерге артықшылық беруі мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Elizabeth.R |first1=Tenney |last2=David |first2=Hunsaker |last3=Nathan |first3=Meikle |title=Research: When Overconfidence Is an Asset, and When It's a Liability |journal=Harvard Business Review |date=2018 |url=https://hbr.org/2018/12/research-when-overconfidence-is-an-asset-and-when-its-a-liability}}&lt;/ref&gt;

Шамадан тыс сенімділік адамның [[өзін-өзі бағалау]]ына оң әсер етіп, көздеген мақсатына жетуге қажетті [[Жігер (психология)|ерік-жігер]] беруі мүмкін. Адамның өзіне сенуінің өзі оны өзіне сенбейтін адамдарға қарағанда өз бастамаларын одан әрі дамытуға ынталандыруы мүмкін.&lt;ref name=Seed2011&gt;{{cite journal|last2=Johnson|first2=Dominic D. P.|last1=Fowler|first1=James H.|title=On Overconfidence|journal=[[Seed Magazine]]|date=2011-01-07|issn=1499-0679|url=http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110812213158/http://seedmagazine.com/content/article/on_overconfidence/|archive-date=2011-08-12|access-date=2011-08-14}}&lt;/ref&gt;

=== Сарапшылар арасындағы шамадан тыс сенімділік ===
Канеман мен Клейн сарапшылардың көпшілігінен кәсіби маман болмаса да, зерделі адамдар әзірлеген қарапайым [[эвристика]]лардың тиімдірек нәтиже көрсете алатынын қосымша дәлелдермен көрсеткен. Шынайы сарапшылық интуиция бұрынғы пайымдаулардың сапасы туралы жиі, жедел әрі сапалы кері байланыс алу арқылы қалыптасады.&lt;ref&gt;&lt;!--Daniel Kahneman and Gary A. Klein (2009) &quot;Conditions for intuitive expertise: a failure to disagree&quot;, American Psychologist, 64(6)515-526--&gt;{{cite Q|Q35001791}}&lt;/ref&gt; Мұндай интуицияға ие мамандар аз. Белгілі бір саладағы білімді меңгергенімен, осындай тәжірибе арқылы үйренбеген мамандарды Канеман, Сибони және Санстейн «беделіне бола құрметтелетін сарапшылар» деп атайды. Белгілі бір көлемдегі деректер болған жағдайда қарапайым ең кіші квадраттар әдісіне (OLS) негізделген модельдер көбіне қарапайым эвристикалардан тиімдірек нәтиже көрсетеді. Ал деректер көлемі үлкен болған жағдайда жасанды интеллект (ЖИ) әдетте OLS модельдерінен тиімдірек нәтиже көрсетеді.&lt;ref&gt;&lt;!-- Daniel Kahneman, Olivier Sibony, and Cass Sunstein (2021) Noise: A Flaw in Human Judgment (Little, Brown and Co.)--&gt;{{cite Q|Q107108799}}&lt;/ref&gt;

== Жеке айырмашылықтар ==
[[Базалық өзін-өзі бағалау]] деңгейінің өте жоғары болуы шамадан тыс сенімділік әсеріне әкелуі мүмкін. Базалық өзін-өзі бағалау — [[бақылау локусы]], [[нейротизм]], [[өзіндік тиімділік]] және [[өзін-өзі бағалау]]дан тұратын тұрақты тұлғалық қасиет.&lt;ref name=Judge1997&gt;{{cite book|last1=Judge|first1=Timothy A.|last2=Locke|first2=Edwin A.|last3=Durham|first3=Cathy C.|year=1997|chapter=The dispositional causes of job satisfaction: A core evaluations approach|title=Research in Organizational Behavior|volume=19|pages=151–188|publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-7623-0179-9}}&lt;/ref&gt; Базалық өзін-өзі бағалау деңгейі жоғары адамдар өздері туралы жағымды пікірде болып, өз қабілеттеріне сенімді келеді.&lt;ref name=&quot;Judge1997&quot;/&gt; Алайда бұл көрсеткіштің шамадан тыс жоғары болуы адамның өз қабілеттеріне негізсіз жоғары сенімділік танытуына себеп болуы мүмкін.

== Тағы қараңыз ==
* [[Импостор синдромы]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Когнитивті бұрмалаулар]]
[[Санат:Есте сақтау бұрмалаулары]]
[[Санат:Су астына сүңгу кезіндегі қауіптер]]</text>
      <sha1>d5zsm1mrhllgovycpejm3xcehb69ksc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игналина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789590</id>
    <revision>
      <id>3689534</id>
      <timestamp>2026-10-31T16:32:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Литва қалалары]]</comment>
      <origin>3689534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="274" sha1="r36429shf9dx63s38nm35b53l68pz7v" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>r36429shf9dx63s38nm35b53l68pz7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689536</id>
      <parentid>3689534</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="308" sha1="lmdpslskdk8p94qd83w0d9gdm863n1t" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>lmdpslskdk8p94qd83w0d9gdm863n1t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689538</id>
      <parentid>3689536</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="577" sha1="085vhewu9zm8nz99g215ydtqiqn2a6y" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>085vhewu9zm8nz99g215ydtqiqn2a6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689539</id>
      <parentid>3689538</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3689539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="629" sha1="em6io3n6y4spgftlkl38es0l6gm6xca" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.

== Географиялық орналасуы ==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>em6io3n6y4spgftlkl38es0l6gm6xca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689540</id>
      <parentid>3689539</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="e4xuhf2j1xlveh3drpjqda9u9nzc3i3" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>e4xuhf2j1xlveh3drpjqda9u9nzc3i3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689541</id>
      <parentid>3689540</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3689541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1450" sha1="t6qwv5o2r46icqv9h4irgooclgm3bkx" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>t6qwv5o2r46icqv9h4irgooclgm3bkx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689543</id>
      <parentid>3689541</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1811" sha1="2zfky6oe3uu18go3wivo4izwqasv9i2" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады. Игналина 20-ғасырдың ортасында қала мәртебесіне ие болды. Бүгінде ол Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>2zfky6oe3uu18go3wivo4izwqasv9i2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689544</id>
      <parentid>3689543</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T16:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2019" sha1="mtz00wyf1vhbz3ufihscfpq0ucnexfg" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады. Игналина 20-ғасырдың ортасында қала мәртебесіне ие болды. Бүгінде ол Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;br /&gt;
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>mtz00wyf1vhbz3ufihscfpq0ucnexfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689546</id>
      <parentid>3689544</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2298" sha1="61y3uta5xw1p5u5umw13wrgikzm870y" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады. Игналина 20-ғасырдың ортасында қала мәртебесіне ие болды. Бүгінде ол Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;br /&gt;
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>61y3uta5xw1p5u5umw13wrgikzm870y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689548</id>
      <parentid>3689546</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="ssy29n2whs8zssdf0owu2ya18uf96sk" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады. Игналина 20-ғасырдың ортасында қала мәртебесіне ие болды. Бүгінде ол Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;br /&gt;
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ssy29n2whs8zssdf0owu2ya18uf96sk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689550</id>
      <parentid>3689548</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="q4dcjpeao9zzs9odjz85x7616oph2jg" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>q4dcjpeao9zzs9odjz85x7616oph2jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689551</id>
      <parentid>3689550</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3493" sha1="dxchqa4gvy717v5m03l57httqtspeb0" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>dxchqa4gvy717v5m03l57httqtspeb0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689559</id>
      <parentid>3689551</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4138" sha1="5itblloyfgldeiih54krn5c7774g368" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>5itblloyfgldeiih54krn5c7774g368</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689560</id>
      <parentid>3689559</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T17:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық орналасуы */ дереккөз</comment>
      <origin>3689560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4313" sha1="lgwl9ojath7kzko6tquyhgq6dmwg0j5" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>lgwl9ojath7kzko6tquyhgq6dmwg0j5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689700</id>
      <parentid>3689560</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:11:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4689" sha1="6e7tt33rn1b1wqs75zti8y1kio5uie6" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Инфрақұрылымы ==
Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>6e7tt33rn1b1wqs75zti8y1kio5uie6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689703</id>
      <parentid>3689700</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T04:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3689703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5144" sha1="57l2loy8ig49wf5j7wpaugrz0bd6hyw" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>57l2loy8ig49wf5j7wpaugrz0bd6hyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689716</id>
      <parentid>3689703</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5186" sha1="fyg7r00hd63q67o5504fio4r1gxhfi0" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>fyg7r00hd63q67o5504fio4r1gxhfi0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689727</id>
      <parentid>3689716</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5616" sha1="huw8z6368u1200inwqbhoe103mbt3t1" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>huw8z6368u1200inwqbhoe103mbt3t1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689732</id>
      <parentid>3689727</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6082" sha1="jawb2zeqcm55hdn28oth5nhw9klgdws" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jawb2zeqcm55hdn28oth5nhw9klgdws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689734</id>
      <parentid>3689732</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6439" sha1="evwr7zdahjnbqfqp9dw71ju9xb5gtgq" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>evwr7zdahjnbqfqp9dw71ju9xb5gtgq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689741</id>
      <parentid>3689734</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="04c2m5jha5viexnuw9s41k2e004idyi" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>04c2m5jha5viexnuw9s41k2e004idyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689743</id>
      <parentid>3689741</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7162" sha1="defn5ar5ojp4kijyer89wo54c52ij84" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>defn5ar5ojp4kijyer89wo54c52ij84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689744</id>
      <parentid>3689743</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3689744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7393" sha1="tqh55a8i1ef6wtkztr1rjbk5zywk7se" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>tqh55a8i1ef6wtkztr1rjbk5zywk7se</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689745</id>
      <parentid>3689744</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекті орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3689745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="jsvxyod7zqhq5rwlt0vt04a5ab1dcw0" xml:space="preserve">'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jsvxyod7zqhq5rwlt0vt04a5ab1dcw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689746</id>
      <parentid>3689745</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3689746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9961" sha1="aze4yawt9y4ll6tjlidunctwnv0ebow" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = 
 |қазақша атауы           = 
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>aze4yawt9y4ll6tjlidunctwnv0ebow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689747</id>
      <parentid>3689746</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9985" sha1="bjrny2fd624ldm9um4tb4itwnzqsmdj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>bjrny2fd624ldm9um4tb4itwnzqsmdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689749</id>
      <parentid>3689747</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10019" sha1="nm3g6yqgb7z1sa8sw03oq1lx2vlds9i" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Игналина, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>nm3g6yqgb7z1sa8sw03oq1lx2vlds9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689750</id>
      <parentid>3689749</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10033" sha1="e48w7iye40urf6xnc28l2vsckbujy6t" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>e48w7iye40urf6xnc28l2vsckbujy6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689751</id>
      <parentid>3689750</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10073" sha1="sn5r8v13wdr3f5ntlwgd25h7cighl8a" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sn5r8v13wdr3f5ntlwgd25h7cighl8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689752</id>
      <parentid>3689751</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10085" sha1="d0k11owlcaaglfqtqqfbketoo7v0r61" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>d0k11owlcaaglfqtqqfbketoo7v0r61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689753</id>
      <parentid>3689752</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10095" sha1="pj2youmug1lgmjjypfco6ucqfu1f3r6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>pj2youmug1lgmjjypfco6ucqfu1f3r6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689754</id>
      <parentid>3689753</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10122" sha1="kl2x1dkb5z4xv0emwcfniugpyk4ektm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>kl2x1dkb5z4xv0emwcfniugpyk4ektm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689755</id>
      <parentid>3689754</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10130" sha1="r218qdf1qypuq91n3aktcfqxnm89avx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>r218qdf1qypuq91n3aktcfqxnm89avx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689756</id>
      <parentid>3689755</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:01:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10151" sha1="jltqrsyhscg0ayt1lxwxdswg0lgz5uu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jltqrsyhscg0ayt1lxwxdswg0lgz5uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689757</id>
      <parentid>3689756</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10160" sha1="dxoc52xcsrmmdzqdu1v1c3v68i2xgot" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>dxoc52xcsrmmdzqdu1v1c3v68i2xgot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689759</id>
      <parentid>3689757</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3689759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10168" sha1="ibq1yr0xxt1p5u5u5e8h87motzxeiyc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>ibq1yr0xxt1p5u5u5e8h87motzxeiyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689760</id>
      <parentid>3689759</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3689760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10179" sha1="oogx3n6691w2zsw97sdroutewglm8ke" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>oogx3n6691w2zsw97sdroutewglm8ke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689762</id>
      <parentid>3689760</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3689762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10338" sha1="sxdhpyhs9ol2kx45t4bd4pkg6fehlu5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Ignalina, kultūros centras.JPG|Мәдениет және спорт орталығы


&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>sxdhpyhs9ol2kx45t4bd4pkg6fehlu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689764</id>
      <parentid>3689762</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ толықтыру</comment>
      <origin>3689764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10369" sha1="s5vbm2eqtc1fknv01ufk0jqbrvm7te3" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Ignalina, kultūros centras.JPG|Мәдениет және спорт орталығы
Ignalinos GS 1.JPG|Вокзал

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>s5vbm2eqtc1fknv01ufk0jqbrvm7te3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689766</id>
      <parentid>3689764</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3689766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10427" sha1="jgwyq92gshvfbh1j1bu497fpp6lwamj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Ignalina, kultūros centras.JPG|Мәдениет және спорт орталығы
Ignalinos GS 1.JPG|Вокзал
Ignalina, muzikos mokykla.JPG|Музыка мектебі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>jgwyq92gshvfbh1j1bu497fpp6lwamj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689770</id>
      <parentid>3689766</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3689770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10523" sha1="n0a2h0vgglq4fwh7vvpwzluh6xyhkgs" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Ignalina, kultūros centras.JPG|Мәдениет және спорт орталығы
Ignalina, Lithuania - panoramio.jpg|Теміржол вокзалы
Ignalina, muzikos mokykla.JPG|Музыка мектебі
Ignalina, Lithuania - panoramio (1).jpg|Автовокзал
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>n0a2h0vgglq4fwh7vvpwzluh6xyhkgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689772</id>
      <parentid>3689770</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3689772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10581" sha1="48t7utrgimw38d14anrb7wjaeu7bb0v" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Игналина
 |шынайы атауы            = {{lang-lt|Ignalina}}
 |сурет                   = Ignalina, savivaldybė.JPG
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Литва
 |елтаңба                 = Coat of arms of Ignalina (Lithuania).svg
 |ту                      = Ignalinos vėliava.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =20 |lat_sec =24 
  |lon_dir =E |lon_deg =26 |lon_min =09 |lon_sec =24 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Уезд
 |аймағы                  = Утена уезі
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |3асшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1810	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1950
 |жер аумағы              = 6,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 165-167 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5 635
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +2:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +370 386
 |пошта индексі           = LT-30001
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Ignalina
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Игналина''' ({{lang-lt|Ignalina}}) — [[Литва]]ның [[Утена уезі]]ндегі қала, курорттық аймақ мәртебесіне ие.
2026 жылғы жағдай бойынша Игналина қаласының халқы 5 635 адамды құрады. Игналина — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 52-орында тұр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-ignalina-11161.html?ysclid=mvwmjd1z46207897595|title=Население Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық орналасуы ==
[[Вильнюс]]тен 108 шақырым жерде орналасқан. Қала аумағында тоғыз көл орналасқан: Гавис, Гавайтис, Илгис, Шекштис, Мекшринис, Паплодинис, Палаукинис, Агаринис және Гулбинис.
Игналинаны жан-жағынан ормандар қоршап жатыр.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0?ysclid=mvwjix594t616704279|title=Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақтағы климат — қоңыржай суық. Жазы жылы, әдетте температура +20 °C шамасында болады, алайда соңғы жылдары климаттың өзгеруіне байланысты кейде +30 °C-қа дейін көтерілетін кездері де бар. Жаз мезгілінде, әсіресе шілде айында, жаңбыр жиі жауады. Қысы көбіне ылғалды әрі қар еріп, балшыққа айналып жатады. Ауа температурасы -6 °C-тан төмен сирек түседі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ignalina_lc8037|title=Европа &gt; Литва &gt; Игналина|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Бұл елді мекен туралы алғашқы мәліметтер 1810 жылға жатады.
1862 жылы Санкт-Петербург – Варшава теміржолы салынғаннан кейін, Игналина иелігінің шығыс жағында Игналина деп аталатын ағаш станса тұрғызылды. XIX ғасырдың соңына қарай Игналина Швенчёнис ауданындағы теміржол стансасының маңында орналасқан, ағаш үйлер мен иеліктен тұратын елді мекенге айналды.

1950 жылы Игналинаға қала мәртебесі берілді (бұған дейін ол қала типтес кент болған). Ол аудан орталығына айналып, дами бастады. Кеңес дәуірінде қала туристік орталық ретінде дамыды. 1997 жылы Игналинаның жаңа елтаңбасы бекітілді.

1995 жылы Игналина аудандық муниципалитеті Утена уезінің құрамына енді.
Қаланың қазіргі орталығы негізінен қызыл және ашық сары кірпіштен салынған бес қабатты тұрғын үйлер құрайды.
Кейбір жерлерде ескі үйлер сақталған — олар, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында салынған болуы керек. Маңайда жеке тұрғын үйлер бар.
Бүгінде қала Литвадағы қысқы спорт түрлерінің орталығы ретінде белгілі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16654-Ignalina.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-31|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Игналина көбінесе, негізінен Игналина атом электр станциясына байланысты, өнеркәсіптік қала деп саналады. Шын мәнінде, Игналина — экотуристер үшін қазіргі таңда ұлттық саябақ аумағындағы туристік мекен ретінде көбірек танымал.

Білім беру мекемелері: мәдениет және спорт орталығы, Игналина гимназиясы, мектеп-балабақшасы, аудандық муниципалитетінің көпшілік кітапханасы, Микас Петрауска атындағы музыка мектебі.

== Көрнекті орындары ==
*'''Игналина атом электр стансасы''' — Игналина аймағының қақ ортасында орналасқан, қазіргі уақытта жұмыс істемейді. Ядролық технологиялар мен атом энергиясына қызығушылық танытатындар үшін мұнда арнайы экскурсиялар ұйымдастырылады.
*'''Аукштайтия ұлттық саябағы''' — Игналинаның солтүстігінде орналасқан, көркем көлдерімен, ормандарымен және табиғи ландшафттарымен ерекшеленеді. Демалушылар жаяу серуендеп, балық аулап, велосипед теуіп немесе табиғат аясында шатыр тігіп демала алады.
*'''Молетай астрономиялық обсерваториясы''' — Игналина маңындағы Молетай қаласында  орналасқан. Онда күн дақтарын, күн жарқылдарын, Айды және түрлі ғаламшарларды бақылауға арналған телескоп бар.
*'''Гражуте аймақтық саябағы''' — ормандар мен өзендер қоршап жатыр. Бұл жерде тарихи ескерткіштер, соның ішінде XV ғасырдағы Гражуте қамалының қирандылары сақталған. Саябақта жаяу серуендеуге және велосипед тебуге арналған көптеген соқпақтар бар.
*'''Паберже орман қорығы''' — Игналинадан оңтүстікке қарай орналасқан, келушілер ондағы алуан түрлі өсімдіктер мен жануарлар әлемімен таныса алады.
*'''Гинучяй су диірмені''' — Игналина маңында, келушілер дәстүрлі литвалық астық тарту және ұн өндіру әдістерімен таныса алады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://maps-world.com/litva-ignalina.htm?ysclid=mvwny2mlkd160985867|title=Карта Игналины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-1|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;145&quot;&gt;
Ignalina, kultūros centras.JPG|Мәдениет және спорт орталығы
Ignalina, Lithuania - panoramio.jpg|Теміржол вокзалы
Ignalina, muzikos mokykla.JPG|Музыка мектебі
Ignalina, Lithuania - panoramio (1).jpg|Автовокзал
Ignalina, Lithuania - panoramio (15).jpg|Игналина
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Литва қалалары}} 

[[Санат:Литва қалалары]]</text>
      <sha1>48t7utrgimw38d14anrb7wjaeu7bb0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Christina Aguilera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789591</id>
    <revision>
      <id>3689535</id>
      <timestamp>2026-10-31T16:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Christina Aguilera  | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы  | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]ның  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 24 тамыз 1999  | Жазылды       = 1998–1999  | Жанры         = [[Поп-музыка]]  | Ұзақтығы      = 46:21  | Лейблі        = [[RCA Records]]  | Продюсері     = Й...</comment>
      <origin>3689535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4473" sha1="aw2vfjuqmoinedawknnwsk8dwcy9bt5" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Christina Aguilera
 | Түрі          = [[студиялық альбом]]ы
 | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]ның
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 24 тамыз 1999
 | Жазылды       = 1998–1999
 | Жанры         = [[Поп-музыка]]
 | Ұзақтығы      = 46:21
 | Лейблі        = [[RCA Records]]
 | Продюсері     = Йохан Аберг, Рон Фейр, Дэвид Фрэнк, Рон Харрис, Роберт Хоффман, Крис Келлоу, Стив Кипнер, Тревон Поттс, Пол Рейн, Гай Роше, Эван Роджерс, Карл Старкен, Робин Тик, Дайан Уоррен, Мэттью Уайлдер, Аарон Зигман
 | Ел            = {{USA}}
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = * [[AllMusic]]{{Rating|3.5|5}} [https://www.webcitation.org/66RkrVl3G?url=http://www.allmusic.com/album/r427656 сілтеме] * [[Entertainment Weekly]] (B−) [https://www.webcitation.org/66RksDBE0?url=http://www.ew.com/ew/article/0,,272813,00.html сілтеме]
 | Алдыңғы       = 
 | Жыл           = 1999
 | Келесі        = ''[[Mi Reflejo]]''
 | Кел_жыл       = 2000
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Christina Aguilera''' — америкалық әнші [[Кристина Агилера]]ның тұңғыш студиялық альбомы.

Ол АҚШ-тың [[Billboard 200]] және Канаданыӊ [[Billboard Canadian Albums]] чарттарында 1-орынға көтерілді.

Альбом шыққаннан кейін Агилера [[Үздік жаңа әртіс үшін Грэмми сыйлығы]]н жеңіп алған болатын.

Альбомның жалпы әлемдік сатылымы 14 миллион данадан асады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://abcnews.go.com/GMA/Culture/christina-aguilera-releasing-20th-anniversary-edition-debut-album/story?id=64965305|title=Christina Aguilera releasing 20th anniversary edition of debut album|first=Andrea|last=Dresdale|work=ABC News|date=2019-08-14|access-date=|archive-date=2020-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622061848/https://abcnews.go.com/GMA/Culture/christina-aguilera-releasing-20th-anniversary-edition-debut-album/story?id=64965305|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| extra_column = Продюсерлері
| title1        = [[Genie in a Bottle]]
| extra1        = Frank, Kipner
| length1       = 3:36
| title2        = [[What a Girl Wants]]
| extra2        = Roche
| length2       = 3:52
| title3        = [[I Turn to You (All-4-One әні)|I Turn to You]]
| extra3        = Roche
| length3       = 4:33
| title4        = So Emotional
| extra4        = Ron Harris
| length4       = 4:00
| title5        = [[Come on Over Baby (All I Want is You)]]
| extra5        = Aaron Zigman, Rein, Aberg
| length5       = 3:09
| title6        = [[Reflection (ән)|Reflection]]
| extra6        = Wilder
| length6       = 3:33
| title7        = Love for All Seasons
| extra7        = Rogers, Sturken
| length7       = 3:59
| title8        = Somebody's Somebody
| extra8        = Khris Kellow
| length8       = 5:03
| title9        = When You Put Your Hands on Me
| extra9        = Thicke, Pro J.
| length9       = 3:35
| title10       = Blessed
| extra10       = Potts
| length10      = 3:05
| title11       = Love Will Find a Way
| extra11       = Rogers, Sturken
| length11      = 3:56
| title12       = Obvious
| extra12       = Robert Hoffman
| length12      = 4:00
}}

{{tracklist
| headline = Арнайы шығарылымның екінші дискісі
| total_length = 26:37
| title1 = Genie in a Bottle
| note1 = Flavio vs. Mad Boris Remix
| length1 = 6:31
| title2 = What a Girl Wants
| note2 = Eddie Arroyo Dance Radio Edit
| length2 = 4:05
| title3 = I Turn to You
| note3 = [[Thunderpuss]] Remix
| length3 = 4:21
| title4 = Genio Atrapado
| note4 = Remix
| length4 = 4:38
| title5 = Don't Make Me Love You
| length5 = 3:53
| title6 = Come on Over Baby (All I Want is You)
| note6 = Радионұсқа
| length6 = 3:23
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Кристина Агилера}}
[[Санат:Кристина Агилера альбомдары]]</text>
      <sha1>aw2vfjuqmoinedawknnwsk8dwcy9bt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Sewrax</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789592</id>
    <revision>
      <id>3689557</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="334" sha1="jaimq41aguvzw05ec83pzkwsjydjl09" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Sewrax}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:14, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>jaimq41aguvzw05ec83pzkwsjydjl09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Akzhaaan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789593</id>
    <revision>
      <id>3689580</id>
      <timestamp>2026-10-31T17:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="38hoe3prnlojzv4xobbiqwctpfao0hx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Akzhaaan}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 22:26, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>38hoe3prnlojzv4xobbiqwctpfao0hx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-11-01</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789594</id>
    <revision>
      <id>3689586</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-11-01|POTD 2026-11-01]]: filename only</comment>
      <origin>3689586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="6ldsuevb5wrgl8p08nlofgnmw8ffwoi" xml:space="preserve">Església Santa Margalida - Santa Margalida - Mallorca - stained-glass windows.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ldsuevb5wrgl8p08nlofgnmw8ffwoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789595</id>
    <revision>
      <id>3689587</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;&lt;/math&gt;&lt;includeonly&gt;{{Potd/Month|Year=2026|Month=11}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Potd/2026-11}}[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3689587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="nh69svrv4o85nuumiuyfm8xy42yg1dl" xml:space="preserve">&lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;&lt;/math&gt;&lt;includeonly&gt;{{Potd/Month|Year=2026|Month=11}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Potd/2026-11}}[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nh69svrv4o85nuumiuyfm8xy42yg1dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-12</title>
    <ns>10</ns>
    <id>789596</id>
    <revision>
      <id>3689588</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: &lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;&lt;/math&gt;&lt;includeonly&gt;{{Potd/Month|Year=2026|Month=12}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Potd/2026-12}}[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3689588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="184" sha1="9jpwp5d3deaducjvb0s4w96oep4zbpg" xml:space="preserve">&lt;math display=&quot;inline&quot;&gt;&lt;/math&gt;&lt;includeonly&gt;{{Potd/Month|Year=2026|Month=12}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{Potd/2026-12}}[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9jpwp5d3deaducjvb0s4w96oep4zbpg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Zhaidar-0</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789597</id>
    <revision>
      <id>3689589</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="mxpg8i905aj4177thnp93dc5tqzp399" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Zhaidar-0}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 23:16, 2026 ж. қазанның 31 (+05)</text>
      <sha1>mxpg8i905aj4177thnp93dc5tqzp399</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Come On Over Baby (All I Want Is You)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789598</id>
    <revision>
      <id>3689590</id>
      <timestamp>2026-10-31T18:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы       = Come On Over Baby (All I Want Is You) |Тыс         =  |Орындаушы   = [[Кристина Агилера]] |Альбом      = [[Christina Aguilera]]» және «[[Mi Reflejo]] |Шығарылған  = 11 шілде 2000 |Формат      = [[CD]] |Жазылған    = қазан 1998 |Жанры       = [[Поп-музыка]] |Б жағы      = Ven Conmigo (Solamente Tú) |Композиторы =  |Өлең авторы...</comment>
      <origin>3689590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3283" sha1="ek1nsk66i4q0eu36y5qejmv17kes7ld" xml:space="preserve">{{Сингл
|Атауы       = Come On Over Baby (All I Want Is You)
|Тыс         = 
|Орындаушы   = [[Кристина Агилера]]
|Альбом      = [[Christina Aguilera]]» және «[[Mi Reflejo]]
|Шығарылған  = 11 шілде 2000
|Формат      = [[CD]]
|Жазылған    = қазан 1998
|Жанры       = [[Поп-музыка]]
|Б жағы      = Ven Conmigo (Solamente Tú)
|Композиторы = 
|Өлең авторы = Йохан Аберг, Пол Рейн, Кристина Агилера, Рон Фэйр, Чэка Блэкмон, Рэймонд Чам, Эрик Доукинс, Шелли Пейкен, Гай Рочи
|Ұзақтығы    = 3:23
|Лейблі      = [[RCA Records]]
|Продюсері   = Рон Фэйр, Celebrity Status
|Чарттар     = 
|Шолулар     = 
|Алдыңғы     = [[I Turn to You (All-4-One әні)|I Turn to You]]
|Алд_жыл     = 2000
|Жыл         = 2000
|Келесі      = [[Pero Me Acuerdo de Ti]]
|Кел_жыл     = 2000
|Басқа       = 
}}
'''«Come On Over Baby (All I Want Is You)»''' — америкалық әнші [[Кристина Агилера]]ның алғашқы альбомындағы [[сингл]].

Бұл әншінің [[Billboard Hot 100]] чартында 1-орынға көтерілген үшінші әні болды.

Агилера испан тілінде шығарған екінші альбомында бұл ән '''Ven Conmigo (Solamente Tú)''' деп аталады. Ол радиоэфирге 2000 жылдың 8 тамызында шықты.

Бейнеклиптің режиссері Пол Хантер, ал хореографы [[Тина Лэндон]] болды.

== Чарттар ==
{|class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|-
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|Чарт аты және елі
!scope=&quot;col&quot; style=&quot;text-align:center&quot;|Пик
|-
|АҚШ ([[Billboard Hot 100]])
|1
|-
|АҚШ (Billboard Pop Airplay)
|4
|-
|АҚШ (Billboard Rhythmic Airplay)
|6
|-
|Аустралия ([[ARIA Charts]])
|9
|-
|Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40]])
|35
|-
|Бельгия ([[Ultratop]] 50 Flanders)
|21
|-
|Венесуэла ([[El Siglo de Torreón]])
|1
|-
|Гватемала ([[El Siglo de Torreón]])
|1
|-
|Германия ([[GfK Entertainment charts|GfK]])
|23
|-
|[[European Hot 100 Singles]]
|19
|-
|Ирландия ([[IRMA]])
|9
|-
|Исландия ([[Íslenski Listinn]])
|3
|-
|Италия ([[FIMI]])
|31
|-
|Канада (CHR)
|5
|-
|Канада ([[RPM (журнал)|RPM]])
|4
|-
|Мажарстан ([[Mahasz]])
|4
|-
|Нидерланды ([[Dutch Top 40]])
|6
|-
|Скандинавия ([[Music &amp; Media]])
|8
|-
|Ұлыбритания ([[Official Charts]])
|8
|-
|Франция (SNEP)
|33
|-
|Хорватия (HRT)
|7
|-
|Швеция ([[Sverigetopplistan]])
|23
|-
|Швейцария ([[Schweizer Hitparade]])
|21
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* {{YouTube|0RQDIJ2CvbA|Come On Over (All I Want Is You)}}
* {{YouTube|elOCH3vcZFM|Ven Conmigo (Solamente Tú)}}

{{Кристина Агилера}}
[[Санат:RCA Records синглдері]]
[[Санат:Кристина Агилера әндері]]</text>
      <sha1>ek1nsk66i4q0eu36y5qejmv17kes7ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзіне шамадан тыс сенімділік әсері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789599</id>
    <redirect title="Шамадан тыс сенімділік әсері" />
    <revision>
      <id>3689612</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Шамадан тыс сенімділік әсері]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]</text>
      <sha1>2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шектен тыс сенімділік әсері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789600</id>
    <redirect title="Шамадан тыс сенімділік әсері" />
    <revision>
      <id>3689613</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Шамадан тыс сенімділік әсері]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]</text>
      <sha1>2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аса сенімділік әсері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789601</id>
    <redirect title="Шамадан тыс сенімділік әсері" />
    <revision>
      <id>3689614</id>
      <timestamp>2026-10-31T20:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Шамадан тыс сенімділік әсері]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3689614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Шамадан тыс сенімділік әсері]]</text>
      <sha1>2qdv643e2ubb0xy4m6kn87esoow6t3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вермонт университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789602</id>
    <revision>
      <id>3689662</id>
      <timestamp>2026-10-31T21:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Университет  |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі  |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті  |Эмблемасы           = University of Vermont seal.svg  |Сурет               = University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg  |Шынайы аты          =   |Халықаралық атауы   = U...</comment>
      <origin>3689662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5106" sha1="0in0t3v6hv7b5g36i6fty5ciw7ymx49" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = University of Vermont seal.svg
 |Сурет               = University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = ''Studiis et Rebus Honestis'' (лат. «Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>0in0t3v6hv7b5g36i6fty5ciw7ymx49</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689663</id>
      <parentid>3689662</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5163" sha1="kel50q1zy5m5dkblj99lzbdagrz3zlj" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = University of Vermont seal.svg
 |Сурет               = University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = ''Studiis et Rebus Honestis'' (лат. «Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kel50q1zy5m5dkblj99lzbdagrz3zlj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689664</id>
      <parentid>3689663</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5193" sha1="fdw1w6wt3dt86ceiu4gh3m08stknplq" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = [[Сурет:University of Vermont seal.svg]]
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = ''Studiis et Rebus Honestis'' (лат. «Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>fdw1w6wt3dt86ceiu4gh3m08stknplq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689665</id>
      <parentid>3689664</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5148" sha1="5f0pp09dpow5t4j5pj67hlr29knjdj8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = ''Studiis et Rebus Honestis'' (лат. «Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5f0pp09dpow5t4j5pj67hlr29knjdj8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689666</id>
      <parentid>3689665</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5154" sha1="rrc3wj8vwfe4c6t9l42f10utjy1v8oq" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = ''Studiis et Rebus Honestis'' (лат. «Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rrc3wj8vwfe4c6t9l42f10utjy1v8oq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689667</id>
      <parentid>3689666</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5155" sha1="gpsckg3xgkejt23pghx6nm0jbshxtsf" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}} («Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық»)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>gpsckg3xgkejt23pghx6nm0jbshxtsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689668</id>
      <parentid>3689667</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5164" sha1="sd8odcm54a7a0lotwwnwa22f2jk3o3c" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sd8odcm54a7a0lotwwnwa22f2jk3o3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689670</id>
      <parentid>3689668</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6673" sha1="sd3uv50n6jvkh9jiprfsox6dk0pq5u1" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sd3uv50n6jvkh9jiprfsox6dk0pq5u1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689671</id>
      <parentid>3689670</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7104" sha1="7bjtsyjd13bqegtclo6nqs75utb85rw" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7bjtsyjd13bqegtclo6nqs75utb85rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689672</id>
      <parentid>3689671</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3689672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="tq2mii3u8svohh7rsg6b7jzp01q4ugy" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tq2mii3u8svohh7rsg6b7jzp01q4ugy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689673</id>
      <parentid>3689672</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7133" sha1="eeis92mklzboathkbia378unc2pu4ig" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>eeis92mklzboathkbia378unc2pu4ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689674</id>
      <parentid>3689673</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7158" sha1="i21h2c36sutj3aomf8xa9c7h37pw1p8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i21h2c36sutj3aomf8xa9c7h37pw1p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689675</id>
      <parentid>3689674</parentid>
      <timestamp>2026-10-31T21:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7181" sha1="rxaqt7xbp8z2tbha65vzaix3nwbvsji" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{Толықтыру}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>rxaqt7xbp8z2tbha65vzaix3nwbvsji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689718</id>
      <parentid>3689675</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7158" sha1="i21h2c36sutj3aomf8xa9c7h37pw1p8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>i21h2c36sutj3aomf8xa9c7h37pw1p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689720</id>
      <parentid>3689718</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:31:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8919" sha1="kqrc51mz3ldm6btjs5vokhg4q1k9ek9" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kqrc51mz3ldm6btjs5vokhg4q1k9ek9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689722</id>
      <parentid>3689720</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3689722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8943" sha1="6jr56humxr9fhgy0lhpzk4nfevxslo8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>6jr56humxr9fhgy0lhpzk4nfevxslo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689728</id>
      <parentid>3689722</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX ғасыр */</comment>
      <origin>3689728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13080" sha1="3sel2kmul43d390ehs4zrithz90wmti" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>3sel2kmul43d390ehs4zrithz90wmti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689729</id>
      <parentid>3689728</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13089" sha1="t7yehyk4ycc4aws8sz90um4t2enhi2z" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>t7yehyk4ycc4aws8sz90um4t2enhi2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689731</id>
      <parentid>3689729</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:40:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX ғасыр */</comment>
      <origin>3689731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13528" sha1="66lri2ptgzta8yespdq9xcl12y25s5s" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>66lri2ptgzta8yespdq9xcl12y25s5s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689733</id>
      <parentid>3689731</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX ғасыр */</comment>
      <origin>3689733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14360" sha1="f78dl78kqi0z7ime3ikmxcamhw2knux" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>f78dl78kqi0z7ime3ikmxcamhw2knux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689735</id>
      <parentid>3689733</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XIX ғасыр */</comment>
      <origin>3689735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15117" sha1="sbkcgudps9kbjd3yi568t34movixqvd" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sbkcgudps9kbjd3yi568t34movixqvd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689742</id>
      <parentid>3689735</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T07:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15140" sha1="oupzifmdiied0h60bkqoxfivzfkbyqn" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>oupzifmdiied0h60bkqoxfivzfkbyqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689761</id>
      <parentid>3689742</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3689761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17189" sha1="sev51nw0h0jhdbydnk0z3tic1vde7lb" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>sev51nw0h0jhdbydnk0z3tic1vde7lb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689768</id>
      <parentid>3689761</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3689768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21121" sha1="914ag4ya8caalo3lv0wbc4vl63swd7m" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>914ag4ya8caalo3lv0wbc4vl63swd7m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689769</id>
      <parentid>3689768</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3689769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21130" sha1="7ro60mudh85yvua4l1lio533klgc1ih" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>7ro60mudh85yvua4l1lio533klgc1ih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689771</id>
      <parentid>3689769</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3689771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22174" sha1="lyoq3sbzqyhqysa2e66n05jf7ejiq9v" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lyoq3sbzqyhqysa2e66n05jf7ejiq9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689773</id>
      <parentid>3689771</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:15:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XX ғасыр */</comment>
      <origin>3689773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24128" sha1="lzblsyo5vthokq58irhi5gj07xz2hd9" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>lzblsyo5vthokq58irhi5gj07xz2hd9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689774</id>
      <parentid>3689773</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3689774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24152" sha1="d2tn7yif2bhkwo4tnqizff13vlfgwo2" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>d2tn7yif2bhkwo4tnqizff13vlfgwo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689776</id>
      <parentid>3689774</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27270" sha1="9wgfhkepjk6j7vdzozbornir442kbfw" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9wgfhkepjk6j7vdzozbornir442kbfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689777</id>
      <parentid>3689776</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* XXI ғасыр */</comment>
      <origin>3689777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30108" sha1="25nxteai44x5yjgmghw7jtw8cg6mb9w" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                 = Вермонт университеті және мемлекеттік ауыл шаруашылығы колледжі
 |Қысқартылған аты    = Вермонт университеті
 |Эмблемасы           = 
 |Сурет               = [[Сурет:University_of_Vermont_Primary_Horizontal_Wordmark.svg|thumb]]
 |Шынайы аты          = 
 |Халықаралық атауы   = University of Vermont and State Agricultural College
 |Бұрынғы атауы       = Вермонт ауыл шаруашылығы колледжі (1864–1865)
 |Ұраны               = {{lang-lat|Studiis et Rebus Honestis}}&lt;br&gt;{{lang-kk|Теориялық және практикалық ізденістердегі адалдық}}&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNIVERSITY IDENTITY |url=https://www.uvm.edu/sites/default/files/UVM-Board-of-Trustees/policy_manual/I2a_university_identity.pdf |website=University of Vermont }}&lt;/ref&gt;
 |Құрылған жылы       = [[1791 жыл|1791]]
 |Жабылған жылы       =
 |Қайта құрылған      =
 |Қайта құрылған жылы =
 |Түрі                = [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[ленд-грант университеті|ленд-грант]] [[зерттеу университеті]]
 |Бюджет              = 
 |Басшы лауазымы      = 
 |Басшысы             = 
 |Президенті          = [[Марлен Тромп]]
 |Ғылыми жетекшісі    = 
 |Ректоры             = 
 |Студенттер          = 14 320 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot;&gt;{{cite web |title=College Navigator - University of Vermont |language=en |access-date=September 30, 2024 |publisher=[[National Center for Education Statistics]] |url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |archive-date=August 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240811145538/https://nces.ed.gov/collegenavigator/?s=VT&amp;id=231174 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
 |Шетел студенттері   = 
 |Мамандар            = 
 |Бакалавриат         = 12 168 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Магистратура        = 
 |Аспирантура         = 
 |Докторантура        = 
 |Ғылым докторы       = 
 |Профессоры          = 
 |Оқытушылар          = 2013 (2023 жылдың күзі)&lt;ref name=&quot;nces&quot; /&gt;
 |Орналасқан жері     = [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]], [[Вермонт]], [[АҚШ]]
 |Метро бекеті        = 
 |Кампус              = шағын қала; 460 акр (шамамен 1,9 км²)
 |Мекенжайы           = 
 |Сайты               = https://www.uvm.edu/
 |Марапаттары         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 44 |lat_min = 28 |lat_sec = 40
 |lon_dir = W |lon_deg = 73 |lon_min = 11 |lon_sec = 47
 |CoordScale          = 
 |edu_region          = 
}}
'''Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі''', әдетте '''Вермонт университеті''' ('''UVM''') деп аталады — АҚШ-тың [[Вермонт]] штатындағы [[Берлингтон (Вермонт)|Берлингтон]] қаласында орналасқан, [[жер гранты берілген университет|жер грантына ие болған]] [[мемлекеттік университет|мемлекеттік]] [[зерттеу университеті]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=About the University |url=https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |access-date=April 5, 2023 |website=catalogue.uvm.edu |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405072015/https://catalogue.uvm.edu/undergraduate/aboutuniv/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1791 жылы құрылған Вермонт университеті — штаттағы ең көне университет және [[Жаңа Англия]]дағы ең көне бесінші университет. Университеттің құрылуын жоспарлау мен қалыптасу тарихы Вермонттың АҚШ штаты мәртебесін алу кезеңімен шамалас және [[Вермонт Республикасы]] дәуірінен бастау алады. Бұл оны АҚШ құрамына қабылданған штаттың аумағынан тыс жерде жоспарланып, ұйымдастырылған бірегей мемлекеттік университет етеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Summer @ UVM: University of Vermont |url=http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160213052555/http://www.uvm.edu/~uvmpr/summer/?Page=historic_tour.html |archive-date=February 13, 2016 |access-date=February 8, 2016 |publisher=The University of Vermont }}&lt;/ref&gt;

Вермонт университетінің құрамына [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі]]н қоса алғанда, он колледж бен мектеп кіреді. Университет бакалавриат деңгейінде 100-ден астам мамандық бойынша, сондай-ақ жоғары оқу орнынан кейінгі және кәсіби білім берудің түрлі бағдарламаларын ұсынады. [[Вермонт университетінің медициналық орталығы]]ның негізгі ғимараты университет кампусында орналасқан. [[Жоғары оқу орындарының Карнеги жіктемесі]] бойынша университет «R1: Докторлық дәреже беретін университеттер — ғылыми-зерттеу белсенділігі өте жоғары» санатына жатқызылады.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |title=Carnegie Classifications Institution Lookup |url=https://carnegieclassifications.acenet.edu/institution/university-of-vermont/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127225104/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=231174 |archive-date=January 27, 2021 |access-date=September 13, 2020 |website=carnegieclassifications.iu.edu |publisher=Center for Postsecondary Education }}&lt;/ref&gt;

Спорт саласында «[[Вермонт Катамаунтс|Катамаунтс]]&lt;nowiki/&gt;» деген атпен белгілі Вермонт университетінің командалары [[NCAA I дивизионы]]нда, негізінен [[Америка шығысы конференциясы]] мен [[Шығыс хоккей қауымдастығы]] аясында жарыстарға қатысады.

== Тарихы ==
=== XVIII ғасыр ===
{{multiple image
 | perrow      = 2
 | total_width = 300
 | image1      = University of Vermont 1845.png
 | alt1        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption1    = Вермонт университеті, 1845 жыл
 | image2      = University of Vermont Old Mill.jpg
 | alt2        = Олд-Милл ғимаратының фотосуреті
 | caption2    = [[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]] — университет кампусындағы ең көне ғимарат
 | image3      = University of Vermont Billings Library.jpg
 | alt3        = Биллингс мемориалдық кітапханасының фотосуреті
 | caption3    = 1883 жылы салынған [[Биллингс мемориалдық кітапханасы]] 1961 жылы одан үлкенірек Гай У. Бейли кітапханасы салынғанға дейін университеттің кітапханасы қызметін атқарды.
 | image4      = University of Vermont University Green.jpg
 | alt4        = Вермонт университетінің 1845 жылғы фотосуреті
 | caption4    = Артқы жағында [[Маркиз де Лафайет]]тің мүсіні көрінетін Вермонт университетінің маңдайшасы
}}

Вермонт университеті 1791 жылы, Вермонт АҚШ-тың он төртінші штатына айналған жылы, жекеменшік университет ретінде құрылды. Университет алғашқы студенттерін он жылдан кейін оқуға қабылдады.

=== XIX ғасыр ===
Университеттің алғашқы президенті Дэниел С. Сандерс 1800 жылы қызметке қабылданып, жеті жыл бойы жалғыз оқытушы болды. Оқу үдерісі 1801 жылы басталып, алғашқы түлектер 1804 жылы университетті аяқтады. 1865 жылы университет [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|1862 жылғы Морриллдің жер гранты туралы заң]] қабылданғаннан кейін, 1864 жылғы 22 қарашада ресми түрде құрылған Вермонт ауыл шаруашылығы колледжімен біріктірілді. Нәтижесінде Вермонт университеті және штаттың ауыл шаруашылығы колледжі құрылды. Университетке 150 000 акр жер бөлініп, кейін ол бұл жерді 122 626 долларға сатты.&lt;ref name=&quot;Donaldson, Thomas (1884)&quot;&gt;{{cite book |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |author=Donaldson, Thomas |year=1884 |title=The Public Domain, Its History |series=47th Congress, 2d session. House of Representatives; 45, pt. 4 mis. Doc. |publisher=Government Printing Office |access-date=May 7, 2020 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414162835/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=coo.31924030043347&amp;view=1up&amp;seq=257 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Университетті бастапқы қаржыландыру мен жоспарлау жұмыстарының басым бөлігін [[Айра Аллен]] жүзеге асырды. Ол Вермонт университетінің негізін қалаушы ретінде құрметтеледі. Аллен университетті құру үшін ауданы 50 акр (шамамен 20 гектар) жер телімін сыйға тартты. Бұл жердің басым бөлігі университеттің негізгі көгал алаңы ретінде сақталған. Онда Алленнің мүсіні орналасқан.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;/&gt; Берлингтон тұрғындары университеттің алғашқы ғимаратын қаржыландыруға көмектесті. 1824 жылы ғимарат өрттен қираған кезде оның орнына жаңа ғимарат салу шығындарын да өз мойындарына алды. Жаңа ғимарат сол кезеңдегі Жаңа Англия диірмендеріне ұқсастығына байланысты «[[Олд-Милл (Вермонт университеті)|Олд-Милл]]&lt;nowiki/&gt;» деп атала бастады. Америка революциясы кезінде қолбасшы болған француз генералы [[Маркиз де Лафайет]] Вермонтқа сапары барысында Олд-Милл ғимаратының іргетасына алғашқы тасын қалады. Бұл ғимарат Университет қатарында [[Айра Аллен капелласы]], [[Биллингс мемориалдық кітапханасы|Биллингс кітапханасы]], Уильямс-холл, Ройалл Тайлер театры және [[Моррилл-холл (Вермонт университеті)|Моррилл-холл]] ғимараттарымен қатар орналасқан. Лафайеттің мүсіні негізгі көгал алаңының солтүстік шетінде тұр.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot;&gt;[http://www.uvm.edu/about_uvm/?Page=history/default.html&amp;SM=historysubmenu.html History and Traditions: About UVM: University of Vermont] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150520020011/http://www.uvm.edu/about_uvm?Page=history%2Fdefault.html&amp;SM=historysubmenu.html |date=May 20, 2015 }}. Uvm.edu (February 12, 2013). Retrieved on April 12, 2014.&lt;/ref&gt;

Вермонт университеті жарғысында «ережелер, қағидалар мен ішкі тәртіп ережелері қандай да бір діни ағымға немесе конфессияға артықшылық беруге бағытталмауы тиіс» деген ереже бекітілген АҚШ-тағы алғашқы жоғары оқу орны болды.&lt;ref name=&quot;uvm.edu&quot; /&gt;

1871 жылы Вермонт университеті қалыптасқан дәстүрге қарсы шығып, екі әйелді студент ретінде оқуға қабылдады. Ол 1875 жылы әйелдерді, ал 1877 жылы афроамерикалықтарды елдегі ең көне университеттік академиялық құрмет қоғамы — [[Фи Бета Каппа]]ға қабылдаған АҚШ-тағы алғашқы университет болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=History and Traditions |url=https://www.uvm.edu/history_and_traditions |access-date=April 5, 2023 |website=www.uvm.edu |language=en |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182051/https://www.uvm.edu/history_and_traditions |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Джастин Смит Моррилл]] — Вермонт штатынан сайланған АҚШ Өкілдер палатасының мүшесі (1855–1867) және сенатор (1867–1898), АҚШ-тағы жер гранты негізінде жұмыс істейтін колледждер мен университеттерді құруға федералдық қаржыландыру бөлуді қамтамасыз еткен [[Морриллдің жер гранты туралы заңдары|Морриллдің жер гранты туралы заңның]] авторы. Ол 1865–1898 жылдары Вермонт университетінің қамқоршылар кеңесінің мүшесі болды.

=== XX ғасыр ===
1924 жылы Вермонт университетінің WCAX радиостанциясы (қазіргі WVMT) Вермонт штатындағы алғашқы радиохабарды таратты. Радиостанцияны 1931 жылы сатылғанға дейін университет студенттері мен оқытушылары басқарды. Қазіргі уақытта WCAX шақыру белгісін [[WCAX-TV|коммерциялық телестанция]] пайдаланады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nicevermont.com/historicvermont/sites/html/history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609150236/http://www.historicvermont.org/sites/html/history.html |url-status=dead |title=Vermont History Timeline - www.HistoricVermont.org |archive-date=June 9, 2007 |website=Vermont hotels }}&lt;/ref&gt; 1955 жылы [[WRUV]] деп аталған жаңа радиостанция құрылды. Қазіргі уақытта ол 90,1 МГц жиілігінде FM радиохабарларын таратады, сондай-ақ [http://wruv.org/ wruv.org] сайты арқылы интернетте хабар таратады. Студенттер, оқытушылар және жергілікті қауымдастық мүшелері басқаратын радиостанция өзін «Берлингтонның үздік баламасы» деп атайды.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=January 25, 2015 |title=About |url=http://wruv.org/about/ |access-date=March 1, 2024 |website=WRUV FM Burlington |language=en-US |archive-date=March 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240301014647/http://wruv.org/about/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Радиостанция музыканың алуан түрін таратуымен танымал және 50 000-нан астам альбомды қамтитын «Вермонт штатындағы ең үлкен музыкалық каталогқа» ие екенін мәлімдейді.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

XX ғасырдың екінші жартысында Вермонт университеті [[студенттік белсенділік|саяси белсенділігімен]] танымал болып, кампуста студенттер мен оқытушылар арасындағы белсенділер және университет әкімшілігі арасында қақтығыстар орын алды. 1953 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі [[Роберт Ларнер атындағы медицина колледжі|медицина колледжінің]] тұрақты қызмет құқығы бар профессоры әрі жасуша биологы [[Алекс Б. Новиков]]ты [[АҚШ Коммунистік партиясы]]мен байланысы үшін қызметінен босатты.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite web |work=University of Minnesota |title=Novikoff, Alex Benjamin (forthcoming in The New Dictionary of Scientific Biography) |url=http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052053/http://www.tc.umn.edu/~allch001/papers/novikoff.pdf |archive-date=March 4, 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Polumbaum |first=Judy |date=March 25, 1979 |title=UVM Professors Have Been Stung: Academic World Vulnerable To Political Forces |work=The Rutland Herald |url=http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060105011444/http://www.uvm.edu/~wmiller/uvmprofs.htm |archive-date=January 5, 2006 }}&lt;/ref&gt; 1957 жылғы наурызда мотель иесінің афроамерикалық әйелге [[нәсілшілдік|қызмет көрсетуден бас тартуына]] қарсы студенттердің наразылықтары [[Вермонт Бас ассамблеясы]]ның қоғамдық орындарда қызмет көрсету кезіндегі кемсітушілікке тыйым салуына алып келді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last=Marshall |first=Jeffrey D. |url=https://worldcat.org/title/24525600 |title=Universitas Viridis Montis, 1791-1991: An Exhibition of Documents and Artifacts telling the story of the University of Vermont |date=1991 |publisher=University of Vermont |location= |pages=74 |language=en |oclc=24525600 |archive-date=June 2, 2023 |access-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602015854/https://worldcat.org/title/24525600 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Вермонт университетінде 73 жыл бойы студенттер [[блэкфейс]] гримін қолданып қатысатын жыл сайынғы «[[Кейк-уок]]&lt;nowiki/&gt;» шарасы өткізіліп келді. 1969 жылы студенттер мен жергілікті қауымдастықтың қысымымен бұл дәстүр тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Keefe |first=Bryan |date=February 24, 2016 |title=Kake Walk: Alumni, faculty and students reflect on 73-year tradition |url=https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |access-date=April 5, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=April 5, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405182049/https://vtcynic.com/enterprise/kake-walk-a-look-back/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Brouwer |first=Derek |title=UVM's Kake Walk Featured Blackface Performers for Decades |url=https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |access-date=April 5, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=March 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329202656/https://www.sevendaysvt.com/OffMessage/archives/2019/02/10/uvms-kake-walk-featured-blackface-performances-for-decades |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

1972 жылы университеттің қамқоршылар кеңесі тағы да араласып, соғысқа қарсы шерулерге қатысқаны үшін билік өкілдерінің наразылығын тудырған, студенттер арасында танымал [[марксизм|марксшіл]] [[саясаттану]] профессоры [[Майкл Паренти]]ге тұрақты профессорлық қызмет мәртебесін беруден бас тартты. Кеңес оқытушылар құрамының, декандар кеңесінің және университет әкімшілігінің ұсынымдарына қарамастан осындай шешім қабылдады. Кейін Паренти университетке қарсы федералдық сотқа талап арыз берді. Дау соттан тыс тәртіппен реттеліп, Парентиге 15 000 доллар төленді.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

1980 жылдары Вермонт университеті студенттердің [[апартеид]] режимі орнаған Оңтүстік Африкада қызмет жүргізетін компанияларға салынған [[Оңтүстік Африкадан инвестицияларды шығару|инвестицияларды қайтарып алуды]] талап етуіне байланысты күшейген қысымға тап болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=April 5, 2022 |title=UVM Rally Calling for UVM South African Divestment |url=https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |access-date=December 30, 2023 |website=CCTV Center for Media and Democracy |language=en |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230055838/https://www.cctv.org/watch-tv/programs/uvm-rally-calling-uvm-south-african-divestment |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Апартеид режиміне инвестиция салуға қарсы студенттердің наразылықтары 1985 жылғы 12 қазанда Уотерман ғимаратының қарсысындағы көгал алаңда «лашықтар қалашығының» салынуымен шарықтау шегіне жетті. 6 желтоқсанда университеттің қамқоршылар кеңесі 12 дауыс қолдап, 7 дауыс қарсы болған нәтижемен инвестицияларды қайтарып алу туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fordham |first=Robin |title=University of Vermont Campus History - Crossroads |url=https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |access-date=December 30, 2023 |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230052425/https://www.uvm.edu/~hp206/2021/index.html#crossroads |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== XXI ғасыр ===
Вермонт университеті студенттік ұйымдардың бастамасымен инвестицияларды қайтарып алуға бағытталған басқа да бірқатар шараларды жүзеге асырды. Атап айтқанда, 2006 жылы [[Дарфурдағы геноцид (2003–2005)|Дарфурдағы геноцидке]] байланысты «Суданды қолдайтын» компаниялардан инвестицияларын қайтарып алды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Picard |first=Ken |title=UVM Implements Divestment Strategy for Sudan-Friendly Companies |url=https://www.sevendaysvt.com/news/uvm-implements-divestment-strategy-for-sudan-friendly-companies-2130853 |access-date=December 30, 2023 |website=Seven Days |language=en }}&lt;/ref&gt; ал 2009 жылы [[Ирак соғысы|Ирактағы]] және [[Ауғанстандағы соғыс (2001–2021)|Ауғанстандағы]] соғыстар кезінде [[кассеталық оқ-дәрі]]лер мен [[сарқылған уран]] қолданылатын қару-жараққа қатысты инвестициялардан бас тартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 13, 2009 |title=UVM trustees to vote on weapons divestment (US) |url=https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |access-date=December 30, 2023 |website=Landmine.de |language=de-DE |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061822/https://www.landmine.de/neuigkeiten/uvm-trustees-to-vote-on-weapons-divestment-us/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=November 16, 2009 |title=Board votes to divest from cluster ammunitions |url=https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |access-date=December 30, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230061821/https://vtcynic.com/news/board-votes-to-divest-from-cluster-ammunitions/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 және 2016 жылдары университеттің қамқоршылар кеңесі қазба отын саласына салынған инвестицияларды қайтарып алу туралы талаптарды қабылдамады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=JOHNSON |first=TIM |title=UVM trustees reject fossil-fuel divestment |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2013/12/18/uvm-trustees-reject-fossil-fuel-divestment/4117649/ |access-date=December 30, 2023 |website=Burlington Free Press |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web |last=Duffort |first=Lola |date=July 15, 2020 |title=UVM will divest its endowment from fossil fuels |url=http://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |access-date=December 30, 2023 |website=VTDigger |language=en-US |archive-date=December 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230162029/https://vtdigger.org/2020/07/14/uvm-will-divest-its-endowment-from-fossil-fuels/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 1 шілдеде [[Суреш Гаримелла]] Вермонт университетінің 27-президенті болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Loftus |first=Sawyer |title=New UVM president takes the helm, offers few details on university's direction |url=https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |access-date=December 31, 2022 |website=Burlington Free Press |language=en-US |archive-date=August 5, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805233453/https://www.burlingtonfreepress.com/story/news/2019/07/01/new-uvm-president-offers-few-detail-universitys-direction/1618881001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Оның басшылығы кезінде университетке қабылданған студенттер саны рекордтық деңгейге жетіп, ғылыми зерттеулерді қаржыландыру көлемі 50 пайызға өсіп, 250 миллион долларды құрады. Алайда Гаримелла студенттермен және оқытушылармен [[қоғаммен байланыс|қарым-қатынасы]] үшін сынға ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Edgar |first=Chelsea |title=Suresh Garimella Has Helped UVM Emerge Stronger From the Pandemic. But Who Is He, Anyway? |url=https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |access-date=April 30, 2023 |website=Seven Days |language=en |archive-date=May 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501003502/https://www.sevendaysvt.com/vermont/suresh-garimella-has-helped-uvm-emerge-stronger-from-the-pandemic-but-who-is-he-anyway/Content?oid=37040664 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2021 жылы университет әкімшілігі бюджетті қысқарту шараларын енгізді. Соның нәтижесінде Өнер және ғылым колледжінде үш кафедра жабылып, 12 негізгі мамандық, 11 қосымша мамандық және төрт магистратура бағдарламасы тоқтатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ruehsen |first=Ella |date=April 13, 2021 |title=Thousands voice no confidence in Garimella administration as grievances mount |url=https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |access-date=December 28, 2023 |website=The Vermont Cynic |archive-date=November 28, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128192721/https://vtcynic.com/news/thousands-of-students-faculty-and-staff-voice-no-confidence-in-garimella-administration/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>25nxteai44x5yjgmghw7jtw8cg6mb9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ياسين الصغير 11</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789603</id>
    <revision>
      <id>3689690</id>
      <timestamp>2026-10-31T22:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="mnftj1sbbgkox918jjo6q5b53ifv2jb" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=ياسين الصغير 11}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 03:34, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>mnftj1sbbgkox918jjo6q5b53ifv2jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Сайын Бексұлтан Қалиұлы</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789604</id>
    <revision>
      <id>3689694</id>
      <timestamp>2026-11-01T00:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="8thz8uqcu6ob78nlw8goc7cusqvew2x" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=Сайын Бексұлтан Қалиұлы}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 05:56, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>8thz8uqcu6ob78nlw8goc7cusqvew2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әскери коммунизм саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789605</id>
    <redirect title="Әскери коммунизм" />
    <revision>
      <id>3689737</id>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Әскери коммунизм саясаты]] бетін [[Әскери коммунизм]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3689737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="ezk40oxetlou83g0zjsy8136u2bgyrb" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Әскери коммунизм]]</text>
      <sha1>ezk40oxetlou83g0zjsy8136u2bgyrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Әскери коммунизм саясаты</title>
    <ns>1</ns>
    <id>789606</id>
    <redirect title="Талқылау:Әскери коммунизм" />
    <revision>
      <id>3689739</id>
      <timestamp>2026-11-01T07:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[Талқылау:Әскери коммунизм саясаты]] бетін [[Талқылау:Әскери коммунизм]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3689739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="fj61q4xfut0f2wvrwrkwl72a6h2r39u" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Талқылау:Әскери коммунизм]]</text>
      <sha1>fj61q4xfut0f2wvrwrkwl72a6h2r39u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:DakoshA/Тентекпаев</title>
    <ns>2</ns>
    <id>789607</id>
    <revision>
      <id>3689763</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DakoshA</username>
        <id>187847</id>
      </contributor>
      <comment>Первая страница, пока как черновик.</comment>
      <origin>3689763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14217" sha1="19s20gsmray1bmm7sy8grlqv7h447uy" xml:space="preserve">{{Тұлға
| nocat              = 1
| Есімі              = Мұса Мақарұлы Тентекпаев
| Шынайы есімі       = Муса Макарович Тентекпаев
| Сурет              =
| Сурет атауы        =
| Туған күні         = 1938
| Туған жері         = Коминтерн ауылы (қазіргі [[Жолболды]]), Куйбышев ауданы (қазіргі [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]]), [[Павлодар облысы]]
| Азаматтығы         = {{USSR}} → {{KAZ}}
| Білімі             = Семей мемлекеттік медицина институты (1963)
| Мамандығы          = дәрігер, денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы
| Жұбайы             = Бақтылы Жалмұхамбетқызы Тентекпаева
| Марапаттары        = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
'''Мұса Мақарұлы Тентекпаев''' ({{lang-ru|Муса Макарович Тентекпаев}}; 1938 жылы туған, [[Павлодар облысы]]) — кеңестік және қазақстандық [[дәрігер]], денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы. 1970 жылдан бастап [[Екібастұз]] қаласының денсаулық сақтау саласын басқарды; оның бастамасымен 1976 жылы қалалық және ауылдық медицинаны біріктірген Екібастұз өңірлік медициналық бірлестігі құрылды. [[Павлодар]]дағы медицина тарихы музейінің негізін қалаушы. Екібастұз қаласының құрметті азаматы, [[Еңбек Қызыл Туы ордені]]нің иегері.

== Өмірбаяны ==
=== Алғашқы жылдары және тыңдағы еңбегі ===
1938 жылы Павлодар облысы Куйбышев ауданының (1963—1993 жылдары — Краснокут ауданы, қазіргі [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]]) Коминтерн ауылында (қазіргі [[Жолболды]]){{Дереккөзі келтірілмеген}} дүниеге келген&lt;ref name=&quot;vchisle&quot;&gt;{{Cite news |author=Ветераны здравоохранения |title=В числе первых |newspaper=Голос Экибастуза |date=2018-09 |page=5 |url=https://lib-ekb.kz/projects/ethnography/history/17674/ |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

1963 жылы Семей мемлекеттік медицина институтын (қазіргі [[Семей медицина университеті]]) бітіріп, жолдамамен [[Тың өлкесі]]не жіберілді&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;. [[Ақмола облысы|Целиноград облысындағы]] Қима ауылының совхозаралық учаскелік ауруханасында алдымен хирург, кейін бас дәрігер болып істеді: 25 төсектік аурухана бес тың совхозына қызмет көрсетті, оның тұсында аурухана үшін емхана мен екі жатақхана салынды{{Дереккөзі келтірілмеген}}. Кейін Целиноград облысы [[Қорғалжын ауданы]]ның бас дәрігері болды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;.

=== Екібастұз ===
1970 жылғы қазанда Екібастұз қалалық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;; қаланың денсаулық сақтау саласының басшысы қызметінде Б. М. Авербухтың орнын басты&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ekibastan.kz/?p=8381 |title=Экибастузская городская больница: история большого пути |author=Ахмет А. |website=Голос Экибастуза |date=2024-09-26 |access-date=2026-11-01 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Алдында штатты кеңейту және кадрларды нығайту міндеті тұрды: А. Т. Құсайыновтың деректері бойынша, ол кезде қалалық ауруханада 70 дәрігер және 280 орта медицина қызметкері жұмыс істеген, дәрігерлік лауазымдардың толықтығы 66 % болып, дәрігер лауазымдарының 27 %-ын фельдшерлер атқарған&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;. 1972 жылы жаңа аурухана кешенінің құрылысы басталып, ол 1974 жылы пайдалануға берілді&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;.

1975 жылғы наурызда Екібастұз орталық қалалық ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды. 1976 жылдан бастап оның бастамасымен және республиканың Денсаулық сақтау министрлігінің қолдауымен аурухана базасында тәжірибе ретінде басқарудың жаңа үлгісі енгізілді: Өңірлік медициналық бірлестік құрылып, қалалық және аудандық денсаулық сақтау бөлімдері таратылды. Бірлестік құрамына қала мен Екібастұз ауданының 16 емдеу-профилактикалық мекемесі кірді; ауыл тұрғындары қалалық емдеу мекемелеріне кедергісіз жүгіну мүмкіндігіне ие болды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;. Тентекпаев бірлестікті бас дәрігер ретінде басқарды&lt;ref name=&quot;elkz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://el.kz/ru/news/lichnosti/rabota_ne_dlya_slabonervnih/ |title=Работа не для слабонервных |author=Дзюбак А. |website=El.kz |date=2017-11-01 |access-date=2026-10-29 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Бірлестіктің тәжірибесін Қазақстанның басқа облыстарынан және Мәскеуден келген денсаулық сақтау ұйымдастырушылары зерттеді{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

Оның басшылық еткен кезеңі Екібастұз отын-энергетика кешенінің құрылысымен және қаланың қарқынды өсуімен тұспа-тұс келді. Энергетика және көмір кәсіпорындарында медициналық-санитарлық бөлімдер мен денсаулық пункттері ашылды. Оларды кадрмен қамту үшін қалаға жыл сайын 30—40 дәрігер шақырылды; оларды пәтермен, ал балаларын балабақшадағы орынмен қамтамасыз ету керек болды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;. Түлектер Қарағанды, Семей және Ақтөбе медицина институттарының бөлу комиссияларында шақырылды{{Дереккөзі келтірілмеген}}. Орта медицина қызметкерлерін даярлау үшін 1976 жылғы қыркүйекте қалада медициналық училище ашылды&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;; оның ұсынысы бойынша қалалық партия комитеті мен қалалық атқару комитеті училищеге жалпы білім беретін мектептің ғимаратын берді{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

1976 жылғы желтоқсанда тәулігіне 600 келушіге арналған емханасы, стационары, 80 төсектік жұқпалы аурулар корпусы, 40 төсектік балалар жұқпалы аурулар корпусы және 90 төсектік туберкулез диспансері бар аурухана кешені пайдалануға берілді&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;, 1979 жылы қан құю станциясы ашылды&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;. Сондай-ақ балалар ауруханасы, реанимация бөлімшесі, екі терапия корпусы, балалар емханалары, стоматология емханасы, балалар профилакторийлері мен сүт асханасы салынып, ауылдарда учаскелік ауруханалар мен [[Фельдшерлік-акушерлік пункт|фельдшерлік-акушерлік пункттер]] ашылды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;. Жаңа корпустар іске қосылғаннан кейін аурухана төсектерінің саны екі есе өсіп, емханалардың қуаты тәулігіне 2150 келушіге жетті&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;. 1981 жылы қалада 885 төсектік бес аурухана жұмыс істеді, қала мен аудан емдеу мекемелерінде 1750-ден астам медицина қызметкері, оның ішінде 250 дәрігер еңбек етті&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;. 1987 жылы орталық қалалық аудандық ауруханасының 150 төсектік хирургия корпусы мен 130 төсектік перзентхана пайдалануға берілді&lt;ref name=&quot;ekb2024&quot; /&gt;. 1991 жылға қарай қала денсаулық сақтау саласының төсек қоры 1540-қа жетті (ол келгенде — 320){{Дереккөзі келтірілмеген}}.

Бірнеше рет қалалық партия комитетінің мүшесі және Екібастұз қалалық халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланды&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;.

1991 жылы Павлодарға көшті; Екібастұздағы ізбасары — травматолог А. Т. Құсайынов{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

=== Павлодар ===
Павлодарда облыстық аурухана бас дәрігерінің орынбасары болды, 2009 жылға дейін жұмыс істеді{{Дереккөзі келтірілмеген}}. Облыстың денсаулық сақтау ардагерлері ұйымын құруға бастамашы болып, оның алғашқы төрағасы болды{{Дереккөзі келтірілмеген}}; 2024 жылы облыстың денсаулық сақтау қызметкерлері ардагерлері кеңесін басқарды&lt;ref name=&quot;pvn2024&quot;&gt;{{Cite web |url=https://umihelp.com/news/apparat-uzi-proshlogo-veka-vystavili-v-muzee-pavlodara |title=Аппарат УЗИ прошлого века выставили в музее Павлодара |website=Pavlodarnews.kz |date=2024-06-07 |access-date=2026-10-29 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Көп жыл бойы медициналық жәдігерлер мен облыстың денсаулық сақтау тарихына қатысты құжаттарды жинады; оған облыстық мұрағат және медициналық ұйымдар қызметкерлері көмектесті. Жиналған қор Павлодардағы медицина музейінің негізін қалады&lt;ref name=&quot;pvn2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pavon&quot;&gt;{{Cite web |url=https://pavon.kz/post/view/33400 |title=В Павлодаре открылся музей медицины |website=Павлодарский городской портал |access-date=2026-10-29 |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Музейде студенттермен, жас дәрігерлермен және мейіргерлермен кездесулер өткізді{{Дереккөзі келтірілмеген}}.

== Отбасы ==

Жұбайы — Бақтылы Жалмұхамбетқызы Тентекпаева, математика пәнінің мұғалімі. Балалары: қызы Гүлнара, ұлдары Жаннат пен Талғат, қызы Динар (Таңжарық Динар Мұсақызы).

== Марапаттары ==
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені]]&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;
* «Ерен еңбегі үшін. В. И. Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай» мерейтойлық медалі{{Дереккөзі келтірілмеген}}
* «Еңбек ардагері» медалі{{Дереккөзі келтірілмеген}}
* «КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісі&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;
* «Қазақ КСР денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісі&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасы{{Дереккөзі келтірілмеген}}
* Екібастұз қаласының құрметті азаматы&lt;ref name=&quot;vchisle&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[:Санат:1938 жылы туғандар]]
[[:Санат:Павлодар облысында туғандар]]
[[:Санат:КСРО дәрігерлері]]
[[:Санат:Қазақстан дәрігерлері]]
[[:Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[:Санат:Денсаулық сақтау саласы үздіктері]]
[[:Санат:Екібастұз тұлғалары]]</text>
      <sha1>19s20gsmray1bmm7sy8grlqv7h447uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:DakoshA</title>
    <ns>3</ns>
    <id>789608</id>
    <revision>
      <id>3689765</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3689765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195" sha1="muicxdzoe49kqd769o5fs8vw92y94u7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|name=DakoshA}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 13:08, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>muicxdzoe49kqd769o5fs8vw92y94u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степногорск әуежайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789609</id>
    <revision>
      <id>3689785</id>
      <timestamp>2026-11-01T08:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Infobox Airport | name         = &lt;center&gt;Степногорск әуежайы&lt;/center&gt; | image        =  | image-width  =  | IATA         =  | ICAO         = UACS&lt;ref&gt;[https://metar-taf.com/airport/UACS-stepnogorsk-airport#:~:text=Stepnogorsk%20Airport%20is%20a%20small%20airport%20in%20Aqmola%2C,ICAO%20airport%20code%20of%20this%20field%20is%20UACS. Степногорск әуежайы туралы информация]&lt;/ref&gt; &lt;center&gt;{{Location map|Қазақста...</comment>
      <origin>3689785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6342" sha1="9c9lu3rj8hdwb5k67v5je9js3muru8y" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Степногорск әуежайы&lt;/center&gt;
| image        = 
| image-width  = 
| IATA         = 
| ICAO         = UACS&lt;ref&gt;[https://metar-taf.com/airport/UACS-stepnogorsk-airport#:~:text=Stepnogorsk%20Airport%20is%20a%20small%20airport%20in%20Aqmola%2C,ICAO%20airport%20code%20of%20this%20field%20is%20UACS. Степногорск әуежайы туралы информация]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Тастанды
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[Аэрофлот]]
| city-served  = [[Степногорск]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1 371
| elevation-m  = 418
| coordinates  = {{Coord52|19|53|N|71|51|42|E|type:airport|display=inline,title}} 
| r1-number    = ?
| r1-length-m  = 1 668
| r1-length-f  = 5 472
| r1-surface   = Топырақ
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r2-number   = ?
| r2-length-m = 2 187
| r2-length-f = 7 175
| r2-surface = Топырақ
| r3-number = ?
| r3-length-m = 1 273
| r3-length-f = 4 176
| r3-surface = Топырақ
}}
'''Степногорск әуежайы''' — [[Қазақстан Республикасы]], [[Ақмола облысы]]ндағы әуежай. Әуежай [[Степногорск]] қаласына қызмет еткен, қазіргі таңда тастанды әуежай.
== Тарихы ==
[[1960 жыл]]дың ортасында Степногорск әуежайы деген атымен құрылған әуежай [[Степногорск]] қаласының маңындағы [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]] кентінде орналасты. 1963-1966 жылдар аралығында [[Степногорск]] әуежайының рейстер кестесінде [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] кенті ретінде белгіленген, осы жылдар аралығында Ақсудан алғаш рет [[Астана|Целиноград]] қаласына ұшақ ұшты, осы рейс күн сайын 4-5 рет орындалып отырған.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Кейін осы әуежайдан Антонов Ан-2 ұшып қона бастады. &lt;ref name=&quot;stepnogorsk auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=OTnmfIeCDww#:~:text=%D0%92%2060-%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85%2020%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BC,%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%B2%201960%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE.
|title = Степногорск әуежайының тарихы (История аэропорта Степногорска) 
|website = youtube.com
|access-date = 18.12.2023}}&lt;/ref&gt;
[[1969 жыл]]ы әуежай қазіргі орны, яғни [[Степногорск]] қаласының оңтүстік батысына өзгертілді. Осы әуежайда рейстер кестесінде [[Степногорск]] деп өзгертілді. Әуежайдан ұшатын ұшақтар аптасына 4-5 рет [[Астана|Целиноград]] қаласына, 2 рет [[Омбы]] қаласына ұшып отырды.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Рейстер бағасы ақпараттарға сәйкес 70-жылдары 4 сомға, 80-жылдары 6 сом болса, [[1988 жыл]]ы 12 сомға, ал 90-жылдары 30 сомға дейін қымбаттады.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt; Сондай ақ 70-жылдардың ортасында [[Степногорск]]-тен [[Атбасар әуежайы]]на тұрақты рейстер ашылып, орындаушы ұшақ [[Антонов Ан-24]] ұшағына өзгертілді. 90-жылдардан кейін [[қазақстан]] тәуелсіздігін алғаннан кейін керосин бағасы күрт қымбаттап, әуежайлар жабылды. Степногорск әуежайы [[1996 жыл]]ы [[Kazakhstan Airlines]] әуекомпаниясының орындауымен соңғы рейсін қабылдап, жұмысын тоқтатты. 
== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі таңда әуежайдың 3 ұшу-қону жолағы топырақ астында қалды. Әуежайдың ұшақ паркінде Антонов Ан-2 ұшақтары жиылып тұр. Перрондары топырақ болғандықтан ұшу қону жолағын спутник картадан қазіргі уақытта көру мүмкін емес.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан әуежайлары}}</text>
      <sha1>9c9lu3rj8hdwb5k67v5je9js3muru8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689786</id>
      <parentid>3689785</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="1840yrercp6uig2l4iwupk09b5tz0s9" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Степногорск әуежайы&lt;/center&gt;
| image        = 
| image-width  = 
| IATA         = 
| ICAO         = UACS&lt;ref&gt;[https://metar-taf.com/airport/UACS-stepnogorsk-airport#:~:text=Stepnogorsk%20Airport%20is%20a%20small%20airport%20in%20Aqmola%2C,ICAO%20airport%20code%20of%20this%20field%20is%20UACS. Степногорск әуежайы туралы информация]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Тастанды
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[Аэрофлот]]
| city-served  = [[Степногорск]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1 371
| elevation-m  = 418
| coordinates  = {{Coord|52|19|53|N|71|51|42|E|type:airport|display=inline,title}} 
| r1-number    = ?
| r1-length-m  = 1 668
| r1-length-f  = 5 472
| r1-surface   = Топырақ
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r2-number   = ?
| r2-length-m = 2 187
| r2-length-f = 7 175
| r2-surface = Топырақ
| r3-number = ?
| r3-length-m = 1 273
| r3-length-f = 4 176
| r3-surface = Топырақ
}}
'''Степногорск әуежайы''' — [[Қазақстан Республикасы]], [[Ақмола облысы]]ндағы әуежай. Әуежай [[Степногорск]] қаласына қызмет еткен, қазіргі таңда тастанды әуежай.
== Тарихы ==
[[1960 жыл]]дың ортасында Степногорск әуежайы деген атымен құрылған әуежай [[Степногорск]] қаласының маңындағы [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]] кентінде орналасты. 1963-1966 жылдар аралығында [[Степногорск]] әуежайының рейстер кестесінде [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] кенті ретінде белгіленген, осы жылдар аралығында Ақсудан алғаш рет [[Астана|Целиноград]] қаласына ұшақ ұшты, осы рейс күн сайын 4-5 рет орындалып отырған.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Кейін осы әуежайдан Антонов Ан-2 ұшып қона бастады. &lt;ref name=&quot;stepnogorsk auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=OTnmfIeCDww#:~:text=%D0%92%2060-%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85%2020%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BC,%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%B2%201960%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE.
|title = Степногорск әуежайының тарихы (История аэропорта Степногорска) 
|website = youtube.com
|access-date = 18.12.2023}}&lt;/ref&gt;
[[1969 жыл]]ы әуежай қазіргі орны, яғни [[Степногорск]] қаласының оңтүстік батысына өзгертілді. Осы әуежайда рейстер кестесінде [[Степногорск]] деп өзгертілді. Әуежайдан ұшатын ұшақтар аптасына 4-5 рет [[Астана|Целиноград]] қаласына, 2 рет [[Омбы]] қаласына ұшып отырды.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Рейстер бағасы ақпараттарға сәйкес 70-жылдары 4 сомға, 80-жылдары 6 сом болса, [[1988 жыл]]ы 12 сомға, ал 90-жылдары 30 сомға дейін қымбаттады.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt; Сондай ақ 70-жылдардың ортасында [[Степногорск]]-тен [[Атбасар әуежайы]]на тұрақты рейстер ашылып, орындаушы ұшақ [[Антонов Ан-24]] ұшағына өзгертілді. 90-жылдардан кейін [[қазақстан]] тәуелсіздігін алғаннан кейін керосин бағасы күрт қымбаттап, әуежайлар жабылды. Степногорск әуежайы [[1996 жыл]]ы [[Kazakhstan Airlines]] әуекомпаниясының орындауымен соңғы рейсін қабылдап, жұмысын тоқтатты. 
== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі таңда әуежайдың 3 ұшу-қону жолағы топырақ астында қалды. Әуежайдың ұшақ паркінде Антонов Ан-2 ұшақтары жиылып тұр. Перрондары топырақ болғандықтан ұшу қону жолағын спутник картадан қазіргі уақытта көру мүмкін емес.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан әуежайлары}}</text>
      <sha1>1840yrercp6uig2l4iwupk09b5tz0s9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689790</id>
      <parentid>3689786</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6343" sha1="t1o6k3zyed9ijdrd2re52ssvehj4w0g" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Степногорск әуежайы&lt;/center&gt;
| image        = 
| image-width  = 
| IATA         = 
| ICAO         = UACS&lt;ref&gt;[https://metar-taf.com/airport/UACS-stepnogorsk-airport#:~:text=Stepnogorsk%20Airport%20is%20a%20small%20airport%20in%20Aqmola%2C,ICAO%20airport%20code%20of%20this%20field%20is%20UACS. Степногорск әуежайы туралы информация]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Тастанды
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[Аэрофлот]]
| city-served  = [[Степногорск]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1 069
| elevation-m  = 326
| coordinates  = {{Coord|52|19|53|N|71|51|42|E|type:airport|display=inline,title}} 
| r1-number    = ?
| r1-length-m  = 1 668
| r1-length-f  = 5 472
| r1-surface   = Топырақ
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r2-number   = ?
| r2-length-m = 2 187
| r2-length-f = 7 175
| r2-surface = Топырақ
| r3-number = ?
| r3-length-m = 1 273
| r3-length-f = 4 176
| r3-surface = Топырақ
}}
'''Степногорск әуежайы''' — [[Қазақстан Республикасы]], [[Ақмола облысы]]ндағы әуежай. Әуежай [[Степногорск]] қаласына қызмет еткен, қазіргі таңда тастанды әуежай.
== Тарихы ==
[[1960 жыл]]дың ортасында Степногорск әуежайы деген атымен құрылған әуежай [[Степногорск]] қаласының маңындағы [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]] кентінде орналасты. 1963-1966 жылдар аралығында [[Степногорск]] әуежайының рейстер кестесінде [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] кенті ретінде белгіленген, осы жылдар аралығында Ақсудан алғаш рет [[Астана|Целиноград]] қаласына ұшақ ұшты, осы рейс күн сайын 4-5 рет орындалып отырған.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Кейін осы әуежайдан Антонов Ан-2 ұшып қона бастады. &lt;ref name=&quot;stepnogorsk auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=OTnmfIeCDww#:~:text=%D0%92%2060-%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85%2020%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BC,%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%B2%201960%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE.
|title = Степногорск әуежайының тарихы (История аэропорта Степногорска) 
|website = youtube.com
|access-date = 18.12.2023}}&lt;/ref&gt;
[[1969 жыл]]ы әуежай қазіргі орны, яғни [[Степногорск]] қаласының оңтүстік батысына өзгертілді. Осы әуежайда рейстер кестесінде [[Степногорск]] деп өзгертілді. Әуежайдан ұшатын ұшақтар аптасына 4-5 рет [[Астана|Целиноград]] қаласына, 2 рет [[Омбы]] қаласына ұшып отырды.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Рейстер бағасы ақпараттарға сәйкес 70-жылдары 4 сомға, 80-жылдары 6 сом болса, [[1988 жыл]]ы 12 сомға, ал 90-жылдары 30 сомға дейін қымбаттады.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt; Сондай ақ 70-жылдардың ортасында [[Степногорск]]-тен [[Атбасар әуежайы]]на тұрақты рейстер ашылып, орындаушы ұшақ [[Антонов Ан-24]] ұшағына өзгертілді. 90-жылдардан кейін [[қазақстан]] тәуелсіздігін алғаннан кейін керосин бағасы күрт қымбаттап, әуежайлар жабылды. Степногорск әуежайы [[1996 жыл]]ы [[Kazakhstan Airlines]] әуекомпаниясының орындауымен соңғы рейсін қабылдап, жұмысын тоқтатты. 
== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі таңда әуежайдың 3 ұшу-қону жолағы топырақ астында қалды. Әуежайдың ұшақ паркінде Антонов Ан-2 ұшақтары жиылып тұр. Перрондары топырақ болғандықтан ұшу қону жолағын спутник картадан қазіргі уақытта көру мүмкін емес.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан әуежайлары}}</text>
      <sha1>t1o6k3zyed9ijdrd2re52ssvehj4w0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689794</id>
      <parentid>3689790</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T08:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3689794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6405" sha1="f9pnhpvbendf16anad9g1ge6375ludg" xml:space="preserve">{{Infobox Airport
| name         = &lt;center&gt;Степногорск әуежайы&lt;/center&gt;
| image        = 
| image-width  = 
| IATA         = 
| ICAO         = UACS&lt;ref&gt;[https://metar-taf.com/airport/UACS-stepnogorsk-airport#:~:text=Stepnogorsk%20Airport%20is%20a%20small%20airport%20in%20Aqmola%2C,ICAO%20airport%20code%20of%20this%20field%20is%20UACS. Степногорск әуежайы туралы информация]&lt;/ref&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;{{Location map|Қазақстан Ақмола облысы|width=340|float=center
|caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10
|label=UACS|position=right
|lat_deg=52|lat_min=19|lat_sec=53|lat_dir=N
|lon_deg=71|lon_min=51|lon_sec=42|lon_dir=E
}}&lt;small&gt;Әуежайдың [[Ақмола облысы]] картасында орналасуы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
| type         = Тастанды
| owner        = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]]
| operator     = [[Аэрофлот]]
| city-served  = [[Степногорск]], [[Қазақстан]]
| elevation-f  = 1 069
| elevation-m  = 326
| coordinates  = {{Coord|52|19|53|N|71|51|42|E|type:airport|display=inline,title}} 
| r1-number    = ?
| r1-length-m  = 1 668
| r1-length-f  = 5 472
| r1-surface   = Топырақ
| metric-elev  = yes
| metric-rwy   = yes
| r2-number   = ?
| r2-length-m = 2 187
| r2-length-f = 7 175
| r2-surface = Топырақ
| r3-number = ?
| r3-length-m = 1 273
| r3-length-f = 4 176
| r3-surface = Топырақ
}}
'''Степногорск әуежайы''' — [[Қазақстан Республикасы]], [[Ақмола облысы]]ндағы әуежай. Әуежай [[Степногорск]] қаласына қызмет еткен, қазіргі таңда тастанды әуежай.
== Тарихы ==
[[1960 жыл]]дың ортасында Степногорск әуежайы деген атымен құрылған әуежай [[Степногорск]] қаласының маңындағы [[Заводской (Ақмола облысы)|Заводской]] кентінде орналасты. 1963-1966 жылдар аралығында [[Степногорск]] әуежайының рейстер кестесінде [[Ақсу (Степногорск қалалық әкімдігі)|Ақсу]] кенті ретінде белгіленген, осы жылдар аралығында Ақсудан алғаш рет [[Астана|Целиноград]] қаласына ұшақ ұшты, осы рейс күн сайын 4-5 рет орындалып отырған.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Кейін осы әуежайдан Антонов Ан-2 ұшып қона бастады. &lt;ref name=&quot;stepnogorsk auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=OTnmfIeCDww#:~:text=%D0%92%2060-%D1%85%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%85%2020%20%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0%20%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BC,%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C%20%D0%B2%201960%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83%20%D1%81%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%B0%20%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE.
|title = Степногорск әуежайының тарихы (История аэропорта Степногорска) 
|website = youtube.com
|access-date = 18.12.2023}}&lt;/ref&gt;
[[1969 жыл]]ы әуежай қазіргі орны, яғни [[Степногорск]] қаласының оңтүстік батысына өзгертілді. Осы әуежайда рейстер кестесінде [[Степногорск]] деп өзгертілді. Әуежайдан ұшатын ұшақтар аптасына 4-5 рет [[Астана|Целиноград]] қаласына, 2 рет [[Омбы]] қаласына ұшып отырды.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt;
Рейстер бағасы ақпараттарға сәйкес 70-жылдары 4 сомға, 80-жылдары 6 сом болса, [[1988 жыл]]ы 12 сомға, ал 90-жылдары 30 сомға дейін қымбаттады.&lt;ref name=&quot;stepnogorsk121211212 auejayi&quot;&gt;{{cite web
|url = https://www.youtube.com/watch?v=F3gW1BOUPsk
|title = Әуежай 1991ж. Степногорск қаласы
|website = youtube.com
|access-date = 16.9.2023}}&lt;/ref&gt; Сондай ақ 70-жылдардың ортасында [[Степногорск]]-тен [[Атбасар әуежайы]]на тұрақты рейстер ашылып, орындаушы ұшақ [[Антонов Ан-24]] ұшағына өзгертілді. 90-жылдардан кейін [[қазақстан]] тәуелсіздігін алғаннан кейін керосин бағасы күрт қымбаттап, әуежайлар жабылды. Степногорск әуежайы [[1996 жыл]]ы [[Kazakhstan Airlines]] әуекомпаниясының орындауымен соңғы рейсін қабылдап, жұмысын тоқтатты. 
== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі таңда әуежайдың 3 ұшу-қону жолағы топырақ астында қалды. Әуежайдың ұшақ паркінде Антонов Ан-2 ұшақтары жиылып тұр. Перрондары топырақ болғандықтан ұшу қону жолағын спутник картадан қазіргі уақытта көру мүмкін емес.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан әуежайлары}}
[[Санат:Ақмола облысы әуежайлары]]</text>
      <sha1>f9pnhpvbendf16anad9g1ge6375ludg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>МедиаУики талқылауы:Gadget-CategoryMaster.js</title>
    <ns>9</ns>
    <id>789610</id>
    <revision>
      <id>3689800</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wargo</username>
        <id>67687</id>
      </contributor>
      <comment>/* Update */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3689800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="319" sha1="1nsvgqm8efufbuvgf3u15i9nbvorq4q" xml:space="preserve">== Update ==
Delete &lt;code&gt;'mediawiki.ui', 'mediawiki.ui.input',&lt;/code&gt; . Make sure this is not needed for gadget. You can also move the dependency list to the gadgets-definition. [[Қатысушы:Wargo|Wargo]] ([[Қатысушы талқылауы:Wargo|талқылау]]) 15:12, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>1nsvgqm8efufbuvgf3u15i9nbvorq4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рая Садуақасқызы Айдарқұлова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789611</id>
    <revision>
      <id>3689803</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:53:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Рая Садуақасқызы Айдарқұлова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 1957  |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, Қазақстан (Шар...</comment>
      <origin>3689803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7742" sha1="syyutj0cuudyuhnazfkt35n3ni56f48" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Рая Садуақасқызы Айдарқұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 1957
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Қазақстан (Шардара ауданы)|Қазақстан]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Педагогика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Педагогика ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-ұстаз, доцент  
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]], [[Еуразия ұлттық университеті]] магистратурасы. 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінің Құрмет Грамотасы;
* Астана қаласының жастар саясаты мәселесі жөніндегі басқармасының Алғас хаты;
* &quot;Жылдың 100 үздік биология мұғалімі&quot; төсбелісі.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Рая Садуақасқызы Айдарқұлова''' — ғалым-микробиолог, биология ғылымдарының кандидаты, ұстаз.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1976 жыл|1976]] жылы 18 қазанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Қазақстан (Шардара ауданы)|Қазақстан]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1993 жыл|1993]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мелекеттік қыздар педагогикалық институты]]н оқуға түсіп, білім ордасын [[1997 жыл|1997]] жылы &quot;Биология-экология пәнінің мұғалімі&quot; мамандығын үздік бітіріп, еңбек жолын қазіргі [[Астана]] қаласындағы №21 орта мектепте мұғалім болып бастады. Әр жылдары Астана қаласында №39 қазақ орта мектебінің мұғалімі әрі директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті]]нің ассистенті, Агрономия факультеті деканының тәрбие жұмысы жөнідегі орынбасары, аға оқытушы, деканның оқу ісі жөніндегі орынбасары, Биология ғылымдары кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.&lt;br&gt;
[[2001 жыл|2001]] жылы [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің магистратурасына түсіп, биология ғылымдарының докторы, профессор [[Ахан Бегманұлы Әбжәлелов|А. Әбжәлелов]]тың жетекшілігімен &quot;Мұнаймен ластану деңгейін анықтау үшін биологиялық тест-жүйелерін пайдалану&quot; тақырыбындағы ғылыми-зерттеу жұмысын орындады. Сонымен қатар аталған университетте &quot;Шет тілі: екі шет тілі&quot; мамандығы бойынша бакалавриатта білім алды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2010 жыл|2010]] жылы биология ғылымдарының докторы, профессор [[Айнаш Пахуашқызы Науанова|А. Науанова]]ның жетекшілігімен &quot;Микробиология&quot; мамандығы юойынша &quot;Cladosporium және Chaetomium туысына жататын целлюлозаны ыдыратушы саңырауқұлақтардың биологиялық ерекшеліктері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты – ауылшаруашылық дақылдары қалдықтарының микроағзалармен ыдырауы нәтижесінде топырақта қарашіріктің түзілу мәселесі.&lt;br&gt;
65-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектері жарық көрді, оның ішінде 1 мақала Web of Sciences және 1 мақала Scopus базасына кіретін журналдарға шыққан. 5 авторлық куәлік алып, 4 оқу құралы, 1 электронды оқу құралы, 6 әдістемелік нұсқаулық және 3 оқу-әдістемелік кешенін даярлады. Микроағзаларды депонирлеу жөніндегі 13 куәліктің авторы.&lt;br&gt;
Р. Айдарқұлова университетте &quot;Биохимия&quot;, &quot;Генетика&quot; және &quot;Микробиология&quot; пәндерінен бакалавриат пен магистратурада дәріс жүргізеді және &quot;Топырақ биотасы&quot; пәнінен докторанттарға ағылшын тілінде сабақ береді. Ғалым-ұстаздың жетекшілігімен бірнеше магистранттар даярлықтан өтті.

== Марапаттары ==
* С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінің Құрмет Грамотасы;
* Астана қаласының жастар саясаты мәселесі жөніндегі басқармасының Алғас хаты;
* &quot;Жылдың 100 үздік биология мұғалімі&quot; төсбелісі.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://biokatu.kz/about/komanda Команда.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>syyutj0cuudyuhnazfkt35n3ni56f48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689804</id>
      <parentid>3689803</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T10:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3689804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7730" sha1="beutgikg95wb8bzqy3newqhgoqgljnu" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Рая Садуақасқызы Айдарқұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 18.10.1976
 |Туған жері          = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Қазақстан (Шардара ауданы)|Қазақстан]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Биология
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Биология ғылымдарының кандидаты 
 |Ғылыми атағы        = ғалым-микробиолог   
 |Альма-матер         = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]], [[Еуразия ұлттық университеті]] магистратурасы. 
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   =  
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінің Құрмет Грамотасы;
* Астана қаласының жастар саясаты мәселесі жөніндегі басқармасының Алғас хаты;
* &quot;Жылдың 100 үздік биология мұғалімі&quot; төсбелісі.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Рая Садуақасқызы Айдарқұлова''' — ғалым-микробиолог, биология ғылымдарының кандидаты, ұстаз.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1976 жыл|1976]] жылы 18 қазанда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Қазақстан (Шардара ауданы)|Қазақстан]] ауылында туған.&lt;br&gt;

[[1993 жыл|1993]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мелекеттік қыздар педагогикалық институты]]н оқуға түсіп, білім ордасын [[1997 жыл|1997]] жылы &quot;Биология-экология пәнінің мұғалімі&quot; мамандығын үздік бітіріп, еңбек жолын қазіргі [[Астана]] қаласындағы №21 орта мектепте мұғалім болып бастады. Әр жылдары Астана қаласында №39 қазақ орта мектебінің мұғалімі әрі директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті|С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті]]нің ассистенті, Агрономия факультеті деканының тәрбие жұмысы жөнідегі орынбасары, аға оқытушы, деканның оқу ісі жөніндегі орынбасары, Биология ғылымдары кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.&lt;br&gt;
[[2001 жыл|2001]] жылы [[Еуразия ұлттық университеті|Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің магистратурасына түсіп, биология ғылымдарының докторы, профессор [[Ахан Бегманұлы Әбжәлелов|А. Әбжәлелов]]тың жетекшілігімен &quot;Мұнаймен ластану деңгейін анықтау үшін биологиялық тест-жүйелерін пайдалану&quot; тақырыбындағы ғылыми-зерттеу жұмысын орындады. Сонымен қатар аталған университетте &quot;Шет тілі: екі шет тілі&quot; мамандығы бойынша бакалавриатта білім алды.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
[[2010 жыл|2010]] жылы биология ғылымдарының докторы, профессор [[Айнаш Пахуашқызы Науанова|А. Науанова]]ның жетекшілігімен &quot;Микробиология&quot; мамандығы юойынша &quot;Cladosporium және Chaetomium туысына жататын целлюлозаны ыдыратушы саңырауқұлақтардың биологиялық ерекшеліктері&quot; тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.&lt;br&gt;
Ғылыми-зерттеу жұмысының негізгі бағыты – ауылшаруашылық дақылдары қалдықтарының микроағзалармен ыдырауы нәтижесінде топырақта қарашіріктің түзілу мәселесі.&lt;br&gt;
65-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектері жарық көрді, оның ішінде 1 мақала Web of Sciences және 1 мақала Scopus базасына кіретін журналдарға шыққан. 5 авторлық куәлік алып, 4 оқу құралы, 1 электронды оқу құралы, 6 әдістемелік нұсқаулық және 3 оқу-әдістемелік кешенін даярлады. Микроағзаларды депонирлеу жөніндегі 13 куәліктің авторы.&lt;br&gt;
Р. Айдарқұлова университетте &quot;Биохимия&quot;, &quot;Генетика&quot; және &quot;Микробиология&quot; пәндерінен бакалавриат пен магистратурада дәріс жүргізеді және &quot;Топырақ биотасы&quot; пәнінен докторанттарға ағылшын тілінде сабақ береді. Ғалым-ұстаздың жетекшілігімен бірнеше магистранттар даярлықтан өтті.

== Марапаттары ==
* С. Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университетінің Құрмет Грамотасы;
* Астана қаласының жастар саясаты мәселесі жөніндегі басқармасының Алғас хаты;
* &quot;Жылдың 100 үздік биология мұғалімі&quot; төсбелісі.&lt;ref&gt;Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: &quot;Қыздар университеті&quot; баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://biokatu.kz/about/komanda Команда.]

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]</text>
      <sha1>beutgikg95wb8bzqy3newqhgoqgljnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keeps Gettin' Better: A Decade of Hits</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789612</id>
    <revision>
      <id>3689805</id>
      <timestamp>2026-11-01T10:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом  | Атауы         = Keeps Gettin' Better: A Decade of Hits  | Түрі          = альбомы  | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]ның  | Мұқабасы      =   | Шыққан жылы   = 6 қараша 2008  | Жазылды       = 1998–2008  | Жанры         = [[Поп-музыка|Поп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]  | Ұзақтығы      = 62:55  | Лейблі        = RCA Recor...</comment>
      <origin>3689805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="62dcjh38o02zwvcza0nelvvq773qwk7" xml:space="preserve">{{Музыкалық альбом
 | Атауы         = Keeps Gettin' Better: A Decade of Hits
 | Түрі          = альбомы
 | Орындаушы     = [[Кристина Агилера]]ның
 | Мұқабасы      = 
 | Шыққан жылы   = 6 қараша 2008
 | Жазылды       = 1998–2008
 | Жанры         = [[Поп-музыка|Поп]], [[Ритм-н-блюз|R&amp;B]]
 | Ұзақтығы      = 62:55
 | Лейблі        = [[RCA Records]]
 | Продюсері     = Уолтер Афанасьефф, Кристина Агилера, Глен Баллард, Джаспер Камерон, ChakDaddy, DJ Premier, E. Dawk, Мисси Эллиотт, Рон Фэйр, Роб Льюис, Балева Мухаммад, Линда Перри, Чарльз Рон, Гай Роше, Rockwilder, Скотт Сторч, Sol Survivor
 | Ел            = 
 | тілі          = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 | Шолу          = [[AllMusic]]{{Rating|4.5|5}} [https://web.archive.org/web/20100821041324/http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg сілтеме] [[Entertainment Weekly]] (B+) [http://www.ew.com/ew/article/0,,20237819,00.html сілтеме]
 | Алдыңғы       = ''[[Back to Basics (Кристина Агилера альбомы)|Back to Basics]]''
 | Алд_жыл       = 2006
 | Жыл           = 2008
 | Келесі        = ''[[Bionic]]''
 | Кел_жыл       = 2010
 | Тағы          =
 | Басқада       =
}}
'''Keeps Gettin' Better: A Decade of Hits''' — америкалық әнші [[Кристина Агилера]]ның 2008 жылы шыққан [[үздік хиттер альбом]]ы.

Мұнда әншінің алдыңғы [[студиялық альбом]]дарындағы барлық [[сингл]]дер топтастырылды. Сонымен қатар екі әннің жаңаша шырқалуы ұсынылды және жаңа шыққан тағы екі ән қосылды (''[[Keeps Gettin' Better]]'' және ''Dynamite'').

Альбом АҚШ-тың [[Billboard 200]] чартында 9-орынға және Ұлыбританияның [[Official Charts]] тізімінде 10-орынға көтерілді.

2019 жылға қарай АҚШ-та альбомның 614 мыңнан астам данасы сатылды.

== Композициялар тізімі ==
{{tracklist
| extra_column = Продюсерлері
| title1          = [[Genie in a Bottle]]
| note1           = ''[[Christina Aguilera]]'' альбомынан, 1999
| extra1          = Frank, Kipner
| length1         = 3:36
| title2          = [[What a Girl Wants]]
| note2           = ''Christina Aguilera'', 1999, видеодағы нұсқа
| extra2          = Roche
| length2         = 3:35
| title3          = [[I Turn to You (All-4-One әні)|I Turn to You]]
| note3           = ''Christina Aguilera'', 1999, альбомдағы нұсқа
| extra3          = Roche
| length3         = 4:39
| title4          = [[Come On Over Baby (All I Want Is You)]]
| note4           = ''Christina Aguilera'', 1999, радионұсқа
| extra4          = ChakDaddy, Sol Survivor, E. Dawk, Fair
| length4         = 3:23
| title5          = [[Dirrty]]
| note5           = feat. [[Redman (рэпер)|Redman]]) (''[[Stripped (Кристина Агилера альбомы)|Stripped]]'' альбомынан, 2002
| extra5          = Rockwilder, Aguilera, Muhammad, Cameron
| length5         = 4:45
| title6          = [[Fighter]]
| note6           = ''Stripped'' альбомынан, 2002
| extra6          = Storch, Aguilera, E. Dawk
| length6         = 4:05
| title7          = [[Beautiful (Кристина Агилера әні)|Beautiful]]
| note7           = ''Stripped'', 2002
| extra7          = Linda Perry
| length7         = 3:59
| title8         = [[Ain't No Other Man]]
| note8          = ''[[Back to Basics (Кристина Агилера альбомы)|Back to Basics]]'' альбомынан, 2006
| extra8         = DJ Premier, Roane, Aguilera, Rob Lewis
| length8        = 3:48
| title9         = [[Candyman (Кристина Агилера әні)|Candyman]]
| note9          = ''Back to Basics'', 2006, сингл микс
| extra9         = Perry
| length9        = 3:14
| title10         = [[Hurt (Кристина Агилера әні)|Hurt]]
| note10          = ''Back to Basics'', 2006
| extra10         = Perry
| length10        = 4:03
| title11         = Genie 2.0
| extra11         = Perry
| length11        = 4:15
| title12         = [[Keeps Gettin' Better]]
| extra12         = Perry
| length12        = 3:04
| title13         = Dynamite
| extra13         = Perry
| length13        = 3:09
| title14         = You Are What You Are (Beautiful)
| extra14         = Perry
| length14        = 4:44
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Кристина Агилера}}
[[Санат:Кристина Агилера альбомдары]]</text>
      <sha1>62dcjh38o02zwvcza0nelvvq773qwk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өзіңмен бірге ала алмайсың</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789613</id>
    <revision>
      <id>3689808</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың  |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}  |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg  |Сурет ені           = 240  |Сурет атауы         =   |Жанры               = [[комедия]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]  |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]  |Продюсері...</comment>
      <origin>3689808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2233" sha1="i6z210h9m1k8i8xo9esskrg5e9497qr" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[комедия]]&lt;br&gt;[[мелодрама]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>i6z210h9m1k8i8xo9esskrg5e9497qr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689819</id>
      <parentid>3689808</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marksscheider</username>
        <id>183882</id>
      </contributor>
      <origin>3689819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="0su5vtaf8i6q8hmnuuczmx4hcin6iv6" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}
'''«Өзіңмен бірге ала алмайсың»''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — режиссер [[Фрэнк Капра]] түсірген, басты рөлдерді [[Джин Артур]], [[Лайонел Барримор]], [[Джеймс Стюарт]] және [[Эдвард Арнольд]] сомдаған 1938 жылғы америкалық [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]] жанрындағы фильм. Туынды Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың [[Пулитцер сыйлығы]]н алған аттас пьесасы (1936) желісімен [[Роберт Рискин]] тарапынан бейімделіп түсірілген. Фильм бай әрі тәкаппар отбасынан шыққан жігіттің көңілді, бірақ өзгешелеу отбасынан шыққан қызға ғашық болуы туралы баяндайды.

Бұл туынды көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті.

[[Оскар (1939)|11-ші «Оскар» сыйлығын тапсыру рәсімінде]] фильм екі марапатқа ие болды: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Фрэнк Капра]] марапатталды. Бұл — Капраның бес жыл ішінде «[[Бір түнде болған оқиға]]» (1934) және «[[Мистер Дидс қалаға келеді]]» (1936) фильмдерінен кейінгі «Үздік режиссер» номинациясы бойынша алған үшінші «Оскары» еді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>0su5vtaf8i6q8hmnuuczmx4hcin6iv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3689822</id>
      <parentid>3689819</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T11:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Batyrbek.kz [[Өзіңмен бірге ала алмайсын]] бетін [[Өзіңмен бірге ала алмайсың]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3689819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4330" sha1="0su5vtaf8i6q8hmnuuczmx4hcin6iv6" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы       = Өзіңмен бірге ала алмайсың
 |Шынайы атауы        = {{lang-en|You Can't Take It With You}}
 |Суреті              = You Can't Take it With You film poster.jpg
 |Сурет ені           = 240
 |Сурет атауы         = 
 |Жанры               = [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]]
 |Режиссёрі           = [[Фрэнк Капра]]
 |Продюсері           = [[Фрэнк Капра]]
 |Сценарист           = [[Роберт Рискин]]
 |Актерлер            = [[Джин Артур]]&lt;br&gt;[[Лайонел Барримор]]&lt;br&gt;[[Джеймс Стюарт]]
 |Операторы           = [[Джозеф Уокер]]
 |Композиторы         = [[Дмитрий Тёмкин]]
 |Компания            = [[Columbia Pictures]]
 |Дистрибьютор        = [[Columbia Pictures]]
 |Ұзақтығы            = 126 мин
 |Бюджеті             = 1,644,736 $ &lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Top Films and Stars |url=https://archive.org/details/variety133-1939-01/page/n9/mode/1up?q=%E2%80%9CCosting%E2%80%9D |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |accessdate=March 18, 2023 |page=10 |date=January 4, 1939 }}&lt;/ref&gt;
 |Түсім               = 5,295,526 $
 |Мемлекет            = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                 = 1938
 |Алдыңғы фильм       = 
 |Келесі фильм        = 
 |imdb_id             = 0030993
 |Сайты               = 
}}
'''«Өзіңмен бірге ала алмайсың»''' ({{lang-en|You Can't Take It with You}}) — режиссер [[Фрэнк Капра]] түсірген, басты рөлдерді [[Джин Артур]], [[Лайонел Барримор]], [[Джеймс Стюарт]] және [[Эдвард Арнольд]] сомдаған 1938 жылғы америкалық [[эксцентрикалық комедия|эксцентрикалық]] [[романтикалық комедия]] жанрындағы фильм. Туынды Джордж С. Кауфман мен Мосс Харттың [[Пулитцер сыйлығы]]н алған аттас пьесасы (1936) желісімен [[Роберт Рискин]] тарапынан бейімделіп түсірілген. Фильм бай әрі тәкаппар отбасынан шыққан жігіттің көңілді, бірақ өзгешелеу отбасынан шыққан қызға ғашық болуы туралы баяндайды.

Бұл туынды көрермендер мен сыншылар тарапынан үлкен оң баға алып, коммерциялық тұрғыдан да зор табысқа жетті.

[[Оскар (1939)|11-ші «Оскар» сыйлығын тапсыру рәсімінде]] фильм екі марапатқа ие болды: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] және «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Фрэнк Капра]] марапатталды. Бұл — Капраның бес жыл ішінде «[[Бір түнде болған оқиға]]» (1934) және «[[Мистер Дидс қалаға келеді]]» (1936) фильмдерінен кейінгі «Үздік режиссер» номинациясы бойынша алған үшінші «Оскары» еді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}}

[[Санат:1938 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:Фрэнк Капра фильмдері]]
[[Санат:АҚШ кинокомедиялары]]
[[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]]
[[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]]
[[Санат:Columbia Pictures фильмдері]]</text>
      <sha1>0su5vtaf8i6q8hmnuuczmx4hcin6iv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Британдық Колумбия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789614</id>
    <redirect title="Британ Колумбиясы" />
    <revision>
      <id>3689810</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <comment>Batyrbek.kz [[Британдық Колумбия]] бетін [[Британ Колумбиясы]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3689810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="3wtzi7y2k828hqdei53v32psuuetwd5" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Британ Колумбиясы]]</text>
      <sha1>3wtzi7y2k828hqdei53v32psuuetwd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктория (Британдық Колумбия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789615</id>
    <redirect title="Виктория (Британ Колумбиясы)" />
    <revision>
      <id>3689818</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <comment>Batyrbek.kz [[Виктория (Британдық Колумбия)]] бетін [[Виктория (Британ Колумбиясы)]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3689818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="59a7b7wwd5csg9vpqk5s86d9epumvao" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Виктория (Британ Колумбиясы)]]</text>
      <sha1>59a7b7wwd5csg9vpqk5s86d9epumvao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Өзіңмен бірге ала алмайсың</title>
    <ns>1</ns>
    <id>789616</id>
    <revision>
      <id>3689823</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атауы */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3689823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="362" sha1="bnr0gqxtz8mypgqv0v8i01bwhg5louf" xml:space="preserve">== Атауы ==
Ресми аудармасы бар ма? Жоқ болса, әзірге ағылшыншасын қалдырған дұрыс болар. Бірақ қазірше ізденіңіз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:47, 2026 ж. қарашаның 1 (+05)</text>
      <sha1>bnr0gqxtz8mypgqv0v8i01bwhg5louf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Британ Колумбиясы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>789617</id>
    <revision>
      <id>3689824</id>
      <timestamp>2026-11-01T11:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Batyrbek.kz</username>
        <id>5623</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Санат:Канада провинциялары|Канада провинциялары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3689824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="2zy7xidoam6ayk4kbgwe7msxsvo3i42" xml:space="preserve">[[Санат:Канада провинциялары]]</text>
      <sha1>2zy7xidoam6ayk4kbgwe7msxsvo3i42</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>